DE MAGIE
VAN
HARMONIE

EEN VISIE OP DE WERELDECONOMIE

Autobiografie van H. Johannes Witteveen

Co-auteur: Saskia Rosdorff

Gibbon Uitgeefagentschap

© H. Johannes Witteveen en S. Rosdorff 2012

Kopijredactie Daan Rosenberg Polak

Boekverzorging Bart Kraamer

Omslagontwerp b’IJ Barbara

Omslagfoto Mark Kohn

Auteursfoto’s Jan Reinier van der Vliet

Druk Drukkerij Wilco, Amersfoort

ISBN 978 94 913 6307 8

NUR 320, 697, 728

www.gibbonuitgeefagentschap.nl

www.hjwitteveen.nl

Inhoud

VOORWOORD

1 WIE BEN IK EN WAT WIL IK?

1.1 De invloed van de Grote Depressie

1.2 Mijn aard en ontwikkeling

1.3 Maatschappelijk ideaal

1.4 Soefisme

1.5 Muziek en literatuur

1.6 Harmonie

2 JEUGD

2.1 Mijn ouders

2.2 Soefi-contacten

2.3 Mijn zussen

2.4 Grootouders

2.5 Vrienden

2.6 Kinderstoel

2.7 Soefisme

3 STUDIE 1939-1946

3.1 Studie

3.2 Onderduiken

3.3 Soefi-beleving

4 CENTRAAL PLANBUREAU, LECTOR EN HOOGLERAAR ROTTERDAM 1945-1963

4.1 Centraal Planbureau

4.2 Persoonlijk leven

4.3 Hoogleraarschap 1948-1963

4.3.1 Conjunctuurbeweging en economische politiek

4.3.2 Maatschappelijke activiteiten

4.3.3 Wetenschappelijk werk: monetaire en keynesiaanse modellen

4.3.4 Wetenschappelijk werk: structurele kapitaalschaarste

4.3.5 Later wetenschappelijk werk

4.3.6 Sabbatical

4.3.7 Politieke activiteiten

4.3.8 Eerste Soefi-werk

5 NEDERLANDSE POLITIEK: MINISTER VAN FINANCIËN 1963-1965, TWEEDE KAMER 1965-1967, MINISTER VAN FINANCIËN 1967-1971

5.1 Formatie kabinet-Marijnen

5.2 Een grote verandering

5.3 Soefi-training

5.4 Kabinet-Marijnen

5.5 Kabinet-Cals

5.6 Tussenkabinet-Zijlstra

5.7 Kabinet-De Jong

5.7.1 Begrotingspolitiek

5.7.2 Conjunctuurpolitiek

5.7.3 Belastingpolitiek

5.7.4 Samenwerking in de EEG

5.7.5 Groep van Tien

5.7.6 Afsluiting ministerschap

5.8 Kabinet-Biesheuvel

6 MANAGING DIRECTOR VAN HET INTERNATIONAAL MONETAIR FONDS 1973-1978

6.1 De roep van het IMF

6.2 Persoonlijk leven

6.3 Hoofdpunten

6.3.1 Oil facility

6.3.2 Ledenlanden

6.3.3 Articles of Agreement

6.3.4 Internationale reserves

6.3.5 Supplementary credit facility

6.3.6 De Europese schuldencrisis

6.4 Afsluiting IMF

7 BEDRIJFSLEVEN 1979-1993

7.1 Eerdere commissariaten

7.2 Commissariaten na het IMF

7.3 De Groep van Dertig

7.4 The International Advisory Council of Morgan Guaranty Trust Company

7.5 De European Council van General Motors

7.6 Adviseur AMRO Bank

7.7 Nederlandse commissariaten

7.7.1 Koninklijke Nederlandse Petroleum Maatschappij (Shell)

7.7.2 Nationale-Nederlanden

7.7.3 Robeco

7.7.4 Thyssen-Bornemisza

7.7.5 Tabacofina en Laurens

7.7.6 IHC-Caland

7.7.7 Coseco

7.7.8 Servire

7.8 Maatschappelijke functies

7.8.1 Helen Dowling Instituut (HDI)

7.8.2 Witteveen Dekker Indonesian Scholarship Foundation

7.8.3 Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen

7.8.4 Vriendenboek: The Quest for National and Global Economic Stability

7.8.5 Stichtingen

7.8.6 Reis naar Irak

8 SOEFI-WERK

8.1 Murshid Fazal

8.2 Soefi-projecten

8.3 Streven naar eenheid

8.4 Murshid Hidayat

8.5 Persoonlijk werk

8.5.1 Boeken

8.5.2 Mureeds

8.6 Verzoening

8.7 Pir-o-Murshid Council

9 PERSOONLIJKE CONCLUSIE

9.1 Het overlijden van mijn vrouw

9.2 Mijn kinderen, kleinkinderen en hulp

9.3 Het geheim van ouder worden

9.4 Lessen uit mijn leven

BIJLAGEN

1 Artikel Financial Times

2 Artikel voor website Financial Times

3 Reconciliation-brief

4 Terugblikken van bijzondere relaties

4.1 Terugblik van Mahmood Khan

4.2 Terugblik van Andrew Crocket – Vertaling

4.3 Terugblik van Aad Jacobs

4.4 Terugblik van Sitara Jironet – Vertaling

4.5 Terugblik van Hidayat Inayat Khan – Vertaling

LIJST VAN COMMENTAREN OP HUIDIGE SITUATIE

REGISTER

Voorwoord

De lezer zal merken dat het grootste deel van dit boek voortkomt uit mijn herinneringen en waar mogelijk is aangevuld met gegevens uit archieven en andere bronnen. Als co-auteur heeft drs Saskia Rosdorff die taak op zich genomen. Zij heeft tegelijkertijd gewaakt voor de klaarheid en begrijpelijkheid van de economische uiteenzettingen. Dat is voor mij een grote hulp geweest, waar ik haar heel dankbaar voor ben. Die toetsing heeft zeker de historische waarde van mijn verhaal vergroot.

In mijn tijd bij het Internationaal Monetair Fonds was ik al begonnen mijn herinneringen aan mijn werk op te schrijven. Daar was ik niet mee klaar gekomen; de tijd ontbrak ervoor. Nu heb ik dat af kunnen maken.

Door Saskia Rosdorff zijn bepaalde gebeurtenissen, waar ik in eerste instantie niet aan dacht, toegevoegd en is materie, waar niet iedere lezer in thuis zal zijn, verduidelijkt.

Hoewel dit boek verschillende activiteiten beschrijft en de hieraan gerelateerde hoofdstukken afzonderlijk zouden kunnen worden gelezen – afhankelijk van de interesse in economie, politiek en/of Soefisme –, hoop ik dat de lezer het gehele boek zal lezen om daarmee het onderliggende verband, namelijk de magie van harmonie erin, te ontdekken.

Een aantal aspecten van mijn werk als hoogleraar, minister en Managing Director kan voor de huidige problemen in Nederland en de wereld interessant zijn. Voor zover mij dit brengt tot het geven van suggesties over de huidige politiek en economie, worden die cursief weergegeven.

Een bijzonder grote hulp bij mijn werk is geweest dat mijn dochter Julie en mijn secretaresse Renée Bakker grote stukken van mijn herinneringen hebben uitgetypt.

Alle hulp heeft niet alleen veel tijd en energie bespaard, maar me ook aangemoedigd om dit werk voort te zetten naast het vele vaak ook dringende Soefiwerk. Ik ben hen daar heel dankbaar voor.

1

Wie ben ik en wat wil ik?

1.1 DE INVLOED VAN DE GROTE DEPRESSIE

De huidige financiële crisis roept bij mij herinneringen op aan de jaren dertig, toen ik jong was en de werklozen in rijen stonden om te ‘stempelen’ (registreren voor steun) in Rotterdam, waar ik woonde. Dat was een triest gezicht en we hoorden alle verhalen van de ontberingen en het ongeluk van deze mensen. Mijn vader, die directeur was van de Gemeentelijke Dienst Stadsontwikkeling, werd nu ineens belast met de leiding van drie grote gemeentelijke diensten: Gemeentewerken, Volkshuisvesting en Stadsontwikkeling. Het enige motief hiervoor was om een klein beetje geld te besparen door de beide andere directeuren op wachtgeld te plaatsen. Dat was een enorme extra last voor hem, want hij was op Stadsontwikkeling gericht. Daar was hij een artiest in en daar ging zijn hart naar uit. Maar hier had hij nu geen tijd meer voor, want hij moest die grote diensten leiden, wat heel zwaar voor hem was. Ik heb gezien hoe hem dat drukte, hoe hem dat te veel was en hoe hij weer last kreeg van die slapeloosheid.

Die tragische economische situatie is beslissend geweest voor mijn studiekeuze voor de economie. Ik was ook geïnteresseerd in chemie, maar ik vond dat economie heel belangrijk was omdat die aanwijzingen kon geven hoe zulke vreselijke, economische ontsporingen voorkomen kunnen worden. In verschillende fasen van mijn werelds werk heb ik geprobeerd daaraan iets bij te dragen. Tegelijkertijd kan ik vanuit die vroege ervaring nu naar de huidige financiële crisis kijken en nagaan waar mijn inzicht en ervaringen daarop enig extra licht kunnen werpen. Hierbij komt een belangrijk niet-economisch aspect aan de orde: de motivering, de instelling van leiders in de financiële wereld, die in sterke mate tot deze ernstige ontsporing heeft bijgedragen.

Het universele Soefisme van Hazrat Inayat Khan heeft mij geïnspireerd om mij in mijn werk en in mijn persoonlijke leven te richten op harmonie met de mensen om mij heen en met de verschillende belangen waarmee ik te maken kreeg. Voor mij persoonlijk was harmonie met de Ene onzichtbare Macht ook van groot belang, omdat die – door zijn mysterieuze geest van leiding – mij de weg wees. Zoals ik in mijn boek Soefisme en economie beschreef, kan zo’n instelling sterk tot een evenwichtige en harmonische economische ontwikkeling bijdragen. Ik hoop dat deze autobiografie iets kan laten zien van de subtiele heilzame invloed van een spirituele inspiratie in het economisch leven. Terwijl ik destijds¹ theoretisch besprak hoe Soefisme en economie samenhangen en hoe Soefisme en spiritualiteit heel positief kunnen zijn voor de economie, wil ik nu beschrijven hoe ik dat zelf in praktijk heb proberen te brengen.

Ik hoop ook zelf iets van het schrijven van deze autobiografie te leren. Want de Soefi ziet het leven als een leerschool waar hij van alles wat hem overkomt en wat hij doet iets kan leren. Alles wat naar je toe komt kan een mogelijkheid, een uitnodiging of een uitdaging zijn, waar je van kunt leren. Soms op het moment zelf, wanneer je daar mee bezig bent, maar soms later en wordt iets achteraf pas duidelijk.

Maar ook van je leven als geheel kun je leren. Hoe en waarom heeft je leven zich op een bepaalde manier ontwikkeld? Als je later je hele leven overziet, hoe is dan het een uit het ander voortgekomen? En waarom ben je van een bepaald begin – met de eigenschappen die je van het begin af aan hebt meegekregen – tot een bepaalde ontwikkeling gekomen? Dat vind ik ook het interessante van levens van mensen, om te zien hoe het ene leven zich zus ontwikkelt en het andere zo.

Ik had het gevoel dat daar ook iets van te leren is. En niet alleen voor mijzelf, maar ook voor andere mensen aan wie ik dat vertel. Ik geloof dat in mijn leven op een heel bijzondere manier duidelijk is geworden dat die toch mooie en succesvolle ontwikkeling van mijn leven heel veel te maken heeft gehad met mijn beleving van het Soefisme.

Ik denk dus dat dit boek van belang kan zijn voor mensen die meer willen weten over de werking van spirituele aspecten in hun leven, in hun werk, in het bedrijfsleven of de politiek. Iedereen, die dat wil, kan die spirituele kwaliteiten ontwikkelen.

Het is een autobiografie: een boek dat berust op mijn eigen herinneringen. Het geeft dus een subjectief beeld van de gebeurtenissen. Om daarbij een licht tegenwicht te scheppen, heb ik enkele persoonlijkheden die mij in verschillende fasen van mijn leven hebben meegemaakt, gevraagd een korte herinnering te schrijven van hun ervaringen met betrekking tot mijn werk. Hoe heeft mijn werk hen getroffen, wat heeft het voor hen betekend?

Een terugblik, een reflectie dus, een weerspiegeling in het denken van deze mensen. Ik heb ze met plezier gelezen en hoop dat ze de lezer ook zullen boeien. Zo vroeg ik met betrekking tot het IMF Andrew Crockett, die een tijd mijn persoonlijke assistent is geweest; voor het bedrijfsleven Aad Jacobs, met wie ik samen leiding gaf aan ING; en voor het Soefiwerk Karin (Sitara) Jironet, die een bijzondere Soefi-leerling is, die ik jaren geleden heb ingewijd, alsook Shaikh-ul-Mashaikh Mahmood Khan, met wie ik zo’n drieënzestig jaar, ook gedurende veel tegenstellingen, in de Soefi Beweging betrokken ben geweest en ten slotte Murshid Hidayat Khan, met wie ik in de laatste periode heel harmonisch heb samengewerkt. Verder hebben Neelie Kroes, die bij mij studeerde, en Piet de Jong, met wie ik samenwerkte in het onder zijn leiding staande kabinet, beiden een kort interview gegeven aan Saskia Rosdorff. Deze zijn te vinden op mijn website.²

1.2 MIJN AARD EN ONTWIKKELING

Waar ben ik mee geboren, wat voor aanleg heb ik? Wat voor mens was ik en wat ben ik ten slotte geworden? Hierbij wil ik uitgaan van de typologie van de Zwitserse psychiater Carl Gustav Jung,³ in wiens werk ik mij in mijn leven veel heb verdiept. In zijn typologie van persoonlijkheden gebruikt Jung allereerst het indelingscriterium van de twee tegengestelde fundamentele houdingen: introversie en extroversie.

Ikzelf ben heel duidelijk introvert. Dat betekent dat je aandacht meer gericht is naar binnen – naar wat je zelf beleeft, waar je zelf mee bezig bent, met je denken en je voelen – dan naar buiten, naar de mensen om je heen. Je hebt mensen die voortdurend bezig moeten zijn met andere mensen. Ook als het niet nodig is, gaan ze allerlei mensen opzoeken. Ze staan eigenlijk nooit bij zichzelf stil en zijn altijd ‘naar buiten’ bezig. Introverte mensen hebben juist niet zo de neiging om allerlei mensen op te gaan zoeken en naar vergaderingen en bijeenkomsten te gaan, die willen graag thuis met hun eigen werk, gedachten of wat ook bezig zijn.

Naast deze tegengestelde houdingen onderscheidt Jung in zijn typologie vier functies van het ego, die je – in je leven – kunt ontwikkelen. Aan de ene kant kun je het denken ontwikkelen. Aan de andere kant kun je het gevoel ontwikkelen. Als je de aanleg in een cirkel ziet, dan zou je dit Noord en Zuid kunnen noemen. Daarnaast kun je het waarnemen, je waarnemingsvermogen, en je intuïtie ontwikkelen, die als Oost en West ook tegenover elkaar staan. Het waarnemingsvermogen is naar buiten gericht, zodat je precies kunt zien wat daar allemaal is en gebeurt en de intuïtie is naar binnen gericht, waarmee je innerlijk voelt wat er gebeurt of wat er zou moeten gebeuren. Dit zijn de vier basistypen van de menselijke persoonlijkheid van Jung. Jung ziet het dan zo dat ieder mens in het leven begint om twee van die kwaliteiten uit te werken: twee naast elkaar liggende kwaliteiten, die je samen kunt uitwerken (bijvoorbeeld: Noord-Oost, Zuid-West, enzovoort). Je kiest daarvoor diegene die je het best liggen en waar je het meeste succes mee kunt hebben, waar je in de wereld mee vooruit kunt komen. Zo vorm je wat hij de ‘Persona’ – een complex van die functies van het ego – noemt. Je ontwikkelt je karakter op een bepaalde manier en zo vertoon je jezelf aan de wereld. Maar dat zijn slechts bepaalde kanten van je wezen: er zit dus een zekere beperking in. In de loop van je leven moet je dan ook proberen niet alleen daarmee te blijven werken, maar ook andere kanten te ontwikkelen.

In mijn geval heb ik mijn denken sterk ontwikkeld. Ik had een goede intelligentie, waardoor dit voor mij gemakkelijk was. Op school bleek dat al heel snel en daar kwam dus ook de nadruk op te liggen. Jung zegt hierover dat een van de polen bij elk basistype dominant is. Dit is de ‘superieure functie’, die gedurende de jeugd moet worden versterkt. Daarnaast wordt ook de ‘nevenfunctie’ ontwikkeld, in mijn geval de intuïtie. Die heeft zich juist in mijn innerlijk leven door het Soefisme sterk kunnen ontplooien. Pas daarna, als de mens zijn positie in de buitenwereld heeft verankerd (de ‘Persona’, de superieure en nevenfunctie), kan hij de overige functies in zekere mate ontwikkelen.

Met deze vier functies ontstaan dus, in combinatie met de twee eerder genoemde houdingen, in totaal acht mogelijke persoonlijkheidstypen. Maar als je je in je leven geleidelijk ook gaat richten op al deze andere contrasterende houdingen en functies, dan ontwikkel je volgens Jung een echte persoonlijkheid en wordt het een geheel, dan wordt het evenwichtiger en word je een harmonisch mens. Dit komt overeen met het ideaal van het Soefisme om het innerlijk leven, dat een zekere introversie vraagt, samen te laten gaan met het uiterlijk leven, dat een zekere extroversie vraagt; hen met elkaar in evenwicht te brengen. Dan komt de ziel tot ontplooiing.

In mijn relatie met Ratan, mijn echtgenote, heb ik mijn gevoel (de tegenpool van het denken) ontwikkeld. Daar ging het volledig over gevoel en veel minder over denken, zoals in het boek verder blijkt.

Ik denk dat mijn aanleg precies paste bij het hoogleraarschap. Het was dus logisch dat ik daar al op mijn zevenentwintigste terechtkwam. Ik was intelligent, een denker en introvert; ik was graag thuis om te lezen, te denken en mijn colleges voor te bereiden. Dus ben ik in dat hoogleraarschap niet alleen succesvol geweest, maar ook bijzonder gelukkig. Daar voelde ik mij echt op mijn gemak. Ik genoot van het geven van colleges om daarin de economische samenhangen helder uiteen te zetten.

Op waarneming heb ik mij niet zo gericht. Daar heb ik altijd nog moeite mee, al heb ik het wel wat meer geleerd. Details om mij heen neem ik vaak niet goed waar. Als je mij vraagt naar de kleur ogen van mensen die ik goed ken, dan weet ik dat meestal niet, daar heb ik niet op gelet.

Dit was dus de manier waarop ik mijn aanleg heb ontwikkeld.

Wat mijn gevoel betreft, had ik van jongs af aan de karaktertrek dat ik heel fel kon zijn: veel te ‘hard ging lopen’ en dat ik gauw boos werd. Iets waar ik mee bezig was, wilde ik zo vlug mogelijk doen en daardoor raakte ik wel eens uit mijn ritme. Ik heb echter al snel geleerd dat ik dat moest overwinnen. Ook hier is het Soefisme voor mij heel belangrijk geweest. Het heeft mij het belang van het juiste ritme geleerd en door de ademhalingsoefeningen die ik kreeg ben ik dat ritme veel beter gaan beheersen. Ik denk dat in mijn latere leven dat temperament nauwelijks meer zichtbaar is geweest.

Mensen om mij heen zullen mij ook niet als een fel en vurig persoon hebben gezien, maar meer als heel rustige en beheerste persoon. Dat vuur, die felheid in mij, is amper meer tot uitdrukking gekomen, omdat ik dat goed heb beheerst en heb omgezet in wilskracht en concentratie. Deze energie was dus een aspect van mijn gevoel dat ik beter onder controle heb moeten brengen.

Een ander belangrijk punt in mijn ontwikkeling is dat ik aanvankelijk lichamelijk niet erg sterk was. Ik vond het heerlijk om thuis en op school te zitten lezen. Ik speelde ook wel graag met mijn vriendjes, maar was bijvoorbeeld voor worstelpartijtjes – die nu eenmaal voorkomen onder jongens – niet sterk genoeg. Na behandelingen door mijn geestelijk leraar en genezer werd mijn conditie echter veel beter. Hier kom ik in hoofdstuk 2 nog op terug.

Toch ben ik nooit een man voor sport geworden: ik heb verschillende sporten gedaan, maar ik ben nergens mee doorgegaan. Natuurlijk heb ik – hoewel ik het in het begin vreselijk vond – goed leren zwemmen en tijdens de middelbare school heb ik een korte tijd op zaterdagmiddag gehockeyd bij een club in Rotterdam. Dat vond ik leuk, want ik kon prima rennen, maar echt goed ging het niet. Waarschijnlijk heeft dat iets te maken met dat minder goed waarnemen van mij. Ik reageerde niet snel genoeg, dus ik miste die ballen. Roeien heb ik verschillende keren eventjes gedaan: in mijn studententijd en wat langer als medewerker van het Centraal Planbureau en als lector. Tijdens mijn hoogleraarschap heb ik nog tennisles gekregen met een van mijn collega’s. Dat vond ik erg leuk, maar als ik een uurtje getennist had was ik bekaf en moest ik gewoon een uur op de bank gaan liggen om weer bij te komen. Dus dat was ook niet iets om veel verder in te komen.

De enige sport die ik fijn vond was paardrijden. Dat heb ik in mijn laatste studentenjaren gedaan. We hebben met een paar clubgenoten de studentenrijvereniging Marcroix weer geactiveerd. Dat was heel plezierig en gezellig. Paardrijden vond ik heerlijk omdat het dicht bij wandelen staat. Het is een mooie beweging en je beleeft iets van het magnetisme van dat mooie dier. Ik vind het een prachtige sport, maar ben er niet mee doorgegaan omdat ik er geen tijd meer voor had.

Van wandelen en hardlopen genoot ik. Een arts had mij na de IMF-periode geadviseerd om een kwartiertje per dag te rennen. Hij zei dat een korte intensieve inspanning beter is voor je hart dan een langdurige inspanning. Je krijgt dan een goede doorstroming in je lichaam. Hierdoor voelde ik mij inderdaad heel fit. Later ben ik alleen mijn yogaoefeningen blijven doen.

Deze aanleg betekent dus dat mijn fysieke uithoudingsvermogen niet zo groot is. Tijdens mijn studietijd heb ik al gemerkt dat ik maar een beperkt aantal uren per etmaal kon werken. Vijf à zes uur per dag geconcentreerd studeren was voor mij genoeg. Als ik meer ging doen sliep ikniet. Dan werd ik te moe en dan ging het niet goed meer. Dat is eigenlijk altijd zo gebleven. Werken in een organisatie is echter iets heel anders. In de tijd van Financiën en het IMF kon ik de hele acht uur of langer daar op kantoor zitten en toch ’s avonds nog wel wat stukken lezen. In zo’n organisatie moet je eerst met deze praten, dan heb je met die een vergadering zus of met die een vergadering zo. Het zijn heel verschillende activiteiten: dat is niet zo geconcentreerd en eenzijdig als het voor jezelf zitten studeren, lezen of schrijven. Hoewel ik moet zeggen dat als ik voor Financiën soms ’s avonds nog stukken moest lezen ik dat toch heel vermoeiend vond, zodat ik tegen elf uur aan mijn eind was. Niettemin hoor ik regelmatig dat er mensen zijn die veel langer kunnen werken dan ik, maar misschien is mijn concentratie groter. Ik ben gezegend met een heel sterk hoofd. Als ik moe word, is het zelden in mijn hoofd: mijn hoofd blijft helder. Ik word lichamelijk moe. Dat is een indicatie dat ik dan moet stoppen, want als ik doorga slaap ik niet en word ik oververmoeid.

Bij mijn vader op de schouder

Ik heb in mijn vader, die meerdere malen overwerkt is geweest, het voorbeeld gehad dat je moet zorgen dat je goed blijft slapen. Dat heeft hij mij ook gezegd: ‘Jongen denk eraan. Als je moe wordt en je slaapt niet goed, dan moet je ophouden. Rust nemen voordat het erger wordt. Dat je weer goed slaapt, dat is belangrijk.’ Ik heb dat ongelukkige voorbeeld mijn leven lang voor ogen gehad en heb dus geleerd om tijdig rust te nemen als het nodig was.

Bij mij is de kracht dus veel meer van binnen gaan zitten: in mijn hoofd, mijn wil en in mijn concentratie. Ik kan dingen als vergaderen en onderhandelen lang volhouden en ben – behalve toen ik een jongetje was – in de loop van de jaren steeds minder ziek geweest. Mijn gezondheid is heel goed. Wel kreeg ik in mijn jeugd, toen ik op de middelbare school zat, hartkloppingen. Dat heeft mij veel zorgen gebaard en ik dacht: het klopt zo snel, wat gek, misschien doe ik iets te veel of komt het door mijn felheid? Maar mijn huisarts, een enorm aardige man, zei: ‘Niets aan de hand, maak je niet druk.’ Later in mijn hoogleraartijd begon mijn hart als ik vermoeid raakte onregelmatig (met overslagen) te kloppen. Daarom ben ik naar dokter Van Leeuwen, onze huisdokter in Rotterdam, gegaan die me een middeltje gaf om het wat rustiger te maken. Ik zal nooit vergeten dat hij toen heeft gezegd: ‘Maak je maar geen zorgen, die mensen worden heel oud!’ Dat was natuurlijk een hele opluchting, want ik had gedacht: is mijn hart nu al niet goed?

Zo werd ik dus moe: niet in mijn hoofd, maar in mijn hart. Het is mijn hele leven gebleven, maar het is hoe langer hoe minder geworden. Ik denk dat dat door de Soefi-ademhalingsoefeningen komt en ik heb er nu nauwelijks meer last van.

1.3 MAATSCHAPPELIJK IDEAAL

Naast de ontwikkeling van die kwaliteiten loopt er een andere kracht door mijn leven: de belangstelling voor de maatschappij.

Ik had een sterk ideaal om iets te doen wat waardevol was voor de maatschappij om mij heen. Daarom heb ik die studie economie gekozen, omdat ik wilde begrijpen hoe depressies en werkloosheid ontstaan en wat daaraan te doen zou zijn. Daarom heb ik tijdens mijn hoogleraarschap steeds gesproken over allerlei actuele vragen die in de economische politiek speelden.

Die belangstelling en dat ideaal brachten mij geleidelijk naar de politiek en later naar de internationale samenwerking. Als hoogleraar begon ik te publiceren over economische politiek. Ik sprak ook wel op VVD-bijeenkomsten en kreeg een zekere reputatie. In hoofdstuk 5 beschrijf ik hoe ik lid werd van de Eerste Kamer en ten slotte in 1963 minister van Financiën. Dat was natuurlijk een geheel andere taak dan het hoogleraarschap.

Het was voor mij eigenlijk vanzelfsprekend dat ik dat ministerschap op mij moest nemen. Ik had altijd het gevoel: voor een ideaal moet je je inzetten. Als je de kans krijgt is Financiën de beste positie om een goede economische politiek en conjunctuurpolitiek te voeren.

Ik vond het heel interessant en mijn ambitie ging ernaar uit. Maar ik vroeg mij natuurlijk af of dat een succes zou worden. De politiek? Financiën? Een introverte man, een denker?

Daarom heb ik me toen verder moeten ontwikkelen om niet bij dat ‘denken’ te blijven staan. Ik moest leren dat ik veel meer met mensen bezig moest zijn en dus meer extravert moest worden. Dat ik niet zo rustig in mezelf kon nadenken, maar ook goed moest waarnemen wat de hele (politieke) situatie was, hoe je collega’s erover dachten. Ik moest snel beslissingen kunnen nemen. Maar als hoogleraar en met het sterrenbeeld van Tweelingen neem je niet gauw beslissingen, dus dat vond ik lastig. Ik werd gedwongen om mezelf te ontwikkelen van denker naar beslisser.

Mijn internationale werk als minister van Financiën heeft daarna geleid tot mijn benoeming tot Managing Director van het IMF. Ministers van tal van landen hebben mij in internationale bijeenkomsten van de Europese Ministerraad en in de toen heel belangrijke Groep van Tien (overleg tussen de tien grootste industriële landen) als minister zien opereren. Ik was goed in die onderhandelingen: ik had duidelijke standpunten en ideeën, maar ik zocht ook harmonie, die daar noodzakelijk was.

Zo kwam ik dus bij het IMF, waar ik een functie kreeg die mij – net zoals het hoogleraarschap – helemaal op het lijf was geschreven omdat het daar mijn taak juist was om tussen al die landen en hun directeuren harmonie te cultiveren. Met deze functie werd mij een kans gegeven voor een verdere ontwikkeling van mijn carrière, maar het was ook een uitdaging. Want deze functie kwam in een heel moeilijke en onzekere tijd, waarin niemand wist hoe het IMF zich zou gaan ontwikkelen. Het internationale monetaire systeem ging veranderen, doordat de Amerikanen de band tussen de dollar en het goud hadden verbroken en de basis er dus uit was getrokken. De beslissing om deze functie te accepteren vroeg om moed en vertrouwen. Jelle Zijlstra, een bekend politicus en toen president van De Nederlandsche Bank, zei mij destijds dat hij het niet zou willen en ook zoiets als: dit is een fundamentele en levensbepalende keuze in je leven.

Als ik nu mijn leven overzie, heb ik telkens beslissingen genomen waardoor ik in een heel andere fase kwam en een heel andere taak kreeg. Ik heb altijd de moed gehad om een onzekere nieuwe situatie tegemoet te gaan. Die moed schrijf ik toe aan het innerlijk vertrouwen dat het Soefisme mij gaf.

1.4 SOEFISME

Hoe heb ik dat alles kunnen leren? Ik heb dat uitsluitend aan het Soefisme te danken, want daarvoor was innerlijke kracht en inzicht van binnenuit nodig. Dat heeft het Soefisme mij steeds meer gegeven. In paragraaf 3.3 ga ik dieper in op mijn Soefi-meditaties.

Ik kwam tijdens mijn Soefi-meditaties in een andere wereld, waardoor ik niet te veel gehecht raakte aan de beslissingen die ik moest nemen. Dat is heel belangrijk, want ik denk dat beslissingen alleen goed kunnen zijn als je ze met een zekere ongehechtheid neemt, vrij en onafhankelijk. Daarvoor is dus ook zelfvertrouwen nodig, een innerlijk vertrouwen zonder een te grote gehechtheid aan een bepaald resultaat. Deze mate van ‘detachment’ (ongehechtheid/objectiviteit) is van groot belang om een goede afweging te kunnen maken.

Ik heb altijd geprobeerd een beslissing te nemen met volkomen concentratie en tegelijkertijd met detachment en vertrouwen. Voor anderen ligt beslissen misschien gemakkelijker: ze kunnen snel beslissen, maar maken ook veel fouten. Edzo Toxopeus, een collega VVD-politicus en een uitstekend minister van Binnenlandse Zaken, heeft mij eens, toen wij een keer vertrouwelijk samen opliepen, gezegd: ‘Ach, je moet op een dag soms een groot aantal beslissingen nemen en je mag al blij zijn als meer dan de helft goed is.’

1.5 MUZIEK EN LITERATUUR

In mijn leven heb ik altijd veel genoten van muziek. Als jongen kreeg ik pianoles van verschillende inspirerende leraren. Eén daarvan was Henk Ent, die mijn ouders ook als Soefi hadden leren kennen. Alhoewel ik geen bijzondere aanleg (niet een absoluut gehoor en niet zo heel soepele vingers) had, kreeg ik er toch veel plezier in en was ik in mijn studententijd zover dat ik de technisch makkelijkere pianosonates van Mozart en de nocturnes en mazurka’s van Chopin kon spelen. Ik genoot daar erg van en richtte mij erop om mijn gevoel bij die muziek in de aanslag uit te drukken.

Na de oorlog begon het werk, eerst bij het Centraal Planbureau, mij sterk in beslag te nemen. En door mijn verloving en huwelijk met Ratan, die een professionele pianostudie aan het Haags Conservatorium had gevolgd en nu pianolessen gaf om daar wat mee te verdienen, kon ik genieten van haar pianospel. Ik vond dat ze prachtig speelde en dat ik dat maar beter aan haar kon overlaten. Want je moet er ook voldoende tijd aan kunnen besteden, anders geeft het geen bevrediging; en die tijd had ik niet meer. Het mooist vond ik het wanneer ze eigen composities speelde. Ze heeft verrukkelijke stukken gemaakt die ze vaak speelde in de Universele Eredienst. Helaas zijn die nooit opgeschreven. Maar ik heb haar later kunnen helpen om de Soefi-liederen, die zij ook componeerde, uitgevoerd te krijgen op twee cd’s. Deze cd’s werden door Soefi’s en anderen bijzonder gewaardeerd en worden vaak in Universele Erediensten gespeeld.

Wanneer ik Soefi-lezingen gaf en zij mee kon gaan, nam ze haar tampura (een Indiaas meditatief begeleidingsinstrument) mee, waarbij ze heerlijk kon zingen. Dat gaf dan een mooie afstemming voor de lezing.

Daarnaast genoot ik erg van klassieke muziek op cd’s dankzij een uitstekende installatie die Ratan mij jaren geleden cadeau gaf. In de latere jaren ging ik erg graag naar de magnifieke serie Meesterpianisten in het Concertgebouw te Amsterdam. Ik wilde deze klassieke pianomuziek ook af en toe live horen. Ratan ging toen niet mee omdat zij door haar fysieke problemen ’s avonds niet meer uit kon. Nadat zij er niet meer was, waren die concerten vaak een grote troost en inspiratie. Het belangrijke van muziek is voor mij steeds geweest dat ze direct het hart raakt en het denken ontspant.

Zeker even veel, maar heel anders heb ik genoten van literatuur. Ik was echter selectief en las alleen wat mij aansprak omdat ik me in de sfeer, de mensen en het verhaal kon inleven.

Het heerlijke van mooie literatuur is dat het je verplaatst in een andere wereld, waarbij je je eigen kleine wereldje even vergeet. Die verruiming van het bewustzijn brengt ook weer ontspanning mee.

Het heeft natuurlijk geen zin om hier te gaan spreken over de vele Nederlandse, Engelse en Amerikaanse schrijvers die mij hebben geïnspireerd, maar misschien is het interessant om te vermelden dat ik bijzonder werd aangetrokken tot de Franse literatuur. Ik had geleerd om makkelijk Frans te lezen door het eerste Franse boek met het woordenboek ernaast te lezen. Daar leer je zoveel van dat bij het volgende boek een woordenboek al nauwelijks meer nodig is. Ik vond Frans een heel mooie taal, lucide en helder, maar die tegelijkertijd in al zijn nuances op een fascinerende manier gevoelens opriep.

Zo heb ik bijvoorbeeld in mijn studententijd en ook daarna de serie Les hommes de bonne volonté (‘Mensen van goede wil’) van Jules Romains (1885-1972) gelezen, waar in achtentwintig prachtig geschreven delen een boeiend beeld wordt gegeven van uiteenlopende Franse persoonlijkheden en situaties. Het gaf mij vanuit mijn afgesloten leven in het bezette Nederland een opening naar een andere grote wereld. Ik vond het een mooie opzet, geen roman over één persoon of familie maar als een reis door Frankrijk, waarop je telkens andere mensen ontmoet die weer verdwijnen en die je later weer eens tegenkomt. Net als in het echte leven. Jules Romains beschrijft een geschiedenis van vijfentwintig jaar, waarin Europa vanaf de jaren dertig naar de grote oorlog wordt gedreven. Het onderliggende thema laat zien dat er een aantal mensen ‘van goede wil’ waren die hun best deden om de ontwikkelingen in goede banen te leiden. Dat sprak mij ook aan.

Les hommes de bonne volonté was ook een bijzonder contactpunt met Ratan tijdens onze gesprekken op een van de eerste wandelingen die wij samen maakten.

Een ander Frans boek dat mij bijzonder trof, was Les clefs (‘De sleutels’) uit 1940 van Germaine Beaumont (1890-1983). Op een intrigerende manier werd in deze roman duidelijk dat door een schijnbaar toeval een heel merkwaardige geschiedenis bovenkomt, die uiteindelijk een positieve afloop krijgt. Het boek begint met een rijke dame die in een dorpje komt waar ze op een aanplakbiljet een landgoed te koop ziet staan. Zonder het gezien te hebben gaat ze naar de notaris om het te kopen. De notaris wil haar van alles over het huis laten zien, maar dat interesseert haar helemaal niet. Ze koopt het gewoon. Dan gaat zij daar wonen en begint het verhaal.

Ook wil ik Irène Némirovsky (1903-1942), een Joodse schrijfster uit Oost-Europa, noemen. Zij schrijft heel indringend over haar jeugd en haar migratie naar Frankrijk. In de Tweede Wereldoorlog is zij door de Duitsers omgebracht, maar daarvoor – terwijl zij ondergedoken zat – gaf zij op allerlei stukjes papier een ongelofelijk mooie beschrijving van de vlucht van veel Fransen uit Parijs. Die aantekeningen zijn door haar dochter gevonden en in 2004 uitgegeven in het boek Suite française (in het Nederlands uitgebracht onder de titel Storm in juni).

1.6 HARMONIE

Harmonie is een groot Soefi-ideaal. Hazrat Inayat Khan, de stichter van de Soefi Beweging, heeft zijn boodschap de Soefi-boodschap van liefde, harmonie en schoonheid genoemd.

Het streven naar harmonie loopt als een rode draad door alle fasen van mijn leven heen: harmonie in mijn persoonlijke omgang met mensen in mijn privéleven, in mijn werk en in de afweging van verschillende belangen. Belangrijk is ook harmonie met mijn innerlijk ideaal en de goddelijke leiding.

Het is natuurlijk zo dat uit zijn op harmonie ook tot zwakheid kan leiden. De juiste harmonie betekent echter niet dat je aan iedereen moet toegeven. Het gaat niet om inschikkelijkheid, maar om consideratie. Goede harmonie vraagt ook kracht; niet alleen maar toegeven. In het boek Eenheid van religieuze idealen zegt Inayat Khan:

‘De Soefi-boodschap geeft geen nieuwe wet;

zij wekt bij de mensheid de geest van broederschap,

met verdraagzaamheid van een ieder voor de religie van de ander,

met vergiffenis van een ieder voor de fouten van een ander.

Zij onderwijst nadenkendheid en consideratie,

om daardoor harmonie te scheppen en te bewaren;

zij leert te dienen en zich nuttig te maken,

want dat alleen kan het leven vruchtbaar maken;

en daarin ligt de bevrediging van elke ziel’

Hazrat Inayat Khan

In een interview op 27 december 2009 in de tv-uitzending Het Vermoeden van de IKON heb ik dat aangehaald en gezegd: ‘Je moet bepaalde beperkingen van jezelf, egoïstische kanten, kunnen overwinnen om die ander te begrijpen en tegemoet te komen, maar er zijn diepere dingen in jezelf waar je juist voor moet staan en die je moet uitdragen en waar je moet proberen begrip van die ander voor te krijgen. Dat is harmonie.’

