Woord vooraf

Noam Chomsky werd in 1928 geboren in Philadelphia. Zijn mentor aan de universiteit van Philadelphia moedigde hem aan de taal als menselijke faculteit te onderzoeken. Het Massachusetts Institute of Technology, een van de meest prestigieuze universiteiten in de Verenigde Staten, vond zijn thesis voldoende om hem onmiddellijk aan te werven. Hij is er nooit meer weggegaan. Al op zijn tweeëndertigste werd hij er gewoon hoogleraar, vandaag is hij er emeritus professor.

Weinig fans van ‘de politieke Chomsky’ beseffen dat hij naast zijn politieke werk een legende is in zijn vakgebied. Van alle levende auteurs is Chomsky de meest geciteerde. Reken je de doden mee dan moet hij enkel Marx, Lenin, Shakespeare, Aristoteles, Christus, Plato en Freud laten voorgaan. Hij is Amerika’s meest vooraanstaande dissident en ‘de belangrijkste levende intellectueel’ volgens The New York Times. Chomsky ontving tientallen eredoctoraten en andere prijzen, zowel voor zijn werk als taalkundige als voor zijn politiek activisme.

In de loop van zijn carrière schreef Chomsky honderden artikels en boeken, en ging hij spraakmakende debatten aan met taalkundigen, filosofen, politici en journalisten. Van zijn politieke werk publiceerde Uitgeverij EPO volgende titels in het Nederlands:

On power and ideology. The Managua Lectures (1987) – Over ideologie en macht (1989)

Necessary illusions (1989) – Gekoesterde illusies (1991)

Deterring democracy (1991) – De verdorven democratie (1992)

Chronicles of dissent. Interviews with David Barsamian (1992) – Dissident in Amerika. Gesprekken met David Barsamian (1994)

What Uncle Sam really wants (1992) – Het ware gelaat van Uncle Sam (2000)

Failed States. The abuse of power and the assault on democracy (2006) – Mislukte Staten. Machtsmisbruik en de aanslag op de democratie (2008)

Hopes and prospects (2010) – Hoop en vooruitzicht (2011)

Chomsky’s analyse, van zijn allereerste essay The Responsibility of Intellectuals uit 1967 tot zijn meest recente artikel, staat tot op de dag van vandaag als een huis. Het is weinigen gegeven zo relevant en accuraat te zijn en te blijven. Zijn boeken zijn lijvig en staan vol vergelijkende voorbeelden en voetnoten met bronnenmateriaal. Die bronnen blijken meestal de grote media zelf te zijn. Chomsky weet daar telkens weer die informatie uit te halen die context geeft aan wat in de wereld gebeurt.

Die lijvigheid schrikt beginnende lezers soms weleens af. Zijn uitgevers hebben daarom regelmatig dunnere boeken uitgebracht om zijn werk toegankelijker te maken. In 1992 verscheen What Uncle Sam really wants, een collectie uitgeschreven lezingen en interviews met journalist David Barsamian. Het succes was zo groot dat er nog drie vervolgen kwamen, The prosperous few and the restless many (1993), Secrets, lies and democracy (1994) en The common good (1998). In 2011 werden ze alle vier gebundeld en heruitgegeven als How the world works.

De vertaling van dit boek heeft u nu in handen. Het zijn stuk voor stuk vlot leesbare hoofdstukken waarin Chomsky thema per thema zijn ideeën en analyses samenvat. Ieder hoofdstuk is ook perfect leesbaar op zichzelf. De essentiële Chomsky is met andere woorden de ideale introductie tot zijn politieke denken.

Wie wil begrijpen wat de VS in Irak, Afghanistan, Pakistan en Jemen doen, kan in dit boek lezen wat Chomsky daarover zei in de jaren 1990. Chomsky gaf deze interviews net voor de grote doorbraak van het internet, en vóór de opkomst van de linkse presidenten in Latijns-Amerika. Zijn analyse blijkt desondanks volledig te kloppen. Hij voorspelde toen al dat Latijns-Amerika zichzelf ooit zou bevrijden, wat nu met vallen en opstaan gebeurt.

Chomsky zag toen ook al dat het internet een enorm potentieel had maar tegelijk een groot gevaar was. Niet voor niets proberen Amerikaanse bedrijven nu de toegang tot het internet te ‘commercialiseren’, lees ‘ideologisch te stroomlijnen’.

De Europese Unie onderhandelt al enige tijd met de VS over een vrijhandelsakkoord dat een vernietigende impact zal hebben op onze democratie. Waarom dergelijke ‘vrijhandelsakkoorden’ zo hard worden doorgedrukt, en in het grootst mogelijke geheim, legde Chomsky al in 1994 uit. Over de echte vrije markt: ‘Het is zeer onwaarschijnlijk dat wat we vandaag “de onvermijdelijke gevolgen van de vrije markt” noemen, in een echt democratische maatschappij zouden worden aanvaard.’

Dat het Amerikaans militair-industrieel complex een systeem is om grote bedrijven met belastinggeld te subsidiëren en tegelijk de VS-hegemonie in het buitenland te handhaven, is bekend. Chomsky legt het in begrijpelijke termen uit en graaft tegelijk dieper naar de maatschappelijke visie achter dit systeem. Zijn grootste verdienste daarbij is dat hij het systeem uitlegt zoals het is: niet een of andere krankzinnige samenzwering, maar een logisch en consistent geheel van belangen en ideologische keuzes die vorm krijgen in een beleid dat zeer rationeel overwogen en goed doordacht is. Het is een systeem dat werkt ten voordele van zij die het in stand houden. Chomsky vraagt terecht: ‘Hoeft dat ons te verwonderen?’

De vier boeken zijn in dit volume in volgorde van hun oorspronkelijke uitgave samengevoegd. What Uncle Sam really wants opent de reeks, en is het enige dat al eerder in het Nederlands verscheen. Journalist David Barsamian en redacteur Arhur Naiman namen in dit eerste boek de vragen van de interviewer niet op en schreven de tekst als een doorlopend geheel uit. De drie volgende boeken redigeerden ze wel in interviewstijl, en dat is ook in deze bundeling zo behouden.

