Inleiding

Het begin van de ergste economische crisis sinds 1929 ligt ondertussen al zes jaar achter ons. Wie dacht dat deze crisis zou leiden tot een grondig en kritisch onderzoek van de grondslagen van het maatschappijmodel dat sinds de jaren 1970 is ontwikkeld, is eraan voor de moeite. Veel lijkt er niet veranderd: de 1% heeft de crisis geen windeieren gelegd, de 99% zal de komende jaren de broeksriem moeten aanhalen. Scenario’s van massale werkloosheid of van een gezondheidszorg die voor substantiële delen van de bevolking ontoegankelijk wordt – zoals in Griekenland, Spanje of Portugal – staan ons in België of andere centrumlanden van de Europese Unie voorlopig niet te wachten. Maar dat we het de volgende jaren met heel wat minder sociale voorzieningen zullen moeten stellen, staat vast als we onze politici hun gang laten gaan. De voorzitter van het Vlaams Parlement, Jan Peumans, weet te vertellen dat we de laatste vijftien jaar boven onze stand geleefd hebben en om die anomalie recht te trekken zullen de gezinnen in de komende jaren de nodige offers moeten brengen. Een alternatief voor de draconische besparingsoperatie die – we beklemtonen het nog maar eens – vooral gezinnen en niet bedrijven of investeerders zal treffen, is er, aldus Peumans, niet. De parlementsvoorzitter is natuurlijk niet de enige die het ‘There Is No Alternative’-deuntje fluit. Op alle niveaus – van het gemeentelijke over het Vlaamse en het Belgische tot het Europese en het mondiale niveau – is het gros van de beleidsmakers ervan overtuigd dat zeer strenge besparingen de enige manier zijn om onze economie terug op de been te krijgen en zo onze welvaart veilig te stellen.

Het is verwonderlijk dat er, bij een crisis van dergelijke omvang, zo goed als geen alternatieve analyses of beleidsmaatregelen op de politieke agenda staan. Als we de huidige besparings- en soberheidsconsensus vergelijken met de politieke discussies en strijd die plaatsvonden tijdens de crisis van 1929, dan kan het verschil niet groter zijn. Ook toen werd de wereld geconfronteerd met een diepe economische crisis met verschrikkelijke gevolgen voor de gewone man. Maar in tegenstelling tot vandaag lagen er toen verschillende politieke opties op tafel om de crisis te bezweren en koos men met de opbouw van de sociale welvaartsstaat voor een resolute breuk met het rauwe laisser-fairekapitalisme. Dat het vandaag zelfs onmogelijk geworden is om, in tegenstelling tot de jaren 1930, bij de elites reformistische politieke agenda’s te introduceren, heeft alles te maken met twee met elkaar verbonden verschillen tussen vandaag en toen.

Eerst en vooral is er het wegvallen van de Sovjet-Unie. De Russische Revolutie maakte in 1917 een eind aan een eeuwenlang autocratisch bewind, dat moest plaatsmaken voor een bewind dat begon met de opbouw van een socialistische klasseloze maatschappij. Westerse elites percipieerden die revolutie en het ontstaan van de Sovjet-Unie als het grootste gevaar voor het voortbestaan van het kapitalisme: de aan zijn lot overgelaten gewone man kon immers zien dat er een alternatief mogelijk was voor het maatschappijmodel waar hij de grootste dupe van was. De angst voor een revolutie, gekoppeld aan de verhoogde strijdbaarheid van de arbeidersbeweging, bracht de elites ertoe belangrijke toegevingen te doen aan die arbeidersbeweging. Vandaag is een alternatief maatschappijmodel dat als afschrikking voor de elites kan dienen, niet voorhanden en dus zijn beleidsmakers veeleer geneigd om oude recepten te blijven toepassen. Samen met het verdwijnen van de Sovjet-Unie, en dat is het tweede verschil met de jaren 1930, is bovendien ook het geloof in het bestaan van alternatieve maatschappijmodellen verdwenen. Het politieke denken van twee generaties van beleidsmakers heeft zich afgesloten voor en losgemaakt van het kritisch analyseren van het huidige neoliberale maatschappijmodel. Om het met andere woorden te zeggen: het neoliberalisme is hegemonisch geworden.

Een van de kernbegrippen van het neoliberalisme is vrijheid. De Oostenrijkse econoom en filosoof Friedrich Hayek heeft zijn hele carrière lang geprobeerd aan te tonen dat het neoliberalisme de enige politieke filosofie is die recht kan doen aan de menselijke vrijheid. Wie dus staat voor menselijke vrijheid kan, aldus Hayek, op politiek-filosofisch vlak niets anders zijn dan een aanhanger van het neoliberalisme. Hayek is wonderwel in zijn opzet geslaagd, getuige daarvan de hegemonie van het neoliberalisme.

