De neoliberale strafstaat

Bij EPO verschenen ook:

Brieven uit Brussel. Jongeren aan het woord

Bleri Lleshi (red.)

Hoe durven ze? De euro, de crisis en de grote hold-up

Peter Mertens

Belastingparadijs België

Marco Van Hees

De 360°-werknemer. De nieuwe arbeidscultuur en de eindeloze concurrentie

Jan Blommaert, Paul Mutsaers en Hans Siebers

De heruitvinding van de samenleving

Jan Blommaert

Een paradijs waait uit de storm. Over markt, democratie en verzet

Thomas Decreus

Kleine revoluties. Of willen we de barbarij?

Rik Pinxten

Het neoliberalisme

Jaap Kruithof

Straf de armen. Het nieuwe beleid van de sociale onzekerheid

Loïc Wacquant

Paria’s van de stad. Nieuwe marginaliteit in tijden van neoliberalisme

Loïc Wacquant

Superdiversiteit en democratie

Ico Maly, Jan Blommaert en Joachim Ben Yakoub

De school van de ongelijkheid

Nico Hirtt, Ides Nicaise en Dirk De Zutter

Armoede in Brussel

Jan Béghin (red.)

Dankwoord

Dit boek is het resultaat van veel lees- en denkwerk, maar ook van ervaringen uit de praktijk als jongerenwerker. De talrijke gesprekken met jong en oud in Brussel en in alle uithoeken van België hebben mij doorheen de jaren nog meer gemotiveerd om dit boek te schrijven.

Eerst en vooral ben ik de Brusselse jongeren dankbaar. Het zijn hun realiteit, problemen en uitdagingen die mij hebben doen stilstaan bij het huidige neoliberale beleid en de gevolgen daarvan.

Nadenken over het neoliberalisme is één zaak, in de pen kruipen, een analyse maken en die in een boek verwoorden, bleek een grotere uitdaging dan ik dacht. Jos Hennes en Thomas Blommaert van Uitgeverij EPO ben ik dankbaar voor hun geduld. Al lange tijd heb ik hen dit boek beloofd. Ze hebben mij tijd gegund en steun geboden. Jos Vander Velpen ben ik dankbaar voor het voorwoord dat hij schreef ondanks zijn drukke agenda.

Schrijven is nooit een eenzaam project. De gesprekken met mensen en het werk van andere auteurs waren essentieel, en even belangrijk was de feedback die ik kreeg van vele lezers. Sommigen hebben het hele boek gelezen, anderen een deel ervan. Sommigen zijn bekende journalisten en opiniemakers of professoren aan een universiteit, anderen studenten of werkzoekenden. De lijst is te lang om ze allemaal te benoemen, maar veel dank aan elk van hen en in het bijzonder aan Dominique Willaert, Evy Ceuleers, Nathaniël Bovin, Nadia Amezghal, Jan Nolf, Gaetan Carlier, Johanna Couvée, Eric Corijn, Nadia Fadil, Marc Van den Bossche, Celia Ledoux, Nick Deschacht en Orhan Agirdag.

Extra dankbaar ben ik drie mensen die het boek van bij het begin mee hebben opgevolgd. Lief Vandevoort voor het lezen van de eerste versies van de teksten, waarbij ze er onvermoeid telkens weer taalfouten uithaalde. Benjamin Tollet voor zijn steun en feedback. Jou (je weet wel wie) omdat je er gewoon bent.

Het spreekt voor zich dat alleen ik verantwoordelijk ben voor wat er in dit boek staat.

Voorwoord

door Jos Vander Velpen

10 december 1948. Op de puinhopen van de Tweede Wereldoorlog wordt de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens geproclameerd. Het meest vertaalde document ter wereld – na de Bijbel – is de bron voor het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens en voor vele andere bindende internationale verdragen die mee aan onze democratische rechtsorde ten grondslag liggen. De Verklaring, een catalogus van zo’n dertig artikelen, is de pennenvrucht van een bonte bende met daarin een Libanese filosoof, een Chinese dichter, een Indiase activiste en de Franse verzetsstrijder Stéphane Hessel, een overlevende van het concentratiekamp van Buchenwald.