Niet opgenomen in de nieuwe uitgave is het supplementaire materiaal van de oorspronkelijke boeken, zoals noten, lijsten van organisaties, verwijzingen naar interessante bronnen voor verdere lectuur of studie. Die informatie bleek immers vaak verouderd te zijn (in tegenstelling tot Chomsky’s ideeën en analyses).

In de Nederlandse vertaling heb ik bij bepaalde namen en gebeurtenissen genummerde voetnoten toegevoegd onderaan de pagina. Bij de Amerikaanse presidenten geef ik de jaartallen van hun mandaat weer. Vader en zoon Bush worden ‘Bush senior (1989-1993)’ en ‘George W. Bush’ (2001-2009).

Dit boek geeft historisch inzicht. Het zet aan tot verder onderzoek, meer literatuur, bronnenonderzoek, media-analyse. Chomsky toont de lezer ‘hoe de wereld echt werkt’.

Lode Vanoost (redactielid DeWereldMorgen.be)

Vertaler

Het ware gelaat van Uncle Sam

Inhoud

De hoofddoelen van het Amerikaanse buitenlands beleid

Ons stekje beschermen

Het liberale uiterste

Het ‘Grote Gebied’

Herstel van de traditionele orde

Hoe sterk zijn de VS aan de democratie gehecht?

Het gevaar van een goed voorbeeld

De drie zijden van de wereld

Verwoest het buitenland

Ons Goedeburenbeleid

De kruisiging van El Salvador

Een lesje voor Nicaragua

Guatemala, ons slagveld

De invasie van Panama

De vaccinatie van Zuidoost-Azië

De Golfoorlog

De Iran-contra-affaire

De toekomst van Oost-Europa

Betaal je huurlingen

De hersenspoeling van het thuisfront

Hoe de Koude Oorlog in elkaar zat

De oorlog tegen (bepaalde) drugs

Oorlog is vrede. Vrijheid is slavernij. Onwetendheid is kracht

Socialisme, echt en vals

De media

De toekomst

De wereld staat niet stil

Wat jij kunt doen

De strijd duurt voort

De hoofddoelen van het Amerikaanse buitenlands beleid

Ons stekje beschermen

Natuurlijk gaan de betrekkingen tussen de VS en andere landen terug tot de oorsprong van de Amerikaanse geschiedenis, maar de Tweede Wereldoorlog zorgde voor een echte ommekeer. Laten we daar dus maar beginnen.

De VS hadden een groot voordeel geput uit het feit dat de meeste van hun industriële tegenstanders ofwel ernstig verzwakt, ofwel totaal vernietigd uit de oorlog kwamen. Het VS-grondgebied werd nooit aangevallen en de economische productie verdrievoudigde tijdens de oorlogsjaren. Voor de oorlog waren de VS al veruit de grootste industriële natie ter wereld. Dat was overigens al sinds het begin van de 20ste eeuw zo. Maar na de Tweede Wereldoorlog hadden de VS letterlijk vijftig procent van de wereldrijkdom in handen en controleerden ze beide zijden van beide oceanen. Nooit eerder in de geschiedenis was het voorgekomen dat één grootmacht de wereld zo overweldigend controleerde, of zo overweldigend veilig was.

De ontwerpers van het Amerikaanse beleid waren er zich goed van bewust dat de VS na de Tweede Wereldoorlog de eerste macht uit de geschiedenis zouden zijn die de hele wereld kon controleren. Tijdens en na de oorlog maakten ze nauwkeurige plannen over hoe de naoorlogse wereld er moest uitzien. Omdat de VS-maatschappij effectief een open maatschappij is, hebben we inzage in die plannen, die erg openhartig en duidelijk waren. Amerikaanse beleidsmakers – zowel van het ministerie van Buitenlandse Zaken als van de Council on Foreign Relations1 – waren het erover eens dat de overheersing van de VS in stand moest worden gehouden. Over de wijze waarop dit moest gebeuren liepen de meningen echter uiteen.

Voorstanders van de harde lijn stelden documenten op als het Memorandum 68 van de Nationale Veiligheidsraad (NSC 68) uit 1950. In dit memorandum werden de opvattingen ontvouwd van minister van Buitenlandse Zaken Dean Acheson. Het was opgesteld door Paul Nitze, die in het begin van de jaren 1990 nog steeds actief was als Reagans onderhandelaar inzake bewapeningscontrole. NSC 68 riep op tot een ‘ontmantelingsstrategie’ die ‘de kiemen van vernietiging zou zaaien in het sovjetsysteem’, zodat we vervolgens een regeling op onze voorwaarden konden afdwingen ‘met de Sovjet-Unie (of een opvolgerstaat of -staten)’. Het beleid, aanbevolen door NSC 68, zou ‘opoffering en discipline’ vergen in de VS – met andere woorden, hoge militaire uitgaven en besparingen in de sociale sector. Er zou ook een einde moeten komen aan ‘de te grote tolerantie’ die te veel ruimte liet voor te veel verschillende opinies.

Dit beleid was geen primeur. In 1949 werd de VS-spionage in Oost-Europa toevertrouwd aan een netwerk onder leiding van Reinhard Gehlen die aan het oostfront aan het hoofd had gestaan van de militaire inlichtingendienst van de nazi’s. Dit netwerk was een onderdeel van het VS-naziverbond dat snel velen van de ergste misdadigers aantrok en zich uitbreidde tot operaties in Latijns-Amerika en op andere plaatsen. Deze operaties omvatten een ‘geheim leger’ onder VS-nazi-auspiciën, dat probeerde agenten en militair materieel te leveren aan legers die opgericht waren door Hitler en die nog steeds actief waren in de Sovjet-Unie en Oost-Europa in het begin van de jaren 1950. (Dit is bekend in de VS, al hecht men er geen belang aan. Toch zou het enige verbazing gewekt hebben als het tegenovergestelde was gebeurd en de VS bijvoorbeeld ontdekt hadden dat de Sovjet-Unie agenten en materieel had gedropt voor door Hitler opgerichte legers die actief waren in de Rocky Mountains.)