In dit boek willen we het neoliberale idee van vrijheid nader onderzoeken. We zullen laten zien dat de politieke filosofie die zich profileert als dé filosofie van de vrijheid in de praktijk aanleiding geeft tot een toename van reële onvrijheid voor de meerderheid van de mensen. We zullen argumenteren dat dit fenomeen, waarnaar we zullen verwijzen als de paradox van Hayek, rechtstreeks voortvloeit uit de eendimensionale visie op vrijheid die Hayek en andere neoliberalen huldigen.

Vooraleer we in de volgende hoofdstukken dieper ingaan op het neoliberale denken over vrijheid is het zinvol even stil te staan bij de methodologie van het boek. We vertrekken van de, volgens ons correcte, vaststelling dat ideeën geen geïsoleerde zaken zijn die, afgesloten van de politieke en economische wereld, ergens in een filosofisch universum rondzweven. Ze worden voortdurend gebruikt, misbruikt, aangepast en vertroebeld om reële politieke beslissingen te rechtvaardigen. Ze hebben effecten buiten het politiek-filosofisch universum die het leven van miljoenen mensen beïnvloeden. Dat lijkt allemaal triviaal en vanzelfsprekend, maar de conclusie die we daaruit trekken is dat een evaluatie van politieke ideeën geen abstractie kan of mag maken van de politieke en socio-economische effecten die erdoor worden gegenereerd. Die conclusie passen we toe op de dominante ideologie die de laatste decennia het politieke doen en laten heeft beïnvloed. We zullen de ideeën van Hayek en andere neoliberale denkers niet bekijken als geïsoleerde politiek-filosofische ideeën, maar ze belichten door het prisma van hun reële effecten. En die effecten zijn niet fraai: toenemende ongelijkheid, precarisering, concentratie van politieke en economische macht in de handen van een kleine elite, uitholling van de democratie, overconsumptie... Onze vaststelling is dat een politieke filosofie die vrijheid hoog in het vaandel voert, in de feiten leidt tot onvrijheid voor velen.

Een van de tegenwerpingen die tegen deze werkwijze kan worden ingebracht is de volgende: de filosofische ideeën van Hayek zijn nooit in hun zuivere vorm toegepast en dus is het intellectueel oneerlijk, om niet te zeggen karikaturaal, om deze effecten op het conto van Hayek en zijn ideeën te schrijven. In zijn algemeenheid is deze kritiek terecht, maar ze geldt niet in alle gevallen. Dat een denker niet altijd verantwoordelijk kan gesteld worden voor het gebruik of misbruik van zijn ideeën aanvaarden we. Zo zou het inderdaad karikaturaal zijn om Nietzsche verantwoordelijk te stellen voor het misbruik van zijn ideeën door het Duitse nationaalsocialisme. Er is echter een belangrijk verschil tussen Nietzsche en de politieke denkers van het neoliberalisme die we bespreken. Terwijl Nietzsche niet in staat was om te protesteren tegen het misbruik van zijn ideeën door het nationaalsocialisme – hij was al ruim dertig jaar overleden toen de nazi’s aan de macht kwamen – zou Hayek zich wel hebben kunnen distantiëren van eventueel misbruik van zijn ideeën door politici. Dat heeft hij echter nooit gedaan: politici zoals Margaret Thatcher en Ronald Reagan hebben steeds kunnen rekenen op zijn publieke steun. Ook ten opzichte van van meer sinistere regimes zoals de Zuid-Amerikaanse junta’s van de jaren 1980, die niet bepaald een strijdpunt maakten van individuele vrijheid, was de houding van Hayek op zijn zachtst gezegd coulant te noemen.

We hebben dit boek geschreven uit onvrede met de manier waarop vandaag het woord ‘vrijheid’ in het publieke debat wordt gebruikt – neoliberalen hebben zich het copyright op een begrip toegeëigend dat ze zelf op een volkomen gebrekkige wijze invullen. Door het bijna exclusieve gebruik van het woord ‘vrijheid’ in zijn neoliberale betekenis is het publieke debat verschraald en worden bepaalde politieke keuzes nog nauwelijks overwogen. We zien dat als een grote bedreiging voor de reële vrijheid van het overgrote deel van de bevolking. Een belangrijk bedreiging is het verband tussen de neoliberale vrijheidsgedachte en de ecologische degradatie.1 Dankzij het blind geloof in de neoliberale economische vrijheid en de daarmee gepaard gaande afkeer voor collectieve planning, is ons ecosysteem zo langzamerhand op een tipping point aangekomen. De ecologische rampen en de menselijke catastrofes als gevolg daarvan die ons te wachten staan wanneer we dat overslagpunt bereiken, zijn van een omvang die ons bevattingsvermogen te boven gaan. Misschien zal dat het ultieme feit zijn dat het failliet van het neoliberale vrijheidsidee voor iedereen duidelijk zal maken. Wij hopen dat het niet zover hoeft te komen, en dit boek is onze bescheiden bijdrage tot een broodnodige reflectie over de fundamenten van onze samenleving.