In de Verklaring staan de sociale en economische rechten netjes naast de burgerlijke en politieke rechten als een ‘gemeenschappelijk door alle volkeren en naties na te streven ideaal’, dat moet worden waargemaakt om eenieder in dit aardse tranendal een bestaan te waarborgen dat met de maatstaven van de ‘waardigheid en waarde van de mens’ overeenstemt. Zoveel is zeker: de opstellers hunkeren naar een nieuwe, rechtvaardige wereld. Het lijkt erop dat de Verklaring een breuklijn in de geschiedenis is, min of meer te vergelijken met de overgang van de middeleeuwen naar de nieuwe tijd. Maar is dat ook zo?

De zinderende jaren 1950 en 1960 geven langzaam maar zeker gestalte aan een meer sociaal getinte rechtsstaat. Onder druk van het middenveld moet de overheid zich bekommeren om publieke waarden zoals werkgelegenheid, bestaanszekerheid, huisvesting, volksgezondheid en onderwijs. Verzorgingsstaat en democratie raken onlosmakelijk met elkaar verbonden. Wie aan het ene tornt, beschadigt ook het andere.

Zelfs de filosofen van de verlichting wisten al dat democratie en mensenrechten met de natuurlijke staat van de mens corresponderen, maar halverwege de jaren 1980 begint de idee te overheersen dat die idealen een hinderlijke stoorfactor kunnen zijn voor die andere natuurlijke staat: concurrentie en vrije markt. Het geloof in een betere wereld stort in, tezamen met de Berlijnse Muur. Talloze intellectuelen leggen zichzelf het zwijgen op, andere offeren hun oude idealen op het altaar van de nieuwe liberale machthebbers en hun hofleverancier, Milton Friedman. Gevolg: het vrijemarktdenken en het sociaal darwinisme nestelen zich in de poriën van de samenleving. Het neoliberalisme, bejubeld als ‘het einde van de geschiedenis’, twijfelt geen seconde dat het een eeuwig leven tegemoet gaat. De magie van de mondiale markt gaat daadwerkelijk meer en meer de waarde van de dingen en van de mensen bepalen. Wat niet in geld uitgedrukt kan worden, is per definitie waardeloos. Het is ‘logisch’ dat gevangenen, bijstandtrekkers, asielzoekers en laaggeschoolden tien keer lager genoteerd staan dan de ‘nieuwe rijken’ en andere winnaars van de globalisering. Ten eerste zijn ze, vanuit een kapitalistische gezichtshoek bekeken, minder waard en ten tweede is op de vrije markt de winst van de sterke vanzelfsprekend en het verlies van de zwakke legitiem.

De onbeteugelde markt brengt in 2008 de wereldeconomie aan het wankelen. Gek genoeg leidt dat niet tot het afzweren van het neoliberalisme. Integendeel: de afbouw van de verzorgingsstaat en het terugdringen van de overheid en de vakbonden worden onverminderd doorgevoerd. Overal zijn er bezuinigingen in het publieke domein – sociale zekerheid, onderwijs, huisvesting en cultuur. Deze antisociale besparingen worden gepresenteerd als objectief noodzakelijke maatregelen waar nagenoeg geen discussie over mogelijk is. Als er al discussie is, is dat hoogstens over de vraag: hoeveel besparingen en waarop? Het belooft weinig goeds, alle sentimentele woorden over maatschappelijke verantwoordelijkheid ten spijt. Iedereen moet met iedereen concurreren. Jobzekerheid verdwijnt zienderogen. Voor een legioen van te laag of verkeerd opgeleide werknemers wenkt een toekomst aan de rand van de maatschappij. Hoelang kan dit doorgaan zonder de democratie te ondergraven, waarvan de sociale rechtsstaat een product, zelfs een wezenlijk element is?