Het liberale uiterste

NSC 68 is het meest extreme document van de haviken. Hierbij mag men niet vergeten dat de richtlijnen niet enkel theoretisch waren – vele ervan werden daadwerkelijk uitgevoerd. Laten we nu eens kijken naar het andere uiterste, de duiven. De voornaamste duif was ongetwijfeld George Kennan.2 Hij stond aan het hoofd van het planbureau van Buitenlandse Zaken en werd in 1950 door Nitze vervangen. Toevallig was Kennans ministerie verantwoordelijk voor het Gehlennetwerk.

Kennan was een van de intelligentste en meest lucide VS-beleidsmakers, en een belangrijke figuur bij het uitdenken van de naoorlogse wereld. Zijn teksten vormen een uiterst interessante illustratie van het standpunt van de duiven. Een document dat je moet lezen als je de VS wilt begrijpen, is Policy Planning Study 23 (PPS 23), dat in 1948 door Kennan voor het planbureau van Buitenlandse Zaken werd geschreven. Hieronder volgt een fragment:

‘We bezitten ongeveer vijftig procent van de rijkdom op aarde, maar maken slechts 6,3 procent van de wereldbevolking uit... Het kan dan ook niet anders dan dat we het voorwerp zijn van afgunst en haat. Onze belangrijkste opdracht voor de komende periode is een netwerk van relaties opzetten dat ons in staat stelt deze ongelijke positie te handhaven... Om dit te bereiken, moeten we elke vorm van sentimentaliteit of dagdromerij achterwege laten en onze aandacht concentreren op onze onmiddellijke nationale doelstellingen... We moeten zwijgen over vage en... onrealistische oogmerken als mensenrechten, verhoging van de levensstandaard en democratisering. De dag dat we zullen moeten handelen volgens harde machtsconcepten is niet veraf. Hoe minder idealistische slogans ons dan hinderen, hoe beter.’

Natuurlijk was PPS 23 een strikt geheim document. Om het publiek tevreden te stellen, was het nodig om naar buiten toe de ‘idealistische slogans’ te blijven rondbazuinen (wat vandaag overigens nog steeds gedaan wordt), maar hier voerden de planners een intern gesprek.

Tijdens een briefing aan VS-ambassadeurs in Latijns-Amerika in 1950 merkte Kennan, geheel in dezelfde lijn, op dat ‘de bescherming van onze [dat wil zeggen Latijns-Amerikaanse] grondstoffen’ een prioriteit moet zijn van het buitenlandse beleid van de VS. Daarom moeten we een gevaarlijke ketterij bevechten die zich, volgens VS-inlichtingendiensten, in Latijns-Amerika verbreidde, namelijk ‘de opvatting dat de overheid rechtstreeks verantwoordelijk is voor het welzijn van de bevolking’.

VS-beleidsmakers noemen die opvatting ‘communisme’, welke ook de eigenlijke politieke opvattingen van de voorstanders ervan zijn. Ook kerkelijke zelfhulpgroepen die deze ketterij aanhangen, zijn communisten. Dat blijkt ook uit officiële stukken. Zo beweerde een selecte studiegroep in 1955 dat de werkelijke dreiging van de communistische machten (de echte betekenis van de term ‘communisme’ in de praktijk) de weigering was hun dienstverlenende rol te spelen die erin bestond ‘de industriële economieën van het Westen te bevoorraden’.

Kennan legde ook uit welke middelen de Amerikanen moesten inzetten tegen de vijanden die deze ketterij aanhingen:

‘Het uiteindelijke antwoord kan onaangenaam zijn, maar... politierepressie door de lokale regering mogen we zeker niet uitsluiten. Het is ook geen schande, omdat communisten in wezen verraders zijn... Een sterk regime aan de macht is beter dan een progressieve regering die toegeeflijk en gematigd is en vol communisten zit.’

Dergelijke politieke opvattingen zijn niet uitgevonden door naoorlogse ‘progressieven’3 als Kennan. Woodrow Wilsons (1913-1921) minister van Buitenlandse Zaken maakte dat dertig jaar eerder al duidelijk: de praktische betekenis van de Monroedoctrine is dat ‘de VS hun eigen belangen nastreven waarbij de integriteit van andere Amerikaanse naties een gegeven is, geen doel’. Wilson, de grote apostel van het zelfbeschikkingsrecht, vond deze stelling ‘onweerlegbaar’, maar achtte het ‘onpolitiek’ ze openbaar te maken. Deze gedachtegang inspireerde Wilson toen hij onder andere Haïti en de Dominicaanse Republiek binnenviel, waar zijn troepen moordden en sloopten, het politieke systeem vernietigden, VS-bedrijven een stevige machtsbasis gaven en het terrein effenden voor brutale en corrupte dictaturen.

Het ‘Grote Gebied’

Tijdens de Tweede Wereldoorlog smeedden studiegroepen van het ministerie van Buitenlandse Zaken en van de Council on Foreign Relations plannen voor de naoorlogse wereld. Zij lanceerden het begrip ‘het Grote Gebied’, een wereld die ondergeschikt moest worden gemaakt aan de behoeften van de Amerikaanse economie. De plannen werden uitgevoerd naarmate de gelegenheden zich aandienden. Vrijgegeven documenten erover worden enkel door intellectuelen gelezen, die dit alles noch vreemd, noch aanstootgevend vinden.

Het Grote Gebied zou het westelijke halfrond omvatten, West-Europa, het Verre Oosten, het vroegere Britse Rijk (dat op zijn laatste benen liep), de onvergelijkbare energievoorraden van het Midden-Oosten (die in Amerikaanse handen kwamen nadat de Amerikanen er hun Franse en Britse rivalen uit hadden verdrongen), de rest van de derde wereld en, als het enigszins kon, de hele aardbol.

Elk onderdeel van de nieuwe wereldorde moest een specifieke taak vervullen. De industriële landen moesten worden geleid door de ‘grote werkplaatsen’, Duitsland en Japan. Deze landen hadden tijdens de oorlog hun bekwaamheid bewezen (en zouden nu onder VS-toezicht werken).