Mijn leven laat zien dat de harmonie, die het Soefisme leert, in de loop der jaren doorwerkt en op een magische manier tot hele mooie resultaten leidt. Op het moment kan het moeilijk zijn om harmonie na te streven, om te proberen in harmonie te zijn, want er kunnen moeilijke mensen zijn die anders in elkaar zitten, die anders willen of door moeilijke omstandigheden tegenwerken, maar op den duur kan het heel mooie gevolgen hebben. Daarom heb ik dit boek De magie van harmonie genoemd. Harmonie werkt op een manier die niet direct rationeel te verklaren is, want het is een innerlijk proces. Je straalt die harmonie uit en die komt door terugkaatsing in het denken en voelen van anderen bij je terug.

Harmonie heb ik in mijn jeugd al geleerd. Mijn ouders wisten een harmonieuze sfeer te scheppen, zoals ik in het eerste hoofdstuk beschrijf. Mijn moeder was er altijd erg op gesteld dat wij harmonie bewaarden. Dus dat kreeg ik vanaf het begin af aan in mijn jeugd mee.

Ik wilde die harmonie en voelde dat ik niet gelukkig was als er iets disharmonisch was. Dat was het geval toen ik jong was en het was later nog zo. In mijn huwelijk met Ratan was dat heel sterk, zoals ik later in hoofdstuk 4 beschrijf. Er zijn natuurlijk in een huwelijk wel eens meningsverschillen en wij waren allebei heel verschillende mensen. Zodra er zoiets was, liep ik ongelukkig rond en dan moest dat absoluut worden opgelost. Gelukkig had Ratan dat verlangen ook en zag zij dat ik me ongelukkig voelde. Dan bespraken wij dat en werd het opgelost en was het weer goed. Zo is het mijn hele leven geweest. Dat is de grondslag geweest voor het geluk, de verdieping en de duurzaamheid van ons huwelijk. Ratan hechtte veel waarde aan het huwelijk en heeft hierover tegen een van haar oudere mureeds gezegd: ‘De relatie met één man verdiept zich steeds meer en wordt steeds interessanter.’

Maar op dezelfde manier wilde ik ook absoluut een harmonische verhouding bewaren met de mensen om mij heen, met de mensen met wie ik werkte. Ik probeerde ze altijd te begrijpen en op een manier met ze om te gaan die prettig was. Een belangrijk uitgangspunt hierbij is dat een Soefi probeert alles vanuit twee gezichtspunten te bekijken, dat van hemzelf en dat van de ander. Bij het hoogleraarschap was dat niet zo moeilijk. Ik werkte daar bij een kleine particuliere hogeschool waar de verhoudingen heel vriendschappelijk waren, zoals ik in hoofdstuk 4 beschrijf. Bij Financiën was harmonie het moeilijkst. De minister van Financiën moet uit hoofde van zijn functie het belang van beperkte uitgaven en belastingen verdedigen, wat in strijd is met de belangen van andere ministers die meer willen uitgeven. Door de publieke opinie en het parlement wordt daar ook op aangedrongen. Alleen bij de ministerpresident kan de minister van Financiën steun vinden.

Het mooie van de functie bij het IMF was dat daar de functie het gewoon vroeg: als Managing Director, als hoofd van die organisatie moest je de mensen bij elkaar brengen. Ik kwam daar dus precies op de juiste plaats. Bij iedere boardvergadering moest ik de conclusies trekken. Niet wat ik zelf vond, maar waar die directeuren hun consensus in konden vinden.

Ook met betrekking tot de Soefi Beweging zelf is harmonie van het grootste belang. Sommige lezers zouden zich kunnen afvragen waarom ik mij überhaupt zoveel met die (kleine) Soefi Beweging heb beziggehouden. Dat komt doordat ik de Soefi-boodschap zo belangrijk vind: zij geeft datgene wat de wereld nu nodig heeft. De Soefi Beweging is een organisatie die noodzakelijk is om de Soefi-boodschap te bewaren, te beschermen en uit te dragen. Maar het is een organisatie van mensen die bezig zijn dat Soefisme in zichzelf te verwerken en die daarover op allerlei manieren van mening kunnen verschillen.

Zij streven naar harmonie, maar zijn er vaak nog niet toe in staat om met elkaar die harmonie – die telkens wordt bedreigd door verschillende opvattingen over het functioneren van de organisatie – te bewaren of zo nodig te herstellen. Zo zijn er ernstige problemen ontstaan, waaraan ik veel energie heb moeten besteden. Dikwijls heeft het mij ook pijn gekost om die problemen op te lossen en te bevorderen dat het organisatorische werk voor de Soefi-boodschap meer in overeenstemming bleef met het ideaal van harmonie en verdraagzaamheid: zodat mensen met respect en begrip met elkaar omgaan. Ik hoop dat in latere hoofdstukken duidelijk kan worden welke problemen in een hiërarchische organisatie kunnen ontstaan en waarom die hiërarchie toch juist zo belangrijk is voor een spirituele organisatie. Daarover zal ik mijn eigen ervaring weergeven.

Ten slotte hebben wij – zoals ik in hoofdstuk 8 beschrijf – harmonie kunnen bereiken tussen verschillende Soefi-organisaties die door dezelfde boodschap van Hazrat Inayat Khan worden geïnspireerd, maar haar soms op andere manieren beleven en uitdragen. Dat vraagt dan inderdaad verdraagzaamheid, openheid en vriendschap. Op die manier is de Federation of the Sufi Message geschapen, die prachtige gezamenlijke bijeenkomsten organiseert. In zulke bijeenkomsten hebben wij in 2010 het honderdjarig bestaan van de Soefi-boodschap (1910-2010) gevierd.

Als ik nu naar dit aspect van harmonie kijk, dan realiseer ik me altijd dat ik een buitengewoon bevoorrecht mens ben. Mij is ook wel eens gevraagd na een lezing: ‘Die harmonie, hoe kun je dat in dit leven waar zoveel strijd is, zoveel spanning en akeligheid?’ Dan zeg ik: ‘Dat is de opgave die we hebben. Het kan heel moeilijk zijn, maar hoe meer je het doet, hoe makkelijker het in zekere zin wordt. Dat heb ik zo ook ervaren.’

_______________

1. Witteveen, H.J., Soefisme en economie, Ankh-Hermes, Deventer, 2001

2. www.hjwitteveen.nl

3. Jung, C.G., Psychologische typen, 1917

2

Jeugd

2.1 MIJN OUDERS

Mijn jeugd speelde zich grotendeels af in Rotterdam. De eerste twee jaren woonden wij in Den Dolder, waar ik in 1921 geboren ben in een huisje met een heel grote tuin, waarin ik heerlijk rondkroop, en daarna één jaar in Amersfoort. Toen ging mijn vader naar Rotterdam, waar wij een groot huis aan de Mecklenburglaan in Kralingen bewoonden. Het was vlak bij een mooi parkje en de Kralingse Plas. Ik heb daar heerlijk gespeeld met vriendjes en ging soms ’s morgens vroeg met mijn ‘Vliegende Hollander’, een karretje dat je met een hendel zelf kan voortbewegen, rijden door dat park en langs de Kralingse Plas.

Ik heb een heel gelukkige jeugd gehad. De liefde van mijn ouders zorgde voor een lichte sfeer, waarin ik van het begin af aan heel veel van het Soefisme opnam. Ik bewonderde mijn beide ouders, ik hield veel van hen. Bijzonder was dat hoewel ik mijn ouders Vader en Moeder noemde ik hen toch mocht tutoyeren.

Mijn vader heeft mij in de loop van de jaren, naarmate ik opgroeide, veel verteld over zijn leven en zijn ideeën. Wij gingen zaterdagsmiddags vaak samen wandelen. Lange wandelingen, soms van Rotterdam naar Delft of naar Gouda. Dan vertelde hij van alles, heel persoonlijke dingen, hoe het in zijn werk ging, wat voor moeilijkheden er waren en waar hij mee zat. Dat vond ik heerlijk. Ik werd in vertrouwen genomen en ik heb daar veel van geleerd. Hij was een geweldige vader met een heel warme persoonlijkheid. Zo heeft hij mij diep geraakt toen wij – ik was een jaar of elf – met vakantie waren in de Belgische Ardennen en ik mij een keer slap en vermoeid voelde. Ik zei dat en daarop heeft hij mij met zo’n warmte omarmd dat zijn kracht en liefde mij eruit tilden.

Ik bewonderde hem ook om zijn intelligentie, zijn kunstzinnigheid en zijn kracht. Het contact dat ik met hem had was een geschenk.

Hij wilde die wandelingen maken omdat hij vaak vermoeid was en niet goed sliep. Dat was dan een goede ontspanning voor hem. Daar nam hij in het weekend de tijd voor en dan vroeg hij mij mee. Dat vond hij ook leuk omdat mijn moeder en zussen niet zo ver wilden wandelen. En voor mij was het fantastisch om zo met mijn vader te zijn. Mijn vader was fysiek een heel sterke man.

In zijn studententijd in Delft is mijn vader, doordat hij te laat voor examens ging werken en dat toen gedeeltelijk ’s nachts moest doen, ernstig overwerkt geraakt, waardoor hij helemaal niet meer kon slapen. De dokter had hem geadviseerd een maand rust te nemen en naar zijn ouders in Deventer te gaan. Door een strak schema van wandelen, rust en activiteit kwam mijn vader er weer bovenop en heeft hij zijn studie afgemaakt. Maar het bleef een zwak punt, omdat het daarna makkelijker weer gebeurt dat je door spanning en drukte overwerkt raakt. Hij is daar steeds overheen gekomen en uiteindelijk achtentachtig jaar oud geworden.

Mijn vader had zowel veel praktische als artistieke gaven. Hij had in feite een nogal artistiek temperament. Hij was opgegroeid in de aannemerij en het timmerbedrijf van zijn vader en had daar heel goed leren timmeren. Zo heeft hij in Rotterdam – toen hij zocht naar een andere activiteit die hem ontspanning zou kunnen geven – een prachtig bureau voor zichzelf gemaakt. Met een blad van kunstig ingelegde stukjes hout en mooie laden. Hij deed dat in een kamer boven in ons grote huis. Ik mocht hem daarbij vaak helpen. Ook had hij een zekere gave om te schilderen. Hij heeft mooie schilderijtjes gemaakt van landschappen en bloemen.

Daarnaast was hij architect. Toen hij als civiel ingenieur bij de Spoorwegen in Utrecht werkte, heeft hij voor hen verschillende gebouwtjes gemaakt. Maar zijn grote liefde werd de stadsontwikkeling. Daar heeft hij zich verder in verdiept, ook door te bestuderen wat zich op dit terrein in Duitsland ontwikkelde. Dit was in Nederland nog een nieuw terrein. Daarvoor is hij in 1924 naar Rotterdam geroepen, waar hij directeur werd van een nieuwe dienst voor stadsontwikkeling. Dat zijn gouden jaren voor hem geweest.

In die tijd kwam ik regelmatig tussen de middag bij hem op kantoor een boterhammetje eten. Het was net een kwartiertje wandelen van het Erasmiaans Gymnasium, waar ik op school zat. Meestal nam aan die lunch ook ingenieur H.C.A. Boom deel, de directeur van het plaatselijke telefoonbedrijf (PTD) die in hetzelfde gebouw zat, een alleraardigste man. Maar vaak kwam ik eerst bij mijn vader op de tekenkamer, waar hij met medewerkers nieuwe plannen voor de stad besprak.

Dat mijn vader de leiding had over Gemeentewerken, Volkshuisvesting en Stadsontwikkeling bracht voor mij fascinerende ervaringen met zich mee, want onder gemeentewerken viel ook de brandweer. Bij een grote brand in de nacht moest hij dus als directeur komen kijken. Dan nam hij mij mee en konden wij van dichtbij, voorbij de politieafzetting, volgen hoe de brandweer geleidelijk het vuur onder controle kreeg. Ook mocht ik mee toen de eerste stukken van de tunnel onder de Nieuwe Maas werden afgezonken. Dat was een geweldige technische prestatie, waarvan ik diep onder de indruk was.

Mijn vader heeft veel mooie verbeteringen in Rotterdam doorgevoerd. In mei 1940 kreeg hij de opdracht om een wederopbouwplan te maken voor het door de Duitsers verwoeste centrum. Dit plan is echter slechts gedeeltelijk uitgevoerd, omdat er tijdens de oorlog geen financiële ruimte meer was voor wederopbouw en de Duitsers het ook niet toelieten. Er mocht van hen niets over het plan worden gepubliceerd of in de gemeenteraad worden besproken. Maar de gemeente maakte hem wel directeur van een speciaal bureau om het plan verder uit te werken, het ASRO (Adviesbureau Stadsplan Rotterdam). Daar zijn toen al een aantal architecten uitgenodigd om plannen te maken voor de bebouwing van verschillende verwoeste delen van de stad.

Aan het eind van de oorlog ontstond echter in het bedrijfsleven – onder aanvoering van Cees van der Leeuw van de Van Nelle Fabriek – een kritische instelling. Achter de rug van mijn vader werden alternatieve plannen besproken, waardoor zijn plan later werd gewijzigd. Dit heeft mijn vader zich bijzonder aangetrokken. Hij voelde het als verraad en heeft met mij nooit meer over de ontwikkelingen in Rotterdam willen spreken.

Ter nagedachtenis aan mijn vader is evenwel in 2003 het W.G. Witteveenplein in Rotterdam aangelegd. Ook is in opdracht van het Centrum Beeldende Kunst van de gemeente Rotterdam een website gemaakt die een mooi beeld geeft van de groei en veranderingen op het plein tussen 2003 en 2023. Het is een aantrekkelijk parkachtig plein geworden met veel groen. Aan dit stadsplein staan architectonisch prachtige parkwoningen en een brede openbare basisschool. Mijn vader zou dit – gezien zijn ideaal van groene steden – zeker hebben geapprecieerd.

Daarnaast is in december 2007 een mooi boek verschenen van N. Mens, W.G. Witteveen en Rotterdam,⁴ waarin zijn stedenbouwkundige werk in Rotterdam uitvoerig wordt beschreven. Intussen is de belangstelling voor zijn plan toegenomen en is er een grote maquette gemaakt waar al die plannen voor de bebouwing van de verwoeste stad in houten blokjes zijn uitgebeeld. Men sprak in de pers over ‘de papieren stad’, omdat het allemaal uit de archieven van het ASRO was gekomen.

Over het werk van Witteveen schrijft Mens onder meer: ‘Witteveen tekende een stad die zich kon meten met Hamburg, Berlijn, Londen en Parijs.’ Zij beschrijft hem als een stadskunstenaar: ‘De infrastructuur was voor Witteveen de basis van de stad, maar dat de stad ook in artistieke zin een kunstwerk moest zijn sprak voor hem vanzelf.’⁵

Toen mijn vader na de oorlog zijn zware taak in Rotterdam had opgegeven, heeft hij in 1946 met een jongere collega, ir Bos, een ingenieursbureau opgericht in Deventer. Zo kon hij mooi werk doen voor tal van gemeenten en provincies. Dat kantoor Witteveen & Bos is nog steeds actief en buitengewoon succesvol. Hij kocht een mooi huis in de bossen van Joppe, dicht bij Gorssel ten oosten van Deventer. In dat huis hebben mijn ouders een rustige en mooie slotfase van hun leven gekregen. Daar hebben mijn vrouw Ratan en ik, met onze kinderen, vaak verrukkelijke zomers doorgebracht. Er was een grote bostuin, waar veel cantharellen groeiden, waar mijn moeder lekkere ragouts van maakte.

Tijdens mijn jeugd gingen wij elke zomer met het hele gezin een aantal weken naar het zomerhuisje Zonnehuis in Nunspeet, dat onze grootouders Wibaut voor al hun kinderen en kleinkinderen hadden gekocht. Ik heb daar de heerlijkste herinneringen aan. Het was een eenvoudig maar gezellig huisje in een grote tuin, met een moestuin, een mooi weiland en een stukje bos. Water kwam uit een waterpomp in de keuken door met de hand een zwengel heen en weer te bewegen. Het water werd in kannen mee naar de slaapkamers boven genomen om ons te wassen boven een porseleinen schaal. Voor een bad werden ketels water op een petroleumstel verwarmd. Dit werk werd veelal gedaan door onze huishoudelijk hulp, die vanuit Rotterdam mee ging.

Mijn vader, geschilderd door mijn zuster Mieke Burgers-Witteveen

We maakten veel wandelingen en fietstochten; zo wandelde ik vaak met mijn ouders en zussen door bossen en over hei naar het kleine plaatsje Leuvenum, waar een gezellig oud hotelletje was: De Zwarte Boer. Na daar iets gebruikt te hebben wandelden wij dan verder door de Leuvenumse bossen – een groot bezit van Natuurmonumenten – naar Hulshorst, vanwaar wij met de trein teruggingen naar Nunspeet. Ook maakten we enkele malen een fietstocht naar Deventer, waar wij mijn grootvader Witteveen gingen bezoeken, die daar met zijn dochter, de zus van mijn vader, en haar man woonde.

Ik herinner me hoe ik de eerste drie jaren van mijn studie – tot de oorlog begon – heerlijk heb kunnen studeren op een kamertje boven in het huisje met het raam open en uitzicht op de weilanden en boerderijen.

Mijn moeder was een bijzondere vrouw die een rustige, warme liefde uitstraalde. Zij was heel evenwichtig en sterk gebouwd. Mijn moeder was voor mij belangrijk. Ik voelde dat zij altijd achter mij stond.

Mijn moeder, geschilderd door Mieke

’s Avonds, na mijn huiswerk, las zij mij vaak voor bij de warme kachel in de woonkamer. Dat moest ook wel want in de winter was de rest van het grote huis ijskoud. Zo genoot ik van Multatuli’s prachtige verhalen, Woutertje Pieterse en Max Havelaar.

Mijn moeder had de instelling om bij kleine geschillen of misverstanden zoals die in elk gezin voorkomen, kleine spanningen, dadelijk te proberen de harmonie te herstellen door te bespreken wat ons dwarszat. Het universele Soefisme van Hazrat Inayat Khan was erg belangrijk voor haar. Soefisme doordrong ons leven. We groeiden er op een natuurlijke manier mee op. Zo waren er de gesprekken thuis, aan tafel, op zondagmiddagen en in de avonden, waarbij allerlei aspecten van het Soefisme naar voren kwamen en soms ook betrokken werden op ons eigen leven. Dat gaf mij van het begin af aan een overtuigend beeld van het leven en van de schepping.

Later werd mijn moeder leidster van het Soefi-centrum in Deventer, waar zij vaak in de Universele Eredienst sprak.

2.2 SOEFI-CONTACTEN

Er waren contacten en vriendschappen met andere Soefi’s, van wie ik sommigen bewonderde. Met name jhr Yusuf van Ingen, een verfijnde en bijzondere man die prachtig kon vertellen en daarbij soms piano speelde. Zijn vrouw Zuleikha was een toegewijde Soefi, die Hazrat Inayat Khan goed heeft gekend en later actief is geweest in het Soefi-centrum Utrecht. Helaas is jhr Van Ingen al vroeg op een tragische manier om het leven gekomen. Verder kwam Azmat Faber, een goede vriendin van mijn beide ouders, soms bij ons logeren. Ik vond dat wel gezellig. Dan waren er vaak interessante gesprekken aan tafel over het Soefisme en de psychologie van Jung.

Azmat Faber, vriendin van mijn ouders

Soms zagen we ook de broers van Hazrat Inayat Khan, die de leiders van de beweging waren, Indiase mystici en musici. We werden naar de concerten meegenomen. Ik ging vaak zondag mee naar de Universele Eredienst in Rotterdam. Zo doordrong het Soefisme mijn hele leven. Dan waren er voor mij persoonlijk de ‘treatments’ die Murshid Ali Khan kon geven. Ik was zo’n tien, elf jaar, een heel mager jongetje en fysiek niet zo sterk, gauw grieperig of met een ander ziektetje. Mijn ouders namen mij daarom zaterdags een aantal keren mee naar Murshid Ali Khan, die beroemd was om zijn ‘treatments’. Dat waren krachtige massages, maar met een buitengewone geestelijke energie daarin, een genezende energie. Het was soms moeilijk om te verdragen. Hij zette bijvoorbeeld zijn duim in je oog, draaide je nek stevig om en liet het kraken; en vergelijkbare dingen als hij je rug bewerkte. Maar daarna voelde je je als herboren. Vervolgens gingen we een wandeling maken. Na een aantal behandelingen was ik veel sterker en ik herinner me dat ik langzamerhand in de worstelpartijen in de pauze op school tegen alle jongens op kon. Dat is belangrijk voor mij geweest. Tijdens de middelbare school heeft Ali Khan mij, om mij krachtig te maken, ook nog allerlei lichamelijke oefeningen gegeven die wij met het hele gezin deden. Zoals springen, draaibewegingen van alle delen van je lichaam van romp tot ogen en op je hoofd staan. Sommige daarvan doe ik nog steeds.

2.3 MIJN ZUSSEN

Ik had twee zusters, Mieke en Anneke, telkens drie jaar jonger. Vooral met Mieke (geboren op 19 september 1924) had ik een goed contact. Wij speelden vaak samen en ze speelde soms mee met mij en mijn vriendjes in onze tuin. Mieke was heel intelligent en bijzonder goed op het gymnasium. Ze was ook artistiek begaafd en ze is later schilderes geworden, vooral portretschilderen. Ze maakte heel goed lijkende portretten. Toen ik bij het Internationaal Monetair Fonds was, heeft ze ook mijn portret gemaakt. Dat is na mijn afscheid in de vergaderzaal opgehangen.

Toen ik studeerde maakten we samen wel eens lange fietstochten van Rotterdam naar ons familievakantiehuisje in Nunspeet. Een tocht van zo’n 120 kilometer, waarbij we vooral de mooie binnenwegen namen. Dan hadden we lange gesprekken.

In het laatste jaar van de oorlog had Mieke tuberculose. In die tijd een gevaarlijke ziekte waarvoor ze een speciale kuur moest volgen. Eind mei 1945 hadden mijn ouders voor Mieke – om haar weer op krachten te laten komen – en mij een weekje in Tessin, het zuidelijke deel van Zwitserland, geregeld. Wij logeerden een paar dagen in een hotel in Al Sasso boven het meer bij Locarno, vlak bij een klooster, en in een pension ergens aan het meer bij Lugano. Wij zaten daar na een heerlijke wandeling vaak te genieten van het uitzicht over het meer. Dit deed ons bijzonder goed en Mieke is gelukkig geheel genezen. Kort geleden heb ik samen met mijn zoon Raoul dat klooster nog eens bezocht.

Mieke heeft na die ziekte de Kunstacademie in Amsterdam bezocht om zich verder in het schilderen te verdiepen. Daarna heeft zij privéles gekregen van de schilder Kees Verweij in zijn Haarlemse atelier. Dat heeft haar bijzonder geïnspireerd. Zij is getrouwd met mijn vriend Roelf Burgers en is met hem in Vught gaan wonen. Zij kregen zelf geen kinderen maar hebben twee Griekse jongetjes geadopteerd. Dat heeft hun veel vreugde maar later ook grote problemen gegeven.

Zelfportret van mijn zuster Mieke

Anneke (geboren op 31 oktober 1927) had een heel andere aard; minder goed op school en heel gevoelig. Ik vond haar heel lief maar had niet zoveel contact met haar. Ook was ze iets te jong om met mij en Mieke mee te spelen.

Zij kon ook moeilijk contact maken met anderen, waardoor haar leven niet gemakkelijk was. Zij is heel eenzaam gebleven. Wel had zij een bijzondere artisticiteit. Ze is prachtige wandkleden met veel borduurwerk gaan maken. Enkele keren heeft zij daarvoor een tentoonstelling gehad. Zelf heb ik voor haar in ons huis aan de Prinses Julianalaan in Rotterdam ook een tentoonstelling georganiseerd, waar wij vrienden en kennissen voor hebben uitgenodigd. Anneke was daar heel blij mee. Een paar wandkleden hangen bij mij thuis en daar geniet ik nog steeds van.

Zij heeft later korte tijd op kamers in Amsterdam gewoond en daar heb ik haar wel eens opgezocht. Maar de contacten die zij kreeg ontwikkelden zich niet goed. Zij kreeg een vriend waar ze wel in geïnteresseerd was, maar het kwam niet tot een relatie. Ze bleef dus alleen en is daarom weer bij onze ouders in Joppe gaan wonen. Die vonden dat heerlijk en zij had het er natuurlijk goed. Maar ze voelde na een tijd toch dat zij zelfstandiger moest worden en heeft toen een aardig huisje in Deventer gevonden. Daar heeft ze van genoten. Ik was blij dat ze dat kon bereiken. Maar het duurde niet lang, ze is betrekkelijk jong gestorven.

Mijn jongste zuster Anneke bezig met haar borduurwerk

2.4 GROOTOUDERS

Mijn grootvader, dr F.M. (Floor) Wibaut (1859-1936), was van 1914 tot in 1927 de socialistische wethouder van Amsterdam. Hij was een krachtig bestuurder die veel voor Amsterdam heeft betekend. Hij bracht een betere woningbouw voor mensen met lagere inkomens op gang en heeft de Amsterdamse financiën uitstekend beheerd.

In zijn autobiografie Levensbouw⁶ uit 1936 herinnert mijn grootvader zich een ‘genoeglijke middag’, toen hij enige directeuren van bedrijven – waar gestaakt werd in de Eerste Wereldoorlog – in de tram hoorde spreken over een onbekend rijk iemand die de staking ondersteunde. Deze persoon was hij namelijk zelf.

Een ander beroemd verhaal in de familie is dat hij eens een visionaire toespraak aan een diner gaf met de titel ‘Morgen’. De hooggeplaatste deelnemers aan dit diner wisten niet direct hoe te reageren maar de aanwezige prins Hendrik, die grote waardering voor mijn grootvader had, doorbrak de stilte met een warme gelukwens. Daarmee was de spanning gebroken.

Mijn grootvader F.M. Wibaut, geschilderd door Han van Meegeren

Als jongen had ik grote bewondering voor hem. Het deed me dan ook goed dat de gemeente Amsterdam hem op 24 juni 2009, naar aanleiding van zijn 150ste geboortedag, heeft herdacht met een toespraak van burgemeester J. Cohen en een tentoonstelling over ‘Wibaut, Onderkoning van Amsterdam’. In 2009 was er in Amsterdam zelfs een heel Wibautjaar ingesteld.

Mijn nicht Constance Wibaut (een dochter van Oom Jo, een broer van mijn moeder) heeft een borstbeeld van Wibaut – haar grootvader – gemaakt voor de stad Amsterdam. Burgemeester Van der Laan is er enthousiast over. Mijn zoon Raoul en ik hebben het project gesteund.

Borstbeeld van grootvader Wibaut: mijn nicht Constance aan het werk

Mijn grootmoeder Wibaut was een bijzondere vrouw, vooraanstaand in de socialistische vrouwenbeweging, waarvoor ze ook Ons Kinderblaadje uitgaf, dat vol stond met mooie verhalen. Ik heb daar in mijn jeugd veel in gelezen en veel van genoten. Mijn grootouders waren idealisten en je voelde dat ze liefde uitstraalden, van ons hielden en met ons meeleefden.

Voor haar werk had mijn grootmoeder haar eigen bureau in de grote werkkamer op de eerste verdieping, waar ook mijn grootvader werkte. Zij was dus een werkende vrouw, wat in die tijd in de gegoede burgerij nog weinig voorkwam. Voor de huishouding was er Anna, die wij heel lief vonden en die het grote huishouden – waar vaak gasten werden ontvangen – met de nodige hulp uitstekend bestuurde.

Tot op hoge leeftijd bleven die liefde en dat meevoelen van mijn grootmoeder uitgaan naar al haar veertien kleinkinderen van hun twee zoons en twee dochters. Zij schreef prachtige, heel goed leesbare brieven en met Kerstmis kwam de hele familie bij elkaar en kregen alle kleinkinderen ieder een boek dat zijzelf zorgvuldig had uitgezocht. Daar vertelde ze een mooi, zinvol verhaal bij.

Die band is steeds blijven voortleven, want na haar dood zijn die veertien neven en nichten op haar verjaardag blijven samenkomen voor een ‘koekenfeest’. Daar werd in het begin altijd een mooie grote tulband gegeten. Later, toen mijn grootmoeder gestorven was, kwamen daar – naast de tulband – allerlei andere heerlijkheden en warme gerechten bij.

Langzamerhand viel natuurlijk de een na de ander af; er zijn nog een viertal van die neven en nichten over. Maar nu komt de jongere generatie er weer bij, onze kinderen.

Mijn grootmoeder en grootvader, die oorspronkelijk uit Middelburg en Vlissingen kwamen, woonden samen eerst in Vlissingen waar mijn grootvader aan het hoofd stond van Houthandel Alberts, een familiebedrijf. Hiervoor moest hij vaak naar Rusland om boomstammen te kopen, die over zee naar Vlissingen werden vervoerd. Daarna zijn ze naar Middelburg verhuisd. In 1904 vestigden zij zich in Amsterdam.

2.5 VRIENDEN

Op de Montessorischool in Rotterdam heb ik een bijzonder prettige tijd gehad. Die Montessorischool gaf mij veel vrijheid, we konden allemaal een groot deel van de tijd voor onszelf werken. Omdat ik zelf vrij vlug was met lezen en andere vakken lag ik meestal voor op andere kinderen. Dan kon ik extra gaan lezen in boeken die ik leuk en interessant vond.

Ik herinner me dat als de Kralingse Plas nog niet dichtgevroren en de IJsclub nog niet open was de kinderen van de Montessorischool op de vijvers in de prachtige, enorme tuin van de familie James van Hoey Smith mochten schaatsen, aan de Honingerdijk aan het einde van de Oostzeedijk. Dit werd later het ‘Arboretum Trompenburg’.

Naast de schoolvriendjes had ik twee bijzondere vrienden: Theo van Gogh en Mik Blaauw. Theo was mijn neef, een kleinzoon van Theo van Gogh, de broer van de grote schilder. We waren bijna alle vakanties samen. In de kerstvakantie zaten we vaak samen in Amsterdam, waar wij bij mijn grootouders van moederskant, de familie Wibaut, logeerden. Daar heb ik heerlijke herinneringen aan. Er was een heel gelukkige sfeer in dat grote huis van mijn grootouders aan de Waldeck Pyrmontlaan 11 (nu woon ik op de Waldeck Pyrmontlaan 15 in Wassenaar) in Amsterdam.

Theo en ik hadden veel plezier met allerlei spelen in de zitkamer, waar de kerstboom al was opgetuigd. Theo kwam ook wel bij ons in Rotterdam logeren, waar wij prachtige gebouwen maakten met die mooie stenen bouwblokken die er toen waren, Ankersteen-bouwdozen en ook Meccano. In het voorjaar, in de paasvakantie, logeerde ik vaak weer bij Theo van Gogh in Laren, een heerlijk huis buiten met een verrukkelijke tuin eromheen. Daar hingen veel schilderijen van Vincent van Gogh aan de wanden. Heel mooie bloesembomen boven mijn bed in de logeerkamer en de beroemde aardappeleters boven de haard in de zitkamer. Dat vond ik een akelig schilderij. Vaak waren wij ook samen in dat huisje in Nunspeet, het zomerhuisje van de hele familie, waar wij heerlijk speelden en een keer een hele kaart hebben uitgetekend van een interessant en ongerept stuk bos, waarbij we aan het aantal trappen van de fiets ongeveer konden meten hoe lang de weggetjes waren. In die verschillende activiteiten gingen we samen helemaal op, in volkomen concentratie. Er was veel humor en veel plezier.

Als kind, geschilderd door Han van Meegeren

Na de lagere school ging die vriendschap door. Zo fietste ik tijdens mijn middelbare schooltijd en de eerste studentenjaren als ik vrij was regelmatig ongeveer 80 kilometer van Rotterdam naar Laren om met Theo dingen te kunnen ondernemen. Maar in de oorlog was dit door de moeilijke omstandigheden niet meer mogelijk.

Mik Blaauw was een speciale vriend die in Rotterdam naast ons woonde bij een bevriende Soefi-familie. Hij was een heel verfijnde persoonlijkheid met een bijzonder gevoel voor humor en een diep gevoel voor het Soefisme. Hij was ook muzikaal en speelde dwarsfluit. Vanaf ons vijftiende jaar waren wij beiden lid van de debating club Oratores Orbis Terrarum (‘Redenaars van de Wereld’), die elke maand bij een van de leden bijeenkwam. Daar hielden wij ieder om de beurt een voordracht over een zelf gekozen onderwerp. Na een pauze met lekkere sandwiches moest een van ons een improvisatie geven, onvoorbereid dus, over een onderwerp dat hij kon kiezen uit een aantal dat wij hadden opgegeven. Dat was een goede oefening om te leren spreken en debatteren. Daarna konden wij vragen stellen en was er discussie. Het was leerzaam en tegelijk gezellig. Mik en ik gingen zaterdagsmiddags ook vaak samen naar de bioscoop.

Zo hebben beide vrienden, elk op een heel eigen manier, bijgedragen tot een rijke reeks van belevingen. Helaas zijn beide vrienden later in en vlak na de oorlog omgekomen. Op mijn ervaring in de oorlogstijd kom ik in het volgende hoofdstuk terug.

2.6 KINDERSTOEL

Het is grappig dat onlangs, begin 2009, weer iets uit mijn jeugd naar voren kwam. Wij hadden een kostelijke kinderstoel, ontworpen en gemaakt door de beroemde ontwerper en architect Rietveld. Daar heb ik in gezeten, daar hebben mijn zusters in gezeten en daar hebben mijn kinderen en kleinkinderen in gezeten. Ten slotte is de stoel, toen mijn zuster stierf, naar haar aangenomen dochter gegaan, die de stoel zonder overleg met ons verkocht heeft. De stoel was dus weg en wij dachten er ook niet meer aan, maar ineens kwam die stoel tevoorschijn. Hij was weer ontdekt en door een handelaar te koop aangeboden. Twee musea die in Rietveld geïnteresseerd waren wilden samen die stoel kopen. Zij benaderden mij om te achterhalen wanneer mijn vader die stoel had gekocht. Het was van belang welk jaartal dat was. Ik kon mij dat herinneren en ik had zelfs een foto uit mijn babytijd, waarop ik op eenjarige leeftijd – in 1922 – in die stoel zit.

Dat was belangrijk voor hen, omdat zo kon worden vastgesteld dat die stoel een van de eerste Rietveld-ontwerpen was. Daardoor konden ze een schenking van de Vereniging Rembrandt krijgen en de stoel kopen.

Er is een presentatie geweest die enige malen op het televisiejournaal is vertoond zodat veel mensen het hebben kunnen zien. Iedereen hoorde over die stoel. Ik vond het natuurlijk vermakelijk dat die stoel, die voor ons iets heel gewoons was, een gewoon voorwerp, nu met witte handschoentjes werd aangepakt, heel voorzichtig, als een kostbaar kunstwerk.

Als baby op de Rietveldstoel

2.7 SOEFISME

Wat was het nu in het Soefisme dat mij zo aantrok, waardoor ik het niet alleen meer passief in mij wilde opnemen maar op mijn achttiende jaar ingewijd wilde worden om er actief mee bezig te zijn? Wanneer ik mij dat nu afvraag, dan zie ik naast de harmonievolle sfeer van die Soefi-contacten en -bijeenkomsten de volgende elementen:

1. Een volkomen helder en overtuigend beeld van de evolutie en zin van de schepping, van ons menselijke leven en van de geestelijke ontwikkeling van de mens die uiteindelijk het ware geluk brengt door bewustwording van het goddelijke licht;

2. Maar die ontwikkeling moet natuurlijk zijn: geen terugtrekking uit de wereld, geen ascetisme, niets geforceerds. Een groei door de weg van bereiking: werken aan ons eigen doel of ideaal, waar wij dan na het bereikt te hebben bovenuit kunnen stijgen;

3. Evenwicht tussen uiterlijk en innerlijk leven, die elkaar kunnen versterken en op echtheid kunnen toetsen: dat het innerlijk leven geen inbeelding is maar echt, wat vanzelf blijkt uit de manier waarop wij moeilijkheden in het uiterlijk leven kunnen opvangen. Aan de andere kant maakt het innerlijk licht het mogelijk om in het uiterlijk leven de juiste koers vast te houden;

4. Een bijzonder aansprekende visie van de eenheid van religieuze idealen: opeenvolgende ‘boodschappers’ die telkens wanneer het religieuze leven is verstard en niet meer inspireert een nieuwe goddelijke impuls brengen, in de taal passend in de cultuur van die tijd. In al die heilige geschriften van de religies klinkt één eeuwige stem door van de ene goddelijke geest. Door die te onderkennen en het hart ervoor te openen kunnen wij de eenheid van religieuze idealen beleven en de verschillende vormen begrijpen en waarderen. Ik heb dat in mijn jeugd beleefd in de Universele Eredienst in Rotterdam. Ik begreep hoe waardevol dat kan worden in een wereld waar de verschillende religies steeds meer met elkaar in contact komen;

5. Dan was er nog de zo aansprekende optimistische visie van het universele Soefisme dat Hazrat Inayat Khan ons gebracht heeft. Omdat ons ware wezen, onze ziel van goddelijke oorsprong is, een miniem deeltje van het Aldoordringende goddelijke bewustzijn, is die ziel eeuwig en onkwetsbaar. Die ziel maakt de reis door deze aardse manifestatie. Alles wat we daar beleven en wat onze persoonlijkheid vormt, waar we ons zo mee gaan vereenzelvigen, is in wezen alleen een weerspiegeling in het bewustzijn van de ziel. Even onwerkelijk, veranderlijk en voorbijgaand als beelden in een spiegel. Het gaat er in het innerlijke leven om dat te erkennen en ons bewust te worden van ons goddelijke zelf, dat licht, leven en liefde is. Dat is ons diepste verlangen. En wanneer dat in dit aardse leven niet gelukt, dan gaat die ontwikkeling door in het leven na de dood. Daar leeft de ziel verder na alleen het lichaam hier op aarde te hebben achtergelaten. Het verlangen naar het goddelijk licht groeit steeds verder. We gaan dan langzamerhand de aardse beelden loslaten, kunnen vergeving vragen voor wat we dan in die hemelse sfeer zien dat we verkeerd hebben gedaan. En dan komt die vergeving vanuit het goddelijk licht in ons eigen hart. Dat proces kan moeilijk en langdurig zijn – dat is in religies vaak als de hel beschreven – maar vroeg of laat komt die vergeving en het goddelijke licht tot elke ziel. Ook al heeft een misdadiger vreselijke dingen gedaan, het licht komt, want het is verborgen in de diepte van elke ziel. Dit alles kon ik toen nog niet zo precies beschrijven, maar het sprak mijn hart diep aan en ik zag ook dat alle Soefi’s die ik kende volkomen overtuigd waren van deze Soefi-boodschap: zij waren voor mij een weerspiegeling van Hazrat Inayat Khan, die zij hadden meegemaakt en die hen had opgeheven en vervuld van goddelijk licht.