1 Voor een uitstekende uiteenzetting van deze problematiek verwijzen we naar: Anneleen Kenis en Matthias Lievens, De mythe van de groene economie. Valstrik, verzet, alternatieven, EPO, Berchem, 2012.

1. Een rondje moderne slavernij

Verdedigers van het kapitalisme zijn snel geneigd om te verwijzen naar de heilige principes van vrijheid, die zijn vervat in de stelregel: de fortuinlijke mag op geen enkele manier belemmerd worden in de tirannieke uitoefening van zijn macht over de onfortuinlijke. – Bertrand Russell

Een flatgebouw in Dhaka

Op 24 april 2013 stortte in Dhaka, de hoofdstad van het straatarme Bangladesh, een gebouw in. In dat gebouw van acht verdiepingen waren op dat moment duizenden arbeiders aan het werk. Ze maakten er het modieuze textiel dat de rekken van winkels in de Antwerpse Meir of de Gentse Veldstraat vult, onder merknamen zoals Benetton en Mango. En ze deden dat in zeer lange shifts, aan een hongerloon, en in zeer slechte arbeidscondities. De dag voor de ramp werden verschillende scheuren in het gebouw ontdekt en werd het geëvacueerd. Een dag later al werden de arbeiders verplicht om terug aan het werk te gaan. Wie weigerde, verloor een maand loon. Later die dag stortte het gebouw in. De tol was vreselijk. Op 13 mei werd het dodenaantal vastgesteld op 1129. Het aantal gewonden lag ruim boven de 2500, van wie velen met weinig kans op herstel en dus op het hervatten van hun arbeidsloopbaan.

De ramp trof bijna vierduizend uiterst arme, hardwerkende mensen en hun families. Veel families verloren met de ramp hun enige broodwinner. Het merendeel van die families wacht nog altijd op compensaties. Een van de firma’s die in het gebouw gevestigd was, de Ierse groep Primark, was bereid 200 dollar compensatie te betalen aan de nabestaanden van de dodelijke slachtoffers. Die moesten echter wel eerst een DNA-test ondergaan (en betalen) om hun verwantschap met de overledenen aan te tonen.

In de dagen na de ramp braken op vele plaatsen in Bangladesh rellen uit, waarbij arbeiders uit gelijksoortige sweatshops de straten optrokken en fabrieksgebouwen en overheidskantoren aanvielen. De 1 mei-viering in Dhaka van dat jaar escaleerde in een massale protestbetoging tegen de arbeidsomstandigheden in de Bengaalse textielnijverheid. Het internationale protest kwam op gang, met steunacties in Oost en West en een pers die scherpe aanklachten liet horen tegen de onmenselijke gradaties van uitbuiting en ongelijkheid die aan de wortel van deze ramp lagen. De Bengaalse overheid ondernam actie tegen de eigenaars van het gebouw en tegen sommige bedrijven die er mensen tewerkstelden, en er volgden formele aanklachten wegens allerhande bouwovertredingen en overtredingen van reglementen op de veiligheid en het comfort van de arbeiders.

Verschillende grote kledingconcerns gaven prompt blijk van ethische overwegingen en legden nieuwe en strengere voorwaarden op aan hun Bengaalse producenten. Maar meer dan een jaar later is er aan de grote structuren van de geglobaliseerde kledingnijverheid nauwelijks iets veranderd: de sweatshops bestaan nog altijd en ze stellen nog steeds honderdduizenden mensen te werk in onwaarschijnlijk slechte arbeidsomstandigheden. De dure merkproducten die in die fabriekjes aan bodemprijzen worden vervaardigd, worden ook nog steeds in de winkels op de Meir en in de Veldstraat aangeboden. De enorme winsten die via dit systeem – zo goedkoop mogelijk produceren en zo duur mogelijk verkopen – te rapen vallen, verdwijnen nog altijd in de kluizen van de aandeelhouders van grotendeels in het Westen gevestigde textielconcerns of financiële groepen.