Zoals te lezen valt in een nota van Buitenlandse Zaken uit 1949 was de belangrijkste rol van de derde wereld ‘die van grondstoffenleverancier en afzetmarkt’ voor de industrieel-kapitalistische maatschappijen. Hij moest worden ‘uitgebuit’ (Kennans eigen woordkeuze) voor de heropbouw van Europa en Japan. (Hij verwijst in de nota specifiek naar Zuidoost-Azië en Afrika, maar de argumentatie is algemeen.) Kennan suggereerde zelfs dat het ‘uitbuiten’ van Afrika een psychologische steun zou kunnen betekenen voor Europa. Uiteraard stelde niemand voor dat Afrika voor zijn eigen heropbouw Europa zou uitbuiten, en zo misschien ook zijn zelfbeeld zou kunnen opvijzelen. Uit de noodzaak die ondergeschikte rol van de derde wereld te waarborgen ontstond de Vietnamoorlog. Vietnamese nationalisten weigerden het spel mee te spelen en moesten dus verpletterd worden. De dreiging was niet dat ze wat dan ook zouden veroveren, maar wel hun gevaarlijke voorbeeld van nationale onafhankelijkheid, dat andere naties in de regio kon inspireren.

De VS-regering kreeg twee belangrijke opdrachten mee. De eerste bestond erin haar macht veilig te stellen in de verafgelegen territoria van het Grote Gebied. Een zeer intimiderende houding moest garanderen dat niemand de VS voor de voeten ging lopen (dit was een van de redenen voor de kernwapenwedloop). De tweede opdracht van de regering was het organiseren van overheidssubsidies voor een hoogtechnologische industrie. Om talloze redenen gebeurde dit hoofdzakelijk via militaire uitgaven. Vrijhandel is leuk voor economiedepartementen en krantenartikelen, maar niemand in de bedrijfswereld of de regering neemt die doctrine ernstig. De onderdelen van de VS-economie die de internationale concurrentie aankunnen, teren daarvoor in de eerste plaats op overheidssteun: kapitaalintensieve landbouw (agro-industrie), hoogtechnologische en farmaceutische industrie, biotechnologie, enzovoort. Dat geldt overigens ook voor de andere industriële maatschappijen. De VS-regering bekostigt met openbare middelen onderzoek en ontwikkeling en creëert, vooral via het militaire apparaat, een door de staat gegarandeerde markt voor nutteloze producten. Pas wanneer iets verkoopbaar is, neemt de privésector het over. Dit systeem van overheidssteun en privéwinst noemt men ‘vrij ondernemerschap’.

Herstel van de traditionele orde

Naoorlogse beleidsmakers zoals Kennan begrepen onmiddellijk dat het voor de gezondheid van de Amerikaanse bedrijven essentieel was dat de andere westerse industriële samenlevingen de oorlogsschade snel te boven kwamen (ik reken Japan tot het Westen, conform de Conventie van Zuid-Afrika die voorschrijft Japanners als ‘ereblanken’ te behandelen). Zij moesten immers Amerikaanse goederen kunnen importeren en investeringsmogelijkheden creëren. Maar het was ontzettend belangrijk dat dit herstel op een erg specifieke manier gebeurde. De traditionele, rechtse orde moest weer op de been gebracht worden, met een dominante bedrijfswereld en een verdeelde en verzwakte arbeidersklasse. De last van de heropbouw moest uiteraard volledig op de schouders van de werkende klasse en van de armen rusten.

De grootste hindernis op dat pad was het antifascistische verzet, dus onderdrukten de VS het wereldwijd en brachten ze vaak fascisten en nazicollaborateurs aan de macht. Soms was daar extreem geweld voor nodig, maar op andere momenten kregen de VS het met zachtere hand voor elkaar door verkiezingen te ontwrichten of dringende voedselvoorraden achter te houden. (Deze beschouwingen zouden het eerste hoofdstuk moeten zijn van elke eerlijke geschiedschrijving over de naoorlogse periode, maar ze worden meestal doodgezwegen.)

De toon werd gezet in 1942, toen president Roosevelt Jean Darlan, een Franse admiraal, benoemde tot gouverneur-generaal van heel Frans Noord-Afrika. Darlan was een vooraanstaand nazicollaborateur en auteur van de antisemitische wetten van de Vichyregering (het marionettenregime van de nazi’s in onbezet Frankrijk). Maar veel belangrijker was Zuid-Italië, het eerste stukje bevrijd Europa. De VS installeerden er, op advies van Churchill, een rechtse dictatuur onder leiding van de fascistische oorlogsheld veldmaarschalk Badoglio en koning Victor Emmanuel III, die ook met de fascisten collaboreerde.

Amerikaanse beleidsmakers gingen ervan uit dat het ‘gevaar’ in Europa niet de sovjetagressie was (wat ernstige analisten, zoals Dwight Eisenhower verraste), maar eerder het antifascistische arbeiders- en boerenverzet met zijn radicaal-democratische idealen, naast de politieke macht en aantrekkingskracht van de lokale communistische partijen. Om een economische ineenstorting te voorkomen die de invloed van links en extreemlinks zou versterken, en om de staatskapitalistische economieën van West-Europa weer op te bouwen, kienden de VS het Marshallplan uit dat Europa tussen 1948 en 1951 meer dan twaalf miljard dollar aan leningen en subsidies opleverde. In het piekjaar 1949 kocht Europa met deze fondsen een derde van de totale Amerikaanse export aan.

In Italië had een arbeiders- en boerenbeweging, onder leiding van de communistische partij, zes Duitse divisies beziggehouden tijdens de oorlog en had ze het noorden van het land bevrijd. Toen de Amerikaanse troepen Noord-Italië bereikten, dreven ze dit antifascistische verzet uiteen en herstelden ze de basisstructuur van het vooroorlogse fascistische regime. Sinds de oprichting van de CIA was Italië altijd al een van de belangrijkste actieterreinen geweest voor de subversieve praktijken van het agentschap. Dat vreesde dat de communisten in Italië op legale wijze aan de macht zouden komen na de cruciale verkiezingen van 1948. De CIA paste verschillende tactieken toe zoals het heroprichten van de fascistische politie, het breken van de macht van de vakbonden en het achterhouden van voedsel. Toch twijfelde men eraan of de communistische partij verslagen kon worden. NSC 1 uit 1948, het allereerste memorandum van de Nationale Veiligheidsraad, somde een aantal acties op die de VS konden ondernemen als de communisten de verkiezingen wonnen. Een van deze geplande reacties was een gewapende interventie via militaire steun aan ondergrondse operaties in Italië. Sommige mensen – vooral George Kennan, die geen risico wilde lopen – drongen aan op een militaire actie vóór de verkiezingen. Maar andere overtuigden hem ervan dat het gevaar door ondermijnende activiteiten kon worden bezworen. Dat bleek achteraf ook te kloppen.