6. Dus ben ik op mijn achttiende jaar ingewijd door Kafia Blaauw, de leidster van het Soefi Centrum in Rotterdam.

Kafia Blaauw

Ik was bevoorrecht met die heerlijke jeugd in een Soefi-atmosfeer en dat is voor mijn hele leven en werk van grote betekenis geweest. Ik ben daar heel dankbaar voor. Ik heb ook sterk het gevoel dat ik in mijn hele leven geleid ben, van de ene functie naar de andere, van de ene fase naar de andere. Daarbij was het soms moeilijk om een nieuwe uitdaging aan te gaan omdat dat altijd risico’s met zich meebracht. Maar ik heb het altijd kunnen doen door het besef dat een geestelijke leiding in mijn leven werkte. Ik kom daar later op terug.

_______________

4. Mens, N. en C. Wagenaar, W.G. Witteveen en Rotterdam, Uitgeverij 010, Rotterdam, 2007

5. Ibid, pag. 9-10

6. Wibaut, dr F.M., Levensbouw. Memoires, Querido, Amsterdam, 1936

3

Studie 1939-1946

3.1 STUDIE

Ik koos dus de economiestudie en ging daarvoor naar de Nederlandse Economische Hogeschool in Rotterdam. Later, na mijn tijd als hoogleraar, is dit de Erasmus Universiteit Rotterdam geworden. Het was toen de eerste wetenschappelijke economie-opleiding, in het leven geroepen door een groep Rotterdamse ondernemers en ook ondernemers in de rest van het land. Het was de enige instelling van hoger onderwijs die een particuliere instelling was. Ik kom later terug op het belang daarvan. Die studie heeft mij bijzonder geïnspireerd. Met name denk ik terug aan de colleges van de professoren F. de Vries, J.G. Koopmans en J. Tinbergen, drie grote wetenschappers die de economische wetenschap voor het gehoor van hun studenten tot leven wisten te brengen en helder wisten te presenteren.

F. de Vries gaf een meesterlijke uiteenzetting, die hij van college tot college steeds verder opbouwde. Aan het begin van elk college vatte hij kort samen wat hij in het vorige college had gezegd. Dat was voor mij als student bijzonder behulpzaam om een overzicht van de opbouw van de theorie te krijgen. Het ging over algemene economie. De kernvraag was: ‘Welk aspect van de dagelijkse voorwerpen en gebeurtenissen wordt door de economie verklaard?’ Bij een tafel vraagt de economie bijvoorbeeld wat de prijs is. Dat brengt je tot de theorie van de prijsvorming op basis van de kosten en tot de leer van de marktvormen waaronder de prijzen bij bepaalde vormen van concurrentie ontstaan door vraag en aanbod. De Vries tekende een magistraal beeld van de economische theorie, die mij inspireerde en altijd de basis van mijn economisch denken is gebleven.

Johan Koopmans was een ongelofelijk scherp denker, die bijvoorbeeld heel diep inging op de theorie van het monetair evenwicht. Dat was overigens meer voor de doctorale studie en niet voor het kandidaats. Ook de prachtige colleges van Tinbergen over wiskundige economie, statistische analyse en econometrie waren doctorale keuzevakken. Tinbergen was de eerste die kwantitatieve economische modellen maakte.

Mijn eerste kennis van wat toen ‘geld- en bankwezen’ heette, heb ik opgedaan uit de twee uitstekende leerboeken, Geld, crediet en bankwezen, deel 1 en 2 van dr G.M. Verrijn Stuart (1893-1969).

Het kandidaatsexamen omvatte toen zes vakken: naast algemene economie, geldwezen en bedrijfseconomie kregen wij burgerlijk en handelsrecht, economische geschiedenis en economische aardrijkskunde. Daarnaast moesten wij nog een cursus boekhouden doen. Het was dus een vrij brede studie, die nog niet te specialistisch op de hoofdvakken inging met wiskundige modellen. Ik heb die brede opzet als heel waardevol ervaren. Enige kennis van het recht is voor vele economen in de praktijk van belang. Ons werd voorgehouden dat je als econoom moet kunnen bepalen wanneer je een juridisch advies nodig hebt. Economische geschiedenis en aardrijkskunde plaatsen de economie in een ruimer kader. Vooral economische geschiedenis, die dr Z.W. Sneller zeer goed gaf, gaf het perspectief van de grote veranderingen waar de economische structuur in de tijd doorheen gaat. Dit alles boeide mij. Naast het soms ook veeleisende studentenleven concentreerde ik mij er graag op.

Zo heb ik al na twee jaar in september 1941 het kandidaatsexamen kunnen doen. Het werd ‘cum laude’, een onderscheiding die weinig voorkwam. Ik herinner mij dat de pedel riep: ‘Heer Witteveen met gevolg’ en toen mochten alle aanwezigen, kennissen, vrienden en familie mee naar binnen om de uitreiking van het diploma bij te wonen. Mijn studiekeuze was dus een goede gebleken.

Wat het studentenleven betreft noem ik allereerst dat ik lid ben geweest van de Vrijzinnig Christelijke Studentenbond (VCSB). Daar had ik eigenlijk de aardigste contacten met vrienden met wie ik kon spreken over religieuze onderwerpen en spirituele aspecten. Het waren goede gesprekken en wij namen ook deel aan bijeenkomsten in vrijzinnig protestantse kerken, die ik mooi vond. Dat roept de vraag op hoe die deelneming aan christelijke bijeenkomsten zich verhield tot mijn lidmaatschap van de Soefi Beweging en mijn inwijding in de innerlijke school van de Soefi Beweging. Daarmee komen we op een heel wezenlijk aspect van de Soefi-boodschap.

Hazrat Inayat Khan heeft steeds duidelijk gemaakt dat hij niet een nieuwe godsdienst wilde brengen die dan weer in conflict met andere godsdiensten zou kunnen komen. Hij wilde juist alle religies tot een harmonische relatie brengen door te laten zien dat er één waarheid, één en dezelfde essentie is achter de diverse vormen en rituelen waarin die waarheid in verschillende tijden en culturen is uitgedrukt. De Soefi-boodschap zou dan alle religies moeten inspireren en weer licht kunnen laten vallen op de wezenlijke beleving van het goddelijke, die vaak achter dogma’s, voorschriften en rituelen verborgen is geraakt. Daarom is het dus goed wanneer ingewijde Soefi’s een bijdrage zouden kunnen leveren aan religies die daarvoor open staan. Onze eigen Universele Eredienst staat daarom open voor aanhangers van alle godsdiensten die daar inspiratie zoeken en daarmee de innerlijke eenheid van alle religies gaan begrijpen. De Soefi Beweging gaat zelfs verder en heet graag volgelingen van andere religies welkom als leerlingen van de innerlijke school, wanneer zij ook open staan voor de Soefi-boodschap en een oprecht verlangen hebben om de training voor de innerlijke weg te volgen.

In die geest werd ik dus lid van de Vrijzinnige Christelijke Studentenbond en probeerde daar vanuit mijn Soefi-inspiratie een bijdrage te leveren.

Zo heb ik tegen het einde van mijn studietijd samen met Eddie Stijkel, een goede studievriend met wie ik het laatste jaar (eind ’41-begin ’43) in Rotterdam op kamers woonde, een brief geschreven aan een groep VCSB-studenten in antwoord op brieven van een theologiestudent tevens VCSB’er die wij ingewikkeld en uitzichtloos vonden omdat het mystieke aspect – de godsbeleving – ontbrak. Wij gebruikten enkele citaten uit het boek Pensées van de Franse christelijke filosoof, theoloog en wis- en natuurkundige Blaise Pascal (1623-1662). Eerst bestaat er twijfel bij hem over het bestaan van God: ‘Nous brûlons du désir de trouver une assiette ferme et une dernière base constante, pour y édifier une tour qui s’élève à l’infini; mais tout notre fondement craque et la terre s’ouvre jusqu’aux abîmes.’⁷ Later, in 1654, wordt Pascal in een openbaring vervuld van goddelijk licht. Hij begrijpt dat de waarheid beleefd moet worden. Dat werd het hoofdpunt in onze brief.

Het traditionele studentenleven in het Rotterdamsch Studenten Corps lag mij veel minder. Het was vaak ruw en er werd veel gedronken. Het sociëteitsleven, dat vooral ’s nachts speelde, vond ik een heel vermoeiend iets. Maar ik heb wel doorgezet en heb mij er kunnen handhaven. Ik heb er veel van geleerd: een zeker zelfvertrouwen en een bepaalde houding om met anders gerichte mensen toch vriendschappelijk om te gaan. Ik kwam in een goede jaarclub, De IJsheiligen, met vrienden met een wat verfijndere instelling die mij aansprak. Ook na onze studietijd kwamen wij nog eens per jaar samen. Geleidelijk werd de kring natuurlijk kleiner. De voorzitter was Zeger van Wulfften Palthe, een heel actieve, krachtige man, die bij Philips in Afrika heeft gewerkt en altijd veel is blijven reizen. Ook op zijn vrouw Marietje ben ik altijd erg gesteld geweest. Zeger was na Mik Blaauw mijn oudste vriend, omdat ik hem al tijdens mijn middelbare schooltijd in de debating club Oratores Orbis Terrarum had leren kennen. Hij overleed in 2009.

Een andere clubgenoot was Roelf Burgers, een rustige wat laconieke man met een bijzonder gevoel voor humor, die later trouwde met mijn zuster Mieke.

Inauguratiediner van mijn jaarclub IJsheiligen op 25 januari 1940. Met o.a. uiterst links hoog staand Roel Burgers, twee plaatsen daarnaast en zwaaiend Wil Schrijver, midden aan hoofd van de tafel staand Zeger van Wulfften Palthe (voorzitter), ikzelf rechts op stoel staand en Mik Blaauw rechts daarnaast.

Later schreef ik als hoogleraar eens een stukje⁸ in het Rotterdams studentenblad Hermes over studie en studentenleven, waarin ik naast concentratie op de studie ook het belang van het studentenleven benadruk:

‘De studie eist een [...] grote intellectuele inspanning. Maar de mens is niet alleen intellectueel. Deze inspanning is daarom eenzijdig. De algemene ervaring is, dat het op den duur niet mogelijk is zich langer dan 5 à 6 uur per dag werkelijk intensief op intellectuele problemen te concentreren. Streeft men naar meer, wil men 10 of 12 uur per dag werken, dan loopt men gevaar zich te overwerken, of wel komt het er in feite op neer, dat men een belangrijk aantal van de tien uur zit te suffen. Juist voor intellectuele arbeid is het van zeer groot belang, dat de geest fris en helder is.’

3.2 ONDERDUIKEN

Mijn doctorale studie werd overheerst door de oorlog. Ik had nog een mooie periode in 1941-1942, waarvan ik mij vooral de colleges herinner van J. Tinbergen over statistische analyse en econometrie. Daar ging een nieuwe wereld voor mij open, die voor de ontwikkeling van de economische wetenschap van groot belang zou worden. De techniek ontwikkelde zich om economische relaties zo goed mogelijk te kwantificeren. Tinbergen gaf zeer duidelijk en inspirerend college. Ik voelde ook zijn diepe motivering om met een betere economische politiek mensen en vooral hen die minder goed af waren te helpen. Na mijn studie heb ik met hem nog veel waardevolle contacten gehad. Om te beginnen toen hij mij in 1945 vroeg om te komen werken bij het Centraal Planbureau i.o. Daarna werd hij mijn promotor en wij hebben steeds een vriendschappelijke relatie gehad, waarbij ik soms ’s avonds bij hem kwam voor een wetenschappelijk gesprek. Hij was een nobel mens, die na de oorlog met zijn vrouw Tine twee Duitse meisjes adopteerde die hun ouders verloren hadden en voor wie zij heel liefdevol zorgden.

Maar die colleges en ook het studentenleven konden niet lang doorgaan. Ik begon juist meer van het studentenleven te genieten. Na mijn kandidaats in het najaar van 1941 ben ik met twee vrienden in de binnenstad op een kamer op De Nieuwe Binnenweg 156 gaan wonen. Hoewel wij daar vrij en gezellig met elkaar zaten moesten wij wel voorzichtig zijn, omdat er boven op de zolder van de hoofdbewoner, mevrouw Van der Goes, Joodse onderduikers mochten wonen. Dat is gelukkig goed blijven gaan. Zij was een aardige kleine vrouw die door de verhuur een centje kon bijverdienen en vanuit een warm hart ook een Joodse familie wilde helpen. Maar in het voorjaar van 1942 kwam de oproep van de Duitse bezetter voor alle studenten om een loyaliteitsverklaring te ondertekenen. Wie dat niet zou doen, moest in Duitsland gaan werken. Geen van beide wilde ik. Ik ben dus ondergedoken en vond daarvoor een mogelijkheid in een woonarkje voor griendwerkers (mensen die de wilgentakken moesten kappen) in de Biesbosch. Daar ben ik met Eddie Stijkel heen gegaan. Een andere vriend had dat eigenlijk voor zichzelf voorbereid, maar die had het niet meer nodig. Hij had een andere mogelijkheid gevonden om onder te duiken. Ik ben daar een hele lange zomer geweest, van het vroege voorjaar tot het late najaar, en het is voor mij al met al een mooie tijd geweest. Ik was er helemaal op gericht om daar de studie voort te zetten met het gevoel dat ik die later nodig zou hebben. Daar heb ik voor het eerst de prachtige en belangrijke theorie van Keynes bestudeerd in zijn boek The General Theory of Employment, Interest and Money, waarmee hij de oplossing gaf voor de problemen van depressie en werkloosheid die mij zo sterk interesseerden. In samenhang daarmee las ik veel over conjunctuurtheorie, waaronder het veelomvattende boek van G. Haberler, Prosperity and Depression, waarin alle conjunctuurtheorieën werden behandeld en doorgelicht. Daarnaast verdiepte ik mij ook in Tinbergens vak econometrie met zijn statistische analyses. Dat leek mij belangrijk voor de toekomst van de economische wetenschap.

Het is dus een positief verblijf geweest, waar wij de hele week bij elkaar zaten in dat arkje zonder elektriciteit en stromend water. Het was allemaal doenlijk door een vriendelijke boer die ons hielp. Hij kwam telkens verse melk van de eigen koe brengen en andere etenswaren. Het weekend gingen we met een roeibootje tussen de wilgen over de kreek naar boer Anton Vermeulen, die een leuke boerderij met een geweldig stuk land had. Er was een groot verschil tussen hoog en laag tij. Als het laag tij was konden we door de kreek waden en verder over een dijkje naar de boerderij lopen. Door de week zaten we opgesloten tussen de wilgjes die hoog over ons arkje heen groeiden en het was dan heerlijk om bij de boerderij van de vrijheid en weidsheid van het mooie Biesboschlandschap te genieten. Maar we waren wel voorzichtig; zodra we een auto of mensen zagen aankomen over het enige toegangsweggetje naar de boerderij verborgen wij ons direct in de keet van de landarbeiders.

De landarbeiders, die niet van onze aanwezigheid mochten weten, waren dan naar huis. Zij kwamen alleen doordeweeks en sliepen dan in de keet. De boerderij lag vrij afgelegen. Aan het eind van de landerijen waren alleen grote boerderijen te zien.

In het najaar werd het te moeilijk, want er kwamen veel onderduikers in andere kreekjes. De Duitsers gingen razzia’s houden in de Biesbosch. Een zo’n razzia is vlak bij ons geweest. We hoorden al Duits praten in een bootje dat ons kreekje in voer en we stonden klaar om de grienden in te vluchten. Maar ze kwamen niet verder en zijn teruggegaan. Er is dus niets gebeurd. Toch zijn we in het najaar maar vertrokken.

De winter die volgde, van 1943-1944, heb ik bij mijn studievriend Hans Eversen in Den Haag doorgebracht, waar ik het veiliger achtte. Zijn moeder en zuster waren bijzonder gastvrij. In die tijd heb ik in de bibliotheek van het Vredespaleis zitten werken aan een scriptie voor Tinbergen. Dat was, dacht ik, een veilige plaats. Daar wandelde ik heen en ik genoot dan altijd van de prachtige tuin van het Vredespaleis. Tenslotte heb ik de Hongerwinter van 1944-1945 doorgebracht bij mijn ouders in Rotterdam, waar ik mij in een verborgen ruimte onder het dak kon verstoppen. Eenmaal is dat nodig geweest, toen een Duitse militair het huis wilde doorzoeken. Hij vond mijn vader in zijn werkkamer, die hem verzekerde dat verder alleen mijn moeder thuis was. Hij heeft toen niet verder gezocht. In deze periode heb ik mijn scriptie voor professor Tinbergen kunnen afmaken, een econometrische studie van het verband tussen loonshoogte en werkgelegenheid in Amerika.

Terwijl ik zelf dus ongedeerd door de oorlog kwam – helemaal gericht op mijn studie om na de oorlog aan het herstel van onze economie te kunnen bijdragen – kwamen mijn twee beste vrienden, Theo van Gogh en Mik Blaauw, in en vlak na de oorlog om.

Theo dook ook onder, samen met een aantal van zijn Amsterdamse studentenvrienden. Hij bleef actief in het onderhouden van contact met zijn vrienden en droeg ook bij aan het ondergrondse verzet. Het ging lang goed, maar kort voor het einde van de oorlog, op 1 maart 1945, werd hij met enkele vrienden en vriendinnen in zijn Amsterdamse studentenkamer opgepakt. Een week later, op 8 maart 1945, werd hij met tweeënvijftig andere gevangenen op het terrein van het theehuis Rozenoord in Amsterdam geëxecuteerd, als onderdeel van de grote vergeldingsactie voor de aanslag van de ondergrondse op een auto waarin zich juist ss-generaal Hanns Albin Rauter bevond, hoofd van de ss en het Duitse politieapparaat in Nederland. Een tragisch en ongelukkig gebeuren zo kort voor het einde van de oorlog.⁹

Mik Blaauw, die met mij de economiestudie in Rotterdam begon en ook in mijn jaarclub kwam, dook onder omdat hij cavalerieofficier was. Hij kwam, verborgen in het huis van zijn moeder en grootvader, goed door de oorlog heen. Maar direct na de oorlog werd hij weer in dienst geroepen en uitgezonden naar Nederlands-Indië. Daar sneuvelde hij tijdens de politionele acties. Dat was een vreselijke slag voor zijn moeder, Kafia Blaauw, die haar oudste zoon Rob al in de oorlog had verloren.

Het verlies van beide vrienden heeft mij diep getroffen, maar ik richtte me met al mijn energie des temeer op de voltooiing van mijn studie en de wederopbouw van onze economie.

Mik Blaauw

Tijdens mijn studie kreeg ik duidelijke ideeën over de vraag hoe de economische wetenschap kon bijdragen tot een beter verloop van de economie. Conjunctuurpolitiek was daarvoor heel belangrijk: stabilisatie, dus geen inflatie en geen werkloosheid, althans zo weinig mogelijk. Keynes gaf daarvoor de weg aan. Tinbergen had dat in meer algemene zin uitgewerkt. Dat heeft mij mijn hele leven voor ogen gestaan. Hij was voor een vrije economie, maar waarbij de overheid moest ingrijpen op ‘strategische punten’ om te zorgen dat het marktproces in de vrije economie zo optimaal mogelijk kon verlopen.

Dit was aanleiding voor mijn voorkeur voor de VVD (Volkspartij voor Vrijheid en Democratie). Tinbergen was – als PVdA’er – een liberale socialist en ik – als VVD’er – een sociale liberaal.

Samen met Eddie Stijkel heb ik vlak na de oorlog, om onze positie duidelijk te maken, een artikel geschreven voor het tijdschrift voor jonge liberalen Slaet op den Trommele. Hierin spraken wij ons wel uit voor een vrije economie, maar niet voor laissez faire en een overheid die zich niet met de economie bemoeit zoals toen nog vaak het idee van oude liberalen was. In 1959 werd Eddie staatssecretaris van Verkeer en Waterstaat in het kabinet-De Quay (1959-1963) bij minister drs H.A. Korthals.

3.3 SOEFI-BELEVING

Gedurende deze hele periode speelt natuurlijk ook het begin van mijn Soefi-beleving als leerling van Kafia Blaauw. Ik was eigenlijk nooit bang tijdens de oorlog. Ik voelde dat mijn taak na de oorlog zou liggen. Ik heb in die tijd zoveel mogelijk mijn Soefi-oefeningen gedaan, die mij vaak heel veel zuiverheid en helderheid hebben gegeven voor zover dit niet door de drukte en de alcohol in de studentenbijeenkomsten werd verstoord.

Elke morgen begon ik met de zuiverende ademhalingsoefeningen en een gebed, waardoor ik de dag met het juiste opbouwende ritme kon beginnen. Dat was heel waardevol. ’s Avonds deed ik de Soefi-gebeden, die een geweldige afstemming op het godsideaal en een houding van innerlijke overgave gaven. Daarna kwam de herhaling van een heilig woord – in de Soefi-traditie wazifa genoemd, een van de heilige namen van God – om een bepaald aspect van dat godsideaal te verdiepen. Ten slotte een meditatie, waarmee ik mij niet meer op één aspect van het godsideaal richtte, maar op het fundamentele beleven van het enige wezen: alleen god bestaat.

Kafia Blaauw, mijn inwijdster, had mij die oefeningen op een inspirerende manier gegeven. Dat werkte in mijn hele leven door.

_______________

7. ‘We branden van verlangen om te komen tot een stevige grondslag en een definitieve constante basis voor het bouwen van een toren die stijgt tot het oneindige, maar ons hele fundament kraakt en de aarde opent zich tot afgronden.’

8. Witteveen, H.J., ‘Studie en Studentenleven’, Rotterdams Studentenblad Hermes, Officieel Orgaan van het Rotterdamsch Studenten Corps, Inlichtingennummer, ca 1955

9. De geschiedenis van deze groep studenten van het Amsterdams dispuutgezelschap Marnix in de periode 1940-1945 is in een particuliere uitgave goed beschreven: Jonathan Israël, Martin van Gelderen en Alexander Münninghoff, Dispuutgezelschap Marnix 1940-1945. Bezorgd door Antonie Dake (Amsterdam, 2008).

4

Centraal Planbureau,
lector en hoogleraar Rotterdam
1945-1963

4.1 CENTRAAL PLANBUREAU

Na de oorlog begon mijn carrière bij het Centraal Planbureau (CPB), dat onmiddellijk in 1945 werd opgericht en waarvan de leiding werd toevertrouwd aan ‘mijn’ prof. Tinbergen. Hij nodigde mij direct met een drietal andere economen uit om hem te helpen dat planbureau op te bouwen. Zo kon ik dadelijk gaan werken aan de wederopbouw van onze economie. Daar had ik in de oorlog naar uitgezien. Ik vond dat zo belangrijk dat het afronden van de studie daar maar op moest wachten. Wij begonnen in het Centraal Bureau voor de Statistiek, dat in Voorburg gevestigd was, maar gingen algauw naar een groter gebouw aan de Raamweg in Den Haag en kregen er heel veel medewerkers bij. Ik woonde toen op kamers op de Overburgkade in Voorburg met Arend Hulshof, een vriend die ik kende van de VCSB. Samen reden wij elke dag met de ‘Blauwe Tram’ (traject Leidschendam-Voorburg) naar het CBS-gebouw, waar wij allebei werkten. Ik ben met hem nog lange tijd bevriend gebleven. Toen het CPB naar de Raamgracht verhuisde, ging ik op de fiets.

Het is een interessante tijd geweest. Ik ben in die eerste tijd van het Planbureau – in 1945 – bezig geweest een criterium te ontwikkelen voor de keuze tussen verschillende importen (grondstoffen en halffabricaten) die verschillende bedrijfstakken nodig hadden op basis van de deviezenintensiteit (de verhouding tussen de hoeveelheid buitenlandse valuta nodig om een bepaalde productie te krijgen in verschillende bedrijfstakken). Zo konden we met de schaarse buitenlandse valuta een zo groot mogelijke stijging van de productie (productiewaarde/bruto binnenlands product) krijgen. In het begin was er een zekere centrale leiding van de economie, maar algauw was dat niet meer nodig dankzij de Marshallhulp van de Verenigde Staten en kon ons land steeds meer tot een vrije economie overgaan. Ik was daar een groot voorstander van, met de nodige leiding van de overheid op de strategische punten, zoals Tinbergen ons dat zo duidelijk had uitgelegd.

Deze ambtelijke functie bracht in 1946 een interessante reis met zich mee van ongeveer een week waar ik een eerste vleugje internationale ervaring kreeg. Ik werd gevraagd Nederland mede te vertegenwoordigen op een conferentie van de Verenigde Naties in Londen over de beste manier om de ‘devastated areas’ (verwoeste gebieden) van Europa te helpen. Een oudere econoom, dr J.C. Kruisheer, die bij de ambassade in Londen werkte, was de eerste Nederlandse vertegenwoordiger. Hij was een geestige man. Ik moest hem bijstaan en zijn plaatsvervanger zijn. Het was een grote conferentie, waar ik kennismaakte met de elegante en effectieve leiding van de Franse voorzitter, Giscard d’Estaing (familie van Valéry Giscard, die mij later als minister van Financiën van Frankrijk officieel uitnodigde om Managing Director van het IMF te worden). Ik wist wel iets aan de discussie bij te dragen en vond het bijzonder leerzaam.

Er werd afgesproken om werkmissies naar onder andere Polen te organiseren. Dit leek mij natuurlijk bijzonder, maar daar ging Kruisheer heen. Daarnaast was het een ervaring van grote vrijheid na vijf jaar in Nederland opgesloten te zijn geweest. In Engeland heerste een totaal andere sfeer, het land was nooit bezet geweest en had de oorlog gewonnen. Ik herinner mij dat wij verbleven in een pension van een weduwe van een admiraal, waar ik stipt op tijd geacht werd een zeer uitgebreid Engels ontbijt te nuttigen.

In 1946 heb ik tevens mijn doctoraalstudie afgemaakt. Daarvoor moest ik alleen nog de verschillende onderdelen van bedrijfseconomie bestuderen. Voor de voor mij belangrijkste vakken, economische theorie, geldwezen en econometrie, had ik al tijdens de oorlog in het geheim tentamen afgelegd bij de hoogleraren thuis.

Kort na het behalen van mijn doctoraalexamen op 28 februari 1946 werd ik gevraagd om voor halve tijd lector in Rotterdam te worden. Ik moest kandidaatscollege geven over conjunctuurpolitiek en internationale handel. Ik bereidde dat grondig voor en heb daar mooie herinneringen aan. De colleges werden gehouden in de toen nieuwe aula, die helemaal vol was. Er werd goed geluisterd naar mijn verhaal, waar ik zelf ook van genoot.

Die snelle benoeming hing natuurlijk samen met het feit dat zich na de oorlog grote aantallen studenten aanmeldden, zodat er meer docenten nodig waren en die waren niet zo makkelijk te vinden. College geven is een van de werkzaamheden geweest waar ik met het meeste plezier op terugkijk. Ik werkte gedurende twee jaar de helft van de week als lector en de andere helft bij het CPB. Als ik in Rotterdam moest zijn, woonde ik bij mijn ouders en de rest van de tijd in Voorburg.

Op 23 januari 1947 promoveerde ik op hetzelfde onderwerp als mijn scriptie, want Tinbergen had mij gevraagd of ik daar door bepaalde aanvullingen een proefschrift van kon maken. Zo kon ik promoveren op een proefschrift over Loonshoogte en werkgelegenheid. Ik slaagde cum laude, na een intense discussie tijdens de promotie met prof. mr J.G. Koopmans, die vond dat dit econometrische model dat ik gebruikte maar weinig betrouwbaar was want het was als een nachttrein: je zag helemaal niet wat er gebeurde en waar je allemaal langs kwam. Ik herinner me dat ik daar toen met verve op heb geantwoord: ‘Maar een nachttrein is toch een bijzonder efficiënt vervoermiddel dat ons heel gemakkelijk op onze bestemming brengt en om die bestemming gaat het.’ Het was een mooie discussie en de cum laude die door de bezwaren van Koopmans aanvankelijk onbeslist was, kwam er toen met overtuiging uit.

Promotiediner 23 januari 1947. Met links van mij Eddie Stijkel – paranimf en beste vriend – en daarnaast mijn vader en oom Floor Wibaut; tegenover mij mijn moeder en oom Jo Wibaut; en verder naar rechts o.a. mijn zuster Mieke en mijn clubgenoot Wil Schrijver.

4.2 PERSOONLIJK LEVEN

Hoewel ik – zoals in hoofdstuk 1 beschreven – niet echt sportief was, was ik enkele jaren lid van de Koninklijke Roei- en Zeilvereniging De Maas in Rotterdam. Tijdens mijn groentijd had ik al leren roeien bij de studentenroeivereniging Skadi op de Schie. Maar om naast het late studentenleven ’s morgens vroeg weer te moeten trainen bleek te vermoeiend. Als medewerker van het CPB en korte tijd als lector viel het beter te combineren en recreatieroeien lag meer in mijn lijn. Ik roeide in een Maasskiff, wat best spannend was op die woelige, drukbevaren Maas. Ook maakte ik met anderen leuke tochten in een wherry (2 roeiers en 1 stuurman), zoals weekendtochten naar de Biesbosch. Ik werd er fit van. Omdat ik steeds minder tijd had, ben ik er na enkele jaren toch mee gestopt.

Het lectoraat en mijn promotie leidden spoedig, in 1948, tot een benoeming als gewoon hoogleraar met als leeropdracht (de te behandelen onderwerpen): conjunctuurleer en economische politiek. Ik was zevenentwintig jaar en het was toch wel een heel moment toen ik die benoeming kreeg, waar ik erg gelukkig mee was.

Intussen had ik op een bijeenkomst van jonge Soefi’s een vrouw ontmoet met wie ik direct veel contact kreeg. We spraken over het Soefisme en we merkten dat we daar op dezelfde manier over dachten. Zij, Ratan de Vries Feijens, was ook als Soefi opgegroeid en had het grote voorrecht dat hun gezin vanaf de zomer van 1926 in Suresnes bij Parijs was gaan wonen, waar zij in contact zijn geweest met Hazrat Inayat Khan zelf. Zij zijn daar tot de oorlog in 1939 begon blijven wonen. Voor Ratan is het een onvergetelijke belevenis geweest om mee te gaan naar de bijeenkomsten waar Hazrat Inayat Khan zijn voordrachten gaf. Dat heeft op haar diepe indruk gemaakt. Zij heeft ook de kinderklassen gevolgd, die hij zelf gaf. De kinderen moesten daar leren zelf iets naar voren te brengen, zoals een toespraakje of een liedje en deden spelletjes om de concentratie te ontwikkelen. Deze grote impressie die Ratan, als zesjarig meisje, van hem had gekregen is haar haar hele leven bijgebleven en zelfs steeds meer door haar heen gaan stralen.

Ik merkte dus op die jongerenbijeenkomsten dat Ratan dezelfde opvattingen over het Soefisme had als ik. Zij merkte mijn belangstelling voor haar. Zij heeft later in een door haar nagelaten boekje geschreven dat zij na onze eerste ontmoeting naar haar kamer ging en keek of ze er wel goed uitzag, want zij had in mijn ogen een bepaald licht gezien. Ik begreep het toen nog niet helemaal, maar het contact fascineerde mij en ik ging gelegenheden zoeken om met haar samen te komen. Ik deed soms samen met haar als cherag (voorganger) mee aan de Universele Erediensten in Den Haag en ging daarna bij haar moeder en haar thuis lunchen. Wij maakten wandelingen in Scheveningen, waarbij ik ontdekte dat zij ook genoot van Les hommes de bonne volonté van Jules Romains, en gingen naar concerten en toneelstukken. Ook maakten wij samen ‘stiekem’ een heerlijk reisje naar Ootmarsum, waar wij prachtige wandelingen maakten, en we werden steeds verliefder. We hadden een klein hotelletje met keurig chambres séparées. Ratan was een mooie vrouw, heel verfijnd, zuiver en gevoelig. Het leidde ten slotte tot een wandeling die wij samen maakten bij het plaatsje Hulshorst op De Veluwe. Het was een wonderlijke gebeurtenis, waarbij wij elkaar eerst misliepen en zochten en elkaar uiteindelijk vonden. Ik denk dat we niet goed hadden afgesproken waar we elkaar – na ieder apart ernaartoe te zijn gereisd – zouden ontmoeten. Daarna maakten wij onze wandeling door het Leuvenumse Bos, waar het licht regende. Ik herinner me het nog als iets heel bijzonders: ik voelde mijn liefde zo diep dat ik de woorden ervoor niet kon vinden. Ik bleef een tijd zwijgend naast haar lopen. Mijn diepe gevoelens kon ik nog niet uitdrukken, maar we begrepen elkaar en dat is het begin geweest van onze verloving, die in 1949 tot ons huwelijk heeft geleid en tot een liefde die ons gehele leven, onder al onze wisselende ervaringen, die diepte heeft behouden.

Ratan aan het ontbijt in Ootmarsum

Dit speelde tegelijk met het begin van mijn carrière in Rotterdam. Ik kon dus de collega’s uitnodigen met berichten over onze verloving en kort daarna over ons huwelijk. Dat leidde ertoe dat een van de oudere hoogleraren, prof. Z.W. Sneller, die een bijzonder gevoel voor humor had, mij schreef dat hij nu wel een knipkaart moest nemen om mij geluk te wensen: benoeming tot lector, promotie, benoeming tot hoogleraar, verloving, huwelijk en daar kan nog iets op volgen waar de welvoeglijkheid verbiedt over te spreken. Heel grappig. En die laatste gelukwens is ook uitgekomen.

Huwelijksreceptie op 3 maart 1949

We hebben in Rotterdam een heerlijke tijd gehad. We konden niet dadelijk een eigen huis krijgen want er was nog woningschaarste. Maar we hebben het bovenste gedeelte kunnen huren van een groot huis van een zekere heer Saris, die daar alleen woonde. Het was op de mooie Heemraadssingel 40, waar wij uitzagen over de bomen langs het water. Vandaar kon ik in twintig minuten naar de Hogeschool wandelen. Dat was altijd erg prettig. Het waren mooie beginjaren van ons huwelijk. Het huis werd intiem en gezellig en het gaf Ratan de rust die ze nodig had na een oververmoeidheid ten gevolge van de pianostudie op het conservatorium in Den Haag en de pianolessen, die zij tegelijkertijd gaf, omdat ze geld moest verdienen voor haar moeder en haarzelf.

Er waren ook genoeglijke contacten met de collega’s en hun vrouwen, waarbij Ratan betrokken werd. Zo hebben Ratan en ik samen met Bronger de Boer, secretaris van het College van Curatoren van de Hogeschool, Nico van Esveld, hoogleraar arbeidsrecht, en Henk Lambers, hoogleraar economie, en hun vrouwen danslessen gevolgd. Soms waren er ook uitnodigingen om samen studentenfeesten te chaperonneren, wat leuk en feestelijk was. Het was de traditie dat een ouder, meestal een hoogleraarechtpaar, toezag op het verloop van het feest.

In deze tijd hebben wij met de nodige tussenpozen onze vier kinderen gekregen. Het was een prachtige beleving, waar Ratan zich helemaal voor inzette. Willem Johannes was de eerste op 5 mei 1952. Dat gebeurde in het Diaconessenhuis in Rotterdam. De bevalling verliep goed en er werd een prachtig gezond jongetje geboren, wat ons een diepe vreugde gaf. Ik herinner me nog de grote hoeveelheid bloemen die er kwam van alle collega’s en alle mensen die door hun werk met mij van doen hadden, van vrienden en Soefi’s. Dat was een bijzondere gebeurtenis.

Na de geboorte heeft Ratan het helaas niet makkelijk gehad, want ze kreeg borstontsteking. Dit herhaalde zich bij de de geboorte van onze andere kinderen. Maar gelukkig herstelde Ratan altijd spoedig en maakten de onschuldige hemelse ogen van de baby alles goed.

Het jongetje bleek intelligent te zijn en begon al heel vroeg woorden te vormen. We hebben veel plezier gehad toen hij – nog geen jaar oud – op de babytafel werd onderzocht door onze huisarts dokter Van Leeuwen, waarbij Willempje ineens zei: ‘Dokter heeft geen haartjes, dokter alleen maar bolletje.’ Aan de andere kant ging hij pas betrekkelijk laat lopen. Later op school bleek hij veel en snel te kunnen lezen. Dat wees naar zijn toekomst: hij werd later hoogleraar in de rechtswetenschap te Tilburg.

Onze zoon Willem, geschilderd door Mieke

De tweede zoon was Raoul Johannes (14 juli 1955). Hij was een kostelijke, stevige baby. Inmiddels had de hogeschool mij een sabbatical year aangeboden, waarin ik vrij zou zijn om op kosten van de hogeschool te reizen om economen bij belangrijke universiteiten te bezoeken en zo mijn wetenschappelijke blik te verruimen en mijn inzicht te verdiepen. Hiervoor had de Hogeschool in het nieuwe studiejaar afspraken gemaakt en de hele reis geregeld. Ik zou per boot van de Holland-Amerika Lijn – dat was toen nog de normale manier van reizen – voor drie maanden naar Amerika gaan om een aantal universiteiten te bezoeken Toen ik in september 1956 naar New York vertrok, was Raoul een jaar en Ratan was weer in verwachting. Toen ik al een tijdje in Amerika was, kreeg ik echter onverwacht per brief van Ratan te horen dat de dokter geadviseerd had dat zij rust moest houden en veel moest liggen om een miskraam te voorkomen. Ze kon dus moeilijk alleen voor de kleine Raoul zorgen, maar er was niet direct hulp te krijgen. Bronger de Boer en zijn vrouw Leke, met wie wij heel bevriend waren geraakt, boden daarom aan tijdelijk voor Raoul te zorgen. Zij hadden ook kinderen, waaronder een jongetje van Raouls leeftijd. Het leek een warm en goed huis voor hem.

Onze zoon Raoul, geschilderd door Wendy Walworth

Maar Raoul was een gevoelig jongetje en het was voor hem een onbegrijpelijke verandering in zijn leventje dat ineens zijn vader weg was en hij ook niet bij zijn moeder kon blijven. Hij werd dus bij Bronger en Leke moeilijk en ongelukkig en hij moest weer naar huis komen. Ratan heeft toen een Soefi-vriendin, Lilawati Amelineau, gevraagd om te helpen bij zijn verzorging en die heeft dat met veel liefde gedaan. Zo kwam Raoul er geleidelijk overheen. Nog jarenlang hebben wij veel aandacht aan hem moeten geven en zijn bijvoorbeeld ’s nachts enige malen naar hem toegegaan als hij in zijn bedje op en neer begon te springen. Dan moesten wij hem telkens weer tot rust brengen. Zo hebben wij een heel goed contact met hem opgebouwd.