Sommige neoliberale profeten en populisten is er veel aan gelegen om de staat alsnog om te vormen tot een repressief uitvoerend orgaan van de heersende kringen. Daarom bespelen ze handig de publieke opinie met de leuze ‘keiharde aanpak van criminaliteit en overlast’. Een doorn in hun oog is steevast de ‘lakse’ justitie. Een onrustwekkende ontwikkeling, want ‘veiligheidsgevoelens’ zijn nu eenmaal niet te verzadigen. Het is nooit genoeg.

Repressieve maatregelen buitelen bij wijze van spreken dan ook over elkaar heen. Wetten vergemakkelijken het gebruik door politie, justitie en veiligheidsdiensten van DNA, taps, inkijkoperaties en computeronderzoek en maken het mogelijk bestanden naar hartenlust aan elkaar te koppelen. Onderzoeken krijgen meer dan voorheen een ‘proactief’ karakter, waarbij op basis van ‘risicoprofielen’ potentiële verdachten worden gevolgd. Doordat overheden en bedrijven misbruik maken van technologische ontwikkelingen voor grootschalig toezicht wordt privacy stilaan een schaars goed. Paspoorten bevatten biometrische gegevens. Camera’s rukken in hoog tempo op in het straatbeeld. Een nieuwe generatie ‘slimme’ camera’s kan zelfs op ‘afwijkend’ gedrag reageren. Het heeft er alle schijn van dat de overheid in toenemende mate haar eigen burgers wantrouwt en de grenzen van het vermoeden van onschuld steeds wat opschuift. Een treffend voorbeeld is het zogeheten Europees Kaderbesluit inzake de bewaring van telecommunicatiegegevens. Alle gegevens over telefoongesprekken, e-mails, bezoek aan internetsites en sms-berichten van alle EU-burgers moeten geruime tijd worden bewaard met het oog op het voorkomen, onderzoeken, opsporen en vervolgen van strafbare feiten. Nieuwe technieken zullen het mogelijk maken het net rond de burger nog strakker aan te trekken. Grenzen spelen daarbij geen rol meer, getuige het recente NSA-schandaal. ‘Wie niets te verbergen heeft, hoeft niets te vrezen’, zo luidt het cliché. Maar willen de burgers dat zij door hun nummerbord en telefoon op elk ogenblik traceerbaar zijn? Willen zij dat de politiediensten precies weten wanneer zij de Antwerpse ring oprijden? Willen zij een samenleving waarin vroeg of laat niemand meer een stap kan zetten zonder dat die wordt vastgelegd?

Wet en orde hebben tegenwoordig het tij mee, dat is duidelijk. Niets illustreert de wisseling van het veiligheidsdenken beter dan het systeem van de gemeentelijke administratieve sancties (GAS). Ingevoerd om kleine vormen van overlast tegen te gaan (wildplassen, nachtelijk lawaai of sluikstorten) wordt het GAS-systeem in korte tijd vrijwel even populair als het veldrijden en de duivensport. Er is geen rechter meer nodig, want de gemeenten beslissen zelf welke vormen van overlast strafbaar zijn. Speciale ambtenaren stellen de overtredingen vast en bepalen de boetes. Sommige gemeenten hebben er overigens een zootje van gemaakt. Stel je voor, Mechelen beboet jongeren omdat ze een broodje op de dorpel van een kerk eten en Antwerpen sanctioneert een geestelijk gehandicapte die op straat dwarsfluit speelt. ‘Uitwassen’ roepen sommige burgermeesters vol vertwijfeling. Jazeker, maar dan uitspattingen van een systeem dat principieel niet deugt omdat het tegen de scheiding der machten en het recht op een eerlijk proces indruist. Wat doet het er allemaal toe? Ondanks massaal protest wordt midden 2013 de GAS-wet nogmaals verscherpt.