Nadat de nazi’s zich hadden teruggetrokken, bezetten Britse troepen Griekenland. Ze installeerden er een corrupt regime dat nieuw verzet uitlokte. Groot-Brittannië was, in zijn naoorlogse neergang, niet in staat de controle te handhaven. In 1947 kwamen de VS tussenbeide. Zij steunden een bloedige oorlog waarin ongeveer 160.000 mensen om het leven kwamen. Het was een totale oorlog met martelingen, politieke ballingschap voor tienduizenden Grieken en ‘heropvoedingskampen’ voor tienduizenden andere, met de vernietiging van vakbonden en van elke mogelijkheid om een onafhankelijke politiek te voeren. Griekenland kwam stevig in de greep van Amerikaanse investeerders en lokale zakenlui, terwijl een groot deel van de bevolking moest emigreren om te overleven. Nazicollaborateurs behoorden tot de begunstigden; arbeiders en boeren van het door de communisten geleide antinazistische verzet waren de voornaamste slachtoffers.

Omdat de Amerikaanse verdediging van Griekenland tegen zijn eigen bevolking zo succesvol was, stond ze model voor de Vietnamoorlog, zoals Adlai Stevenson (Amerikaans VN-ambassadeur van 1961 tot 1965) in 1964 de Verenigde Naties uitlegde. De adviseurs van Reagan gebruikten precies hetzelfde model toen ze het over Centraal-Amerika hadden, en ook op vele andere plaatsen werd dit scenario gevolgd.

In Japan sloeg Washington in 1947 de zogeheten ‘omgekeerde weg’ in. Hij maakte een einde aan het prille democratiseringsproces onder het militaire bestuur van generaal MacArthur. Deze omgekeerde weg onderdrukte de vakbonden en andere democratische krachten en gaf de macht aan bedrijfsleiders die het Japanse fascisme hadden gesteund. Dit systeem van staats- en privémacht bestaat vandaag nog steeds.

Toen de Amerikaanse troepen in 1945 Korea binnenvielen, verjoegen ze de lokale volksregering van hoofdzakelijk antifascisten die zich verzet hadden tegen Japan. De brutale repressie die daarop volgde, maakte gebruik van de Japanse fascistische politie en van Koreanen die er tijdens de Japanse bezetting mee gecollaboreerd hadden. In Zuid-Korea werden ongeveer 100.000 mensen vermoord vóór het uitbreken van wat wij de Koreaanse Oorlog noemen. 30 à 40.000 van hen kwamen om tijdens de onderdrukking van een boerenopstand op het kleine eiland Cheju.

Een fascistische staatsgreep in Colombia, geïnspireerd op die van Franco in Spanje, lokte bij de Amerikaanse regering weinig protest uit; evenmin als de militaire staatsgreep in Venezuela of de rehabilitatie van een fascist in Panama. Maar de eerste democratische regering in de geschiedenis van Guatemala, die een voorbeeld nam aan Roosevelts New Deal, kon van de VS enkel op bittere vijandschap rekenen. In 1954 voerde de CIA een staatsgreep uit die van Guatemala een hel op aarde maakte.4 Sindsdien is er weinig veranderd en waren er, voornamelijk onder de presidenten John F. Kennedy (1961-1963) en Lyndon B. Johnson (1963-1969), geregeld Amerikaanse interventies.

Een aspect van de onderdrukking van het antifascistische verzet was de rekrutering van oorlogsmisdadigers zoals Klaus Barbie, een SS-officier en hoofd van de Gestapo in Lyon. Daar verwierf hij de bijnaam ‘de Slachter van Lyon’. Hoewel hij verantwoordelijk was voor tal van gruwelijke misdaden, kreeg hij van het Amerikaanse leger de leiding over een spionagenetwerk in Frankrijk. In 1982 werd Barbie uiteindelijk naar Frankrijk teruggebracht om er als oorlogsmisdadiger te worden berecht. Eugene Kolb, een gepensioneerde kolonel van de contraspionage van het Amerikaanse leger, verantwoordde de toenmalige aanstelling van Barbie tot Amerikaans geheim agent als volgt: ‘We hadden Barbies deskundigheid hard nodig... Zijn activiteiten waren gericht tegen de ondergrondse Franse communistische partij en het verzet’, en die vormden nu precies het doelwit van de Amerikaanse bevrijdingsrepressie.

Omdat de VS de draad opnamen waar de nazi’s hem hadden laten liggen, was het volkomen begrijpelijk dat zij specialisten in contrarevolutionaire activiteiten aanwierven. Later, toen het moeilijk of zelfs onmogelijk werd deze handige jongens in Europa nog te beschermen, werden velen van hen (onder wie Barbie) naar de VS of Latijns-Amerika gesmokkeld, vaak met de hulp van het Vaticaan en fascistische priesters. Aan de overzijde van de Oceaan werden zij militaire adviseurs van door de VS gesteunde politiestaten die vaak open en bloot gemodelleerd waren op het Derde Rijk. Zij werden ook drugs- en wapenhandelaars of terroristen. Zij instrueerden Latijns-Amerikaanse boeren in martelpraktijken die door de Gestapo waren bedacht. Sommige leerlingen van deze nazionderrichters belandden later in Centraal-Amerika en legden er een directe link tussen de dodenkampen en de doodseskaders. Het naoorlogse verbond tussen Amerika en de SS had zo zijn consequenties.

Hoe sterk zijn de VS aan de democratie gehecht?