Onze derde zoon, Paul Johannes, werd geboren op 31 maart 1957, toen ik uit Amerika was teruggekeerd maar juist weer naar Genève was om met Pir-o-Murshid Ali Khan te spreken ter voorbereiding op een vergadering van de Soefi Beweging. Op deze vergadering kom ik later nog terug. De zwangerschap was gelukkig goed gegaan en ik hoorde dat de geboorte zonder problemen was verlopen.

Onze zoon Paul, geschilderd door Mieke

Murshid Ali Khan gaf toen vanuit Genève telefonisch aan Ratan en Paul zijn machtige zegen.

Voor mijn reis naar Amerika waren wij naar Kralingen verhuisd; eerst tijdelijk naar een bovenhuis aan de Oranjelaan, maar in juni 1957, na mijn terugkomst uit Engeland voor het tweede deel van mijn sabbatical year, konden wij een mooi huis kopen aan de Prinses Julianalaan. Er was een aardige achtertuin en aan de voorkant konden we makkelijk bij de Kralingse Plas komen. Ik had een prachtige werkkamer op de tweede verdieping met uitzicht op het water.

Ten slotte kregen wij daar op 16 juni 1960 ook een dochter, Julie Mathilde, nadat Ratan en ik in september 1959 samen een heerlijke vakantie op Texel hadden gehad. Deze geboorte was in ons eigen huis. Het ging heel goed. We waren zo blij om ook een dochter te hebben. Van het begin af aan was ze mooi en charmant en de jongens vonden haar heel lief. Dat completeerde ons gezin.

Julie als klein meisje

Wanneer ik nu op deze hele gang van zaken terugkijk voel ik sterk hoe Ratan, hoewel het van haar soms veel offers vroeg, mij altijd volledig in mijn werk heeft gesteund. Ze begreep hoe belangrijk die wetenschappelijke reis voor mij was. Bovendien heeft ze altijd geheel achter mijn werk voor de Soefi Beweging gestaan en in het bijzonder als ik mij voor Murshid Ali Khan inzette, want op hem was ook zij bijzonder gesteld. Ik ben haar voor die steun heel dankbaar. En vooral omdat ze al haar krachten, haar liefde en zorg aan onze kinderen heeft gegeven. Dat was soms wel vermoeiend voor haar, ook omdat ik er vaak niet was.

Ratan wilde zelf – al was in die tijd in sommige kringen de hulp van kindermeisjes gewoon, zoals crèches dat nu zijn – voor onze kinderen zorgen, zoals Hazrat Inayat Khan ook heeft aangeraden, omdat het contact met de moeder zo bijzonder belangrijk is.

Recent wetenschappelijk onderzoek in Amerika heeft ook laten zien, hoe belangrijk dit is voor het latere leven van kinderen.¹⁰ Zelf vind ik het ook van groot belang dat kinderen de liefde en zorg van hun moeder krijgen, zodat ze kunnen opgroeien als gelukkige mensen. Dit voorrecht van een veilige thuishaven is mij ook in mijn jeugd gegeven. Gezien het grote aantal probleemjongeren in Nederland zou de overheid, in plaats van te stimuleren dat moeders moeten gaan werken, het gemakkelijk moeten maken voor moeders om thuis voor hun kinderen te zorgen. Dit zal tot meer sociale kwaliteiten en zelfdiscipline leiden, die nu veelal lijken te ontbreken.

Zij heeft dan ook haar werk in de muziek opgegeven en dit pas later, toen de kinderen groot waren, weer opgepakt.

We konden in die tijd – van onze opgroeiende kinderen – overigens nooit genoeg hulp krijgen. Nu is dit gemakkelijker, omdat er zoveel geschikte krachten uit landen van de Europese Unie komen die dit werk graag willen doen. Maar het resultaat is geweest dat onze kinderen prachtig zijn opgegroeid en dat we er steeds een warme en liefdevolle verhouding mee hebben gehad. Hoewel mijn werk mij meestal weinig tijd voor de kinderen liet, is het mij toch gelukt drie dingen te doen waardoor ik een verbinding met de kinderen kreeg. Ik vertelde ze altijd ’s avonds als ze in bed lagen een verhaal, volledig verzonnen en met sprookjesachtige elementen erin. Het ging over de avonturen van een zekere heer Creenmans. Verder had ik ingesteld dat ik op zondagavond met ieder van hen een gesprekje had op mijn werkkamer. Daarbij hadden zij een aantekenboekje, waar telkens weer dingen in werden geschreven die ze moesten proberen te verbeteren in hun gedrag. De volgende week bespraken we in hoeverre dat was gelukt. En dan kregen ze wat extra zakgeld. Maar het belangrijke was dat het een heel positief contact gaf. Ze konden dan ook vertellen wat hen dwarszat, waar we iets aan zouden kunnen doen. Zo bespraken we alles en hoefden we eigenlijk nooit te straffen.

Ook in onze eigen huwelijksrelatie was het van belang dat we onderlinge grieven of ongelukkigheden steeds bespraken, zodat we daar iets aan konden doen en de warmte en harmonie in onze verhouding bestendigden. Zonder harmonie tussen ons konden wij eigenlijk niet leven. Dit was belangrijk omdat Ratan en ik wel een heel verschillende aanleg hadden. Ik was een introverte denker terwijl zij meer gevoelsmens was. Daarom reageerden wij in ons leven wel eens anders. Maar tegelijkertijd waren die verschillen heel verrijkend. En beiden hadden wij de inspiratie en de toewijding tot Hazrat Inayat Khan en zijn Soefi-boodschap gemeen.

Met Ratan bij de dom van Milaan

Ten slotte waren er natuurlijk de zondagochtenden en bovendien de vakanties, waarop we samen met de kinderen uitgingen en wandelingen maakten. En naarmate ze opgroeiden met autopeds en fietsjes. Het was heerlijk om er met die vier kinderen op uit te gaan. Als het jongste op een gegeven moment vermoeid raakte, droeg ik het op mijn rug. Zo zie ik nog veel wandelingen voor me door de bossen van Bilthoven, waar wij een huis hadden gehuurd in de vakantie. Tijdens die wandelingen toonde Raoul een opmerkelijke neiging om toe te zien of alle kinderen wel meekwamen. En als er één achterbleef kwam hij ons waarschuwen.

4.3 HOOGLERAARSCHAP 1948-1963

Het college geven lag mij. Ik heb ervan genoten en de studenten kwamen graag luisteren. De Nederlandse Economische Hogeschool werd voor een groot deel van de kosten door het Rijk gesubsidieerd, maar was toch een particuliere instelling. Dit was voor ons als hoogleraren bijzonder plezierig omdat wij een veel grotere vrijheid hadden bij de inrichting van de studie dan de rijksuniversiteiten.

Er waren tien gewone hoogleraren naast een groter aantal buitengewone (parttime) hoogleraren. Het contact onder de hoogleraren was prettig en er was een harmonische atmosfeer.

De gewone hoogleraren konden praktisch zelf de hogeschool besturen en de studie samenstellen. Zij hadden alleen goedkeuring nodig van het College van Curatoren, vooral bestaande uit vooraanstaande personen uit het bedrijfsleven, die – omdat zij vertrouwen in ons hadden – in het algemeen hun goedkeuring gaven als wij met verstandige plannen kwamen. Onder die tien was natuurlijk een aantal hoogleraren veel ouder, maar er waren er vier die nog jong waren: Chris Glasz, Henk Lambers, Barend Pruyt en ik. De verschillende bestuurstaken moesten vooral door de jongeren worden vervuld. Dat betekende dat ik al heel gauw, in 1950, voorzitter werd van de examencommissie. Je moest allerlei vragen op dat gebied oplossen. Daarna, in 1951, werd ik secretaris van de senaat, het College van Hoogleraren. Daar moest ik notulen maken van de vergadering. Ten slotte, in 1951,¹¹ werd ik rector magnificus, de voorzitter van de senaat, die de hogeschool naar buiten toe vertegenwoordigt. Dit was altijd voor een jaar. Zo werd ik lid van het Rectorencollege – het gezelschap van alle rectores magnifici van alle universiteiten en hogescholen – dat enige malen per jaar in Utrecht bijeenkwam. De meesten waren natuurlijk veel ouder dan ik en hadden al een hele carrière als hoogleraar achter de rug. Ik voelde me heel jong; maar er waren heel bijzondere persoonlijkheden bij, dus het waren boeiende bijeenkomsten.

In de loop van de jaren kon dat groepje jonge hoogleraren met steun van de oudere interessante vernieuwingen van de studie voorstellen. Zo hebben wij met name in de doctorale studie een belangrijke rol gegeven aan de werkcolleges: kleinere groepen met een gekozen onderwerp waarin de studenten zelf actief moesten zijn en waarin we meer contact met studenten kregen. Dat was een grote verbetering en het bracht wat meer specialisatie mee. Ik heb het met veel plezier gedaan. We hebben ook een baccalaureaat ingevoerd omdat veel studenten met drie jaar al best het bedrijfsleven in konden. Maar dat is geen succes geworden, want de meeste studenten wilden toch doorgaan.

Rector magnificus 1951-1952

4.3.1 Conjunctuurbeweging en economische politiek

Tijdens mijn hoogleraarschap ontwikkelde ik een duidelijker beeld van wat de taak van de overheid zou moeten zijn om een klimaat te scheppen waarin de vrije markt optimaal zou kunnen werken. De elementen daarvan waren een juiste conjunctuurpolitiek (zowel budgettair als monetair), de mededingingspolitiek (het stimuleren van gezonde concurrentie), belastingpolitiek en sociale verzekeringen.

Bij conjunctuurpolitiek gaat het erom de conjunctuurschommeling, die al meer dan twee eeuwen het vrije kapitalistische systeem kenmerkte, te matigen. Die conjunctuurbeweging is een ritmische schommeling van de totale vraag naar goederen en diensten, dus van de totale actieve geldsomloop. Het ligt in de menselijke psyche dat een zekere op- en neergang in de menselijke activiteit natuurlijk is. Maar in de vrije economie ontstaan gemakkelijk cumulatieve processen, waardoor die stijgingen en dalingen van de totale effectieve vraag excessief worden. Dat leidt dan eerst tot inflatie en daarna tot werkloosheid. Deze vormen beide een ernstig maatschappelijk kwaad. Inflatie, omdat het een volkomen onrechtvaardige verschuiving geeft in de inkomensverdeling, ten laste van degenen met vaste geldinkomens. Werkloosheid, omdat het een heel ernstige onderbreking is van het normale leven en de normale inkomstenstroom van de mensen die werkloos worden.

Om die excessieve schommelingen tegen te gaan heeft de overheid twee instrumenten: begrotingspolitiek en monetaire politiek. Met de begrotingspolitiek kan de overheid door de uitgaven en belastingen te verhogen of te verlagen tegenwicht geven aan de beweging van de totale vraag: anticyclische begrotingspolitiek. Met de monetaire politiek kan de centrale bank (De Nederlandsche Bank) door wijzigingen van de korte rente en eventuele kwantitatieve beperkingen de kredietverlening van het bankwezen beïnvloeden.

De mededingingspolitiek is belangrijk omdat een vrije economie alleen optimaal functioneert – zonder onredelijke gevolgen voor de inkomensverdeling – wanneer er een gezonde concurrentie blijft bestaan. Concurrentie is nodig omdat dan verschillende ondernemingen zoveel mogelijk hun best doen om hun producten of diensten tegen een lagere prijs met een betere kwaliteit aan te bieden. Dat is belangrijk voor de consument. Voor de ondernemers is dit moeilijk; het is aantrekkelijk voor hen om juist door onderlinge afspraken de prijzen hoger te houden. Dat is kartelvorming of een oligopolie (machtspositie van enkele grote ondernemingen). Daartegen moet de overheid waken. Daarom was ik ook zo tegen de publiekrechtelijke bedrijfsorganisatie (zie paragraaf 4.3.2.).

De belastingpolitiek is belangrijk voor de inkomensverdeling. Omdat de vrije markt tot grote inkomensverschillen kan leiden, is het van belang om door een progressieve inkomstenbelasting die ongelijkheid wat kleiner te maken. Die herverdeling van inkomens moet echter niet te ver gaan, omdat de stimulans voor inspanning en inventiviteit dan te klein zou worden. De marginale tarieven (de extra belasting ten gevolge van een hoger inkomen) waren in de jaren zestig voor de hogere inkomens buitengewoon hoog (72%) en dat was dus wel een punt waaraan iets moest gebeuren. Daarnaast hebben andere belastingen ook hun invloed op het besteedbaar inkomen van verschillende groeperingen.

Ook was het een belangrijke taak om sociale verzekeringen op te bouwen zodat degenen die buiten hun schuld hun inkomen hadden verloren, konden worden ondersteund. Maar het betreft een ingewikkeld terrein, waar ik mij toen niet verder in heb verdiept, behalve in de principiële vraag over het omslagstelsel van de aow.

In 1955 en 1956 ontstond in het Sociaal Maandblad Arbeid¹² een discussie over de keuze tussen fondsvorming en omslagstelsel bij de wettelijke ouderdomsverzekering. Samen met Wietze Eizenga, een ontzettend aardige man die toen mijn wetenschappelijk hoofdmedewerker was, gaf ik repliek op de argumentatie in de Memorie van Toelichting¹³ bij het wetsontwerp Algemene ouderdomsverzekering¹⁴ van de minister van Sociale Zaken en Volksgezondheid J.G. Suurhoff (kabinet-Drees II en III). De wet trad op 1 januari 1957 in werking. Hiermee werd een overstap van fondsvorming (een kapitaaldekkingsstelsel) naar een omslagstelsel gemaakt. Dus van een systeem waarin de ingelegde pensioenpremie wordt belegd en het kapitaal inclusief de investeringsopbrengsten de basis voor de pensioenbetalingen vormen naar een systeem waarin pensioenen worden betaald uit de lopende premieontvangsten. Gezien de huidige aow-ontwikkelingen is het frappant dat wij toen al wezen op de gevaren van het omslagstelsel. Wij uitten onder meer onze bezwaren tegen de – in het wetsontwerp voorziene – automatische aanpassing van de uitkeringen aan de loonindex, waardoor de politiek in feite de inflatie in stand houdt.¹⁵ In die tijd waren er overigens veel meer premiebetalers terwijl er nu meer uitkeringsgerechtigden zijn. Later werd Eizenga hoogleraar staathuishoudkunde en statistiek in Leiden en heb ik hem verschillende malen uitgenodigd voor diners van de Witteveen-Dekker Stichting (zie § 7.8.2).

Al deze gedachten heb ik in veel lezingen uitgedragen, onder andere op bijeenkomsten van de Nederlandsche Maatschappij voor Nijverheid en Handel (NMNH), een grote organisatie waar velen uit het bedrijfsleven bijeenkwamen, en van de VVD. Daarbij wees ik ook op het gevaar van inflatie door te sterke loonstijgingen als het economisch goed ging en heb ik de fundamentele vraag van loonsverhoging of revaluatie (opwaardering van valuta) aan de orde gesteld.

Over dit laatste onderwerp sprak ik bijvoorbeeld op 14 oktober 1954 voor de leden van het departement Rotterdam van de NMNH.¹⁶ Verslag – ontleend aan de Nieuwe Rotterdamse Courant – werd gedaan in het magazine Maatschappij Belangen van de NMNH.¹⁷ In mijn betoog schetste ik het vraagstuk van lonen en prijzen zoals dat zich op dat ogenblik voordeed. De achtergrond van de inflatie in en na de oorlog was hierbij van belang. Sinds 1949 was namelijk sprake van een gemiddelde stijging van de inflatie van 5 procent per jaar. Dit was mede een gevolg van de naoorlogse devaluatie van de gulden samen met het Britse pond, die grote loonstijgingen stimuleerde. Doorzetting van deze stijging zou aanleiding geven tot ernstige ontwrichtingen.

Zowel loonsverhoging als revaluatie kan leiden tot een hoger reëel loon, maar revaluatie zorgt tevens voor een zekere correctie op een te grote inflatie en treft alle bedrijven en groepen in de samenleving op dezelfde manier. Mijn conclusie was dan ook dat revaluatie verre de voorkeur verdient boven loonsverhoging. Dat aan revaluatie zo weinig aandacht wordt geschonken, komt door het monetaire systeem, dat toen nog van vaste wisselkoersen uitging met een mogelijkheid van aanpassing bij fundamentele evenwichtsverstoringen. Daarnaast speelden politieke factoren een rol, zoals het pleidooi voor loonsverhogingen van de vakbeweging.

‘De pleidooien voor loonsverhoging komen uit politieke kringen, die voor revaluatie uit academische. De meeste mensen ligt het begrip nog niet erg en de spreker voelde zich dan ook, gelijk hij zei, nog “een eenzame economist”.’¹⁸

Een interessant aspect was dat dr W. Drees, de toenmalige ministerpresident, het idee van revaluatie gunstig heeft willen overwegen, maar er nog niet in was geslaagd daar in de regering een meerderheid voor te vinden.

4.3.2 Maatschappelijke activiteiten

Tijdens het hoogleraarschap ontwikkelde ik ook maatschappelijke activiteiten. Een aspect was het verzet tegen het naoorlogse streven van de meeste politieke partijen om onze hele economie te vangen in een publiekrechtelijke bedrijfsorganisatie (PBO). Dit kwam deels overwaaien uit Portugal.

Het werd gezien als een manier om de vakbeweging zeggenschap te geven in nieuwe bestuursorganen zonder dat ze medezeggenschap in de afzonderlijke ondernemingen kregen. Daarom waren er in de VVD ook wel mensen die achter dit idee stonden. Dat ging naar mijn mening volledig in tegen het idee van een vrije markt met gezonde concurrentie.

Ik heb toen in 1949 samen met Zijlstra, hoogleraar theoretische economie aan de Vrije Universiteit van Amsterdam, een adres (een publieke stellingname) opgesteld om de bezwaren van die publiekrechtelijke bedrijfsorganisatie duidelijk te maken. Wij zijn erin geslaagd dat adres uiteindelijk door veertien hoogleraren in de economie te laten ondertekenen, vrijwel alle die toen in functie waren. In het adres van 22 september 1949 stond onder meer:

‘Ondergetekenden kunnen zich niet onttrekken aan de vrees, dat bij de behandeling en de beoordeling van het aanhangige Wetsontwerp op de Publiekrechtelijke Bedrijfsorganisatie onvoldoende aandacht is en wordt besteed aan de economische consequenties van de bij dit Wetsontwerp nagestreefde vorm van economische organisatie. Dit schijnt hun uitermate bedenkelijk, aangezien het naar hun mening niet aan twijfel onderhevig kan zijn, dat juist deze economische consequenties bij de beoordeling van het onderhavige Wetsontwerp doorslaggevend moeten zijn. Dit klemt des te meer, wanneer men zich helder bewust is van de zorgelijke situatie, waarin ons land in economisch opzicht verkeert.’

En:

‘Aangezien naar hun vaste overtuiging, de aanneming van dit Wetsontwerp de hierboven uiteengezette uiterst bedenkelijke gevolgen zal hebben, gevoelen ondergetekenden het als hun plicht zich op dit beslissend moment tot U te wenden, met het verzoek, Uw stem aan dit Wetsontwerp te onthouden.’

Dit zogenaamde ‘professorenadres’ werd die middag aangeboden aan de Eerste Kamer en de Tweede Kamer, in het bijzonder aan de katholieke minister prof. dr J.R.M. van den Brink van Economische Zaken (kabinet-Drees I en II, 1948-1952), die het wetsontwerp voor de Publiekrechtelijke Bedrijfsorganisatie moest verdedigen. Op 28 september 1949¹⁹ is

Van den Brink uitvoerig ingegaan op het adres. Hij zegt onder andere:

‘Verijdeling van een goede werking van de prijsvorming, waarop de [...] hoogleraren in hun adres terecht als het belangrijkste gevaar wijzen, dient door de Overheid met zorgvuldigheid te worden vermeden.’

En:

‘Ik acht de indiening van dit adres zeer belangrijk. Het is, naar mijn mening, de taak van de wetenschap in het algemeen en van de economische wetenschap in het bijzonder om, wanneer grote maatschappelijke hervormingen op het punt staan te worden tot stand gebracht of, wanneer men de grondslagen gaat leggen, waarop dergelijke hervormingen tot stand kunnen komen, de stem te laten horen, indien de practici dreigen in een verkeerde richting te gaan. Ik ben van mening, dat de wetenschap ter zake een roeping heeft.’

Na deze vriendelijke inleiding trachtte hij de verschillende argumenten uit het adres te weerleggen.

Na de verdediging van het wetsontwerp gaat het uiten van bezwaren door. Zo houd ik op 19 januari 1950 een radiovoordracht²⁰ over het wetsontwerp op de Publiekrechtelijke Bedrijfsorganisatie (PBO). De week daarop zou namelijk de behandeling in de Eerste Kamer van de Staten-Generaal beginnen. Ik stel dat het verwerpelijke monopolie door de PBO van overheidswege wordt aangekweekt en eindig mijn betoog met het uitspreken van de ernstige wens dat de Eerste Kamer het ontwerp zal afwijzen. Het wetsontwerp wordt echter toch aangenomen, maar de discussie blijft voortgaan.

In 1954 heb ik de Prof. Mr. B.M. Teldersstichting opgericht, een (toen nog) onafhankelijk wetenschappelijk instituut met het doel om vanuit inzichten in de economische wetenschap een liberale politiek uit te werken. De Teldersstichting, gefinancierd door het bedrijfsleven, zou dus wetenschappelijk onderbouwd werk leveren voor de VVD. Voor de financiering was een raad van beheer opgericht onder voorzitterschap van mr H.T. Asser, directeur van de verzekeringsmaatschappij de Nederlandsche Lloyd in Amsterdam. Ik werd voorzitter van het curatorium (bestuur) van de stichting. Ik heb dat gedaan totdat ik naar Washington ging. Het was een klein bestuur met prof. mr R.P. Cleveringa, prof. mr C.H.F. Polak, prof. mr N.E.H. van Esveld en het Tweede Kamerlid drs H.A. Korthals.

We hebben mooi werk kunnen doen. Zo heb ik veel werk verricht aan een rapport van de Teldersstichting over die publiekrechtelijke bedrijfsorganisatie²¹ en een tweede rapport waarin ik de discussie erover nog eens op alle argumenten bekeek en daar een antwoord op gaf. Ik denk dat dit er sterk toe heeft bijgedragen om de ontwikkeling naar de PBO af te remmen.

De werkgevers gingen de bezwaren begrijpen. Het is alleen blijven hangen in de landbouw en in een aantal ambachtsbedrijven waar het inderdaad tot duidelijke beperking van de concurrentie heeft geleid.

Het was politiek interessant dat mijn grootvader, de bekende socialist dr F.M. Wibaut, al in 1919 een brochure Economische Bedrijfsorganisatie²² had geschreven, waarin hij zich bijzonder uitgesproken en humoristisch tegen de gedachte van de PBO keerde. Die brochure begon zo: ‘Er waren eens in Nederland verstandige papierfabrikanten, zij hadden ontdekt, dat het nog maar de helft van het geluk van de papierfabrikanten is om veel papier te produceren. De andere helft is: veel papier te produceren tegen een hoge prijs.’ Mijn grootmoeder ging er, nadat mijn grootvader overleden was, mee akkoord dat ik die brochure in 1949 opnieuw uitgaf met een inleiding die ik zelf schreef. Ik hoopte daardoor meer steun te krijgen in socialistische kring.

Nu hebben we in de Europese Economische Gemeenschap de artikelen 85 en 86, over de economische mededinging die kartelvorming verbieden. Neelie Kroes, één van mijn vroegere studenten, nu Eurocommissaris Digitale Agenda (ICT en Telecom), heeft als commissaris van de Europese Unie belast met de mededingingspolitiek deze artikelen vijf jaar (2004-2009) krachtig en effectief toegepast. Een publiekrechtelijke bedrijfsorganisatie gaat geheel tegen deze filosofie in.

Daarnaast heb ik nog andere publieke functies vervuld, zoals in de commissie-Simons over de Herziening van de Comptabiliteitswet (1956-1960). Het ging over bepalingen over de samenstelling van de begroting: een zeer technisch boekhoudkundig onderwerp.

Een herziening van de Comptabiliteitswet heb ik later, in 1964, als minister van Financiën ingediend in de Tweede Kamer en daarna, in 1970, heb ik in de Tweede Kamer deelgenomen aan de behandeling hiervan. Ten slotte is de wet, die door Roelof Nelissen, mijn opvolger in het kabinet-Biesheuvel, werd verdedigd, in 1972 door de Eerste Kamer verworpen. Tijdens het kabinet-Den Uyl (1973-1977) brengt Aar de Goede, staatssecretaris van Financiën, uiteindelijk een vernieuwing van de Comptabiliteitswet tot stand en wordt de herzieningswet van kracht.

Ook ben ik lid geweest van de commissie-Verdam (1960-1964), die zich bezighield met de herziening van het ondernemingsrecht. Het ging hier om een belangrijke kwestie met betrekking tot de machtsverhouding in grotere ondernemingen, de zogenaamde structuurvennootschappen (grotere naamloze vennootschappen). De vraag was in hoeverre hier werknemers medezeggenschap moesten krijgen. Ondernemingen moesten wel slagvaardig blijven en de nodige initiatieven kunnen nemen. Over ditzelfde onderwerp hebben wij tegelijkertijd een commissie gevormd in de Teldersstichting om de liberale visie uit te werken. Het rapport van de Teldersstichting is gepubliceerd onder de naam Open ondernemerschap.

Verder was er de wekelijkse lunch van de Rotary Club voor Rotterdam. Na mijn werk op de Rotterdamse Economische Hogeschool liep ik dan in circa een halfuur naar Hotel Atlanta op de Coolsingel. Ik vond dit altijd een plezierige en leerzame onderbreking van mijn werk als hoogleraar. Die Rotary bracht uit alle beroepen en bedrijfstakken in Rotterdam vooraanstaande vertegenwoordigers bij elkaar met het ideaal ‘Service above Self ’. De traditie was dat elk van de leden een keer zijn levensverhaal moest vertellen en één keer over zijn werk moest spreken. Daarnaast werden soms sprekers van buiten uitgenodigd.

Een interessante groep waarin ik ook participeerde was de Economische Adviesclub: vooraanstaande economen en enkele mensen uit het bedrijfsleven. Om de paar maanden werden wij ’s middags uitgenodigd bij prins Bernhard (de voorzitter) op Paleis Soestdijk om hem in te lichten over de ontwikkelingen in Nederland. G.M. Verrijn Stuart, hoogleraar internationale economische betrekkingen aan de Universiteit van Amsterdam, was de secretaris. Tijdens de bijeenkomsten hield een spreker van buiten of binnen een voordracht, waarna wij gezamenlijk gingen eten in een restaurant ergens in de provincie Utrecht. Elk jaar kregen Ratan en ik ook een uitnodiging voor de verjaardag van prins Bernhard in juni. Dit vierde men heel feestelijk in de tuin van het paleis en er kwam dan een goochelaar of iets dergelijks. Het was altijd heel gezellig en wij ontmoetten er mensen uit de kring van het Koninklijk Huis en daaromheen.

Economische Adviesclub met prins Bernhard (voorzitter) en prof. G.M. Verrijn Stuart (secretaris) in de jaren zestig.

4.3.3 Wetenschappelijk werk: monetaire en keynesiaanse modellen Met mijn wetenschappelijk werk heb ik in die jaren interessante bijdragen kunnen leveren.

Een doorgaande activiteit – over een periode van bijna tien jaar – was dat ik van 1953 tot 1961 in Economisch Statistische Berichten (ESB)²³ jaarlijks een beoordeling schreef van de uitgekomen begroting (de miljoenennota’s van 1954 tot 1962). Dat moest dan verschijnen in het eerste nummer na de derde dinsdag in september (de dag dat de begroting, de miljoenennota, uitkomt). Er was dus weinig tijd voor zodat ik er vaak in tegenstelling tot mijn gewoonte een lange avond of deel van de nacht aan moest doorwerken. Achtereenvolgens deed ik dat in de tijd van Van der Kieft, Hofstra en de laatste vier jaren van Jelle Zijlstra, ministers van Financiën van de opeenvolgende kabinetten.

Ik deed dat vanuit een keynesiaans gezichtspunt, waarbij het ging om de invloed van de begroting op de effectieve vraag, dus de vraagimpuls van de begroting en niet zozeer om de monetaire politiek en het monetaire effect dat het begrotingstekort zou kunnen hebben. Die artikelen trokken nogal de aandacht. Er is een diepgaande discussie in Economisch Statistische Berichten over geweest, onder andere met dr M.W. Holtrop, president van De Nederlandsche Bank (1946-1967), evenals met Tinbergen en anderen. Deze artikelen zijn later in het boekje Monetaire uiteenzettingen²⁴ uitgegeven.

In het artikel ‘Inflatie, revaluatie en de Millioenennota 1955’²⁵ herinner ik de lezer eraan dat ik in een beschouwing over de Miljoenennota 1954²⁶ had gewezen op het gevaar dat de groei van de overheidsuitgaven in 1954 ‘onze economie opnieuw in de richting van inflatie zou drijven’ en stel ik dat het intussen wel duidelijk lijkt dat dit gevaar in snel tempo bezig is zich te realiseren. Ik concludeer:

– ‘Wanneer men dit inflatiegevaar wil vermijden, zal men echter ook een prijsstijging van enkele procenten per jaar bewuster als ongewenst moeten erkennen en moeten trachten te voorkomen’, en

– ‘[...] dat van de begroting in de huidige situatie van hoogconjunctuur eerder een deflatoir dan een verder inflatoir effect behoort uit te gaan.’

Holtrop daarentegen bekeek de situatie vanuit een monetair standpunt.²⁷ Inflatoire maatregelen zijn mogelijk en zelfs gewenst, omdat het ophopen van goud- en deviezenreserves een weinig aantrekkelijke besteding van het nationaal inkomen is en bovendien ook een land met een betalingsoverschot naar herstel van het betalingsbalansevenwicht behoort te streven. Hij gaat dus uit van veranderingen in geldcreatie en ik van veranderingen in de overheidsuitgaven.

Hier kwam dus een diepgaand verschil van inzicht naar voren dat voor een open economie als de Nederlandse van groot belang is. De monetaire visie van Holtrop richt zich op veranderingen in de geldhoeveelheid (de ‘M’) of de omloopsnelheid (de ‘V’) als bepalend voor in- of deflatie. Vergroting van ‘M’ of ‘V’ ontstaat als de sector bedrijfsleven of overheid meer uitgeeft dan die ontvangt en dit niet op de kapitaalmarkt, maar met bankkrediet of uit ontpotting (kasvoorraden die in het verkeer worden gebracht) wordt gefinancierd. Met maatregelen van monetaire politiek, zoals rentepolitiek en kwantitatieve beperking van kredietverlening door de banken, moet de Nederlandsche Bank daarvoor waken.

In een open economie betekent dat echter dat een overschot van de sector buitenland (waarbij onze uitvoer onze invoer overtreft, zodat buitenlandse valuta binnenkomen) door De Nederlandsche Bank met guldens moet worden opgekocht (geldschepping) om de vaste wisselkoers te handhaven. Ook wanneer de andere sectoren (binnenland en overheid) keurig het evenwicht bewaren, wordt toch een grotere geldstroom op gang gebracht. Daardoor ontstaat spanning in de economie en stijgen de prijzen.

De monetaire modellen van De Nederlandsche Bank verbergen de oorzaak hiervan. In mijn keynesiaanse benadering, die zich richt op de totale effectieve vraag, komt dit wel duidelijk naar voren. Deze visie leidde mij dus ook tot de wenselijkheid van revaluatie om die overschotten op de betalingsbalans met hun inflatoire werking terug te brengen.

Daarom ging ik bij de analyse van de begroting uit van de veranderingen van de overheidsuitgaven en de belastingtarieven. Want dat is de impuls aan de effectieve vraag.

Na het artikel ‘Is er in Nederland inflatie’²⁸ van Tinbergen, waarin hij enige kanttekeningen maakt bij mijn analyse van de toenmalige situatie, ga ik in op opvallende verschillen die voortkomen uit een verschil in begrippen en methoden en waarom ik meen dat mijn benadering de voorkeur verdient: ‘Mijn conclusies staan immers op twee punten al dadelijk lijnrecht tegenover de waarschijnlijk vrij algemeen aanvaarde zienswijze in het jaarverslag over 1953 van de Nederlandsche Bank.’²⁹ De Nederlandsche Bank spreekt over een deflatoire in plaats van inflatoire invloed van het begrotingssaldo en van binnenlandse deflatie in plaats van reflatie (inflatie) in 1953 (het jaar van de watersnoodramp in Nederland). Ik stel: ‘Ook in 1954 doet zich een dergelijke ongewenste inflatie voor. In plaats van deze stijging tegen te gaan, heeft de Overheid met haar begroting daartoe bijgedragen, met name door een verlaging van de belastingtarieven, terwijl de watersnood juist een stijging der uitgaven meebracht.’

Na een tweede artikel, ‘Was 1954 inflatoir’,³⁰ van Tinbergen zegt Holtrop zich nu gedwongen te voelen nog iets tot de in dit blad geentameerde discussie bij te dragen,³¹ omdat de tegenstellingen ook tot menigsverschillen kunnen leiden bij het vast te stellen overheidsbeleid. Hij verdedigt het ‘begrippenapparaat’ van De Nederlandsche Bank consequent en plaatst die tegenover mijn beschouwing.³²

Ter afsluiting concludeer ik dat er om inflatie te voorkomen of te beperken wel degelijk situaties zijn waarbij het nodig is om de wisselkoers aan te passen. En dat kan omdat het volgens de statuten van het IMF moet gebeuren als er sprake is van een ‘fundamental disequilibrium’ (een fundamentele evenwichtsverstoring).³³

De gedachtewisseling uit 1954 werkte lange tijd door. ‘Dit leverde een voor de monetaire analyse en politiek van die tijd vruchtbare discussie op die allerwegen wordt beschouwd als een wetenschappelijk hoogtepunt in de Nederlandse monetaire traditie.’³⁴

Later schrijf ik in het ESB-nummer van 19 oktober 1960³⁵: ‘Men gaat er soms van uit, dat de overeenkomst van Bretton Woods³⁶ de verplichting inhoudt om vaste wisselkoersen te handhaven. Dit is slechts ten dele het geval. In Bretton Woods is uitdrukkelijk overeengekomen dat aanpassing van de wisselkoersen mogelijk moet zijn, wanneer zich een “fundamental disequilibrium” voordoet. Zulk een evenwichtsverstoring, die niet alleen een tijdelijk karakter heeft, maar uit de dieper liggende kostenverhoudingen voortkomt, tekent zich thans duidelijk af.’

En: ‘In deze situatie zou het herstel van een meer evenwichtige structuur dus alleen mogelijk zijn door een revaluatie van enkele Europese valuta’s, zoals de Duitse mark en de Nederlandse gulden. In internationaal verband gezien, zou zulk een maatregel kunnen voorkomen, dat aan de ene kant van de oceaan de inflatiegolven tot onweerstaanbare hoogte oprijzen, terwijl aan de andere zijde een gevaarlijke deflatiehaard ontstaat. [...] Het zou uiterst ongelukkig zijn, wanneer onze situatie door een uit de hand gelopen inflatie zou zijn verzwakt tegen de tijd, dat de internationale conjunctuur zorgen zou gaan baren.’

In 1961 schreef ik in ESB opnieuw over het ‘fundamental disequilibrium’ in het kader van ‘de revaluatie van de gulden, waarvan de regering na de Duitse beslissing de noodzaak “als door een bliksemstraal” belicht heeft gezien’.³⁷ Op 7 maart van dat jaar werd in navolging van Duitsland de Nederlandse gulden met 5 procent geherwaardeerd. Dit besluit van de regering tot wijziging van de wisselkoers moest in een zeer kort tijdsbestek worden genomen.³⁸ Ook om speculatie met de gulden voor te zijn.

De reacties waren in het algemeen zeer rustig en veelal niet ongunstig. Uit het bedrijfsleven kwam echter van enkele kanten kritiek, bijvoorbeeld van oud-minister H.J. Hofstra (minister van Financiën in het kabinet-Drees IV 1956-1958). Reden van deze kritiek was met name dat het besluit duidelijk afweek van de tot dan toe gangbare officiële zienswijze, zoals die van De Nederlandsche Bank. In de overeenkomst van het Internationaal Monetair Fonds, waaraan Nederland ook gehouden is, staat echter de mogelijkheid om in overleg met het Fonds tot een ordelijke aanpassing van de wisselkoers te komen indien dit nodig is om een ‘fundamental disequilibrium’ te herstellen.

Dit artikel ondersteunde Jelle Zijlstra – minister van Financiën in het kabinet-De Quay (1959-1963) – achteraf in zijn genomen beslissing bij de behandeling van de begroting van het departement van Financiën in de Eerste Kamer op 9 en 10 mei 1961.³⁹

Ook in de Eerste Kamer, waar ik toen lid van was (zie § 4.3.7), heb ik kunnen bijdragen aan de debatten over de revaluatie. In de vergadering op 21 maart 1961⁴⁰ merkt Th.L.M. Thurlings van de KVP (Katholieke Volkspartij, later CDA) op dat prof. Witteveen in zijn toespraak tot de Tweede Kamer op 7 maart gelijk lijkt te krijgen met zijn beschouwing over de miljoenennota in Economisch Statistische Berichten van 19 oktober 1960:

‘De gegevens, die in het Centraal Economisch Plan 1960 bijeen zijn gebracht, laten duidelijk zien, dat het Nederlandse prijspeil in verhouding tot dat van andere landen betrekkelijk laag is. Wij zien dan ook een sterke uitvoerstijging en betalingsbalansoverschotten samengaan met een naar het chronische neigende overspanning in onze economie. In zulk een constellatie kan alleen een aanpassing van het loonen prijspeil een meer evenwichtige ontwikkeling nabij brengen. Het dilemma, dat hier voor ons ligt, kan gevaarlijke conflicten oproepen in ons gehele maatschappelijke bestel.