De ramp in Dhaka gunde de wereld heel even een blik op de achterkant van het hedendaagse geglobaliseerde kapitalisme. En die achterkant is niet fraai: werkdagen van veertien of zestien uur zonder contract, voor mannen, vrouwen en kinderen tussen de twaalf en de zeventig jaar oud, doorgaans aan uurlonen die nauwelijks in eurocenten uit te drukken zijn en soms zelfs geheel gratis (als wederdienst voor een verschafte lening), in arbeidsplaatsen die uiterst gevaarlijk en ongezond zijn, met allerlei vormen van fysiek, psychisch of infrastructureel geweld om de arbeiders onder controle te houden.

We krijgen die achterkant zelden te zien, en als we hem te zien krijgen, lijkt ons geheugen kort en selectief. We vergeten blijkbaar graag snel dat onze luxeproducten hun oorsprong hebben in diepe armoede en extreme uitbuiting. Vermits wij graag pronken met onze Benetton T-shirt, beelden we ons in dat dat T-shirt ook gedragen wordt door zij die hem hebben geweven, gestikt en geverfd. Of dat de dure ring die we aan onze geliefde geven, is vervaardigd door mensen die zich eveneens tooien met goud, diamant en platina.

Een afgelegen mijn in Zuid-Afrika

In augustus 2012, minder dan een jaar voor de nachtmerrie in Dhaka, gingen mijnwerkers in de Zuid-Afrikaanse Lonmin-platinamijn in Marikana spontaan in staking. Marikana ligt in een afgelegen mijngebied in het noordoosten van Zuid-Afrika. Lonmin is een van de grootste platinaproducenten ter wereld en het bedrijf doet het goed. De platinaprijs op de wereldmarkt is tussen 1992 en vandaag zowat verviervoudigd, en Lonmin staat op de beurs van London genoteerd. Het bedrijf rapporteerde in het eerste kwartaal van 2011 een winst van 159 miljoen dollar.

De mijnwerkers eisten een zeer grote loonopslag. Ze verrichtten keihard, gespecialiseerd en gevaarlijk werk aan een loon van ongeveer 3.000 rand (circa 200 euro) per maand. Achttien jaar na het verdwijnen van de apartheid waren de lonen van de overwegend zwarte mijnwerkers er nauwelijks op vooruitgegaan. Nu eisten ze een opslag van ruim 12.000 rand, wat hen een gemiddeld maandloon van zowat 1.000 euro zou opleveren. Lonmin weigerde te onderhandelen, en bij de schermutselingen die na die weigering uitbraken tussen de veiligheidsdienst van Lonmin, vakbondslui en stakende mijnwerkers vielen de eerste dodelijke slachtoffers.

Op 16 augustus, bij een nieuwe demonstratie van de mijnwerkers, opende een gespecialiseerde eenheid van de Zuid-Afrikaanse politie het vuur op de demonstranten. Er vielen ruim honderd slachtoffers, waaronder 34 doden. Het was de ergste uitbarsting van politiegeweld in Zuid-Afrika sinds de moordpartij in Sharpeville in 1960, die de strijd tegen de apartheid voorgoed gestalte gaf. Nu, in het democratische en neoliberale Zuid-Afrika, vuurden overwegend zwarte politiemannen op zwarte mijnwerkers. In wat we best als een vlaag van zinsverbijstering beschouwen, greep de Zuid-Afrikaanse overheid naar een van de afschuwelijkste wetten uit de tijd van de apartheid om de staking te breken: demonstranten konden schuldig worden gesteld aan moord en doodslag op de slachtoffers die tijdens hun demonstraties gevallen waren. 270 stakers werden op beschuldiging van moord gearresteerd.

Na de schietpartij kwamen de vrouwen van de mijnwerkers massaal de straat op. Ze zongen strijdliederen uit de gewapende anti-apartheidsstrijd, en vervingen daarin verwijzingen naar de blanke Boeren door verwijzingen naar de ANC-regering van Jacob Zuma. De hele mijn ging in staking, en ook elders in Zuid-Afrika legden mijnwerkers het werk neer en eisten drastische loonsverhogingen. Er volgde bemiddeling en er werd een compromis gevonden: een loonsverhoging van 22 procent. De hoogst gekwalificeerde mijnwerkers kunnen nu iets meer dan 900 euro per maand verdienen; de topkaders van het bedrijf krijgen geen loonsverhoging en moeten dus tevreden zijn met het zeventig- tot honderdvoudige van dit mijnwerkersloon.