Met een stroom van belangrijke documenten maakten VS-beleidsmakers duidelijk dat de grootste bedreiging voor de Nieuwe Amerikaanse Wereldorde het nationalisme of het ultranationalisme was in de derde wereld. Onder ultranationalisme verstond men ‘nationalistische regimes’ die tegemoetkomen aan ‘de eis van het volk tot onmiddellijke verhoging van de lage levensstandaard van de massa’s’ en voor een productie die in de eigen behoeften voorziet. Het voornaamste (en telkens weer herhaalde) doel van de beleidsmakers was te verhinderen dat zulke ‘ultranationalistische’ regimes ooit aan de macht kwamen. Als ze, door stom geluk, toch de macht veroverden, moesten ze worden afgezet om plaats te maken voor regeringen die positief stonden tegenover privé-investeringen van binnen- en buitenlands kapitaal, voor de export wilden produceren en het versluizen van winsten naar het buitenland normaal vonden. (Deze eisen komen in de geheime documenten nooit ter sprake. Voor een Amerikaanse beleidsmaker zijn ze echter vanzelfsprekend.)

Het dwarsbomen van de democratie en van sociale hervormingen is bij de slachtoffers nooit erg populair. Met uitzondering van een kleine groep, die winstgevende banden heeft met Amerikaanse bedrijven, brengt de lokale bevolking er dan ook weinig enthousiasme voor op. De VS vertrouwen op geweld en sluiten daarom allianties met de militairen – ‘de minst anti-Amerikaanse van alle politieke groeperingen in Latijns-Amerika’, zoals de adviseurs van Kennedy het verwoordden – zodat ze op hen kunnen terugvallen om elke inheemse volksbeweging die te mondig wordt in de kiem te smoren.

De VS hebben enkel sociale veranderingen toegestaan, zoals in Costa Rica, toen de arbeidsrechten werden afgeschaft en het buitenlandse investeringsklimaat gevrijwaard bleef. Omdat de regering van Costa Rica deze twee cruciale verplichtingen steeds nakwam, mocht ze een beetje experimenteren met haar hervormingen. Zo adviseerde de VS-ambassadeur in Costa Rica in het midden van de jaren 1950 bijvoorbeeld dat de United Fruit Company, die Costa Rica in feite bestuurde, voor de arbeiders ‘een aantal relatief eenvoudige en oppervlakkige sociale maatregeltjes zou invoeren, die een groot psychologisch effect zouden kunnen hebben’. Minister van Buitenlandse Zaken John Foster Dulles (1953-1959) ging daarmee akkoord en zei tegen president Dwight D. Eisenhower (1953-1961) dat, als je de Latijns-Amerikanen rustig wilt houden, ‘je ze een beetje moet aaien zodat ze denken dat je van ze houdt’.

Een ander probleem dat in deze geheime documenten altijd opnieuw opduikt, is het buitensporige liberalisme van derdewereldlanden. Dit was voornamelijk een probleem in Latijns-Amerika, waar de regeringen zich niet voldoende toelegden op ideologische controle en beperking van de bewegingsvrijheid, en waar het juridische systeem zo zwak was dat men zelfs al bewijzen nodig had om een misdaad te kunnen vervolgen. Deze klacht kwam tijdens het hele bewind van Kennedy voortdurend terug (recentere documenten zijn nog niet vrijgegeven). Bij de Kennedyprogressieven bestond er niet de minste twijfel over dat democratische excessen die ‘subversie’ toestonden, de kop ingedrukt moesten worden. Met subversie bedoelden ze natuurlijk alle ideeën die niet met de hunne overeenstemden.

Met dit alles in het achterhoofd is het niet moeilijk het Amerikaanse beleid in de derde wereld te begrijpen. De VS hebben zich consequent tegen de democratie verzet telkens wanneer ze geen absolute controle hadden over de resultaten ervan. Het probleem met echte democratieën is immers dat ze gemakkelijk ten prooi vallen aan de ketterij dat regeringen de behoeften van de eigen bevolking moeten lenigen en niet die van de Amerikaanse investeerders.

Een studie over het inter-Amerikaanse systeem die door het Royal Institute of International Affairs in Londen werd gepubliceerd, wees uit dat, terwijl de VS lippendienst bewijzen aan de democratie, hun echte bekommernis uitgaat naar de ‘op privéwinst gebaseerde kapitalistische onderneming’. Als de rechten van de investeerders in gevaar komen, moet de democratie wijken. Worden deze rechten gevrijwaard, dan volstaan moordenaars en folteraars.

Parlementaire regeringen werden tegengewerkt of omvergeworpen met Amerikaanse steun of door rechtstreekse interventies zoals in Iran in 1953, in Guatemala in 1954 (en opnieuw in 1963, toen Kennedy een militaire staatsgreep steunde om te beletten dat er opnieuw een democratie zou komen), in de Dominicaanse Republiek in 1963 en 1965, in Brazilië in 1964, in Chili in 1973. In El Salvador en op vele andere plaatsen over de hele wereld gingen de VS op soortgelijke wijze te werk.

De gebruikte methoden waren niet bepaald zachtzinnig. Wat de door de VS geleide contra’s in Nicaragua of de VS-terroristen in El Salvador en Guatemala aanrichtten, is meer dan zomaar doden. Een belangrijk element in hun optreden waren brutale en sadistische martelingen. Kinderen werden tegen rotsen gebeukt. Bij vrouwen hakte men de borsten af en sneed men de huid van hun gezicht los om ze uiteindelijk ondersteboven te laten doodbloeden. Afgehakte hoofden werden op palen gespietst. En dat allemaal om elk streven naar onafhankelijk nationalisme en elke volksbeweging die een echte democratie zou kunnen verwezenlijken de grond in te boren.

Het gevaar van een goed voorbeeld

Geen enkel land, hoe klein ook, ontkomt aan deze behandeling. Integendeel, het zijn de zwakste en armste landen die vaak de grootste hysterie veroorzaken.

Neem bijvoorbeeld het Laos van de jaren 1960, waarschijnlijk het armste land ter wereld. De meeste inwoners ervan wisten niet eens dat er zoiets als ‘Laos’ bestond. Ze wisten alleen dat ze in een dorpje woonden en dat er even verder een ander dorpje was. Maar zodra er zich een erg kleinschalige, sociale revolutie begon te ontwikkelen, ging Washington over tot een moorddadig ‘geheim bombardement’ op Laos, waarbij uitgestrekte bewoonde gebieden vrijwel van de kaart werden geveegd tijdens operaties die – de VS gaven het toe – niets te maken hadden met de oorlog die de Amerikanen toen in Zuid-Vietnam voerden.