Er is echter een maatregel denkbaar, die ons van dit pijnlijke dilemma zou kunnen verlossen: een revaluatie van de gulden. Door een revaluatie zou men het buitenlandse loon- en prijspeil met één slag op een met het onze vergelijkbaar guldensniveau kunnen brengen, zonder dat de inflatoire loon- en prijsspiraal weer een onherstelbare slag verder omhoog wordt geschroefd. Er zou dan integendeel een zekere prijsdaling kunnen worden bereikt, waarmee eindelijk ook tegenover de “vergeten” groepen sociale rechtvaardigheid zou kunnen worden betracht. Door een revaluatie zou niet alleen het welvaartspeil van bepaalde groepen, maar dat van de gehele bevolking omhoog worden gebracht.’⁴¹

Thurlings ziet echter dat er tussen ons prijsniveau en dat van het buitenland geen noemenswaardige ontwikkeling heeft plaatsgehad, hooguit een toenadering, en kan daaruit niet concluderen dat er een ontwikkeling zou zijn die ons nu tot revaluatie had moeten brengen. Hij kan slechts concluderen dat er geen bijzondere ontwikkeling in het relatieve prijspeil zit die Nederland zou hebben genoodzaakt tot revaluatie over te gaan. En zegt: ‘Prof. Witteveen zal mij echter tegenwerpen, dat hij geen verandering van het relatieve prijspeil nodig heeft, dat de Nederlandse gulden reeds vanaf de devaluatie van 1949, toen wij het Pond volgden, ondergewaardeerd is geweest.’⁴²

Toespraak in de NEH-aula (waar ik ook mijn colleges gaf) in de jaren zestig n.a.v. bezoek van een koor uit Uppsala.

Ik wees toen op het volgende: ‘In een beschouwing in Economisch Statistische Berichten, die naar ik hoop over enkele dagen gepubliceerd zal worden, heb ik enige cijfers bijeengebracht over de ontwikkeling van de arbeidskosten, die op dit punt toch vooral determinerend zullen zijn. Daaruit blijkt, dat de arbeidskosten in de periode 1950-1959 in ons land duidelijk minder zijn gestegen dan in Frankrijk, Engeland en Amerika en dat daardoor een divergentie in de ontwikkeling van het kostenpeil is ontstaan, die toegevoegd moet worden aan het verschil, dat in 1950, na de devaluatie, waarschijnlijk reeds aanwezig was. [...]’⁴³

En concludeerde: ‘Dit alles wijst er dus op, dunkt mij, dat zich in onze economie een groeiende discrepantie vertoonde. Het is mijns inziens dan ook volstrekt juist, dat de Regering nu uit deze ontwikkeling de conclusie heeft getrokken om in navolging van onze oosterbuur tot een revaluatie van 5 pct over te gaan.’⁴⁴

Het spraakmakende artikel uit 1961 is ook opgenomen in het boek Internationale monetaire vraagstukken,⁴⁵ een bundel met verschillende economische artikelen.

4.3.4 Wetenschappelijk werk: structurele kapitaalschaarste

In mijn pre-advies⁴⁶ voor de Jaarvergadering in 1950 van de Vereniging voor de Staathuishoudkunde (KVS, de beroepsvereniging van Nederlandse economen) behandelde ik het vraagstuk van de structurele kapitaalschaarste, waarvoor ik een nieuwe theorie uitwerkte. Die theorie heb ik later ook verwerkt in mijn boek Structuur en conjunctuur,⁴⁷ dat in 1956 uitkwam en dat veel door studenten is gebruikt. Het idee was dat door bepaalde oorzaken – zoals toen de grote oorlogsschade – het reële kapitaal (machines, gebouwen, etc.) kleiner was geworden zodat er een verandering kwam in de schaarsteverhouding van de productiefactoren kapitaal en arbeid, waarbij het kapitaal dus relatief schaars wordt en daartegenover de arbeid overvloediger. Doordat het reële loon zich maar geleidelijk en in beperkte mate door verlaging bij deze nieuwe schaarsteverhouding aanpast, terwijl ook de kapitaalintensiteit in het productieproces (de verhouding waarin arbeid en kapitaal worden gecombineerd) zich maar langzaam wijzigt, ontstaan spanningen in de economie. De productiefactor kapitaal vormt dan een bottleneck en er ontstaat structurele werkloosheid: niet aan alle werknemers kan werk worden gegeven, omdat er geen productiecapaciteit meer voor is.

De neiging zal dan ontstaan om meer te investeren dan overeenkomt met de beschikbare besparingen. Dat is een tijdlang mogelijk door meer bankkredieten, dus door geldschepping. Wanneer dat niet langer kan voortgaan, doordat banken geen krediet meer kunnen verstrekken of bedrijven te veel schulden krijgen, ontstaat een crisis door overinvestering, zoals dat door de overinvesteringstheorie wordt beschreven. Zo is het dus afhankelijk van de structurele situatie van kapitaalschaarste of kapitaalovervloed welke conjunctuurtheorie van toepassing is: bij kapitaalschaarste de overinvesteringstheorie en bij kapitaalovervloed de onderconsumptietheorie.

In de conjunctuurtheorie is een hele discussie⁴⁸ geweest over de vraag of de omslag van hausse naar baisse, de crisis, veroorzaakt wordt door overinvestering of door onderconsumptie. Ik heb laten zien dat het afhangt van de structurele situatie. Tegenstellingen die in de conjunctuurtheorie een rol hadden gespeeld kunnen zo worden verzoend. Dat is ook van belang om de huidige financiële crisis goed te begrijpen.

De achtergrond en fundamentele oorzaak van deze crisis ligt in de diepgaande wijziging in de relatieve schaarste van arbeid en kapitaal ten gevolge van de huidige globalisering, die een zeer intensieve vergroting van de internationale handel met zich meebrengt. Een belangrijk aspect hierbij is de ondernemerscapaciteit, die in de veranderende situatie de productiefactoren op een juiste en nieuwe manier bij elkaar brengt zodat ondernemerswinsten ontstaan. Die ondernemerscapaciteit wordt ook schaarser omdat er meer behoefte aan is.

De industriële landen, met name de Verenigde Staten, en de opkomende landen, met name China, ervaren elk een tegengestelde wijziging van de relatieve schaarste van kapitaal en arbeid. De gigantische aantallen Chinese arbeidskrachten op het platteland verplaatsten zich naar op export gerichte industrieën, veelal aan de oostkust en beïnvloeden zo de wereldmarkt. Op zichzelf is dit een wenselijke ontwikkeling: zo werd eindelijk de weg naar welvaartstijging voor deze arme massa geopend. Maar de gevolgen voor de industriële landen zijn pijnlijk.⁴⁹ Op deze fundamentele ontwikkeling is onlangs ook gewezen in een opiniestuk ‘This time, it’s different’ in de International Herald Tribune. Naast de 500 miljoen werkenden in de industriële landen zijn er nu 2 miljard werkenden in de ontwikkelingslanden bij gekomen, een enorme verschuiving.

In de industriële landen – in de eerste plaats in de Verenigde Staten – wordt de factor arbeid relatief overvloediger en wordt het kapitaal schaarser omdat veel bestaande fabrieken stil gelegd worden aangezien ze niet meer concurrerend zijn door goedkope import uit China. Er ontstaat behoefte aan meer kapitaal om wel concurrerende bedrijfstakken te ontwikkelen waar mensen weer werk kunnen krijgen. Daarvoor zijn investeringen nodig.

In deze situatie komt er een druk op de reële lonen. Daarom zijn de reële lonen in de laatste tien jaar in de Verenigde Staten nauwelijks gestegen, terwijl de binnenlandse productie per capita (hoofd van de bevolking) relatief meer gestegen is. Namelijk 8,4%⁵⁰ ten opzichte van 2,5%⁵¹ voor de totale reële loonstijging, beide over de periode 2000-2009. Dat betekent dat het aandeel van de winst in het binnenlands product sterk moet zijn gestegen.

De volgende grafieken laten de mutaties in prijzen en lonen in de Verenigde Staten en Nederland zien. Ook in Nederland is het reële loon de afgelopen jaren ongeveer gelijk gebleven. In 2005 was sprake van een daling van 0,3%, terwijl in 2007 een stijging van 1,7% plaatsvond. In 2010 is de stijging van het reële loon – na twee jaren hetzelfde te zijn gebleven (0,8%) – 1,5%. De totale stijging van het reële loon over de periode 2000-2009 is 15,1% geweest. De productiviteit (bruto binnenlands product per arbeider) is in deze periode met 11,1%⁵² gestegen.

Prijzen en lonen in de Verenigde Staten 1997-2009 in mutaties per jaar in %

Bron: OECD

Bron: MEV (Macro Economische Verkenningen) 2011

In de onderstaande tabel staan de percentuele mutaties van de reële lonen in de Verenigde Staten en Nederland over de periode 2000-2009.

Bron: OECD, MEV 2011

In Nederland blijkt de stijging van het reële loon toch enigszins positief te zijn geweest. Waarschijnlijk komt dit doordat de vakbeweging in onze overlegeconomie sterker is dan in de Verenigde Staten.

In Duitsland is het reële loon over de laatste tien jaar (2000-2010) echter met 2,5% licht gedaald. Maar het opvallende hierbij is (zie onderstaande tabel) dat de ontwikkeling voor de verschillende inkomensniveaus sterk uiteenloopt. Terwijl de hogere inkomens nog een lichte stijging van 0,8% laten zien, gaan de reële lonen steeds meer omlaag bij de lagere inkomensgroepen zodat bij de laagste inkomens een daling van 21,9% te zien is.⁵³

Bron: German Institute for Economic Research (DIW Berlin)

Deze ontwikkeling is een effectief antwoord op de structurele kapitaalschaarste die dus overvloedige arbeid geeft en een belangrijk element is in het Duitse economische succes. Zo is in Duitsland geen structurele werkloosheid ontstaan.

De verklaring voor deze daling in de lagere inkomensniveaus is dat het minimumloon in Duitsland is afgeschaft. Dat de werknemers van die lage lonen niet kunnen leven wordt opgevangen door toelagen van de overheid. Dat lijkt een goede combinatie van marktconforme lonen en sociale uitkeringen, waarmee een groter bedrag aan werkloosheidsuitkeringen wordt bespaard. Dit doet denken aan de Melkertbanen, een initiatief in Nederland om mensen via gesubsidieerde arbeid werkervaring op te laten doen.

Er was dus een grote behoefte aan ondernemerstalent om nieuwe bedrijven te scheppen, terwijl er bovendien grote mogelijkheden waren om in de veranderende situatie in de opkomende landen de daarbij passende investeringen te doen. Zo zijn de winsten bijzonder sterk gestegen en konden ondernemers zeer hoge bonussen krijgen. De inkomstenverdeling is daardoor in Amerika in extreme mate scheef getrokken. Het is opmerkelijk dat van die sterk gestegen winsten meer dan 40% naar het Amerikaanse financiële bedrijfsleven ging, terwijl dat in de jaren zeventig nog maar 10% was.⁵⁴

Om de neerdrukkende werking hiervan op de conjunctuur (effectieve vraag en werkgelegenheid) tegen te gaan, heeft de Amerikaanse Federal Reserve (FED) een uitzonderlijk ruime politiek gevoerd en toegelaten of zelfs gestimuleerd dat de kredietverlening van banken voor woningen en andere consumentenkredieten sterk werd uitgebreid. Die overinvestering is nog versterkt doordat uit de stijgende winsten ook grote investeringen worden gedaan in China en andere opkomende landen en bovendien door het gigantische begrotingstekort uit de Bush-jaren in verband met de oorlog in Irak en aanmerkelijke belastingverlagingen. Toen dit proces van overinvesteringen – waarbij de consumentenbesparingen sterk verminderden – niet meer voort kon gaan was de financiële crisis daar en begon een ernstige recessie.

De overheid moest nu zorgen dat de grote verliezen van de banken bij de kredietverlening werden opgevangen, zodat de meest essentiële kredietverlening kon doorgaan. Daarnaast heeft zij toegelaten dat de begroting de gevolgen van de recessie door dalende belastingontvangsten en stijgende werkloosheidsuitgaven kon opvangen. Daarmee heeft men een dramatische verdere daling van de effectieve vraag en werkgelegenheid voorkomen, maar grotere ruimte voor een keynesiaanse stimuleringspolitiek is er niet. Wel kon de Federal Reserve (centrale bank) tijdelijk grote bedragen aan staatsobligaties aankopen waardoor de geldhoeveelheid stijgt en de rente laag wordt gehouden. Maar eigenlijk past dit niet in de structurele situatie, want het tekort aan besparingen blijft bestaan. Deze onevenwichtigheid vraagt om vergroting van die besparingen en dus om verlaging van het begrotingstekort. Intussen worden veel consumenten door hun te hoge schulden gedwongen hun consumptie terug te brengen en zo hun besparingen te vergroten. Daardoor zal het conjunctureel herstel traag blijven. In China en andere ontwikkelingslanden is de situatie geheel tegengesteld. Hier wordt de arbeid geleidelijk – door de groei van de exportindustrieën – schaarser en ontstaat daartegenover kapitaalovervloed: een zeer hoog spaaroverschot dat tot uitdrukking komt in een enorm overschot op de betalingsbalans. Dit is dus een situatie van onderconsumptie. Daarin past precies een keynesiaanse stimuleringspolitiek. De Chinese overheid heeft die ook met massale bedragen toegepast door bijvoorbeeld in woningbouw en andere infrastructuur te investeren, zodat de zeer snelle groei kon voortgaan. Dit is op zichzelf gunstig voor de wereldconjunctuur, maar de internationale ontwikkeling is zeer onevenwichtig met grote betalingsoverschotten voor China en een massaal betalingsbalanstekort voor de Verenigde Staten. Dit kan lang gecontinueerd worden omdat de natuurlijke evenwichtsherstellende rol van de wisselkoers wordt gefrustreerd. Door op grote schaal Amerikaanse overheidsobligaties te kopen en kapitaalinvoer te controleren, zodat belangrijke beleggers – zoals speculanten – geen Chinese yuan kunnen kopen, houdt de Chinese overheid de koers van de yuan ver beneden wat een fundamentele evenwichtszone vormt. Nu moet de aanpassing de geleidelijke weg volgen van loonstijging en inflatie in China en voortgaande druk op het reële loon en de werkgelegenheid in de Verenigde Staten. Aan de ene kant zou een voldoende verhoging van de koers van de yuan de druk op de reële lonen in de Verenigde Staten versterken door stijging van de invoerprijzen (dus een verschuiving van inflatiedruk van China naar de Verenigde Staten). Dat zou dus pijnlijk zijn. Maar aan de andere kant zou in de Verenigde Staten de Amerikaanse uitvoer sterk worden gestimuleerd en de invoer worden afgeremd, zodat activiteit en werkgelegenheid zouden toenemen. Zo zou het mogelijk worden de tekortschietende besparingen op te voeren zonder werkloosheid te veroorzaken.

Voor China zouden de gevolgen ook gunstig zijn. Een steeds sterker inflatiegevaar zou worden bedwongen en door lagere invoerprijzen zou de te geringe consumptie worden gestimuleerd.

Het IMF heeft dan ook aangedrongen op een revaluatie van de yuan, maar de Chinese autoriteiten hebben dit niet gewild, ofschoon er wel een intern meningsverschil over is geweest. In de bijeenkomst van ministers van Financiën van de Groep van Twintig op 23 oktober 2010 in Zuid-Korea hebben de Amerikanen met steun van het IMF voorgesteld dat tekorten en overschotten op de betalingsbalans⁵⁵ niet boven de 4% van het Bruto Nationaal Inkomen⁵⁶ uit mogen komen. Dreigt dat of is dat het geval, dan moeten er maatregelen worden genomen.

Daarover is nog geen overeenstemming bereikt. Ook Duitsland was het hier niet mee eens. Het IMF moet dit dus verder onderzoeken.

De grote overschotlanden als China, Rusland, India en Duitsland waren in eerste instantie nog niet overtuigd. Maar de regeringsleiders kwamen in de daaropvolgende Groep van Twintig op 11 en 12 november 2010 overeen ‘gevaarlijke onevenwichtigheden’ in de verschillende economieën goed in de gaten te houden en in de eerste helft van het jaar 2011 met ‘indicatieve richtlijnen’ te komen.⁵⁷ Het is zeer te hopen dat dit beleid inderdaad op een verstandige manier wordt uitgevoerd, want het gaat hier niet alleen om de verhouding tussen Amerika en China; er zijn tal van landen die zich door de lage koers van de yuan ernstig bedreigd voelen. Het gevaar is dat evenals in de jaren dertig de landen elkaar met de zogenaamde ‘beggar my neighbor policies’ (pogingen om werkgelegenheid te winnen ten koste van anderen) gaan bestrijden, wat de wereldrecessie nog zou versterken.

De onderliggende structurele situatie van de Europese Unie heeft een fundamentele overeenkomst met die in de Verenigde Staten: relatief overvloedige arbeid en een extra behoefte aan kapitaal om het productieapparaat aan de gewijzigde situatie aan te passen, zodat grote winstkansen ontstaan. Er is dus in wezen geen ruimte voor een keynesiaanse stimuleringspolitiek.

De landen van de Monetaire Unie hebben op uiteenlopende manieren gereageerd. Een aantal landen aan de zuidelijke en westelijke periferie kreeg door de toetreding tot de Monetaire Unie een veel lagere rente, de Eurorente, wat een sterke groei-impuls veroorzaakte waarbij investeringen stegen en besparingen daalden. Tegelijkertijd hebben zij hun begrotingstekort laten oplopen. Zo ontstonden daar door banken gefinancierde begrotingstekorten. Dat leidde tot een crisis toen de wereldconjunctuur omsloeg en de bereidheid van de banken tot het blijven kopen van staatsleningen van deze landen verdween.

Daartegenover hebben andere Europese landen, met name Duitsland en Nederland, beheerst gereageerd door de lonen en de begrotingstekorten minder te laten stijgen. In Duitsland en Nederland is een stimulerende begrotingspolitiek maar kort en beperkt toegepast en daarna is het beleid gericht op het terugdringen van het begrotingstekort. Zo kon onderconsumptie met betalingsbalansoverschotten ontstaan.

Dus zijn grote verschillen ontstaan tussen landen als Duitsland en Nederland met – net zoals China – grote overschotten en landen aan de periferie als Griekenland en Portugal met veel te grote tekorten op de betalingsbalans. In 2010 bedroegen de overschotten op de betalingsbalans van China 6,2%⁵⁸ en van Duitsland en Nederland respectievelijk 6,0% en 7,1%⁵⁹ van het bruto binnenlands product.⁶⁰ In 2011 was het Nederlandse overschot zelfs 9,2%.

Saldo BB als percentage van het bbp voor China, Duitsland, Engeland, Nederland en de EU in 2010 en 2011
Land | BB/bbp x100 (Current Account in % of GDP) 2010 | BB/bbp x100 (Current Account in % of GDP) 2011
China* | 6,2% | 6,5%
Duitsland | 6,0% | 5,7%
Engeland | -3,3% | -1,9%
Griekenland | -10,0% | n.a.
Nederland | 7,1% | 9,2%
Portugal | -10,0% | -6,6%
EU (Monetaire Unie) | -0,5% | n.a.

Bron: OECD april 2012, * : IMF april 2012

In tekortlanden als Griekenland en Portugal bedragen deze percentages: beide minus 10%.⁶¹ Door deze tegengestelde ontwikkelingen is de betalingsbalanssituatie van de Monetaire Unie als geheel ongeveer in evenwicht.

Duitsland en Nederland hebben met hun begrotingspolitiek gehandeld in overeenstemming met wat de structurele situatie met arbeidovervloed en kapitaalschaarste vroeg: loonstijging en begrotingstekort in de hand houden. Zij hadden dan ook moeite met de nodige financiële steun aan de zwakkere Eurolanden en voelden weinig voor een beperking van hun betalingsbalansoverschot zoals het IMF dat in het kader van mondiaal economisch evenwicht vraagt. Dat is wat voor het herstel van de wereld- en Europese conjunctuur het beste zou zijn en daarom ook voor Duitsland en Nederland beter zou zijn. Het zou gunstig zijn voor de groei van de wereldeconomie en dus voor de uitvoer van deze landen: Duitsland en Nederland. Bovendien zouden de Duitse banken immers zwaar getroffen worden als de overheden en banken in zwakke landen hun verplichtingen niet meer zouden kunnen nakomen.

Ook zou het goed voor de groei van de wereldeconomie zijn wanneer deze overschotlanden minder zwaar zouden bezuinigen. Zij zouden tegenover structureel gewenste besparingen weer stimulerende maatregelen kunnen nemen wanneer het conjuncturele herstel dat zou vragen.

De enorme verschillen in betalingsbalansposities van de Europese landen hebben ernstige financiële consequenties met zich meegebracht. De Europese Unie heeft hierop gereageerd met een Europees en IMF-hulpprogramma dat – onder strenge voorwaarden met betrekking tot vermindering van de begrotingstekorten – financiering verschafte. Daarvoor werd een Europees Financieel Stabiliteitsfonds (EFSF, European Financial Stability Facility, het noodfonds van de Monetaire Unie) opgericht dat tezamen met het IMF tijdelijk de rol van de financiële markten bij de financiering van de tekorten overneemt. Onder de overeengekomen saneringsprogramma’s – die echter ook de economische recessie versterken, met een toeneming van begrotingstekorten van dien – zijn met de vermindering van de tekorten onvoldoende resultaten bereikt. Daarom zijn nu in een nieuwe tranche van het hulpprogramma verdere bezuinigingen en verkoop van staatsactiva overeengekomen met daarnaast een bijdrage van banken en andere schuldeisers tot verlichting van de schuldenlast door schuldverlenging en lagere rentevoeten. Tevens wordt gesproken over meer mogelijkheden voor het Europees Stabiliteitsfonds om zelf op de obligatiemarkten te interveniëren en krediet op te nemen bij de Europese Centrale Bank (ECB), een besluit dat belangrijke toekomstperspectieven biedt. Hiertegen bestaat echter nog sterk verzet.

Maar de markten hebben zich nu tegen Italië en Spanje gericht. Bij Italië is de hoge schuldenlast en bij Spanje een heel ongunstige conjuncturele situatie het probleem. De rente die deze landen bij schuldvernieuwing moeten betalen is daardoor boven de 6% gekomen. Die 6% is weliswaar – objectief gezien – nog niet hoog; eerder zijn de huidige rentevoeten beneden de 3% bij Duitsland en Nederland uitzonderlijk laag. Maar die rentestijging verergert wel de financiële problemen voor deze landen. Dat zou tot een beroep op het Europese Stabiliteitsfonds kunnen leiden. Het fonds zou daarvoor echter niet groot genoeg zijn. Hierdoor is op de aandelenmarkten een zekere paniek ontstaan die een zware koersval veroorzaakte. Ook zorgen over een mogelijke nieuwe recessie en de impasse in de Amerikaanse begrotingsonderhandelingen spelen hierbij een rol. Zo dreigt een vicieuze cirkel en wordt van alle kanten geroepen om nieuwe maatregelen van de regeringen.

Maar wat zouden die maatregelen moeten zijn? De landen van de Europese Monetaire Unie hebben alles gedaan wat in de huidige fase van het eenwordingsproces politiek mogelijk was. De Europese Centrale Bank en the Federal Reserve zijn al heel ver gegaan met het opkopen van staatsobligaties van zwakke landen en Amerika. Zij zijn nu ook begonnen Italiaanse en Spaanse staatsobligaties op te kopen, maar dat brengt inflatiegevaar mee. Het is een activiteit die zijn grenzen nadert en omstreden is. Het financieringsprobleem groeit dus in feite boven de mogelijkheden van de industriële landen uit en bedreigt bovendien de groei van de wereldeconomie als geheel en dus ook van de nu opkomende landen als China, India, Brazilië en andere. Ook daar gaan de aandelenmarkten nu omlaag en ontstaan grote zorgen. Maar daar zijn ook de grootste betalingsbalansoverschotten en reserves bij de centrale banken.

Het lijkt derhalve duidelijk dat het probleem op wereldschaal moet worden aangepakt. In paragraaf 6.3.6, ‘De Europese schuldencrisis’, ga ik hier verder op in.

Op 24 oktober 1987 is mij – ‘Wegens grote en langjarige verdiensten voor de beoefening van de Staathuishoudkunde in het algemeen en voor de Koninklijke Vereniging voor de Staathuishoudkunde in het bijzonder’ – in Den Haag door de Algemene Ledenvergadering van de KVS het erelidmaatschap toegekend. Dit werd met een speciale oorkonde bezegeld en heb ik bijzonder op prijs gesteld.

4.3.5 Later wetenschappelijk werk

Na mijn IMF-periode heb ik in 1995 en 1998 nog twee artikelen voor De Economist, een Nederlands wetenschappelijk tijdschrift, geschreven:

1. ‘The determiniation and consequences of international liquidity’ (De bepaling en de gevolgen van internationale liquiditeit) en

2. ‘Economic globalization from a broader long-term perspective: some questions and concerns’ (Mondialisering van de economie vanuit een breder, lange termijn perspectief: enige vragen en bezorgdheden).

Het eerst artikel betreft mijn inleidende toespraak voor de Robert Triffin Szirak Foundation op 17 november 1994 in Brussel. Professor Triffin, die ik zelf nog gekend heb, was een Belgisch-Amerikaans econoom die bekend is om het ‘Triffin-dilemma’, waarin hij de nadelen van het Bretton Woods-systeem (dollar als internationale reserve en koppeling van de dollar aan het goud) beschreef, zoals die later in de praktijk ook naar voren zijn getreden (zie § 6.3.4.). In mijn voordracht wijs ik op het gevaar van de toename van het Amerikaanse betalingstekort voor de internationale liquiditeitspositie. Om dit te ondervangen zou door de centrale banken samen met het IMF en de BIB (Bank voor Internationale Betalingen) een toezichtsysteem voor de internationale liquiditeit moeten worden opgezet.

In het tweede artikel stel ik dat hoewel de globalisering van de economie er onder meer toe heeft geleid dat de inkomensverschillen tussen de ontwikkelde en ontwikkelingslanden zijn verminderd, zij – zoals we nu met de huidige financiële crisis zien – economische risico’s met zich meebrengt alsook een wereldwijde achteruitgang van het milieu veroorzaakt. Het kapitalistische systeem zorgt dus voor economische groei, maar leidt eveneens tot een meer materialistische en egoïstische houding. Ik concludeer dan ook dat in de westerse wereld een verschuiving naar geestelijke waarden gestimuleerd zou moeten worden.

4.3.6 Sabbatical

Zoals ik eerder schreef, had ik van de hogeschool een sabbatical year (van september 1956 tot september 1957) gekregen waarin ik om wetenschappelijke inspiratie op te doen vrij naar Amerika en Engeland kon reizen. Waar ik maar wilde. Ik heb van september tot ongeveer half december 1956 een prachtige reis gemaakt naar de Verenigde Staten, waar ik een aantal universiteiten heb bezocht: Columbia University, Harvard (bij Boston), MIT (Massachusetts Institute of Technology), UCLA (University of California, Los Angeles), Berkeley en andere plaatsen waar ik connecties had en Soefi’s heb kunnen spreken. Ik heb toen ook een avond bij Jan Tinbergen gegeten, die hoogleraar in Princeton was.

Daarna heb ik nog van mei 1957 tot ongeveer half juni 1957 de grote Engelse universiteiten in Oxford en Cambridge bezocht. Ik heb veel interessante ideeën opgedaan en belangrijke literatuur uit beide landen meegenomen, waarmee ik een paar jaar heb gewerkt. Dat heeft op 8 november 1960 geleid tot een diesrede (redevoering die de rector magnificus houdt op de dies, de verjaardag van de hogeschool) met het onderwerp ‘Winstaandeel en economische groei’.⁶² Daarin gaf ik een nieuw stuk theorie waarin tussen het aspect van de inkomensverdeling, het winstaandeel en de economische groei een theoretisch verband werd gelegd. Zelf ben ik daar sterk door geïnspireerd en ik heb het gevoel dat dit misschien het mooiste is dat ik als wetenschappelijk econoom heb gedaan. Ik had het in het Engels willen vertalen omdat het zo meer aandacht en invloed zou krijgen, maar de vertaling die ik heb laten maken vond ik niet goed genoeg. En toen kwam het IMF en is er verder niets van gekomen.

4.3.7 Politieke activiteiten

In mijn lezingen over economische politiek sprak ik ook voor de VVD omdat die partij het meest op de bres staat voor vrijheid in het economisch leven. Ik kreeg contact met de afdeling Rotterdam en sprak later ook op de algemene ledenvergaderingen.

In 1952 schreef ik met het oog op de samenstelling van een nieuw kabinet een economisch programma⁶³ vanuit de gezichtshoek van de VVD. Na de zeven jaren die sinds de bevrijding waren verlopen, stelde ik de vraag wat voor de komende periode te doen was overgebleven. Ik ging uit van de volgende doelstellingen van economische politiek:

1. een zo hoog mogelijk nationaal product;

2. een zo groot mogelijke vrijheid in het economisch leven;

3. een zo gering mogelijke werkloosheid;

4. een zo rechtvaardig mogelijke inkomensverdeling.

Ik concludeerde dat deze met elkaar in harmonie kunnen worden gebracht en sluit het artikel af met te zeggen: ‘Want wie vertrouwen heeft in de vermogens van mens en maatschappij om zich in vrijheid te ontplooien, moet de vooruitgang van de maatschappij niet zoeken in een geperfectioneerd maar verstarrend stelsel van overheidsregelingen, maar in het geven van volledige ontwikkelingsmogelijkheden aan ieder mens.’

Daarnaast adviseerde ik regelmatig het Eerste Kamerlid voor de VVD, prof. mr A.N. Molenaar, over economische politiek. Maar eind 1958 stierf Molenaar onverwacht en kon ik lid worden van de Eerste Kamer, want ik stond – op voorstel van Molenaar – inmiddels direct onder hem op de kandidatenlijst, op een plaats die toen nog niet verkiesbaar was. Moest ik dat aannemen? Ik sprak er telefonisch met mijn vader over. Die raadde het af. Hij zei: ‘Je hebt nu zo’n heerlijk leven als hoogleraar, waarom zou je die politiek ingaan.’ Hij voegde daaraan toe: ‘This is a point of no return.’ Daar had hij gelijk in. Het is inderdaad het begin van een richtingswijziging naar de politiek geweest, want ik heb die benoeming toch aangenomen. Het bleek heel goed te combineren met mijn hoogleraarschap. Je moest er vaak maar één middag in de week zijn, tenzij je zelf een onderwerp moest behandelen. Het sloot ook aan bij mijn colleges over economische politiek.

In de jaren 1959-1963 ben ik dus lid van de Eerste Kamer geweest en ik werd tevens fractiesecretaris. Ik vond het boeiend werk. In 1959 was ik zelfs nog dichter bij de politiek gekomen, want ik werd gevraagd om als minister van Financiën toe te treden tot het kabinet dat dr J.E. de Quay (KVP) ging vormen. Ik heb daarom de eerste vergadering van de uitgenodigde kandidaat-ministers meegemaakt. Maar die kabinetsformatie ging niet door, want Zijlstra ageerde ertegen met een kritische toespraak voor de Anti-Revolutionaire Partij in Friesland, omdat hij zelf minister van Financiën wilde worden. Vervolgens trok de ARP zich terug en strandde deze poging van De Quay; Zijlstra kwam op Financiën. Ik vond het aan de ene kant jammer, maar aan de andere kant was ik ook blij dat ik nog vrij was om het werk in de Eerste Kamer en mijn hoogleraarschap voort te zetten. Overigens trad hiermee voor het eerst sinds jaren weer een kabinet (De Quay) op zónder de PVdA en mét de VVD.

Met Jelle Zijlstra heb ik een lange en speciale relatie gehad. Aan de ene kant stonden we heel dicht bij elkaar. Wij waren beiden economen, allebei lector in Rotterdam – waar wij samen een kamer deelden – en daarna beiden hoogleraar, hij aan de VU in Amsterdam en ik in Rotterdam. Wij dachten in dezelfde richting en hebben zo samen het adres tegen de Publiekrechtelijke Bedrijfsorganisatie (PBO) gemaakt. Aan de andere kant was er een zekere concurrentie tussen ons. Ik schreef kritische artikelen in Economisch Statistische Berichten (ESB) over zijn begrotingen en later besprak hij mijn begrotingen kritisch in de Eerste Kamer, waar hij in 1963 lid van werd.

In dat jaar droeg hij het ministerschap van Financiën aan mij over. Deze functie kreeg hij weer in 1966 en stond hij in 1967 opnieuw aan mij af. Vervolgens kon hij onder mijn ministeriële verantwoordelijkheid worden benoemd tot president van De Nederlandsche Bank, waar algemene steun voor was. Zo gingen deze contacten door. In de tijd van het IMF ging ik regelmatig naar Basel, waar ik op maandagavond werd uitgenodigd voor een diner met de centralebankpresidenten. Daar waren wij het meestal eens en ontstond een meer harmonieuze verhouding. Nog later zijn wij samen commissaris geweest bij de Koninklijke Nederlandse Petroleum Maatschappij en bij Robeco. Ook gingen wij – in die tijd van commissariaten (jaren tachtig) – samen naar lunches in Paleis Noordeinde te Den Haag, waar prins Claus ons had uitgenodigd om wat achtergronden te horen over de economische ontwikkelingen. Daarbij waren regelmatig ook aanwezig: Norbert Schmelzer (CDA), Theo Joekes (lid van de Tweede Kamer, VVD) en mr H. Frans van den Hoven (bestuursvoorzitter van Unilever nv).

4.3.8 Eerste Soefi-werk

In deze periode viel ook het begin van mijn Soefi-werk. Ik hield vaak toespraken in Universele Erediensten en was in de eerste jaren na de oorlog de leider van een groep jonge Soefi’s die regelmatig een weekend bijeenkwamen. Wij nodigden dan meestal een oudere Soefi uit als spreker; onder meer Vilayat Inayat Khan, de oudste zoon van Hazrat Inayat Khan. Hij kon een heel helder verhaal geven, in het Engels, dat ik dan in het Nederlands vertaalde. Dat was het begin van een vriendschap die altijd is gebleven, hoewel wij na verloop van tijd in het Soefi-werk tegenover elkaar kwamen te staan. Later werd ik ook leider van het Soefi-centrum in Rotterdam. Ik kreeg een bijzonder contact met Murshid Ali Khan, die in 1948 na het onverwachte overlijden van Shaikh-ul-Mashaik Maheboob Khan het hoofd van de Soefi Beweging werd.

Omdat in deze paragraaf op het leiderschap van de Soefi Beweging wordt ingegaan, is het nuttig om te weten dat de structuur van de innerlijke school en dus van de hele Soefi Beweging hiërarchisch is opgebouwd. De leiders die de hogere initiatiegraden hebben en zelf ook mogen inwijden krijgen de titels: Shaikh of Khalief (nu wordt alleen nog de titel Khalief gebruikt). De nog hogere graad daarboven is die van de Murshids of Mashaiks en het hoofd van de Soefi Beweging, zoals Hazrat Inayat Khan zelf, is de Piro-Murshid: de leider van de leiders. Overigens had de juist genoemde Maheboob Khan de titel Shaikh-ul-Mashaik (met dezelfde betekenis) gekozen om gevoeligheden te ontzien van mureeds die met Pir-o-Murshid Hazrat Inayat Khan een bijzondere relatie hadden gehad.

Maheboob Khan

Murshid Ali Khan gaf mij al spoedig na zijn benoeming in 1948 als hoofd van de Soefi Beweging een tweede inwijding en werd mijn geestelijk leraar. Dat gaf een heel diepe ervaring. Hij was een krachtige man met een diep godsgeloof, van wie een stille zachte straling uitging. Wanneer ik hem in het familiehuis aan de Frederik Hendriklaan in Den Haag bezocht, zat hij daar in de sfeervolle voorkamer in volkomen stilte. Dat gaf dadelijk een afstemming op de Ene goddelijke geest. Langzamerhand ontstond dan een gesprek, waarin hij mij aanwijzingen gaf over mijn geestelijke oefeningen en vertelde over ontwikkelingen in de Soefi Beweging. Later vroeg hij mij hem bij bepaalde dingen te helpen. Als ik dan ’s avonds weer naar huis ging gaf hij mij zijn zegen, ook voor Ratan en onze kinderen. Dat was een bijzonder gebeuren. Ik voelde die geestelijke stroom door mijn hele zenuwstelsel en dat bleef tijdens de reis naar huis doorgaan.

In het boek Sufi Mysticism into the West staat onder meer over Ali Khan:

‘Ali Khan lived the life of a mystic. To him, the notion of “God alone is”, which is prevalent in the major mystical traditions, was a living reality. Ali Khan devoted his life to God. He understood God to be the power which is in everything and beyond everything. About God Ali Khan said, “This power works through all the different degrees of the human being; it is this that the healer and every mystic have understood. [...]” [...] God manifests in all that exists. [...] He has no form, yet he can show Himself through forms. Every human being needs a different way of finding Him, and to each He reveals Himself, according to their longing and their understanding.’⁶⁴

Ali Khan

Een relevant aspect in het Soefi-werk is dus dat de Soefi Beweging een hiërarchische organisatie is. Die hiërarchische structuur had Hazrat Inayat Khan, bij de oprichting in 1923 in Zwitserland, uitdrukkelijk zo gewild. Het aanvankelijke, democratischere ontwerp voor de statuten, dat meer in de Zwitserse democratische rechtsorde paste, wees hij af.

De Representative General, het hoofd van de Soefi Beweging, moest het recht hebben om alle benoemingen in de Soefi Beweging te doen en hij moest een veto hebben over alle besluiten van het bestuur, het Executive Committee. Ook moest daar voor hem en de drie hoogste bestuurders een meervoudig stemrecht zijn (hoe belangrijker de positie, hoe meer stemmen: achtereenvolgens 5, 4, 3 en 2 stemmen).

Die structuur hing nauw samen met de grote rol van het geestelijk leerlingschap in de innerlijke school van de Soefi Beweging. In de westerse individualistische en rationalistische cultuur was dat een nieuw element.

Hazrat Inayat Khan legt uit dat het Soefisme aan één kant democratisch is omdat alle menselijke zielen uit dezelfde goddelijke bron voortkomen en in zoverre gelijk zijn. Maar aan de andere kant is er ook de aristocratie van de menselijke ziel waarvan de straling vaak verborgen raakt onder aardse indrukken en problemen. Het gaat er in het geestelijke leven om die bedekking van het ego doorzichtiger te maken en geleidelijk weg te nemen, zodat het inspirerende goddelijke licht uit de ziel kan uitstralen. Dat gebeurt bij verschillende mensen in heel uiteenlopende mate. Geestelijk leerlingschap verlangt dan om de leiding te volgen van een geestelijk mens die verder is op het Soefi-pad en een meer open hart heeft, zodat het goddelijk licht van de ziel kan uitstralen. Vertrouwen in zo’n inwijder kan helpen om belemmeringen van ons vaak zo verraderlijke ego te ontdekken en te overwinnen. Die geest van respect en openheid van de leerlingen voor de geïnspireerde leiders moest dan doorstromen in de organisatie van de Soefi Beweging.