Nog verontrustender dan de feiten zelf is de veiligheidsstrategie van sommige politiediensten en lokale instanties. Die tonen, zacht gezegd, een ongezonde belangstelling voor afwijkend gedrag en negeren daarbij soms willens en wetens de scheidingslijn tussen strafbare feiten en onaangepast gedrag. Niet het terugdringen van criminaliteit, maar het verminderen van onveiligheid staat centraal. Om de ‘gevoelens van onveiligheid’ in te dammen, richten ze hun aandacht nadrukkelijk op ‘zichtbare zondebokken’: zwervers, prostituees, bedelaars, wildplassers, allochtone hangjongeren, graffitispuiters, spijbelaars, druggebruikers en andere ‘lotgenoten’, zich daarbij baserend op risicotaxaties van bepaalde achterstandsbuurten en groepen. Lokaal veiligheidsbeleid krijgt zo onvermijdelijk het karakter van angstmanagement.

Hoe je het ook draait of keert, de samenleving is kennelijk geruisloos op weg naar een verdoken ‘toezichtmaatschappij’, waarin repressie en preventie, criminaliteit en asociaal gedrag door elkaar heen lopen. Dat neoliberale model laat steeds minder ruimte voor sociale preventieprojecten. Het koppelt criminaliteit en onveiligheid niet langer aan ongelijke kansen, achterstelling en discriminatie maar aan etniciteit, onvoldoende ‘blauw op straat’ en ontoereikend ‘lik-op-stukbeleid’. Wetenschappelijk onderzoek heeft nochtans genoegzaam aangetoond dat een sociaal preventiebeleid absoluut onontbeerlijk is. Vele problemen hangen immers samen met diverse sociale en economische factoren. Een oplossing hiervoor vergt een inspanning op vele terreinen. Van het terugdringen van schooluitval tot alternatieve sancties.

In tegenstelling tot overlast en kleine criminaliteit wordt de witteboordencriminaliteit met fluwelen handschoenen aangepakt. Een bittere pil voor de slachtoffers van de economische crisis. De wet op de verruimde minnelijke schikking – ‘afkoopwet’ in de volksmond – laat een vermogende misdadiger toe om in elke stand van het strafproces een blanco strafblad te kopen, ook al kan niemand ontkennen dat de schade voor de samenleving bij dit soort fraude reusachtig groot is. Schikken na onderhandelingen in de achterkamertjes van het openbaar ministerie, het is hoe dan ook een aanfluiting van het gelijkheidsbeginsel. Is het niet cynisch dat de minister van Justitie suggereert dat het geld van de minnelijke schikkingen eventueel gebruikt kan worden voor de bouw van nieuwe gevangenissen, waarin dan de arme sloebers hun zogenaamde ‘vrijheidsstraf’ uit kunnen zitten? Er zijn nu al schikkingen in belangrijke strafzaken waarin er sprake is van het witwassen van zwart geld, belastingfraude, valsheid in geschrifte, deelneming aan een criminele organisatie. Toch niet de minste misdrijven! Daarmee wordt de deur wijd opengezet naar klassenjustitie. Hoezo ‘gelijkheid voor de wet’?

En toch knip ik – goddank – het licht van het beeldscherm van mijn computer relatief hoopvol uit. Relatief hoopvol? O ja, althans op halflange of lange termijn. Vanwege de duurzame aantrekkingskracht van de verlichtingsbeginselen van mensenrechten en democratie. Vanwege de overtuiging van Stéphane Hessel dat een betere wereld mogelijk is. Hessel: ‘De oefening van het mens-zijn kan het winnen van verschrikkelijke lasten zoals de verzotheid op bezit en concurrentie.’ Ten slotte vanwege de hartenkreet van Bertold Brecht, ‘Und weil der Mensch ein Mensch ist’, die actueler dan ooit is. Met die troostvolle gedachte kan je met gerust gemoed het boek lezen.

Jos Vander Velpen