Grenada telt honderdduizend inwoners, die muskaatnoten produceren. Je kunt het nauwelijks op een kaart vinden. Maar toen er in 1983 een gematigde sociale revolutie tot stand kwam, was Washington er als de kippen bij om ze in de kiem te smoren. Van de bolsjewistische revolutie in 1917 tot de ineenstorting van de communistische regimes in Oost-Europa op het einde van de jaren 1980 rechtvaardigden de VS elke aanval als een verdediging tegen de Sovjetdreiging. Zo legde het hoofd van de gezamenlijke stafchefs van de Amerikaanse strijdkrachten na de invasie van Grenada uit dat, als de Sovjet-Unie West-Europa aanviel, een vijandig Grenada olietransporten van de Caraïben naar West-Europa zou kunnen tegenhouden waardoor de VS niet meer in staat zouden zijn om hun belegerde bondgenoten te verdedigen. Vandaag klinkt dit grappig, maar met dit soort verhaaltjes kan men de publieke opinie mobiliseren voor agressie, terreur en subversieve acties.

De aanval op Nicaragua werd gerechtvaardigd door te beweren dat, als we ‘ze’ dáár niet tegenhielden, ze spoedig aan de grens in Harlingen, Texas, zouden staan – op slechts twee dagen rijden (voor intelligente mensen werden er meer gesofistikeerde varianten bedacht, die ongeveer even aannemelijk klonken). Wat de Amerikaanse handel betrof, zou Nicaragua net zo goed kunnen verdwijnen. Niemand zou het verschil merken. Hetzelfde gold voor El Salvador. Toch werden beide landen het slachtoffer van moordzuchtige Amerikaanse aanvallen die vele miljarden dollars en honderdduizenden mensenlevens kostten. Daar bestaat een gegronde reden voor: hoe zwakker en armer een land, hoe gevaarlijker het is als voorbeeld. Als een klein, arm land als Grenada erin slaagt het lot van zijn inwoners te verbeteren, zou een ander land, met meer middelen, zich dan niet afvragen ‘waarom wij ook niet?’

Dat gold ook voor Indochina, dat behoorlijk uitgestrekt is en grote rijkdommen bezit. Hoewel Eisenhower en zijn adviseurs hevig tekeergingen over de rijst, het tin en het rubber, was de ware toedracht dat, als de inwoners van Indochina onafhankelijke en rechtvaardige staten creëerden, de Thai het ook zouden proberen, gevolgd door de Maleiers. Misschien zou Indonesië daarna ook een onafhankelijke koers gaan varen, en tegen die tijd zou een aanzienlijk deel van het Grote Gebied als dominostenen gevallen zijn.

Als je een globaal systeem wilt in dienst van Amerikaanse investeerders, kun je het jezelf niet veroorloven stukjes kwijt te spelen. Het is verbluffend hoe duidelijk dit uit de documenten blijkt. Het hoeven zelfs geen geheime stukken te zijn. Neem nu bijvoorbeeld het Chili onder Allende. Chili is een groot land en beschikt over veel natuurlijke rijkdommen, maar eens te meer: de VS zouden niet ineenstorten als Chili onafhankelijk werd. Waarom waren de VS dan zo bezorgd? Volgens Kissinger was Chili een ‘virus’ dat de hele regio zou infecteren, met gevolgen tot in het verre Italië toe. Ondanks veertig jaar ondermijnende CIA-praktijken, bestaat er in Italië nog steeds een arbeidersbeweging. Een sociaaldemocratische regering in Chili zou een verkeerde boodschap zijn voor de Italiaanse kiezers. Stel dat ze zich het gekke idee in het hoofd zouden halen om hun eigen land in eigen hand te nemen en de arbeidersbewegingen die in de jaren 1940 door de CIA aan het wankelen waren gebracht, nieuw leven in te blazen?

Amerikaanse beleidsmakers, van minister Dean Acheson (eind jaren 1940) tot nu, hebben ervoor gewaarschuwd dat ‘één rotte appel de hele mand kan bederven’. Voor hen bestond het grootste gevaar erin dat het ‘bederf’ van de sociale en economische ontwikkeling zich zou verspreiden. Voor publiek gebruik wordt deze ‘rotte-appeltheorie’ de dominotheorie genoemd. In de versie die aangewend wordt om het publiek angst aan te jagen, stapt Ho Chi Minh in een kano om in Californië te eindigen, enzovoort. Misschien geloven sommige VS-leiders deze onzin – het kan – maar rationele beleidsmakers doen dat zeker niet. Zij beseffen dat het echte gevaar het ‘goede voorbeeld’ is.

Soms legt men dit met grote helderheid uit. Toen de VS in 1954 de omverwerping van de democratie in Guatemala voorbereidden, verduidelijkte een ambtenaar van Buitenlandse Zaken dat

‘Guatemala in toenemende mate een gevaar wordt voor de stabiliteit van Honduras en El Salvador. De landbouwhervorming in Guatemala is een machtig propagandawapen; het ruime sociale programma dat arbeiders en boeren steunt bij hun triomfantelijke strijd tegen de hoogste klassen en belangrijke buitenlandse ondernemingen, heeft een grote aantrekkingskracht in de Centraal-Amerikaanse buurlanden, waar vergelijkbare toestanden heersen.’

Met andere woorden: de VS willen ‘stabiliteit’, en dat betekent veiligheid voor de ‘hoogste klassen en belangrijke buitenlandse ondernemingen’. Als dit doel bereikt kan worden op formeel democratische wijze, goed. Zo niet moet het ‘stabiliteitondermijnende’ goede voorbeeld de kop worden ingedrukt voor het virus anderen kan besmetten. Daarom is de kleinste vlek al een groot gevaar en moet ze misschien zelfs vernietigd worden.

De drie zijden van de wereld

Sinds het begin van de jaren 1970 is de wereld geëvolueerd naar een situatie van tripolariteit of driepoligheid, waarin drie grote economische blokken elkaar beconcurreren.