Ook Pir-o-Murshid Ali Khan was een groot voorstander van die hiërarchie. Hij had die trouwens nodig, want hij had een diepe afstemming op de goddelijke geest, was vaak helderziend en intuïtief, maar kon zijn zo gevormde beleid soms moeilijk rationeel in woorden uitleggen.

De introductie van deze nieuwe elementen van leerlingschap en hiërarchie in onze westerse democratische samenleving riep vaak moeilijkheden op. Dit leidde al tijdens het leven van Hazrat Inayat Khan tot pijnlijke misverstanden. Die moeilijkheden ontwikkelden zich in de jaren 1927-1948, onder het diplomatieke en tactvolle leiderschap van Shaikh-ul-Mashaik Maheboob Khan, geleidelijk verder. In de tijd van Pir-o-Murshid Ali Khan vanaf 1948 leidde dit tot het ontstaan van groepen toegewijde westerse Soefi’s, die soms oppositie voerden tegen de leiding van de Soefi Beweging. Pir-o-Murshid Ali Khan, die een krachtige geestelijke genezer was, zag dat als een gevaarlijke geestelijke ziekte die door een krachtig beleid moest worden genezen.

Ik bevond mij aanvankelijk tussen die beide benaderingen in. Ik had vriendschappelijke contacten – evenals mijn ouders – met verschillende Soefi’s, die rationeel heel begrijpelijke kritiek hadden op het beleid van Pir-o-Murshid Ali Khan. Tegelijkertijd kreeg ik een steeds dieper innerlijk contact met Pir-o-Murshid Ali Khan. Op dat kruispunt kwam ik tot de overtuiging, die uit de diepte van mijn hart voortkwam, dat Pir-o-Murshid Ali Khan voor de innerlijke waarheid stond en dat ik daarachter moest staan. Zo kon ik hem helpen om zijn beleid uit te voeren en uit te leggen. Die beslissing leidde tot een moeilijke taak, maar heeft mij ook een innerlijke kracht gegeven die mij in mijn hele verdere leven heeft geholpen.

Zo ontstond in 1956⁶⁵ een pijnlijk conflict in Suresnes, waar Hazrat Inayat Khan zijn laatste zomerscholen had gegeven. De Soefi Beweging bezat hier een fraai terrein en een klein lezinggebouwtje die tot 1939 voor zomerscholen waren gebruikt. Dit conflict ontstond na de oorlog, toen zich meerdere complicaties ontwikkelden. De gemeente Suresnes wilde namelijk het terrein van de Soefi Beweging onteigenen voor de bouw van goedkope woningen.Daarnaast bleek dat enkele Soefi’s – de zogenaamde oppositiegroep – onrechtmatig de macht in het bestuur hadden verkregen door gebruik te maken van bij een Parijse bank gedeponeerde aandelen in de Société Anonyme Soufi (SAS), de juridische eigenaar van de grond. De oudste zoon van Inayat Khan, Pir Vilayat, ondersteunde deze actie. Voor de oplossing van deze problemen benoemde Murshid Ali Khan een kleine werkgroep, bestaande uit professor Kadir van Lohuizen, Mahmood Khan, de zoon van Shaikh-ul-Mashaik Maheboob Khan, Iman Kunst – een Soefi die ook juriste was – en mijzelf.

Shaikh-ul-Mashaik Mahmood

We begonnen met een poging om met de oppositiegroep samen te werken teneinde de onteigening van het voor ons allemaal zo kostbare land te voorkomen. Wij hoopten daar toch nog een universele tempel te bouwen, zoals Hazrat Inayat Khan dat destijds zelf zo graag had gewild. Omdat dat heel duur zou kunnen zijn en Ratan en ik daar graag aan wilden bijdragen, besloten wij – toen de woning aan de Heemraadsingel met de kinderen die we kregen te klein werd – geen mooi groot huis te kopen, maar voorlopig een goedkoper benedenhuis te huren aan de Oranjelaan in Kralingen.

Voor het Suresnes-probleem reisden wij herhaaldelijk naar Suresnes, maar de besprekingen werden een tragische mislukking. Wij moesten uiteindelijk in Parijs een rechtszaak beginnen om de macht in de Société Anonyme Soufi terug te krijgen. Deze wonnen wij en we kregen de aandelen terug. Voordat ik samen met Van Lohuizen opnieuw naar Suresnes zou gaan om een nieuw bestuur te benoemen, ging ik naar Pir-o-Murshid Ali Khan, die zei: ‘You must be very firm.’ Hij herhaalde dat en zei het met zo’n grote innerlijke kracht dat het voor mij gemakkelijker werd om de noodzakelijke maar pijnlijke wijzigingen in het bestuur door te zetten. Deze woorden waren een zegen, die mij later steeds kracht hebben gegeven.

De onteigening kon intussen niet worden voorkomen, terwijl het conflict wel tot een bijzonder pijnlijke breuk met Pir Vilayat leidde, die – in de ban van de oppositiegroep – de leiding van de Soefi Beweging wilde overnemen. Dat mislukte en er ontstond een langdurige verwijdering. Tijdens de besprekingen om die problemen met Pir Vilayat op te lossen verbleef ik in een hotelletje dicht bij het appartement van de Internationale Soefi Beweging aan de Rue John Rehfous 11 in Genève, waar Pir-o-Murshid Ali Khan altijd logeerde. Dan zocht ik hem op in dit kleine appartement, dat bewoond werd door de penningmeester van de Soefi Beweging, mevrouw Munira Meyer. Deze flat met een klein balkonnetje en een mooi uitzicht is mij – door de contacten die ik er had met Murshid Ali Khan en de sfeer die daar door hem was ontstaan – altijd heel dierbaar geweest.

In een vergadering van het Executive Committee in Genève in 1957 werd de claim van Pir Vilayat op het leiderschap afgewezen en de juridische structuur van het Internationaal Hoofdkwartier van de Soefi Beweging versterkt.

Na deze moeilijke vergadering en gesprekken met onze advocaat benoemde Pir-o-Murshid Ali Khan Huzurnawaz van Pallandt en mij officieel als General Secretary en Executive Supervisor. Van Pallandt was na een carrière als ambassadeur in Genève gaan wonen om zich daar in te zetten voor het Soefi-werk, zowel in het Soefi-centrum Genève als voor de uitgave van de Soefi-boeken. Deze benoeming verliep heel eenvoudig. Terwijl wij bij hem zaten, zei hij, eerst wijzend naar mij: ‘Here is the Executive Supervisor’ en daarna wijzend naar Van Pallandt: ‘Here is the General Secretary’. Alle ontwikkelingen die hiertoe hebben geleid zijn uitstekend beschreven in het boek van Karin (Sitara) Jironet Sufi Mysticism into the West.⁶⁶

Murshid Musharaff Khan en Huzurnawaz van Pallandt

Een gedetailleerde beschrijving van de gebeurtenissen in Suresnes,⁶⁷ met toevoeging van alle gewisselde brieven en officiële stukken,⁶⁸ heb ik samen met Mahmood gegeven in een witboek over Suresnes. Wij wilden hiermee voorkomen dat in de toekomst onjuiste en eenzijdige verhalen over de ontwikkelingen in Suresnes zouden ontstaan. Ik kon dat juist afronden voordat ik voor mijn sabbatical naar Amerika moest reizen.

Na die benoeming als Executive Supervisor heeft Pir-o-Murshid Ali Khan mij dezelfde avond een hogere inwijding gegeven als Shaikh in de Soefi-orde. Dat was een enorm gebeuren. Er ging zo’n innerlijke stroom door mij heen dat die mij vele dagen is bijgebleven en een geweldige inspiratie is geweest in mijn verdere werk.

Naast vele pijnlijke maar tevens leerzame en soms humoristische ervaringen heeft dit werk voor de Soefi Beweging mij dus een grote zegen gegeven. De voor mij belangrijke woorden ‘You must be very firm’ gaven mij de kracht die ik nodig had, want mijn neiging was altijd sterk gericht op het bereiken van harmonie. Dat was mijn ideaal. Een ideaal dat ook centraal staat in de boodschap van het Universele Soefisme. Harmonie moet echter nagestreefd worden vanuit een innerlijke kracht, waarbij zowel ons ideaal en ons diepe verlangen als het standpunt van tegenstanders zo goed mogelijk worden verzoend. Deze ervaring en de inspiratie van Pir-o-Murshid Ali Khan hebben mij geholpen om dat evenwicht op de juiste manier te bereiken en te bewaren. Dat was ook belangrijk in mijn verdere carrière op Financiën en in het Internationaal Monetair Fonds (IMF).

Omstreeks de tijd van mijn benoeming als Executive Supervisor heeft Pir-o-Murshid Ali Khan mij ook een Soefi-naam gegeven: Karimbakhsh. In lijn daarmee gaf hij mijn drie zoons Willem, Raoul en Paul de namen Allahbakhsh, Amirbakhsh en Nurbakhsh. Paul kreeg die Soefi-naam toen hij net geboren was.

Soefi-namen worden in de Soefi Beweging soms gebruikt om een bijzondere zegen en een bepaalde psychologische impuls aan iemand te geven. Dit is vergelijkbaar met de wazifa-oefeningen, waarbij heilige woorden – vaak aspecten van het Goddelijk Wezen – dagelijks een bepaald aantal malen moeten worden herhaald. De betekenis en de vibratie van dat heilige woord opent in zekere zin een raam, waardoor contact met het Goddelijk Wezen kan ontstaan. Dat heilige woord gaat dan een diepe indruk maken in het hart en komt daar tot leven. Zo is het dus ook wanneer een inwijder – met inspiratie – een naam geeft. Dan zal elke keer dat die persoon met die naam wordt aangesproken, die zegen en dat idee in hem doorwerken. De betekenis van die naam moet degene die hem ontvangt natuurlijk kennen, maar anderen hoeven dat niet te weten. Omdat buitenstaanders enigszins vreemd staan tegenover zulke namen – waar ik zelf veel waarde aan hecht – gebruik ik die niet bij wereldse kennissen, maar alleen bij Soefi’s en familie.

De vraag is nu: hoe kon zo’n diepgaande strijd ontstaan in de Soefi Beweging, die juist het grote ideaal heeft van eenheid van religieuze idealen en van liefde, harmonie en schoonheid? Dat is inderdaad moeilijk te begrijpen. Maar wij zien in alle religies na het heengaan van de boodschapper dat verschillende stromingen ontstaan, verschillende kerken en verschillende organisaties, zoals bijvoorbeeld vele verschillende christelijke kerken en felle tegenstellingen binnen de islam tussen de soennieten en de sjiieten. De verklaring daarvan ligt in het karakter van alle religies. Zij gaan er alle van uit dat er één oppermachtig goddelijk wezen moet zijn, die onze Schepper en Oorsprong is en met wie wij diep verbonden zijn. In werkelijkheid is dat goddelijke wezen onzichtbaar, onhoorbaar en ontastbaar, dus vormloos. Die scheppende geest is Aldoordringend en Alomtegenwoordig, het is het Enige Wezen. Zo wordt het door de mystici in alle religies beleefd.

Maar de mens heeft een sterke behoefte om aan dit mysterieuze idee vorm te geven. Om daar contact mee te krijgen hebben wij behoefte aan een voorstelling, een Godsideaal. In verschillende religies en in verschillende tijden is dat Godsideaal verschillend geweest. Het moest beantwoorden aan het begrip en het verlangen van de mensen in die tijd. Dan kan het de mens helpen om een relatie met God op te bouwen: een verering en een overgave en veel daarbij behorende aspecten te gaan voelen. Maar het gevaar is dat de mensen hun voorstelling, hun vorm als de enige ware gaan beschouwen. Dus ontstaat er strijd met andere religies of andere stromingen in die religies, die zich het goddelijke wezen anders voorstellen. Zo leidt ons denken over dat ene goddelijke wezen tot meningsverschillen en strijd tussen mensen en bewerkstelligt dat juist een afscheiding van de mens van dat Enige Wezen. Maar de goddelijke werkelijkheid gaat ons rationele denken en al die vormen te boven.

De Soefi-boodschap laat zien dat het Godsideaal van belang kan zijn om tot een verbinding met God te komen, maar dat wij moeten beseffen dat dit slechts een beeld is en dat de goddelijke werkelijkheid boven ons rationele denken uitgaat. De Soefi Beweging leert dus om ons open te stellen voor dat ene goddelijke wezen en ziet dat alle religies er op hun manier naar zoeken. Daarin ligt de eenheid van religieuze idealen die in de Universele Eredienst van de Soefi Beweging wordt uitgedragen. De Soefi Beweging kent daarom geen dogma’s die proberen zoveel mogelijk vast te leggen over dat Godsideaal, over de aard van de schepping, de relatie van de mens tot God, de zin van ons leven en de morele regels voor de mens. De leringen van Hazrat Inayat Khan, zijn gepubliceerde en ongepubliceerde voordrachten – die zorgvuldig door secretaresses zijn opgetekend –, werpen een prachtig en omvattend licht op al deze vragen. Die leringen zijn mooi, passend bij de tijd, universeel en van een heldere eenvoud en grote diepte. Voor wie het hart ervoor opent, geven ze een beeld van de Ene Waarheid. Maar het zijn geen dogma’s: niemand wordt gedwongen ze alle te onderschrijven en er is steeds het besef dat die Ene Waarheid nooit ten volle met ons verstand in woorden kan worden gevangen. Op het eerste gezicht zijn er dus vaak paradoxen in de leringen, die wijzen naar de waarheid boven de woorden uit en die stimuleren om tot een meer innerlijk inzicht te komen. Zo heeft Inayat Khan zelf wel tot zijn leerlingen gezegd: ‘Als je iets niet begrijpt, blijf dan niet argumenteren, maar laat het rusten, dan kan het later misschien helder worden.’

Dit alles neemt niet weg dat leerlingen van Hazrat Inayat Khan zijn gaan beseffen dat er een goddelijke inspiratie door zijn woorden stroomt en dat zijn woorden dus niet moeten worden veranderd om ze duidelijker te maken of aan te passen bij stromingen die tijdelijk in de mode zijn. De Soefi streeft er dus naar om in alle religies, in verschillende geestelijke stromingen en in inspirerende geestelijke persoonlijkheden verschillende wegen te zien naar de Ene Waarheid. Er zijn vele wegen naar God; elk mens moet zijn eigen weg kiezen en blijven volgen. Het is door verdieping, niet in omvattende kennis van al die wegen, dat iets van die Goddelijke Werkelijkheid kan worden ontdekt. Inayat Khan heeft zijn boodschap ook daarom de boodschap van geestelijke vrijheid genoemd.

Zo zouden alle volgelingen van Hazrat Inayat Khan dus één kunnen blijven. Natuurlijk zijn altijd verschillende interpretaties van de leringen van Hazrat Inayat Khan mogelijk. Maar omdat Soefi’s inzien hoe beperkt de woorden zijn die de waarheid moeten uitdrukken kunnen zij verschillen in interpretatie aanvaarden en respecteren. Een open dialoog kan daarbij tot verdieping leiden.

Maar er zijn twee andere aspecten die helaas in elkaar verwikkeld zijn geraakt: gehechtheid aan het Soefi-land in Suresnes en het hiërarchische leiderschap. Het conflict over Suresnes is zo tragisch en pijnlijk geworden omdat de oppositiegroep in Suresnes het geestelijk belang van dat terrein, waar Hazrat Inayat Khan zo’n inspirerende sfeer had geschapen, zo sterk onderstreepte. Het werd bijna als heilig gezien. Daarmee ontstond een gehechtheid aan dit materiële bezit dat de hogere waarde van het Soefisme, zoals harmonie en aanvaarding van onvermijdelijke veranderingen, in de weg ging staan. Het verlies van het terrein in Suresnes betekende dus een uiterst pijnlijk proces van onthechting. Dat heeft aan het leiderschapsconflict tussen Pir Vilayat en Pir-o-Murshid Ali Khan zijn verscheurende felheid gegeven.

Daarnaast zijn er na het heengaan van Hazrat Inayat Khan nog andere geestelijke leiders gekomen, die hun eigen opvattingen hadden over de weg tot de innerlijke beleving van de waarheid en dus over de wijze waarop de Soefi-boodschap het best kan worden uitgedragen. Dat ging een grote rol spelen in de botsing tussen Pir-o-Murshid Ali Khan en Pir Vilayat Inayat Khan, dus tussen de (Internationale) Soefi Beweging en de door Pir Vilayat opgerichte Internationale Soefi Orde.

Ik heb het altijd als belangrijke opgave gezien om ondanks zulke begrijpelijke verschillen toch de harmonie te bewaren, zodat we waar mogelijk vriendschappelijk zouden kunnen samenwerken en ons bewust zouden blijven van de eenheid van het Soefi-ideaal. Daarvan kon na de vergadering in Genève in 1957 geen sprake zijn; de botsing was heel fel. We gingen in onenigheid uiteen. Het heeft jaren geduurd voordat weer gesprekken konden ontstaan.

Helaas is Pir-o-Murshid Ali Khan in 1958 vrij onverwacht gestorven. Dat gaf weer problemen. Hij had namelijk in zijn testament Mahmood Khan als opvolger aan gewezen, maar met de clausule ‘when he has finished his studies and is ready for it. Before that Murshid Musharaff should take full charge’. Later wilde hij dat testament veranderen, maar daar is hij niet meer toe gekomen. Het Executive Committee kwam toen voor een moeilijke beslissing te staan, maar besloot dat Mahmood er inderdaad niet klaar voor was en dat dus Murshid Musharaff Khan het hoofd van de Soefi Beweging moest worden. Mahmood was het daar weliswaar niet mee eens, maar heeft zich erbij neergelegd omdat het zo in het testament was beschikt. Later zou dat toch nog problemen opleveren. Tijdens het eerste jaar van mijn ministerschap in het kabinet-De Jong in 1967 is ook Murshid Musharaff onverwachts gestorven. Wij hebben toen in het Executive Committee Fazal Inayat Khan als opvolger benoemd. Mahmood is daarop een kort geding begonnen tegen mij en Shahzadi, de weduwe van Musharaff Khan. Hierover verschenen natuurlijk vervelende berichten in de kranten. Toen ik het kort geding won,⁶⁹ was de VVD dan ook gerustgesteld en ik was opgelucht.

Musharaff Khan

_______________

10. Witteveen, H.J., Soefisme en economie, Ankh-Hermes, Deventer, 2001, pag. 70

11. Nederlandsche Vereeniging voor Hooger Onderwijs in de Economische Wetenschappen (Nederlandsche Economische Hoogeschool) te Rotterdam, Jaarboek 1951-1952, pag. 31

12. In januari 2009 met het Sociaal Recht opgegaan in het nieuwe tijdschrift Recht en Arbeid van uitgeverij Kluwer.

13. Zitting 1954-1955, 4009, Algemene ouderdomsverzekering, Memorie van Toelichting, nr 3, Hoofdstuk VI Stelstel van Financiering

14. Zitting 1954-1955, 4009, Algemene ouderdomsverzekering, Koninklijke Boodschap nr 1, 29 juni 1955, Ontwerp van Wet, nr 2

15. Witteveen, prof. dr H.J. en Eizenga, drs W., ‘De keuze tussen fondsvorming en omslagstelsel opnieuw getoetst, “Ontwerp 4009 (II)” repliek’, overdruk uit Sociaal Maandblad Arbeid van februari 1956

16. Thans: De Maatschappij, Ondernemend netwerk sinds 1777

17. ‘Loonsverhoging of Revaluatie?’, Maatschappij Belangen, oktober 1954, nr 10, Nederlandsche Maatschappij voor Nijverheid en Handel, pag. 235-237

18. Ibid., pag. 237

19. Handelingen Tweede Kamer 1949-1950, 5de Vergadering, 28 september 1949,

20. Tekst van de Radio-voordracht over het Wetsontwerp op de Publiekrechtelijke Bedrijfsorganisatie gehouden door Prof. Dr H.J. Witteveen op Donderdag 19 Jan. 1950, des avonds 8.05 in de A.V.R.O.-rubriek ‘In het Radio-Zoeklicht’

21. ‘De publiekrechtelijke bedrijfsorganisatie in Nederland’, Teldersstichting, 1958

22. Wibaut, F.M., Economische bedrijfsorganisatie, NV Boekhandel en Uitgeversmaatschappij Ontwikkeling, Amsterdam, 1919

23. Met de in die jaren gehanteerde covertekst ‘Het leidende economische blad hier te lande, onmisbaar voor de zaken- en de handelsman en voor ieder, die zich voor vraagstukken op dit gebied interesseert’, boodschap op de omslag van een overdruk van een ESB uit 1952 en 1958

24. Koopmans, J.G., M.W. Holtrop, H.J. Witteveen en J. Tinbergen, Monetaire uiteenzettingen, overdruk uit Economisch Statistische Berichten, ongedateerd

25. Witteveen, prof. dr H.J., ‘Inflatie, revaluatie en de Millioenennota 1955’, ESB, 29 september 1954, Monetaire uiteenzettingen

26. Witteveen, prof. dr H.J., ‘Conjunctuur der conjunctuurpolitiek: de Millioenennota 1954’, ESB, 14 oktober 1953

27. Holtrop, dr M.W., ‘Het criterium voor localisering van monetaire storingsverschijnselen. Beschouwingen naar aanleiding van de artikelen van Prof. Mr J.G. Koopmans over het Bankverslag 1953 (1) en (11)’, ESB, 1 en 8 september 1954, Monetaire uifteenzettingen

28. Links, drs J.A., Tinbergen, prof. dr J., ‘Is er in Nederland inflatie?’, ESB, 6 oktober 1954, Monetaire uiteenzettingen

29. Witteveen, prof. dr H.J., ‘De monetaire interpretatie van onze economische ontwikkeling’, ESB, 3 november 1954, Monetaire uiteenzettingen

30. Tinbergen, prof. dr J., ‘Was 1954 inflatoir?’, ESB, 1 december 1954, Monetaire uiteenzettingen

31. Holtrop, dr M.W., ‘De interpretatie van monetaire verschijnselen’, ESB, 15 december 1954, Monetaire uiteenzettingen

32. Witteveen, prof. dr H.J., ‘Monetaire begrippen en monetaire normen’, ESB, 9 februari 1955, Monetaire uiteenzettingen, overdruk uit Economisch Statistische Berichten

33. Ibid.

34. Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen, Levensberichten en herdenkingen, Amsterdam, 2002, pag. 97

35. Witteveen, prof. dr H.J., ‘De Miljoenennota 1961: tegenwicht door “timing”’, ESB, 19 oktober 1960, pag. 1004

36. Die leidde tot de oprichting van het IMF.

37. Witteveen, prof. dr H.J., ‘Revaluatie. De wisselkoers als instrument van structuurpolitiek’, ESB, 22 maart 1961

38. Brief van de minister van Financiën betreffende de revaluatie van de gulden, Kamerstuk Tweede Kamer, zitting 1960-1961, Kamerstuknummer 6284 ondernummer 2, 22 juni 1961, pag. 1

39. Handelingen Eerste Kamer, 33ste Vergadering, 9 mei 1961 en 34ste Vergadering, 10 mei 1961

40. Handelingen Eerste Kamer, 24ste Vergadering, 21 maart 1961, pag. 3155

41. Witteveen, prof. dr H.J., ‘De Miljoenennota 1961: tegenwicht door “timing”’, ESB, 19 oktober 1960, pag. 1004

42. Handelingen Eerste Kamer, 24ste Vergadering, 21 maart 1961, pag. 3156

43. Handelingen Eerste Kamer, 24ste Vergadering, 21 maart 1961, pag. 3161

44. Ibid., pag. 3162

45. Internationale monetaire vraagstukken, redactie: prof. dr H. W. J. Bosman, prof. drs Ch. Glasz, prof. dr C. Goedhart en prof. dr F. de Roos, Agon Bibliotheek nr 13, agon Elsevier, Amsterdam/Brussel, 1967

46. Pre-advies voor de Vereniging voor Staathuishoudkunde 1950 over: ‘Het vraagstuk der kapitaalschaarste in Nederland, meer in het bijzonder de schaarste aan risicodragend kapitaal’

47. Witteveen, H.J., Structuur en conjunctuur. Het vraagstuk der kapitaalschaarste en de huidige ontwikkeling der conjunctuurtheorie, Erven F. Bohn, Haarlem, 1956

48. Bijvoorbeeld in het boek van Gottfried von Haberler Prosperity and Depression, A Theoretical Analysis of Cyclical Movements uit 1937, een grote studie in opdracht van de Verenigde Naties, toen de Volkenbond.

49. Nocera, J., ‘This time it’s different’, International Herald Tribune, 12 oktober 2010

50. Bron: IMF

51. Bron: OECD

52. Bron: IMF

53. Dempsey, J., ‘Scrambling as the economic miracle rolls past’, International Herald Tribune, 19 augustus 2011

54. ‘When American rich get too rich’, International Herald Tribune, 5 september 2011

55. BB: saldo van inkomsten en uitgaven van goederen en diensten en voortgaande kapitaalbewegingen, bijvoorbeeld voor ontwikkelingshulp.

56. BNI: wat door iedereen – dit zijn de staatsburgers – verdiend wordt; het bni per hoofd van de bevolking is een maat voor de welvaart van een land.

57. Communiqué, ‘The G20 Seoul Summit Leaders’ Declaration’, 11-12 november 2010

58. http://www.imf.org

59. http://stats.oecd.org

60. BBP: inkomen verdiend binnen de landsgrenzen en niet door staatsburgers.

61. http://stats.oecd.org

62. Witteveen, H.J., Winstaandeel en economische groei, Dies-rede Nederlandsche Economische Hogeschool, Erven F. Bohn, Haarlem, 1961

63. Witteveen, prof. dr H.J. ‘Een economisch programma voor het nieuwe kabinet. Uit de gezichtshoek van de Volkspartij voor Vrijheid en Democratie’, overdruk uit Economisch Statistische Berichten, 2 juli 1952, nr 1832

64. ‘Ali Khan leefde het leven van een mysticus. Voor hem was het begrip van “God alleen is (bestaat)”, wat algemeen voorkomt in de belangrijkste mystieke tradities, een levende realiteit. Ali Khan wijdde zijn leven aan God. Hij begreep, dat God de kracht is in alles en achter alles. Over God zei Ali Khan: “Deze kracht werkt door alle verschillende lagen van het menselijk wezen; dit is wat de genezer en elke mysticus heeft begrepen.” [...] God manifesteert zich in alles wat bestaat. [...] Hij heeft geen vorm, maar kan zichzelf in alle vormen tonen. Elk menselijk wezen heeft een verschillende manier nodig om Hem te vinden en aan ieder van hen toont hij zichzelf naar mate van hun verlangen en hun begrip.’ Jironet, dr K., Sufi Mysticism into the West: Life and Leadership of Hazrat Inayat Khans Brothers 1927-1967, Peeters, 2009, pag. 92

65. Witboek over Suresnes, deel 1, Internationaal Hoofdkwartier van de Soefi Beweging, Commissie voor onderzoek, Vertrouwelijk, Uitsluitend bestemd voor leden van de Soefi Beweging, nr 5, pag. 53-54, Archief Soefi Beweging

66. Jironet, dr. K., Sufi Mysticism into the West: Life and Leadership of Hazrat Indyat Khans Brothers 1927-1967, Peeters, 2009, § 2.6.4 en § 3.5.2

67. Witboek over Suresnes, deel 1, Internationaal Hoofdkwartier van de Soefi Beweging, Commissie voor onderzoek, Vertrouwelijk, Uitsluitend bestemd voor leden van de Soefi Beweging, nr 5, Archief Soefi Beweging

68. Witboek over Suresnes, deel 2, Bijlagen, Internationaal Hoofdkwartier van de Soefi Beweging, Commissie voor onderzoek, Vertrouwelijk, Uitsluitend bestemd voor leden van de Soefi Beweging, nr 5, Archief Soefi Beweging

69. ‘Minister Witteveen wint Soefi-geding’, De Waarheid, 3 januari 1969

5

Nederlandse politiek:
minister van Financiën 1963-1965,
Tweede Kamer 1965-1967,
minister van Financiën 1967-1971

5.1 FORMATIE KABINET-MARIJNEN

Ik was inmiddels tot de conclusie gekomen dat de combinatie van het gewoon hoogleraarschap met mijn politieke werk en daarnaast enkele commissariaten toch te veel begon te worden. Er bleef te weinig tijd voor het wetenschappelijke werk, met name door het toenemend gebruik van wiskunde en econometrie. Ik besloot begin 1963 voor de politiek te kiezen en gaf het hoogleraarschap op, maar behield als inkomstenbron mijn commissariaten en accepteerde een plaats op de kandidatenlijst van de VVD voor de Tweede Kamer. Tegelijkertijd werd mij gevraagd om de partijvoorzitter van de VVD, mr Pieter J. Oud, op te volgen gezien de conflicten tussen hem en Harm van Riel, fractievoorzitter van de VVD in de Eerste Kamer. Na de verkiezingen maakte ik dus in de VVD-fractie de onderhandelingen over de kabinetsformatie vanaf de zijlijn mee. Die onderhandelingen verliepen moeizaam, omdat in de grote fractie van de KVP – toen nog 50 kamerzetels⁷⁰ – ernstige spanningen ontstonden tussen de linker- en rechtervleugel. De nieuwe fractievoorzitter van de KVP, dr W.L.P.M. de Kort, had nog weinig gezag.⁷¹ Het kabinet-Marijnen, dat, na herhaalde mislukkingen, ten slotte met de drie confessionele partijen (KVP, ARP en CHU, de laatste twee partijen beide met 13 zetels⁷²) en de VVD – met 16 zetels – gevormd werd, droeg van die moeilijke totstandkoming duidelijk de sporen. Het was weliswaar een formatie naar rechts, maar de KVP-fractie vaardigde twee tamelijk felle, linkse persoonlijkheden af: Gerard Veldkamp voor Sociale Zaken, die van het begin af sterk aandrong op ruimte voor de verhoging van de AOW, en de vakbondsman Pieter Bogaers, die op Volkshuisvesting kwam en daar in de gunstige situatie verkeerde dat in de regeringsverklaring de woningbouw de eerste prioriteit kreeg. Voorts kwam er uit de kringen van de CHU Koos Andriessen, een econoom die ook tamelijk links was gericht. Dat alles gaf spanningen in het kabinet. Wat het partijvoorzitterschap van de VVD betreft, dat ging uiteindelijk naar ir K. van der Pols, want tijdens de formatie werd ik – inmiddels tweeënveertig jaar – gevraagd om minister van Financiën te worden. Ik was hier al eerder voor gevraagd, omdat ik als econoom gerespecteerd werd.

5.2 EEN GROTE VERANDERING

Afgezien van de specifieke problemen door de samenstelling van het kabinet was de ministersfunctie waartoe ik nu geroepen werd een overweldigende taak die mij van het begin af volledig in beslag nam. Het was ook een compleet andere functie dan die van hoogleraar. In plaats van rustig onderzoek, waarin alle aspecten bekeken konden worden en er een zorgvuldige afweging kwam, moesten nu snel beslissingen worden genomen.

Daar kwam bij dat ik als minister bijna altijd alléén moest beslissen. Hoewel ik allerlei adviezen kreeg en er soms afwijkende standpunten waren bij andere departementen, lag de beslissing alleen bij mij. In het algemeen was er niemand met wie ik daar nog eens vertrouwelijk over kon overleggen. Alleen met Willem van den Berge, mijn staatssecretaris voor de belastingpolitiek, had ik soms vertrouwelijke gesprekken over algemeen politieke vragen. Eerst vond ik dit moeilijk en was ik ook onzeker, maar ik leerde gelukkig snel hiermee om te gaan. Met name ook dat elke beslissing in de publiciteit komt. Dit maakt objectiviteit vaak niet meer mogelijk. Wel is het uiteindelijk zo dat, wanneer een besluit in de ministerraad is genomen, alle ministers gezamenlijk verantwoordelijk zijn.

Vaak waren er tegengestelde belangen tussen Financiën en de andere ministers, die voor hun werk meer wilden uitgeven dan was afgesproken.

Die afweging tussen belangen gaf natuurlijk spanning en een grote verantwoordelijkheid. Het was ook een nieuwe ervaring om ineens aan het hoofd van zo’n grote organisatie te staan. Na mijn persoonlijk rustige hoogleraarsbestaan bracht dit een grote verandering. De eerste paar weken voelde ik de druk van de nieuwe taak sterk. Dat werd gesymboliseerd door de grote Amerikaanse auto met chauffeur waarmee ik werd afgehaald, door de ontvangst op het departement, waar mijn kamerbewaarder De Groot – altijd in jacquet gekleed – mijn gasten ontving en voor koffie, thee, en dergelijke dingen zorgde, en door mijn grote historische kamer met uitzicht over de Kneuterdijk. Geleidelijk werd dat alles gewoon en begon ik te zien hoe ik met de organisatie van dat grote departement kon werken.

Ik nam die organisatie zoals ik die aantrof. Pas jaren later heb ik enkele veranderingen aangebracht. Ik ben steeds dankbaar geweest om te kunnen werken met zo’n prachtig gemotiveerd en loyaal apparaat. Het was nog een vrij formele organisatie, waar ik als minister steeds met ‘excellentie’ werd aangesproken en waar tutoyeren pas geleidelijk bij enkele topambtenaren mogelijk werd. Wat ik heel positief en belangrijk vond, was dat mijn ambtelijke adviseurs eerlijk hun eigen oordeel gaven: ze waren loyaal tegenover die zo essentiële verantwoordelijkheid van Financiën. Maar wanneer mijn besluit anders uitviel, voerden zij dat zo uit en verdedigden dat: zij waren loyaal tegenover mijn functie.

Het niveau van de ambtelijke staf was over het algemeen uitstekend en ik vond dat ik goed werd geadviseerd. Dat ging voor een groot deel langs schriftelijke weg. De nota’s met voorstellen voor beslissingen en adviezen ten aanzien van voorstellen van andere ministeries passeerden een ambtelijke hiërarchische lijn, waarbij de verantwoordelijke hogere ambtenaar correcties en toevoegingen op het stuk kon plaatsen en dan zijn akkoord kon geven. Ik kon er dan mijn beslissing op schrijven. Mijn alleraardigste, vrolijke en uitstekende secretaresse, mevrouw Van den Adel, zorgde dat die stukken tijdig bij mij kwamen en leidde deze na een beslissing weer verder.

Bestudering van deze stukken kostte natuurlijk tijd. Ik wilde goed begrijpen wat er omging en vroeg soms een betrokken junior ambtenaar om nadere toelichting te geven. Zo leerde ik het functioneren van het departement en de vele zaken die er speelden langzamerhand kennen. Soms stapelden de stukken zich te hoog op door vergaderingen en urgent werk en dan moest ik ’s avonds of zaterdags op het departement komen om het werk af te maken.

Over tal van onderwerpen werd natuurlijk een zekere strijd gevoerd met andere ministers en departementen. De normale gang van zaken was dat ambtelijk overleg werd gevoerd vóórdat de zaak ter beslissing aan de betrokken ministers werd voorgelegd. Soms kon dat de nodige tijd kosten of was ambtelijke overeenstemming niet mogelijk. Collega-ministers probeerden dan in sommige gevallen iets wat ze graag wilden persoonlijk aan mij voor te leggen, bijvoorbeeld ‘en marge’ van het wekelijkse diner op maandag in Hotel Des Indes. Dat was gevaarlijk: het werd als heel redelijk voorgesteld en bezwaren kwamen niet altijd duidelijk naar voren. Ik leerde dus algauw in zo’n geval toch om ambtelijk overleg te verzoeken met de betrokken ambtenaar bij Financiën en een ambtenaar van het vragende departement.

Heel leerzaam was de ‘coup’ van minister Biesheuvel (van Landbouw) in het kabinet-Marijnen, die mij al snel na mijn benoeming persoonlijk kwam bezoeken om voor een urgent probleem extra geld te vragen. Het leek niet onredelijk, maar ik vroeg mr E. van Lennep, de thesauriergeneraal, om bij het gesprek te komen en die stelde dat het ministerie van Landbouw dan compensatie moest geven door beperking van andere uitgaven. Sindsdien ben ik altijd op mijn hoede geweest tegenover Biesheuvel, al kregen we wel een goede relatie.

Later, tegen het einde van het kabinet-De Jong, heb ik een keer juist verder ambtelijk overleg verboden. Ik kreeg verslag van ambtelijke besprekingen met Binnenlandse Zaken en Sociale Zaken over een structurele verbetering van de ambtelijke salarissen. Dat zou aanzienlijke extra uitgaven vragen, die dan over de volgende jaren onder latere kabinetten zouden moeten worden uitgesmeerd. Ik was daar een groot tegenstander van, temeer omdat het de volgende kabinetten zou belasten. Ik instrueerde daarom de betrokken inspecteur om te zeggen dat ik hier zó tegen was dat ik geen verder ambtelijk overleg wenste. Dat was effectief: van dit plan heb ik daarna niets meer gehoord.

Een heel belangrijk onderdeel van de organisatie vormde natuurlijk de Belastingdienst. De verantwoordelijkheid daarvoor kon ik gelukkig overlaten aan mijn staatssecretaris. Eerst was dat Willem van den Berge, een intelligente en wijze man, die de belastingproblematiek uit een lange en succesvolle carrière in het belastingwezen goed kende. Hij was bovendien een warme man met een bijzonder gevoel voor humor, met wie ik het uitstekend heb kunnen vinden. In het kabinet-De Jong was het Ferd Grapperhaus, met wie ik ook uitstekend heb kunnen werken. Hij was heel intelligent en kende de belastingproblematiek uit zijn ervaring als belastingconsulent. Hij was inventief en creatief. Hij werd ook door mijn collega’s bijzonder gewaardeerd. We hebben samen belangrijke belastingwetten tot stand kunnen brengen: de inflatiecorrectie van de inkomstenbelasting en de nieuwe omzetbelasting, de belasting over de toegevoegde waarde (BTW).

In de organisatie van het departement heb ik later tijdens het kabinet-De Jong een belangrijke wijziging aangebracht. Het was lang zo geweest dat, direct onder de minister, de thesaurier-generaal de topverantwoordelijkheid had over het gehele departement – behalve de belastingdienst –, met inbegrip van het directoraat van de Rijksbegroting. Die functie werd uitstekend vervuld door jonkheer Emile van Lennep. Door de groeiende omvang van het werk van het departement Financiën en allerlei internationale bijeenkomsten, waarin hij een belangrijke rol speelde, werd zijn taak echter hoe langer hoe zwaarder. Hij reisde veel, ook naar de Verenigde Staten, en moest dan als hij terugkwam onmiddellijk weer deze ambtelijke taak vervullen.

Ik zag dat het voor hem onmogelijk werd om het belangrijke werk, inclusief de vele vertakkingen van het directoraat van de Rijksbegroting, goed te volgen en daar leiding aan te geven. Hij liep gevaar zich te overwerken en kreeg een ernstige waarschuwing voor wat betreft zijn hart. Daarom heb ik besloten een splitsing aan te brengen en van het directoraat van de Rijksbegroting een afzonderlijk directoraat-generaal te maken onder de volledige ambtelijke verantwoordelijkheid van een directeur-generaal, die direct aan mij rapporteerde.

Voor die functie hadden wij in dr W. Drees een briljante man. Emile van Lennep was zelf tegen deze wijziging. Hij vond het belangrijk dat de thesaurier-generaal het overzicht en toezicht zou houden op het gehele departement. Ik begreep dat wel, maar voerde deze verandering toch door. Zo is het ook na mijn tijd gebleven en ik geloof dat het beter heeft gewerkt.

Van Lennep was een intelligente, sociabele en ambitieuze man. Elke woensdag gingen wij samen met Holtrop, directeur van De Nederlandsche Bank, lunchen in restaurant De Hoogwerf in de wijk Marlot in Den Haag. Wij bespraken dan de nationale en internationale monetaire politiek. Daar was de bank verantwoordelijk voor onder toezicht van de minister van Financiën. Omdat we de lunch eenvoudig wilden houden en het niet te lang mocht duren, aten wij dan altijd biefstuk met brood of een boerenomelet.

Ik was sterk gemotiveerd om het werk van minister van Financiën te doen, omdat het altijd mijn ideaal was geweest om te bewerkstelligen dat de vrije economie optimaal kan functioneren. De theorieën waar ik als hoogleraar over sprak, wilde ik nu zoveel mogelijk toepassen, maar de taak van minister van Financiën was niet gemakkelijk voor mij. Het inzicht in de complexe problemen was er bij mij wel, maar mijn sterke neiging tot harmonie kon botsen met de noodzaak voor een minister van Financiën om ‘nee’ te zeggen tegen allerlei verlangens van collega’s en het parlement om meer uit te geven. Dat is mij in het begin herhaaldelijk voorgehouden. Mijn streven was om het ‘nee’ zeggen te combineren met het samen met die collega zoeken naar een oplossing van zijn probleem, een oplossing die ook in het financiële kader zou passen, een evenwichtige afweging dus. Daar ben ik gaandeweg beter in geworden. Ik werd daarbij sterk geholpen door mijn Soefi-training.

5.3 SOEFI-TRAINING

Twee dingen waren bij die Soefi-training van veel belang. In de eerste plaats leerde ik door regelmatige meditatie ook de grote problemen waar ik mee bezig was weer los te laten, om daar vrij van te zijn en er in die zin dus een zekere distantie toe te bewaren. De dingen wel met veel concentratie doen, maar er niet helemaal in gevangen blijven. Dan kun je beter afwegen en kun je ook uitrusten en niet doordraaien in problemen waar je maar over blijft nadenken. In de tweede plaats en in samenhang daarmee kon die meditatie vaak helpen om ineens de juiste oplossing voor problemen te vinden. In het begin was ik soms wel gevangen in de spanningen en de strijd, de tegenstellingen die er waren. Maar langzamerhand ging dat mij gemakkelijker af met hulp van mijn Soefi-oefeningen, die ik altijd regelmatig ben blijven doen. Een halfuur ’s morgens en drie kwartier ’s avonds aan het einde van de dag.

Het gaat erom die afstemming, dat contact met de innerlijke stroom ook overdag en tijdens het werk zoveel mogelijk vast te houden. Geleidelijk – in de verdere loop van mijn leven – heb ik geleerd om ondanks alle indrukken die op je afkomen, met de vragen die daaruit kunnen voortkomen, toch die innerlijke afstemming te bewaren. Maar ook, als dat in de drukte en de spanning toch verstoord was geraakt, me daar dadelijk bewust van te worden en die verbinding weer te herstellen door een – soms maar heel kort – moment van meditatie. Hierbij kon ik mijn ademhaling weer in het juiste ritme brengen en mij openstellen voor de inspiratie van een heilig woord (wazifa). Er kan dan een verbindende meditatielijn ontstaan, die onder al je activiteiten aanwezig blijft en op een wonderlijke manier in je leven gaat werken, regelend en creatief, zodat dingen op de juiste manier samenkomen en harmonischer verlopen.

5.4 KABINET-MARIJNEN

Ik kwam dus eerst in het kabinet-Marijnen (1963-1965). De samenstelling ervan was moeilijk voor mij. Het bleek een uitdaging en daardoor ook een leerschool. Moeilijk, want in de economische sector kwamen sterke politici met heel veel ambitie.

Zoals bij Sociale Zaken minister Gerard Veldkamp, die de sociale verzekering wilde uitbouwen. Met hem heb ik op den duur toch een goede relatie kunnen opbouwen door ten dele aan hem toe te geven, maar in ruil daarvoor dan wel van hem steun te krijgen om de loonontwikkeling in de hand te houden, wat in die tijd heel belangrijk was.

Dan was er bij Volkshuisvesting de ambitieuze minister Pieter Bogaers, die in de gelukkige omstandigheid verkeerde dat in het regeringsprogramma de woningbouw als eerste prioriteit van het kabinet was aangemerkt. Dat maakte hem ambitieus en sterk. Met hem kreeg ik grote moeilijkheden, zodat ten slotte minister-president Marijnen tussen ons moest bemiddelen.

Voor Landbouw was minister Barend Biesheuvel verantwoordelijk, een heel ambitieus politicus die door meer te bereiken voor de landbouw zijn politieke carrière wilde versterken. Als gezegd kwam hij direct na mijn benoeming al met een vraag om enkele extra uitgaven te doen. Ik heb daar toen aan toegegeven maar er wel compensatie op andere posten van zijn begroting voor gevraagd.

Minister van Economische Zaken was Koos Andriessen – nog jonger dan ik – met wie ik logischerwijs moest samenwerken, maar omdat wij in het begin van de kabinetsperiode in een opwaartse loon- en prijsspiraal dreigden te raken, was hij vaak een tegenstander omdat hij tariefsverhogingen van staatsbedrijven wilde beperken en dat kostte geld. Een dieperliggende oorzaak van deze aanzienlijke loon- en prijsstijgingen was dat Nederland in 1949 volledig met de grote devaluatie van het Britse pond was meegegaan. Onze concurrentiepositie was daardoor sterk verbeterd. Dat kwam de groei in onze wederopbouwperiode zeer ten goede, maar ondanks de 5 procent revaluatie van de gulden samen met de Duitse mark in 1961 werd die groei in 1963 zo sterk dat hij tot een loonexplosie leidde.

Als gevolg van de gunstige economie was er zo’n krapte op de arbeidsmarkt ontstaan dat de lonen eenvoudig boven de cao’s uitstegen, zelfs buiten de vakbeweging om. Dat diende in goede banen te worden geleid en dus werd inderdaad een hoge loonstijging geaccepteerd. Zo ontstonden ook prijsstijgingen en dat bracht ons in een klimaat van inflatie, een moeilijk begin voor het kabinet.

Eind 1963, toen duidelijk was dat de loonstijging in 1964 ver boven de 10 procent zou uitkomen, dreigde Koos Andriessen met aftreden. Hij voorzag dat er een inflatoire loon- en prijsspiraal zou ontstaan indien het beleid niet geheel gewijzigd zou worden. Maar hij kreeg daarbij geen steun. Veldkamp en Bogaers wilden aan hun prioriteiten vasthouden en reageerden ‘als door een adder gebeten’.⁷³

Ik zelf deelde de zorg van Andriessen wel, maar zag de realiteit: de macht van de populaire minister van Sociale Zaken Veldkamp, die verantwoordelijk was voor het loonbeleid, was in feite bijzonder beperkt. Werkgevers en werknemers hadden kort tevoren de volledige verantwoordelijkheid gekregen over het afsluiten van collectieve arbeidsovereenkomsten.

De voorzitter, Marijnen, wist de kwestie te sussen en Andriessen liet zijn dreigement met aftreden vallen. De enig begaanbare weg leek mij overleg van een delegatie van het kabinet met de sociale partners. Veldkamp zou daar de centrale rol moeten spelen. Ik zocht dus vertrouwelijk overleg met hem om te bespreken hoe wij tot samenwerking zouden kunnen komen. Daarbij had ik één troefkaart: Veldkamp had een hoge prioriteit en wel verhoging van de aow. Maar in een klimaat van loonen prijsstijgingen kon de AOW-premie niet te veel verhoogd worden. Hij wilde dus een beperkte overheidsbijdrage. Zo kwamen wij tot een overeenkomst: ik zou ruimte zoeken voor die beperkte rijksbijdrage aan de aow en hij zou zich met zijn grote gezag bij de vakbeweging inzetten voor een matiging van de loonbeweging. Hij had in deze moeilijke situatie van een overspannen arbeidsmarkt nog een mogelijkheid om iets te bereiken.

Bij minister-president Marijnen en zijn vrouw Mini in het Catshuis, met minister E. Toxopeus en staatssecretaris J. Bakker.

In de ministerraad van 13 december 1963 beschreef Veldkamp de loonontwikkeling heel treffend als ‘een op hol geslagen paard’⁷⁴ dat niet kan worden tegengehouden, maar waar men moet meelopen om de teugels weer in handen te krijgen. Hij organiseerde een bijeenkomst met werkgevers en werknemers, waar Andriessen en ik ook bij aanwezig waren. Daar wees hij op de noodzaak van matiging om de loon- en prijsspiraal niet verder te laten doorwerken. Hij hield zich daarbij heel loyaal aan onze afspraak.

In de zitting van de Tweede Kamer op 13 februari 1964 naar aanleiding van de bespreking van de brief van de ministers van Sociale Zaken en Volksgezondheid, van Economische Zaken en van Financiën betreffende de algemene situatie op het gebied van lonen en prijzen zegt Veldkamp hierover: ‘Ik kan mededelen, dat volgens de mij op dit ogenblik ter beschikking staande gegevens voor rond 25 collectieve arbeidsovereenkomsten, betrekking hebbende op ruim 565.000 werknemers, de gemiddelde loonkostenstijging in de contracten 11,6 pct. bedraagt, afgezien van de in sommige contracten voorkomende ondernemingsgewijze differentiatie, die volgens het stichtingsakkoord [van in de Stichting van de Arbeid verenigde vertegenwoordigers van de centrale organisaties van werkgevers en werknemers van 29 oktober 1963] op een zodanige wijze moet worden toegepast, dat zij niet leidt tot een wezenlijke stijging van het loonniveau.’⁷⁵

En: ‘De Regering vertrouwt, dat het aldus mogelijk zal blijken, tot ontspanning op de arbeidsmarkt bij te dragen zonder dat wij echter de groei op essentiële wijze aantasten en zonder dat wij in een moeilijk cureerbare recessie geraken. Ik mag daarvoor overigens nog eens verwijzen naar het betoog van mijn ambtgenoot van Financiën van gisteravond.’⁷⁶

In deze vergadering wees ik op de gevolgen van de loonstijging: ‘Het is dan duidelijk, [...], dat met een sterke stijging van de consumptie ten gevolge van de loonstijging enerzijds en een sterke stijging van de investeringen anderzijds de bestedingen meer moeten gaan toenemen dan overeenkomt met het beschikbare nationale produkt en dat dus een vrij sterke achteruitgang van de betalingsbalans het gevolg moet zijn. In de pers is het cijfer van een miljard als tekort op de betalingsbalans al genoemd; inderdaad gaat de prognose [van het Centraal Planbureau] in die richting.’⁷⁷

Het saldo van de lopende rekening van de betalingsbalans van 1964 werd uiteindelijk een tekort van 700 miljoen gulden.⁷⁸

Ik concludeerde aan het eind van de vergadering rond middernacht: ‘[...] maar laten wij hopen, dat wij het schip zo kunnen besturen, dat wij [...] zo weinig mogelijk een evenwichtverstoring van langere duur behoeven te krijgen. Ik geloof, dat in de laatste maanden of misschien de laatste maand in ruimere kring daarvoor meer begrip is ontstaan. De besprekingen in de stichting hebben aangetoond, dat er begrip bestaat, dat er samenwerking in die richting kan zijn. Ik hoop, dat dat in de komende maanden inderdaad mogelijk zal zijn. Dat zal voor onze hele maatschappij en economie heilzaam zijn.’⁷⁹

In de ministerraad van 31 januari 1964 beschreef Veldkamp zijn situatie heel treffend. Hij zei: ‘Ik heb een huwelijk van sociale voorzieningen met de belastingen.’⁸⁰

De werkelijke loonstijging kwam echter uiteindelijk toch uit op de door Andriessen gevreesde 15 procent. Dit kwam doordat de groei van de economie sterk bleef en de vraag naar arbeidskrachten ook, zodat veel overwerk nodig was.

Maar de uitwerking van de afgesproken matiging kwam in 1965, toen de loonstijging tot 11 procent terugliep, zodat de prijsstijging niet verder omhoog ging.

Minister Andriessen had hier ook aan gewerkt met een versterking (wijziging) van de Prijzenwet (wet van 1961, die de overheid in staat stelt maximumprijzen en maximumprijsverhogingen vast te stellen of prijsverlagingen stop te zetten). Ik verwachtte daar zelf niet veel van en vond dat zulke maatregelen niet passen in een vrije economie. In de ministerraad zijn deze voorstellen ook afgezwakt. Andriessen zelf hoopte dat er toch een psychologische invloed van uitging. Zowel in de Tweede Kamer als bij de werkgevers in de SER (Sociaal-Economische Raad) was er veel verzet tegen. Het Utrechts Nieuwsblad kopte op 5 maart 1964: ‘Forse kritiek op het voorstel Prijzenwet’. Ten slotte is de wet in 1964 zestien keer gebruikt (bijvoorbeeld m.b.t. de toegangsprijs voor het Wandelhoofd – de pier – in Scheveningen).⁸¹

De onderstaande figuur laat zien hoe hoog de loonstijging in 1964 opliep en daarna in 1965 weer afzwakte, zodat ook de prijsstijging in 1965 weer terugliep.

Loon- en prijsstijgingen 1963 t/m 1972 in % t.o.v. voorgaande jaar

Bron prijsstijging: CBS

Bron loonsomstijging: Miljoenennota’s 1965-1973, Verslag Cie voor Economische Zaken 10 en 15/1/1974, 18e halfjaarlijks economisch rapport SER

De loonstijging bleef dus toch hoog en de conjuncturele overspanning sterk. Daarbij speelden twee andere elementen die een extra stimulans aan de conjunctuur zouden geven: de frenetieke manier waarop Bogaers de woningbouw steeds verder opdreef en aan mijn kant de inflatiecorrectie (belastingverlaging) van de inkomstenbelasting, die ook in het regeringsprogramma van 1963 was vastgelegd, maar waarvan de ingangsdatum nog was opengelaten. Bij punt 2 ‘De prioriteiten’,⁸² staat hierover onder e.:

‘Neutralisering van de progressiefactor in de belastingheffing, zich voornamelijk openbarend in een sluipende verzwaring van de druk der loon- en inkomstenbelasting, is – als minimum – geboden, omdat de loon- en inkomstenbelasting voor de lagere inkomens en de inkomens van de middengroepen bijzonder hoog moeten worden geacht, in vergelijking tot andere landen exceptioneel hoog.

Voortzetting van het gevoerde beleid, mede gericht op structurele belastingverlaging, mits budgettaire en sociaaleconomische overwegingen zich daartegen niet verzetten.’

Onder f. staat echter:

‘Voorrang boven andere desiderata wordt verleend aan het woningbeleid. In de periode 1963-1967 moet beduidend op de woningachterstand worden ingelopen en daarmede een evenredige bijdrage worden geleverd tot opheffing – voor zover enigszins mogelijk – van de woningnood in 1970.’

Een dergelijke concurrentie tussen beide prioriteiten moest wel tot problemen leiden.

Op 12 augustus 1964 diende ik het betreffende wetsontwerp ‘Verlaging van de inkomstenbelasting en van de loonbelasting’⁸³ in, met onder artikel i, 2.a. en 2.b. de termijnen, waarin: ‘het eerste gedeelte in werking treedt uiterlijk op 1 januari 1966’ en ‘het tweede gedeelte in werking treedt uiterlijk op 1 januari 1967.’

Voor het eerste gedeelte van de inflatiecorrectie werd over een bedrag van circa 500 miljoen gulden gesproken. ⁸⁴ In de Tweede Kamer was dan ook grote aandrang om die correctie al op 1 juli 1965 door te voeren.

Daartegenover stond dat de eerste prioriteit voor de woningbouw al geleid had tot een woningbouwprogramma van 100.000⁸⁵ woningen in 1964, wat hoger lag dan de 90.000 woningen uit de regeringsverklaring. Daarvoor had ik ruimte gevonden. Maar in de ministerraad vroeg Bogaers nu nog meer. Dat ging mij te ver. De bouwmarkt was toch al gespannen. Ik kon het met hem hierover niet eens worden. Ik ging ook niet akkoord met zijn voorstel om een nieuwe categorie woningwetwoningen (de zogenaamde woningwet-b-woningen) te creëren, die van hogere kwaliteit zouden zijn en toch gesubsidieerd zouden worden. Dat zou onfaire concurrentie zijn voor de particuliere premiebouw.

Het conflict met Bogaers moest ten slotte eind december 1964 door bemiddeling van Marijnen worden opgelost. Dat vergrootte het toekomstig beslag op de begrotingsruimte en droeg verder bij aan de conjuncturele spanning. Ik was daar ongelukkig over, want bij mijn collega Bogaers werkte mijn harmonische benadering niet. Ik begreep hem wel: hij had een taak die een eerste prioriteit voor het kabinet was en had al vele weerstanden in zijn departement en in de sector weten te overwinnen. Bogaers wilde niet luisteren naar mijn financiële bezwaren, al waren die ook gegrond op onze regeringsverklaring. Hij was volkomen eenpuntig en schoof tevens een zeer noodzakelijke verbetering van het huurbeleid – die belangrijk had kunnen bijdragen tot de oplossing van de woningnood – weg naar de toekomst. Er was ook geen ruimte voor een gesprek met hem en je kon dus geen alternatief met hem vinden, behalve het door Marijnen gesuggereerde compromis.

Maar ik realiseerde mij dat het conflict zou terugkomen bij de voorbereiding van de begroting voor 1966. Daar zouden de financiële gevolgen van het compromis in alle duidelijkheid op tafel komen en ik was vastbesloten om de totale uitgaven toch binnen de afgesproken ruimte te houden. Dan zou Bogaers moeten inbinden of andere departementen zouden offers moeten brengen. Het conflict met Bogaers zou dan tot een crisis in het kabinet-Marijnen leiden, maar het kabinet viel al in februari 1965 over de commerciële televisie. Zo kwam de verantwoordelijkheid bij het kabinet-Cals en mijn opvolger Vondeling, die ten slotte een uitgavenstijging boven de norm – die hij eigenlijk niet wilde – toch moest accepteren. Het conflict verschoof zo van het kabinet naar de Tweede Kamer, waar ik de strijd kon voortzetten, totdat in de nacht van Schmelzer de KVP eindelijk de noodzakelijke keuze maakte. Alleen door het maken van die keuze voor een gezond financieel beleid kon het volgende kabinet-De Jong in 1967 weer een harmonische regering worden.

In de problematische situatie waarin wij ons intussen begin 1965 nog bevonden (dat Bogaers steeds te veel geld kreeg), kon ik mij niet verenigen met de ingangsdatum van de inflatiecorrectie van de inkomstenbelasting vóór 1966. Maar de Kamerfracties van KVP en VVD oefenden maximale politieke druk uit om die ingangsdatum op 1 juli 1965 te stellen. Dat zou echter niet passen in de conjuncturele situatie. De ministerraad was bereid om die vroegere ingangsdatum onaanvaardbaar te verklaren, maar dat zou ons in grote moeilijkheden kunnen brengen. Daarom was minister Veldkamp nu bereid om een oplossing te zoeken in een voor mij aanvaardbare, meer restrictieve loonpolitiek. Zo kon ruimte voor de vervroeging van de belastingcorrectie worden gevonden door een loonpolitiek, waardoor de conjunctuur met een vergelijkbaar bedrag zou worden ontlast. Minister Veldkamp maakte die oplossing eind november 1964 mogelijk.⁸⁶

Een en ander werd, tezamen met enkele andere conjuncturele maatregelen, besproken met de fractievoorzitters van de coalitiepartijen. De vervroeging van het eerste gedeelte van de inflatiecorrectie per 1 juli 1965 werd op 1 december 1964 in een Nota van Wijziging vastgelegd. De uiterlijke ingangsdatum van het tweede gedeelte op 1 januari 1967 bleef gelijk aan die in de ontwerpwet.⁸⁷

In een brief aan de Tweede Kamer op 1 december 1964 schrijf ik met mijn staatssecretaris Van den Berge:

‘Inmiddels heeft de Stichting van de Arbeid aan de Minister van Sociale Zaken medegedeeld dat binnen de stichting een fundamenteel verschil van inzicht is gerezen tussen werkgeversorganisaties en werknemersorganisaties omtrent de loonpolitieke mogelijkheden in 1965. Naar aanleiding daarvan heeft genoemde Minister deze ochtend de beslissing van de Regering omtrent de loonpolitieke mogelijkheden in 1965 ter kennis van de beide voorzitters van de stichting gebracht. In deze situatie lag tevens de weg open om ook over de ingangsdatum van het eerste gedeelte van de verlaging een gecoördineerde beslissing te nemen, een coördinatie welke voor de hand liggende voordelen heeft.

De ondergetekenden kunnen mededelen dat in dit kader is besloten dat het eerste gedeelte van de verlaging op 1 juli a.s. zal ingaan. Zij zijn van oordeel dat bij doorvoering van de vermelde beslissingen en handhaving van het overige complex van conjunctuurpolitieke maatregelen de verwachting is gewettigd dat het verloop van de totale bestedingen zal blijven binnen de grenzen, welke het evenwichtsherstel vraagt.’⁸⁸

In dezelfde vergadering licht ik de verlaging van de inkomstenbelasting en het pakket van maatregelen toe:

‘Ook al is dit een zeer groot bedrag [een verlaging van ruim 1 miljard], het is toch op zichzelf genomen niet meer dan wat in deze Kabinetsperiode, naar te voorzien is, door de werking van het progressie-effect beschikbaar zal komen, vermeerderd dan met de ruimte, die ontstaat door de verhoging van de indirecte belasting op sigaretten en benzine. Maar ook al is op die wijze dat bedrag geheel gemotiveerd en is het inderdaad noodzakelijk in het licht van de doelstellingen van het Kabinet om dit te doen, toch meen ik [...], dat een zekere moed nodig is geweest om deze belastingverlaging voor te stellen. De Regering heeft dit immers gedaan in een situatie, waarin onze economie uit het evenwicht was geraakt, in een situatie van ernstige overbesteding. [...] Mijnheer de Voorzitter! Mij dunkt dat het op zich zelf ook begrijpelijk is dat die kwestie van de datum in de discussie zoveel aandacht heeft gekregen; wanneer men een geschenk zal krijgen, dan is men uiteraard erop gespitst om dat ook zo snel mogelijk in handen te krijgen. Ik zag in deze dagen telkens het beeld voor mij oprijzen van een Sinterklaasviering waar een vader met een zak vol cadeautjes binnenkomt en een troep kinderen opspringt en op hem aanvalt om toch zo gauw mogelijke de inhoud van die zak te kunnen gaan uitpakken. Er heerst op zo’n moment een grote onrust, zij het toch wel een vreugdevolle onrust. Die onrust verdwijnt pas op het moment, dat men in de zak kan zien en wanneer vaststaat, wanneer men die cadeautjes nu werkelijk krijgt. Mij dunkt, dat wij dit hier ook wel hebben ervaren. Toen eenmaal de Regering de beslissing had genomen en deze in de Nota van Wijziging had neergelegd – hetgeen vanmorgen is gebeurd –, dat de ingangsdatum 1 juli 1965 zou zijn, was een stuk onrust uit het debat over de belastingverlaging weggenomen. [...]

De term “cadeautje” is misschien wat vreemd. Maar het is ook bij een Sinterklaasfeest zo, dat men wat men cadeau geeft eerst uit zijn eigen inkomen opzij moet leggen. Zo is het ook met het bedrag van deze belastingverlaging. Wij moeten dit inderdaad eerst opzij leggen uit de stijgende belastingopbrengsten, die beschikbaar komen. [...]

Dit complex van maatregelen is erop gericht om de prioriteiten, de belangrijke doelstellingen van de Regering, tot hun recht te laten komen en tegelijk het evenwicht in onze economie te herstellen. In dat complex spelen dan alle belangrijke punten een rol, die wij hier telkens de revue zien passeren. Er speelt de prioriteit van de woningbouw, daar speelt de optrekking van de ouderdomspensioenen, daar speelt – ook voor het verkrijgen van het evenwichtsherstel – een stringente begrotingspolitiek, die binnen de structurele ruimte blijft, daar speelt de beheersing van de gemeentelijke investering[en] door middel van het leningplafond, daar speelt de verhoging van de indirecte belastingen ten aanzien van benzine en sigaretten, om conjuncturele redenen het vorige jaar ingevoerd, nu op dit moment blijvend te maken in samenhang met de verlaging van de inkomstenbelasting. Daar speelt ten slotte ook, mijnheer de Voorzitter, de monetaire politiek. In dit geheel heeft ook de loonpolitiek een belangrijke rol te vervullen. De loonpolitiek moet, zoals ik juist al zei, bijdragen tot het doel, dat voor het evenwichtsherstel de bestedingen bij de produktie moeten achterblijven; anderzijds moet zij erop gericht zijn om nieuwe kostenstijgingen te voorkomen.’⁸⁹

Het kabinet-Marijnen viel eind februari 1965 over de problemen rond de commerciële televisie, zodat dit eerste deel van de belastingcorrectie gerealiseerd werd onder het kabinet-Cals en minister Vondeling.

Uiteindelijk kwam de afgesproken matiging van de loonbeweging onder het kabinet-Cals met minister Veldkamp in mei 1966 tot stand in de vorm van een loonstop van 7 procent voor de bedrijfstakken die nog geen CAO hadden afgesproken. Veldkamp achtte de grens toen bereikt en kwam dus met deze drastische maatregel, waarbij ook werd gepoogd mogelijkheden tot prijsverhogingen te beperken.⁹⁰ Daarbij werd ook weer die prijzenwet van Andriessen gebruikt.

In de Tweede Kamer was veel kritiek op deze maatregelen, maar toch werd bereikt dat in 1966 de loonstijging terugliep tot 11 procent. Een daling van de prijsstijging werd pas gerealiseerd in 1967. Het percentage kwam toen uit op circa 3 procent ten opzichte van 6 procent in 1966 (zie voorgaande figuur ‘Loon- en prijsstijgingen 1963 t/m 1972 in % t.o.v. voorgaande jaar’). Zo werd een gevaarlijke loon- en prijsspiraal toch voorkomen.

Ondanks die moeilijke situatie van een lastige samenstelling van het kabinet en de explosieve loonstijging kon ik toch een goede begroting voor 1965 presenteren.

Inzake het in 1965 te voeren conjunctuurbeleid staat in het hoofdstuk ‘De economische ontwikkeling’ van de Miljoenennota 1965:

‘Het doel van evenwichtsherstel wordt intussen nog niet geheel bereikt. Het lijkt derhalve duidelijk, dat het geschetste beleid ten minste noodzakelijk is om een zodanige ontspanning te bereiken, dat verdere evenwichtsverstoringen worden voorkomen en de economische groei kan voortgaan. [...]⁹¹

Het op herstel van de interne stabiliteit gerichte beleid zal naar het zich laat aanzien in 1965 resulteren in een belangrijke verbetering van de betalingsbalans. Vermoedelijk zal in dat jaar het tekort op de lopende rekening verdwijnen. Het externe evenwicht zal echter eerst volledig zijn hersteld wanneer de lopende rekening een in verband met de structurele kapitaalexport van ons land noodzakelijk overschot vertoont. Deze doelstelling hoeft evenwel niet in één jaar te worden verwezenlijkt; voor 1965 is het beleid gericht op een verdwijnen van het tekort.’⁹²

Daarvoor was het in de eerste plaats noodzakelijk om de begroting van 1965 binnen de begrotingsruimte te houden, zoals die in het regeerakkoord was vastgelegd.

Er werd uitgegaan van een bepaalde groei van het nationaal inkomen en dus van de belastingopbrengst, zodat het tekort niet zou stijgen. Daarbij moest dan extra druk van de loon- en inkomstenbelasting door het progressie-effect (opschuiving van inkomsten naar hogere tarieven) worden gecorrigeerd en zou begrotingsruimte voor die inflatiecorrectie worden vrijgehouden. Op die manier werd de totale ruimte voor groei van de uitgaven bepaald. Die methode had mijn voorganger Jelle Zijlstra – ARP-minister van Financiën in het kabinet-De Quay – zo ontwikkeld en dat was een buitengewoon nuttig instrument. Daarmee stond de minister van Financiën niet meer telkens alleen tegenover één collega maar moesten alle collega’s samenwerken om de uitgaven binnen die ruimte te krijgen. Dat diende in het kabinet te worden besproken, daar was dan steun van de voorzitter en dat maakte het juist voor mij, die ook harmonie zocht met de collega’s, makkelijker mogelijk om tot een goede begroting binnen die ruimte te komen.

De voorbereiding van een nieuwe begroting moet al beginnen bij de aanvang van het voorafgaande jaar. Dus begin 1964 voor de begroting van 1965. De Inspectie van de Rijksfinanciën krijgt dan de eerste voorstellen voor de uitgaven van de andere departementen. Die worden door de Inspectie geanalyseerd. Zij komen tezamen meestal boven de beschikbare ruimte uit. De Inspectie bespreekt de voorstellen dan met het betreffende departement en doet aan mij voorstellen voor verlagingen. Die moet ik bekijken en ze worden dan besproken met de betreffende collega. Een belangrijk moment: de begrotingsbesprekingen met de minister van het betreffende departement, die meestal enkele van zijn ambtenaren meeneemt, zoals ik dan ook deed.

In mijn tijd vonden die gesprekken plaats in een vrij sombere vergaderkamer achter mijn eigen kamer, waar ik een boeiend uitzicht had op de Kneuterdijk. Daar werden de begrotingen vaak heel gedetailleerd doorgelicht. Dat was interessant, maar er konden natuurlijk wel spanningen bij ontstaan. Soms werd ook overeenstemming bereikt binnen de begrotingsruimte, maar soms lukte dat niet helemaal en moest de beslissing vallen in de ministerraad.

Een enkele keer kon het proces gemakkelijker verlopen. Een lichtend voorbeeld was in dit opzicht Piet de Jong, die toen minister van Defensie was. Hij wilde positief meewerken aan het overeengekomen begrotingsbeleid, maar wilde wel een grote vrijheid hebben in de toewijzing van de uitgaven van zijn omvangrijke departement aan afzonderlijke posten. Hij kwam alleen en wilde direct afspraken maken die het defensieplafond voor de hele periode van het kabinet zouden vastleggen. Ik was door de Inspectie goed voorbereid en zo konden wij het samen – ik denk in een halfuur – eens worden over een matige groei van de defensiebegroting. Het was een intens halfuur, maar heel plezierig.

Een bijzonder element dat mij hielp om binnen de begrotingsruimte te blijven was een bewust beleid om retributies (tarieven) voor bepaalde overheidsdiensten in te stellen of te verhogen, bijvoorbeeld tolheffing voor bepaalde bruggen of snelwegen en collegegelden. Directeur van de Rijksbegroting dr W. Drees, belast met de coördinatie van het begrotingsbeleid van de rijksoverheid, was daar op economische gronden een sterk voorstander van. Het zou dan gaan om de ontwikkeling van de netto-uitgaven, dus de bruto-uitgaven verminderd met de retributies. De invulling van die retributies gaf wel politieke problemen in de Tweede Kamer.

In 1965 verbeterde het saldo van de betalingsbalans inderdaad tot een overschot van 60 miljoen gulden.⁹³ Dit saldo bedroeg in 1965 0,1 procent van het bruto nationaal inkomen ten opzichte van minus 1 procent in 1964.⁹⁴ (De betekenis van het betalingsbalanssaldo wordt vaak aangegeven door het als een percentage van het bruto binnenlands product (nationaal inkomen) te geven.)

Dit kabinet duurde dus niet lang. Op 27 februari 1965 werd het demissionair. Het viel zoals gezegd over de kwestie van de commerciële televisie, die de KVP (Katholieke Volkspartij) en ARP (Anti-Revolutionaire Partij) wilden tegenhouden en waar de VVD met haar markt- en vrijheidsstandpunt een voorstander van was, samen met de CHU (Christelijke Historische Unie).

Er waren lange discussies in de ministerraad maar wij kwamen niet tot overeenstemming voor de bepaalde termijn waarbinnen Marijnen de Kamer had beloofd met een voorstel te zullen komen. Zo viel dit kabinet uiteen. Het standpunt pro commerciële televisie dat ik toen verdedigd heb, huldig ik nu niet meer. Integendeel, ik ben overtuigd geraakt van de ongunstige invloed van de commerciële televisie en daar heb ik ook in mijn boek Soefisme en economie over geschreven. Ik heb daarin voorgesteld om een belasting in te stellen op reclame en in het bijzonder op televisiereclame, die zo’n grote uitwerking heeft. Want te veel reclame is economisch vaak ongewenst, het beperkt de concurrentie. Televisiereclame wordt vaak gericht op sensatievol geweld en seks, omdat dat de meeste kijkers en dus de meeste inkomsten trekt.

De overheid zou daarom kunnen overwegen belasting op reclame-uitgaven te heffen. Dat zou kunnen leiden tot een daling van de hoeveelheid reclame en zou daarmee monopolistische elementen, het huidige overdreven consumentisme en de negatieve invloed van de reclame op de kwaliteit van televisieprogramma’s verminderen. De opbrengsten van deze belastingen zouden dan kunnen worden gebruikt om kwalitatief goede spirituele en opvoedkundige programma’s te financieren voor de televisie en voor andere terreinen van het culturele leven.⁹⁵

Op 30 mei 2010 heb ik in Amsterdam tijdens de lezing ‘Soefisme en economie opnieuw bezien’, waarin ik vanuit het Universeel Soefisme naar oorzaken en oplossingen keek voor de huidige crisis, hier nog over gesproken.

5.5 KABINET-CALS

Op 14 april 1965 volgde het kabinet-Cals (1965-1966), met mr J.M.L.Th. Cals als minister-president (KVP), dr A. Vondeling als minister van Financiën (PVdA) en J.M. den Uyl op Economische Zaken (PVdA). Zij werden verwelkomd in de pers als ‘sterke mannen’.

In zijn regeringsverklaring stelde het kabinet-Cals dat het in principe de uitgavennorm van Zijlstra wilde aanhouden, maar dat er ernstige knelppunten waren ontstaan bij bepaalde rijksuitgaven. Op 27 april 1965 legde Cals de verklaring af:

‘Het streven van de Regering is er sedert een aantal jaren op gericht de stijging van de rijksuitgaven te doen achterblijven bij, althans niet te doen uitgaan boven de groei van het reële nationale inkomen. Ook het huidige kabinet aanvaardt deze gedragslijn als uitgangspunt. Daargelaten het oordeel omtrent de absolute hoogte der overheidsuitgaven is intussen wel gebleken, dat aan de nagestreefde gedragslijn voor het accres niet altijd strikt kan worden vastgehouden. In de laatste jaren is het steeds duidelijker geworden, dat zonder een tijdelijke grotere toeneming van bepaalde rijksuitgaven geen oplossing mogelijk is voor enkele knelpunten, die juist ter wille van de toekomstige groei van het nationale inkomen moeten worden weggenomen en die anders niet alleen de toekomstige welvaartsgroei, maar ook het gehele welzijn van ons volk bedreigen.’⁹⁶

De uitgavennorm moest volgens het kabinet dus tijdelijk worden losgelaten. Daarvoor zou in een belastingplan dekking moeten worden gevonden.

Het kabinet kwam dus in september 1965 met een begroting voor 1966 die een grote uitgavenstijging van ruim 13 procent ten opzichte van de herziene raming van de begroting 1965 van 1 juni 1965 (circa 18 miljard ten opzichte van circa 16 miljard gulden)⁹⁷ te zien gaf en de structurele norm met 441 miljoen gulden overschreed. Een bedrag dat niet deugdelijk door dekkingsmaatregelen werd gedekt. De uitgaven in 1965 zouden de begroting nog eens met 534 miljoen overschrijden.⁹⁸

Ik heb later begrepen dat daarover in het kabinet een conflict met Vondeling was geweest, die de uitgavenstijging in de begroting van 1966 met 1 miljard gulden had willen terugbrengen. Maar hij verloor die strijd en zo kwam er een begroting met een te grote uitgavenstijging en onvoldoende financiële dekking. Dit blijkt uit het boek uit 1991 van H.A.C.M. Notenboom,⁹⁹ in die tijd de financieel woordvoerder van de KVP. Vondeling verdedigde zich door te wijzen op overschrijdingen in de begroting 1965, waar ik verantwoordelijk voor was. Maar nadat in februari 1965 het kabinet-Marijnen moest aftreden, ging mijn conflict met name met Bogaers gewoon door. Ik had mij tegen deze grote extra uitgave verzet, maar moest die strijd nu verder in de Tweede Kamer voeren.

In het verslag van een lunchbijeenkomst van de Rotary Club voor Rotterdam¹⁰⁰ valt te lezen dat ik aangeef dat er weinig beschouwingen worden gewijd aan de mogelijkheid dat iets níet nodig zou zijn. Ik sprak over de positie van minister van Financiën die ik de afgelopen twee jaar had vervuld in het kabinet-Marijnen, vertelde over de grote tegenstelling tussen mijn voorafgaande wetenschappelijke functie en de nieuwe politieke functie en ging verder in op de begrotingspolitiek. Illustratief – voor hoe ik de situatie in die tijd ervoer – zijn de volgende zinsneden in het verslag: ‘De pressie vanuit de kamer en vanuit de publieke opinie gaat sterk in één richting: hogere uitgaven.’ En: ‘Voor de minister van Financiën is het een hachelijke situatie, dat bijna alleen bij hem het tegenwicht moet liggen. Het is het waard er over na te denken hoe het beter zou kunnen worden. In de komende jaren wil Witteveen zich gaarne hiermee bezig houden.’