Het eerste blok, op de yen gebaseerd, heeft Japan als centrum en de vroegere Japanse koloniën als periferie. In de jaren 1930 en 1940 noemde Japan dit ‘de grote Oost-Aziatische co-welvaartssfeer’. Het conflict met de VS ontstond door de Japanse poging om er dezelfde controle over uit te oefenen als de westerse machten in hun eigen invloedssferen. Maar na de oorlog bouwden de VS de regio opnieuw voor hen op. Toen hadden de Amerikanen plotseling geen problemen meer met de Japanse uitbuitingspolitiek, zolang het land maar de overkoepelende macht van de VS aanvaardde.

Dat Japan zich kon opwerken tot een belangrijke concurrent van de VS resulteerde in een aantal domme, Amerikaanse schrijfsels over hoe eerbaar Uncle Sam wel is door zijn vijanden er weer bovenop te helpen. De werkelijke beleidsopties waren echter beperkter. Een optie was het Japanse imperium te herstellen, zolang het maar volledig onder VS-controle bleef (dit is het beleid dat effectief werd gevoerd). De andere mogelijkheid was uit de regio wegblijven en Japan en de rest van Azië toestaan een onafhankelijke koers te varen, buiten het door de VS gecontroleerde Grote Gebied. Dat was natuurlijk ondenkbaar. Bovendien werd Japan na de Tweede Wereldoorlog niet beschouwd als een mogelijke concurrent, zelfs niet in de verre toekomst. Verondersteld werd dat Japan misschien ooit in staat zou zijn prullaria te produceren, maar zeker niets meer dan dat (deze opvatting rook verdacht veel naar racisme). Japan had zijn herstel grotendeels te danken aan de Koreaanse en de Vietnamoorlog. Beide conflicten stimuleerden de Japanse productie en leverden het land grote winsten op.

Enkelen van de allereerste, naoorlogse beleidsmakers waren meer vooruitziend, onder hen George Kennan. Hij stelde voor dat de VS de Japanse industrialisatie zouden aanmoedigen, maar met één ingebouwde beperking: de VS zouden de Japanse olie-import volledig controleren. Kennan beweerde dat dit de VS een ‘vetomacht’ over Japan zou geven als het land ooit over de schreef ging. De VS volgden dit advies op en bleven de Japanse olievoorraden en -raffinaderijen controleren. In het begin van de jaren 1970 had Japan nog altijd maar tien procent van zijn eigen olievoorraden in handen.

Dit is trouwens een van de hoofdredenen waarom Amerika altijd zo geïnteresseerd was in de olie uit het Midden-Oosten. De VS hadden de olie niet zélf nodig. Tot 1968 was Noord-Amerika immers nog de grootste olieproducent ter wereld. De VS wilden echter hun klauw op deze hefboom van de wereldmacht houden en ervoor zorgen dat de winsten in de eerste plaats in eigen of Britse zakken terechtkwamen. Dat was een van de redenen voor het behoud van de Amerikaanse militaire bases op de Filipijnen. Ze maakten (tot 1993, nvdr) deel uit van een globaal interventiesysteem dat op het Midden-Oosten was gericht en dat moest verzekeren dat inheemse groepen er niet zouden zwichten voor ‘ultranationalisme’.

Het tweede grote concurrerende blok ligt in Europa en wordt gedomineerd door Duitsland. Het zet(te) een grote stap voorwaarts door de Europese Unie. Europa heeft een grotere economie dan de VS en een grotere en beter opgeleide bevolking. Wanneer het er ooit in slaagt zijn krachten te bundelen en een geïntegreerde staat wordt, zouden de VS weleens een tweederangsmacht kunnen worden. Dit wordt zelfs nog waarschijnlijker nu een door Duitsland aangevoerd Europa het voortouw heeft genomen om Oost-Europa terug te dringen in zijn traditionele rol van economische kolonie of deel van de derde wereld.

Het derde blok is gebaseerd op de dollar en wordt door de VS gedomineerd. Het werd uitgebreid om er de belangrijkste Amerikaanse handelspartner, Canada, in op te nemen. Ook Mexico trad officieel toe door middel van een ‘vrijhandelsakkoord’, waar vooral Amerikaanse investeerders en hun bondgenoten beter van worden. Andere delen van de hemisfeer zullen weldra volgen. De VS zijn er steeds van uitgegaan dat Latijns-Amerika hen toebehoorde, als was het een onvervreemdbaar recht. Henry Stimson (minister van Oorlog onder F.D. Roosevelt (1933-1945) en William H. Taft (1909-1913), en onder Herbert Hoover (1929-1933) minister van Buitenlandse Zaken) zei het ooit zo: ‘Onze kleine regio hier, waar nog niemand zich ooit druk om heeft gemaakt.’ De duidelijke ambitie dit dollarblok te versterken, betekent dat de VS elke onafhankelijke ontwikkeling in Centraal-Amerika en de Caraïben zullen blijven verijdelen.

Voor wie geen inzicht heeft in de strijd van Amerika tegen zijn industriële tegenstanders en de derde wereld, lijkt het Amerikaanse buitenlandse beleid een opeenstapeling van overmoedige fouten, onverenigbaarheden en misverstanden. Maar, op de keper beschouwd, waren de VS-leiders – binnen de grenzen van het haalbare – behoorlijk succesvol bij de uitvoering van hun ‘opdracht’.

1 De Council on Foreign Relations is een in 1921 opgerichte denktank rond buitenlandse zaken en een van de belangrijke kanalen waarlangs bedrijfsleiders het buitenlands beleid van de VS proberen te beïnvloeden. De Council publiceert het blad Foreign Affairs.

2 George Kennan (1904-2005), diplomaat, politiek wetenschapper en adviseur van meerdere presidenten was een van de eerste architecten van de Koude Oorlogdoctrine.

3 In de Amerikaanse politieke context is een ‘liberal’ iemand die er ‘progressief-liberale’ standpunten op nahoudt. Het begrip is in dit boek naargelang de context vertaald als ‘progressief’ of als ‘liberaal’.

4 De militaire dictatuur in Guatemala duurde tot 1985. Pogingen om de voormalige dictators te laten vervolgen mislukken nog steeds onder druk van het leger, met steun van de VS.