In tegenstelling tot Vondeling was Notenboom positief over mijn beleid bij de begroting 1965 en had hij veel moeite met afwijkingen van de Zijlstra-norm door Vondeling voor de herziene begroting 1965. Al bij de bespreking op 16 juni 1965 van de Nota over het herziene begrotingsbeeld 1965 had hij gezegd dat het kabinet daar zeer voorzichtig mee moest zijn. Notenboom zei:

‘Mijnheer de Voorzitter! Voor het financiële beleid van het vorige kabinet hebben wij in het algemeen waardering. Wij hopen, dat wij van het financiële beleid van het nieuwe kabinet, dat wij met vertrouwen willen tegemoet treden, aan het einde van deze regeringsperiode hetzelfde zullen kunnen zeggen. Dat zal in hoge mate afhangen van de ernst, die het kabinet zal maken met de realisering van hetgeen het, blijkens de regeringsverklaring, als uitgangspunt aanvaardt: het streven om de stijging van de rijksuitgaven hoogstens gelijk te doen zijn aan de stijging van het nationaal inkomen. Wij stemmen in met de constatering, dat er knelpunten zijn tengevolge van het samengaan van een voortdurende sterke bevolkingstoeneming en een sterke welvaartsstijging, die grote eisen stellen aan een aantal gemeenschapsvoorzieningen. Wij willen evenmin ontkennen, dat dit redenen kunnen zijn om bepaalde overheidsuitgaven tijdelijk wat sneller te laten toenemen dan het nationaal product. Dit zal dan toch – ik ben dat eens met de beide voorgaande sprekers – zeer voorzichtig moeten gebeuren en – zo zou ik aan de Minister willen vragen – zou er dan niet naar gestreefd moeten worden, dat er over een bepaalde periode gezien aan de eis wordt vastgehouden? Wat zal bij zijn afwijken, dat toch tijdelijk zal kunnen gebeuren, de norm zijn? Normloos, in het wilde weg handelen is hierin toch zeker nooit verantwoord.’¹⁰¹

In de herziene begroting 1965 werden de totale uitgaven dus circa 16 miljard gulden ten opzichte van circa 15 miljard gulden in de oorspronkelijk ingediende begroting. Al met al ontstond door het loslaten van de uitgavennorm over de kabinetsperioden 1964-1965 en 1965-1966 een uitgavenstijging van circa 3 miljard gulden.¹⁰²

De begroting van 1966 werd onmiddellijk scherp bekritiseerd en in de Tweede Kamer kwam er groot verzet tegen. Ik maakte die strijd mee, want ik was inmiddels lid van de Tweede Kamer geworden. Wij, de VVD-fractie, hadden van het begin af aan stelling genomen tegen een te sterke stijging van de uitgaven. Ook vanuit andere fracties, met name van de KVP, was veel kritiek op deze begroting.

Het Tweede Kamerlid Th.H. Joekes, financieel woordvoerder van de VVD, die ook bij de Teldersstichting werkte en met wie ik bevriend was, heeft daarom voor het eerst in de parlementaire geschiedenis een tegenbegroting ingediend, waarbij de uitgaven 1 miljard lager werden gesteld. De tegenbegroting was – met mijn hulp natuurlijk – in de VVD-fractie voorbereid. Zelf kon ik volgens de gangbare traditie als oud-minister die tegenbegroting niet voorstellen. Wel kon ik amendementen op de begroting voor Volkshuisvesting indienen om de nieuwe woningbouw-B te schrappen en de investeringen in het wetenschappelijk onderwijs te verlagen. Zo zette ik de strijd met mijn vroegere collega Bogaers voort.

Joekes heeft dat plan op 13 oktober 1965 naar voren gebracht in de Tweede Kamer en aangegeven hoe over 1966 een miljard kon worden bezuinigd.¹⁰³ Joekes begon als volgt: ‘Aan mij de taak, Mijnheer de Voorzitter, om het alternatief, dat wij als constructieve liberale oppositie tegenover de begroting voor 1966 willen stellen, nader uit te werken. Ik zal echter ook niet geheel voorbij kunnen gaan aan een beoordeling van de miljoenennota – dat spreekt vanzelf – en evenmin aan de ernstige kritiek, die op het financiële beleid van het vorige kabinet, soms met meer vuur dan kennis van zaken, is geleverd, ook de afgelopen dagen.’¹⁰⁴

En hij vervolgde over de overschrijding van de begroting door het kabinet-Marijnen, zoals die in de Miljoenennota 1966 door het kabinet-Cals werd toegerekend:¹⁰⁵ ‘Ik meen te hebben aangetoond, dat de feitelijke overschrijding, [...] ten slotte kan worden teruggebracht, gesaldeerd, relevant, tot een bedrag van een 250 miljoen [inclusief 100 miljoen ‘voor de extra-loonstijging op 1 juli’ – de inflatiecorrectie per 1 juli 1965 – in tegenstelling tot 534 miljoen¹⁰⁶], hetgeen overeenkomt met de extra sterke stijging van de woningbouw die dank zij de Minister van Volkshuisvesting [Bogaers] hoger gerealiseerd kon worden dan het plan 1965.’¹⁰⁷

In de noot bij het verslag van die vergadering is het voorstel opgenomen tot beperking van de netto-uitgaven. De grootste besparing zat in een verschuiving van 15.000 woningen van de woningwetsector naar de vrije sector ad 420 miljoen gulden en bij het wetenschappelijk onderwijs in geringere investeringen door beperking van de studieduur en efficiëntere benutting van de gebouwen ad 100 miljoen gulden.¹⁰⁸ Joekes is daar door alle andere partijen scherp op aangevallen en er kwam veel publiciteit.

Peschar, financiële woordvoerder van de PVdA-Tweede Kamerfractie, had enkele vragende kanttekeningen, die hij echter vooraf liet gaan door het volgende: ‘Ik geloof namelijk – het is misschien in het gelach, waarvoor vaak aanleiding was, en tussen alle interrupties, waarvoor ook vaak aanleiding was, verloren gegaan –, dat er toch aanleiding is voor het uitspreken van waardering voor de methode, de concreetheid van de aanpak, die men van de zijde van de oppositie heeft proberen te volgen. Ik heb daarvoor bepaald grote waardering, zeker wanneer ik deze aanpak vergelijk met de woordenkraam, waarin vaak kritiek op kabinetten in heden en verleden pleegt onder te gaan.’¹⁰⁹

Grappig is dat Hans Wiegel in een column over de bezuinigingen op kinderopvang, waarin hij schrijft over de reactie op de begroting 2011 van het kabinet-Rutte, hierover zegt: ‘De met enige bombarie aangekondigde tegenbegroting van de linkse partijen is er niet gekomen. Het linkse front is in een zelf gegraven greppeltje gevallen. Wat een verschil met de eerste tegenbegroting in onze parlementaire geschiedenis: het plan-Joekes van de VVD ten tijde van het kabinet-Cals/Vondeling. Dat was actie, dat was vuurwerk.’¹¹⁰

Deze tegenbegroting heeft een belangrijke verandering teweeggebracht, want daarmee is een methode ingezet die daarna in allerlei vormen in onze financiële discussies een vereiste is gebleven: niet zomaar voorstellen doen tot meer uitgaven en lagere belasting, maar de dekking aangeven die er tegenover moet staan. Tegenover uitgaven moeten belastingen staan of een andere uitgavenverlaging om binnen de afgesproken begrotingsruimte te blijven.

Nu worden begrotingen eerst voorgelegd aan het Centraal Planbureau. Nederland vervult hier een unieke voorbeeldfunctie in de wereld. In de Verenigde Staten bijvoorbeeld hebben de Republikeinen voortdurend de uitgaven verhoogd, terwijl dit niet werd onderbouwd en gedekt door inkomsten.

Aan het einde van het debat, waarbij veel kritiek op de begroting werd geuit, beloofde het kabinet ten slotte de begroting nog eens kritisch te bekijken. De minister-president formuleerde het standpunt van het kabinet als volgt: ‘Volgende week vrijdag zal dat punt – de mogelijkheid tot verlaging der uitgaven – op de agenda van de Ministerraad staan en natuurlijk ook behandeld worden. Ik kan de geachte afgevaardigden toezeggen, dat wij ons met dezelfde ernst [...] daarmee zullen bezighouden als met het zoeken naar eventuele alternatieven voor een omzetbelasting op textiel en schoeisel.’¹¹¹

Het ging hierbij om een intrekking van de vrijstellingen in de omzetbelasting voor textiel en schoeisel, waar de PVdA, ARP en KVP bezwaren tegen hadden. De vergadering werd – na stemming over een motie van de VVD met de uitnodiging aan de regering haar plannen zodanig te herzien dat de stijging van de Rijksuitgaven op jaarbasis werd gebracht binnen de bedoelde norm en over een motie van de CHU die een zogenaamde ‘verdunde vorm’ van de VVD-motie was – om 00.53 uur gesloten. Beide moties werden verworpen.¹¹²

Notenboom sprak echter – tijdens het debat over de begroting 1966 – de profetische woorden: ‘Het voldoen van de Regering aan het verzoek van onze fractie om nu een belangrijke, maar draaglijke verlaging tot stand te brengen, zal de Regering ook in 1967 van pas komen. Als het niet gebeurt, werkt het door en is het het volgend jaar nog veel moeilijker. Het is als met een kies, waarmee men niet graag naar de tandarts gaat. Als hij er echter uit is, dan voelt men zich veel gezonder.’¹¹³

Het was een spannend debat geweest, maar ik heb het vervelend gevonden dat ik zelf niet daarin kon deelnemen, behalve om mij te verdedigen tegen de kritiek van met name Vondeling op de overschrijding van de begroting 1965 door het kabinet-Marijnen. In de Kamer ging het er niet altijd vriendelijk aan toe en het werd dan ook wel eens een leeuwenkuil genoemd. Toch gooide ik dit alles wel van mij af en lag er ’s nachts niet wakker van.

De strijd tegen de overschrijding van de Zijlstra-norm en voor het gebruiken van de begrotingsruimte zette ik dus na mijn ministerschap – in de Tweede Kamer – gewoon voort. Dit heb ik – omdat ik dat nodig achtte – gedaan met al het vuur dat ik in mij had, hoewel ik liever naar overeenstemming zocht.

In de Nota inzake wijziging van de omvang van de Rijksuitgaven en van het dekkingsplan van 5 november 1966 kwam Vondeling namens de regering met het volgende: ‘De verlaging van de uitgaven met bijna 70 mln. gulden en de vergroting van de leningsmogelijkheid met 50 mln. gulden maken het mogelijk de dekking door middel van belastingverhogingen met ongeveer 120 mln. te verminderen. Een verdergaande verlaging van het belastingplan acht de Regering niet aanvaardbaar.’¹¹⁴

Op 24 en 25 november 1965 werd het aangepaste dekkingsplan in de Tweede Kamer besproken. De oorspronkelijk voorgestelde tarieven van de omzetbelasting voor textiel en schoeisel uit het dekkingsplan waren inmiddels gehalveerd en uitgesteld.¹¹⁵ Het voorstel tot herinvoering van omzetbelasting voor textiel en schoeisel voor 1966 was dus van de baan. Uit de kamerverslagen¹¹⁶ blijkt dat het voorstel tot een herinvoering tegen het wederom gematigd tarief per 1 januari 1967 werd aangenomen. De motie van orde¹¹⁷ van F. Portheine, VVD-Kamerlid, om tot een verdere vermindering van het uitgaventotaal voor 1966 te komen werd verworpen. Het was duidelijk dat Vondeling verder niet wilde wijken. Deze tegenstelling zette zich voort in 1966 bij de bespreking van de begroting voor 1967. In de reactie van de Tweede Kamer tekende zich al direct een duidelijk verschil in de nieuwe coalitie (regeringspartijen) af. Terwijl de PVdA het kabinet steunde, waren er kritische geluiden van de kant van de KVP. Het was een begroting met een uitgavenstijging van 11 procent, circa 20 miljard ten opzichte van 18 miljard gulden volgens de Miljoenennota 1966.¹¹⁸ De dekking hiervan bestond ten dele uit cosmetische kunstgrepen met verschuivingen van belastingopbrengsten in de tijd, zoals vervroegde invordering van de inkomstenbelasting.¹¹⁹

De KVP kreeg de tweede tranche van de verlaging van de loon- en inkomstenbelasting in verband met de inflatiecorrectie per 1 januari 1967 en de PVdA daar tegenover uitstel van de verhoging van de omzetbelasting per 1 januari 1968 (het voorstel uit 1965 voor textiel en schoeisel bleef van kracht).

Daar konden wij als VVD tijdens de algemene politieke en financiële beschouwingen krachtig tegen opponeren. Ik kon toen zelf de financiële woordvoerder zijn en heb de mede door mij opgestelde tegenbegroting toegelicht, duidelijk aangevend waar de prioriteiten volgens ons moesten liggen. Die redevoering op 11 oktober 1966¹²⁰ heeft toen indruk gemaakt, want ik hoorde van het Kamerlid dr A.M. (Anton) Lucas, financieel specialist van de KVP, dat hij dat mijn beste bijdrage vond sinds mijn lidmaatschap in de Tweede Kamer. In mijn betoog stelde ik onder meer:¹²¹

Toespraak in de Tweede Kamer

– ‘Mijnheer de Voorzitter! De reacties op de Miljoenennota 1967 kunnen naar mijn mening worden getypeerd als een combinatie van opluchting en argwaan. Dit is begrijpelijk. Opluchting, omdat in de begroting de kwadratuur van de cirkel lijkt te zijn bereikt. De uitgavenstijging overtreft de norm opnieuw, het tweede gedeelte van de belastingverlaging gaat door en toch is in 1967 geen belangrijke verhoging van indirecte belastingen nodig. Mijnheer de Voorzitter! Het vierkant maken van een cirkel is echter een onmogelijke kunstgreep. Daardoor wordt argwaan gewekt. Is de gevonden oplossing wel in overeenstemming met de eisen, die de kritieke conjuncturele situatie stelt?’

– ‘Bij het debat, dat wij hierover deze zomer hebben gevoerd, heb ik deze situatie beschreven als een typische overinvesteringscrisis, veroorzaakt door te grote overheidsinvesteringen, waarvan de financiering door de sterke stijging van lonen en rente vastloopt.’ (Zie § 4.3.4.voor de overinvesteringstheorie.)

– ‘Ook de financiering van het Rijk is misgelopen. Dit blijkt duidelijk uit bijlage 7 van de miljoenennota. Het tekort aan financiële dekkingsmiddelen van 434 mln. in 1965 wordt niet ingelopen: integendeel, in het eerste halfjaar van 1966 ontstaat opnieuw een tekort van ruim 9000 mln. Deze financieringscrisis met de liquiditeitskrapte en de hoge rente, die daarvan het gevolg zijn, brengt samen met het sterk gestegen loonpeil steeds talrijker bedrijven in de knel. Aan de ene kant snijden de krimpende winstmarges op de investeringen in, aan de andere kant sluit de staalharde krapte aan kapitaal elke uitweg af. In die situatie is het niet verwonderlijk, mijnheer de Voorzitter, dat de investeringen stagneren of dalen en dat berichten over bedrijfssluitingen en ontslagen elkaar opvolgen met de regelmaat van de klok. Het is duidelijk, dat in deze wankele situatie, waarin wij balanceren tussen overspanning en recessie, twee dingen nodig zijn voor herstel van het evenwicht. In de eerste plaats het opvoeren der besparingen, in de tweede plaats een rem op de kostenstijging.’

– ‘Willen wij de vicieuze cirkel van loon- en prijsstijgingen doorbreken vóórdat het te laat is, dan lijkt het van het grootste belang, dat politieke prijsverhogingen ten gevolge van het overheidsbeleid enkele jaren zoveel mogelijk achterwege blijven. Daaruit volgt echter, dat van de begroting nu, behalve een bijdrage tot evenwicht tussen besparingen en investeringen, ook moet worden gevraagd een terugkeer tot de politieke norm, waarbij de uitgaven niet meer stijgen dan het nationale inkomen.’

In de onderstaande tabel¹²² blijkt dat rond 1966 inderdaad een stijging van het aantal uitgesproken faillissementen plaatsvond.

Uitgesproken faillissementen 1951-2003

Aan de notulen werd een ‘Noot van Witteveen’¹²³ toegevoegd met de consequenties van de Miljoenennota 1967 voor de begroting 1968. Het betreft een netto last van 718 miljoen gulden, die wordt doorgeschoven naar de toekomst. Ook wordt een voorstel gedaan tot wijzigingen in de begroting, waaronder een beperking van de netto uitgaven van ruim 600 miljoen gulden met bijvoorbeeld een verschuiving van 5000 woningwetwoningen naar de particuliere sector en een algemene verhoging van de omzetbelasting ingaande per 1/1/67 in plaats van in 1968.

Van cruciaal belang was dat er in de KVP veel steun voor dit oppositiestandpunt bestond, met name van Lucas en Notenboom. Wij gingen een heel lang debat in op 13 oktober 1966, waarbij er telkens schorsingen waren om de KVP meer tijd te geven voor overleg binnen de fractie. Wij wachtten dan en hoorden af en toe hoe het daar liep. ’s Avonds (13 oktober na hervatting van de vergadering om 20.00 uur¹²⁴) hebben wij – Edzo Toxopeus (19 februari 1918-23 augustus 2009), fractievoorzitter van de VVD, en ik – heel bewust een motie voorgesteld die zo gematigd was dat ook de oppositie binnen de KVP daar moeilijk tegen kon zijn. Ook Norbert Schmelzer, KVP-fractievoorzitter in de Tweede Kamer, diende (14 oktober na schorsing van circa drie kwartier en hervatting van de vergadering om 3.32 uur¹²⁵) een motie in, die overeenkwam met ons standpunt en voor het kabinet onaanvaardbaar zou kunnen zijn.

In onze motie constateerden wij dat de begroting niet voldeed aan de eis van evenwichtsherstel en uitten wij onze verontrusting over het feit dat zware lasten naar 1968 werden verschoven. Wij oordeelden dat het uitgaven- en belastingbeleid zondanig moesten worden herzien dat deze bezwaren werden weggenomen.¹²⁶

Schmelzer was ook van mening dat in het voorgenomen financieeleconomisch beleid meer waarborgen moesten worden gelegd voor een evenwichtige groei en tegen verdergaande geldontwaarding en werkloosheid. Hij sprak zijn overtuiging uit dat, mede met het oog op de mogelijkheden voor 1968, naast een verbetering van de dekking voor 1967 maatregelen ter voorkoming van extra-uitgavenstijging voor 1968 noodzakelijk waren. Hij nodigde de regering uit daartoe voorstellen te doen.¹²⁷

Gerard Nederhorst, fractievoorzitter van de PVdA, had dat vuurtje ook aangestookt en geïnterumpeerd:

‘Mijnheer de Voorzitter! Ik ben de heer Schmelzer er erkentelijk voor, dat in deze vroege ochtend [14 oktober na schorsing van ca. 25 minuten en hervatting van de vergadering om 4.10 uur] nu de duidelijkheid is gekomen. Wij weten nu waar de KVP-fractie staat en het is duidelijk dat van de zijde van de KVP-fractie het vertrouwen in dit kabinet is opgezegd, want de heer Schmelzer kan nu wel zeggen: Dat heb ik niet zo bedoeld en dat moet u niet zo opvatten, maar een kind in de politiek weet, dat zo’n motie voor een kabinet, dat zich zelf respecteert, volstrekt onaanvaardbaar is. Er wordt hier twijfel uitgesproken aan de dekking voor 1967; er wordt twijfel uitgesproken aan de financiële soliditeit van het beleid van dit kabinet. Mijnheer de Voorzitter, dit kabinet zou geen knip voor zijn neus waard zijn, als het deze twijfel op zich liet zitten en deze motie niet in haar ware betekenis zou onderkennen.’¹²⁸

Marcus Bakker, fractievoorzitter van de CPN, stelde het zo: ‘De Minister-President heeft de mening van het kabinet gegeven over de motie van de heer Toxopeus en gezegd dat dit een motie van wantrouwen was. De motie van de heer Schmelzer gaat minstens zo ver als de motie van de heer Toxopeus, want ze spreekt ook over 1967 en komt bovendien van de grootste regeringspartij. [...] Ik zou tot het kabinet willen zeggen: maakt het dan ook maar kort. Dan maar verkiezingen [...].’¹²⁹

Cals heeft de motie van Schmelzer inderdaad onaanvaardbaar verklaard, wat achteraf misschien niet noodzakelijk was geweest. Het kabinet had kunnen toezeggen die uitgavenstijging nog eens te bekijken of de dekking nog eens te overwegen, maar het was een prestigekwestie geworden en dus onaanvaardbaar.

Toen kwam de stemming in de nacht van 13 op 14 oktober 1966, de zogenaamde Nacht van Schmelzer, waarbij wij hebben afgezien van onze voorrang als oppositiepartij en eerst de motie van de KVP in stemming hebben laten komen.

De voorzitter verzocht de Kamer op verzoek van het kabinet eerst de motie van de heer Schmelzer te behandelen en de beraadslaging over de andere moties te laten rusten tot de behandeling van deze motie had plaatsgevonden, waarop Toxopeus’ reactie was: ‘Deze motie brengt naar mijn gevoel de zorg en de ongerustheid die ook bij ons leeft tot uiting. Zij klopt ook, dacht ik met de redevoeringen van de heren Schmelzer en Notenboom in deze Kamer. Zij dringt erop aan, dat die bezorgdheid zal kunnen worden weggenomen.’¹³⁰

Minister-president Cals reageerde als volgt:

‘De heer Schmelzer ziet deze motie als een zakelijk bezwaar tegen het financieel-economisch beleid. [...] Wij kunnen er niets anders in zien – inderdaad – dan gebrek aan vertrouwen in het financieel-economisch beleid van het kabinet. Dat is nogal wat, mijnheer de Voorzitter. Wij hebben met nadruk om duidelijkheid gevraagd. Die zou, naar onze vaste overtuiging, niet gediend zijn met het aanvaarden van de interpretatie, die de heer Schmelzer nu zelf aan zijn motie geeft. [...] Mijnheer de Voorzitter! Het zal de Kamer duidelijk zijn, welke consequenties het gehele kabinet aan deze motie en aan de aanvaarding ervan verbindt.’¹³¹

Deze motie werd aangenomen met 75 tegen 62 stemmen en het kabinet-Cals kwam ten val.¹³² Daarna werd de vergadering, het was inmiddels 4.40 uur, geschorst.

Dit was een van de grote momenten in de politiek, waarbij ik ook in interrupties van Vondeling zelf aan de discussie deelnam. Bij de behandeling van al onze moties,¹³³

– de cruciale motie van de heer Toxopeus c.s. over een herziening van het uitgaven- en belastingbeleid met zware lastenverschuiving naar 1968;¹³⁴

– van mijzelf e.a. over de versnelde inning der inkomstenbelasting, die vooral de zelfstandigen – met ernstige liquiditeitsproblemen – voor grotere moeilijkheden plaatsten¹³⁵ en

– van mijzelf e.a. over een terugbrenging van de personeelssterkte van het overheidsapparaat voor 1967, gezien de noodzaak van beperking van de rijksuitgaven en opvoering van de efficiency,¹³⁶

ging het over en weer tussen Vondeling en mij. De sfeer tussen ons was buitengewoon gespannen. Het debat was fel, maar het bracht eigenlijk geen nieuwe argumenten voor de posities die wij eerder uitvoerig hadden uiteengezet.

Norbert Schmelzer is van veel kanten scherp aangevallen. Velen vroegen zich af waarom Schmelzer het gedaan had. Zij zagen er een soort verraad in. Maar een studie van het Centrum voor Parlementaire Geschiedenis laat in het boek Rondom de Nacht van Schmelzer overtuigend zien dat Schmelzer vooral gemotiveerd was door zijn streven om de KVP-fractie zoveel mogelijk bijeen te houden. Dat is niet helemaal maar wel grotendeels gelukt, want er waren maar vier KVP-tegenstemmers.¹³⁷ Het bracht een noodzakelijke wending in onze politiek naar een meer liberaal beleid. Intussen was wel een moeilijke situatie ontstaan. Hoe kon nu een nieuw kabinet worden gevormd, dat die financiële problemen kon oplossen?

5.6 TUSSENKABINET-ZIJLSTRA

De oplossing van een tussenkabinet (1966-1967) is gevonden door Jelle Zijlstra. Heel Nederland keek voor de oplossing van het financiële begrotingsprobleem naar hem, zoals Wim Kan het in zijn oudejaarsconference onvergetelijk formuleerde op de tekst van ‘Yellow Submarine’: ‘Waar we heen gaan? Jelle zal wel zien!’

In het Historisch Nieuwsblad van juli/augustus 2011¹³⁸ staat over zijn aantreden als minister-president: ‘Hij stemde toe uit verantwoordelijkheidsgevoel. Het land moest geregeerd worden. Zijlstra bracht wat van hem verwacht werd: rust en stabiliteit.’ Maar politiek kostte het nog veel overleg om tot de vorming van het kabinet-Zijlstra te komen. Het was een minderheidskabinet, dat alleen op de drie confessionele partijen (KVP, CHU en ARP) steunde. Maar met zijn grote financiële gezag kon hij het probleem van de onverantwoorde dekking oplossen door impopulaire verschuivingen van de twee grote belastingmaatregelen: de verhoging van de omzetbelasting naar voren, naar 1 juli 1967 – waar de PVdA zo tegen was geweest –, en de inflatiecorrectie van de inkomstenbelasting naar achteren, ook naar 1 juli 1967 – waar ik mij zo tegen had verzet. De uitgavenstijging zou nog kritisch worden bezien, maar daar kon niet veel meer van komen. Het was voor Zijlstra dus spannend of hij in de Kamer voldoende steun voor die belastingmaatregelen zou krijgen.

Op 15 december 1966 werd het – inmiddels per 1 december door Zijlstra gewijzigde¹³⁹ – wetsontwerp ‘Verhoging van de omzetbelasting’, waarover ook al een dag eerder algemene beraadslaging was gevoerd, aangenomen met 94 tegen 54 stemmen.¹⁴⁰ Het wetsontwerp ‘Uitstel van de verlaging van de inkomstenbelasting en van de loonbelasting’ werd aangenomen met 77 tegen 71 stemmen.¹⁴¹

Zo kon Jelle Zijlstra als premier – na een moeilijke fase, waarin hij een voorstel van Veldkamp voor een eigen risico in de ziekteverzekering niet door de Kamer kon krijgen – een bijzonder sterke positie innemen. De minderheidsstatus van het kabinet bleek daarbij geen probleem.

In het boek Rondom de Nacht van Schmelzer is de situatie als volgt beschreven:

‘Zoals gezegd cultiveerde het kabinet een apolitieke stijl. Het plaatste zich min of meer boven de tijdgeest. Zijlstra werd beschouwd als de juiste man om het puin te ruimen dat Marijnen, Cals en Schmelzer hadden laten liggen: deskundig, gezaghebbend, een beetje verheven boven de politiek, en goed op tv. Te midden van allerlei stormachtige veranderingen in de media, in politieke partijen en in de omgang met het gezag moest het land immers gewoon bestuurd worden. Er was behoefte aan vaklui met overtuigende oplossingen. “Dokter” Zijlstra – de aan huis ontboden hoogleraar in medicijnen (Van Riel) – herstelde het vertrouwen in de regering, buiten “de politiek” om. Dát was het Jelle-effect.’¹⁴²

Op die manier werd de weg vrijgemaakt voor de vorming van het kabinet-De Jong in 1967. In dat kabinet ben ik Zijlstra opgevolgd als minister van Financiën en heb ik hem vervolgens – daarover was al in brede kring overeenstemming – als president van De Nederlandsche Bank kunnen voordragen.

In de periode van het kabinet-Cals en het tussenkabinet-Zijlstra was ik naast lid van de Tweede Kamer tevens buitengewoon hoogleraar (een hoogleraar met een beperkte taak, die dus vaak voornamelijk elders werkzaam is) aan de Nederlandse Economische Hogeschool te Rotterdam. Mijn verlangen ging weer naar die hoogleraarsfunctie uit, waarbij ik nu ook vanuit mijn politieke ervaring kon putten. De studenten vonden dat mooi, maar de combinatie met het Kamerlidmaatschap was zwaar. De Kamer vroeg veel bijdragen aan Kamercommissies en bovendien toespraken op VVD-partijbijeenkomsten her en der in het land. Ook het verzamelen van de nodige informatie, voor wat ik in de Kamer te behandelen had, vroeg veel tijd.

Toch heb ik tijdens het tussenkabinet-Zijlstra, waar de VVD-fractie weinig invloed op kon hebben, de gelegenheid benut voor een prachtige Soefi-reis van ongeveer drie weken naar de Verenigde Staten met Pir-o-Murshid Mursharaff, zijn vrouw Shahzadi en Ratan. Wij bezochten de verschillende Soefi-centra: New York, Kansas City, Seatle, San Francisco, Los Angeles en Washington DC. In San Francisco ontmoetten wij Fazal Inayat Khan (de zoon van Hidayat Inayat Khan), die ons daarna in zijn auto meenam langs de mooie kustweg naar Los Angeles. Wij brachten een nacht door in een weghotelletje, waar Murshid Mursharaff en Fazal ’s morgens een diep contact kregen tijdens een wandeling die zij samen maakten. Dat bleek later heel belangrijk. Toevallig heb ik een film gemaakt, waar die wandeling op een afstand te zien is.

Na Los Angeles, waar wij onder meer een Universele Eredienst hielden, hebben wij – behalve Fazal die met de auto ging – het vliegtuig naar het Grand Canyon National Park Airport genomen. Daar maakten wij een schitterende tocht door het geweldige en onbedorven landschap. Vervolgens zijn wij doorgevlogen naar onze laatste bestemming in de VS, Washington dc. Het was een toverachtig inspirerende reis door de combinatie van Soefi-ontmoetingen, de mystieke inbreng van Murshid Mursharaff en de schitterende Amerikaanse landschappen.

5.7 KABINET-DE JONG

Op 23 maart 2011 werd in het tv-programma Profiel aandacht besteed aan de CDA-politicus Piet de Jong. Ook de totstandkoming van het kabinet-De Jong kwam aan de orde. Zijn dochter Maria de Jong vertelde dat hij in zijn studeerkamer bij de Matthäus Passion een kabinet in elkaar zat te passen. Piet de Jong zelf zei hierover: ‘Ik had voortreffelijke ministers, die had ik zelf ook uitgezocht. Ik vroeg dus uiteindelijk mezelf: “Zou ik deze man in geval van oorlog aan boord [hij was onderzeebootkapitein geweest] willen hebben?” En het antwoord daarop was beslissend of hij al of niet minister werd. En dan krijg je een stel volstrekt eerlijke, betrouwbare, stabiele figuren en die kennen bovendien hun vak. Nou, dan wordt het gemakkelijk voor de minister-president.’

Dat kabinet (1967-1971) met de KVP, ARP, CHU en VVD had een voor mij veel gunstiger samenstelling. In de eerste plaats omdat Piet de Jong (KVP) zo’n uitstekende voorzitter was. Hij was niet een man die met grote redevoeringen tot het publiek sprak. Hij paste – zoals gezegd – in de wat apolitieke stijl die het kabinet-Zijlstra had gecultiveerd.¹⁴³ Hij had een sterk karakter en was een goede leider, die naar zijn collega’s luisterde en harmonische oplossingen zocht. Dus konden wij een team vormen en kon ik een goede samenwerking opbouwen met mijn nieuwe collega’s.

Eerste vergadering van het kabinet-De Jong. Zittend v.l.n.r. Polak, Luns, ikzelf, De Jong, Bakker, Klompé en De Block. Staand v.l.n.r. Schut, Udink, Beernink, De Haseth (Nederlandse Antillen), Einaar (Suriname), Roolvink, Veringa, Lardinois, Den Toom, plus secretaris Middelburg en notularis Merkelbach.

In dit kabinet kregen wij een iets grotere ruimte voor uitgavenstijging, omdat ook het reële progressie-effect mocht worden gebruikt.

Op Sociale Zaken hadden we Bauke Roolvink (ARP), een vakbondsman die wel sterk voor allerlei sociale belangen opkwam maar toch makkelijker was dan Veldkamp. Een bezwaar was wel dat hij minder gezag had bij de vakbeweging en er dus niet in slaagde om de loonbeweging te matigen. Op Economische Zaken hadden we Leo de Block (KVP), een alleraardigste man met veel humor. Hij had lang bij het ministerie van Financiën gewerkt en dacht eigenlijk nog financieel. Daarom was hij niet erg op zijn plaats op Economische Zaken. Ik kwam vaak in conflict met hem, wanneer hij moest toegeven aan verlangens van de Tweede Kamer. Die verlangens moest ik dan afwijzen, terwijl hij – denk ik – in zijn hart wel met mij meevoelde.

Bij Volkshuisvesting kreeg ik een bijzonder prettige collega in Wim Schut (ARP), een man die ook op harmonie gericht was en meewerkte aan uitgavenbeperking. Hij maakte een begin met een gezondere huurpolitiek. Schut voerde in 1967 in bepaalde delen van het land een huurliberalisatie in en breidde deze in 1971 verder uit. Hierdoor werd het bepalen van de huurprijs vrijgelaten. Daarnaast voerde hij in 1968 een nieuwe subsidieregeling in voor huurwoningen.¹⁴⁴ In de (bijlagen van de) toelichting op de begroting 1968 van het ministerie van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening staat over het nieuwe huur- en subsidiebeleid:

– ‘In de Huurwet zijn daarom voorzieningen getroffen voor een ander regime van huurbepaling. De situatie onder dit regime zal als volgt zijn: alleen voor de woningen, welke nog subsidie van het Rijk genieten, wordt de huurprijs bepaald door de Huurwet. De op deze wijze beheerste huren worden jaarlijks met 4 procent verhoogd, totdat de subsidie is verdwenen. De huren van de overige woningen kunnen door partijen vrij worden overeengekomen. De zo juist genoemde liberalisatie van de huren zal eerst geleidelijk worden ingevoerd en wel naarmate een zeker evenwicht in de woningvoorziening is verkregen.’

– ‘De grondgedachten, waarop het [...] nieuwe regime voor de huren stoelt, bieden de mogelijkheid om geleidelijk aan tot meer normale verhoudingen te geraken. In de komende tijd ware daarom het uitgestippelde beleid voort te zetten en verder uit te bouwen. Dit houdt onder meer in, dat de liberalisatie, welke in een aantal provincies inmiddels in gang is gezet, zodra mogelijk wordt uitgebreid tot het gehele land, waarbij evenwel als voorwaarde geldt een toestand van een zeker evenwicht in de woningvoorziening op de plaatselijke markt.’¹⁴⁵

– ‘Ter voorkoming van mogelijk misverstand zij er hier reeds op gewezen, dat het bij dit nieuwe systeem niet gaat om een verhoging of een verlaging van de faciliteiten, doch om een wijziging in de subsidietechniek. Door deze wijziging zal de huidige scheiding tussen de verschillende sectoren en het schoksgewijs verloop van de huren in beginsel verdwijnen, waardoor ook voor wat het huurpatroon betreft een geleidelijke overgang van de ene sector naar de andere mogelijk wordt. Dat vorenbedoelde wijziging ook van groot belang is voor de doorstroming, spreekt wel vanzelf.’¹⁴⁶

Zelf was ik zijdelings betrokken bij deze discussies, maar natuurlijk was huurharmonisatie een belangrijk item voor de VVD. Hans Wiegel, sinds het nieuwe kabinet-De Jong lid van de Tweede Kamer en betrokken bij de behandeling van het wetsontwerp, ondersteunde Schut in zijn beleid. Hij drong er bij de minister op aan om de grootst mogelijke spoed te betrachten bij het vervangen van het huidige systeem door een beleid van huurharmonisatie, aangevuld met individuele subsidiëring.¹⁴⁷

In tegenstelling tot zijn voorganger Bogaers wilde Schut als gezegd wel rekening houden met de financiële ruimte voor uitgavenstijging in de begroting. Bij de behandeling en vaststelling van de begroting voor het Departement van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening zei Schut hierover: ‘Nu kwam daarbij de bijzonder ongunstige situatie van de rijksmiddelen, die ertoe moest leiden, hier en daar uitgaven in te perken. Dat is ook in deze sfeer gedaan. Wij hopen eigenlijk, dat het mogelijk zal blijken om een produktie op het nu bereikte niveau vol te houden met verlaging van de inbreng uit de overheidsmiddelen, opdat die overheidsmiddelen voor andere zaken kunnen worden gebruikt, die eigenlijk alleen maar door de overheid ter hand kunnen worden genomen.’ Waarop hij vervolgde: ‘Waarom nu die woningwetwoningen [met 10.000] verminderd? Omdat wij, mijnheer de Voorzitter, niet alleen de rijksmiddelen zouden willen beperken, maar ook omdat wij niet willen reduceren op de sociale, goedkopere woningbouw. Die is dan nog wel duur, maar in een sfeer, waarin de woningwetwoning zelf ook is. Daarmede zouden die 10.000 premiewoningen vergelijkbaar moeten zijn.’¹⁴⁸

Alles wat ik niet bij Pieter Bogaers heb kunnen bereiken en waarover ik later in de Tweede Kamer met het kabinet-Cals heb gevochten, kon dus nu in volkomen harmonie met Wim Schut worden doorgevoerd.

Natuurlijk werd ook over het kabinet-De Jong veel geschreven. Dan hield ik me altijd voor ogen wat de oude Drees, minister-president van de naoorlogse kabinetten-Drees i t/m IV (1948-1958), hierover had gezegd: ‘Als wat ze in de kranten schrijven je niet bevalt, moet je je daar niet te veel van aantrekken. Over een paar weken worden ze toch gebruikt om de kachel aan te maken.’

Zo reageerde ik in de Vrij Nederland van 31 oktober 1970 op de opmerking van de interviewer dat er nu auto’s met de sticker ‘Witteveen-Neen’ (tegen verhoging van de benzine-accijns) rijden, met: ‘Dat is kritiek, die me niets doet.’ In tegenstelling tot kritiek in meer diepe beschouwingen, dat mijn beleid niet juist zou zijn.¹⁴⁹

De belangrijkste beleidsdoelstellingen en ervaringen tijdens mijn ministerschap in het kabinet-De Jong worden in de volgende subparagrafen behandeld.

5.7.1 Begrotingspolitiek

Het beleid van het kabinet moest binnen de in het regeringsakkoord afgesproken budgettaire ruimte blijven. De zogenaamde Zijlstra-norm was ook door het kabinet-De Jong overgenomen, zij het dat de groei van de uitgaven iets hoger was gesteld omdat naast de verwachte reële groei (volumegroei in plaats van prijsgroei) van het nationaal product ook de extra stijging van de belastingen door het reële progressie-effect werd meegenomen. Dit effect betekent dat bij hogere inkomens hogere belastingtarieven horen, waardoor bij stijging van de inkomens de belastingopbrengst extra toeneemt. Deze toename ontstaat zowel bij een stijging van de reële inkomens als bij een extra nominale inkomensstijging door de prijsstijging. Het reële progressie-effect werd dus nu als grens voor de uitgavenstijging genomen, maar niet het effect van de prijsstijging (inflatie), waardoor de belastingopbrengst nog meer zou toenemen. Die extra inkomstenbelasting zou door een inflatiecorrectie van de loon- en inkomstenbelasting (zie § 5.7.3) worden teruggegeven. In het kabinet-Marijnen werd daarentegen als basis voor de uitgavenstijging alleen rekening gehouden met de reële groei, en niet met het progressie-effect dat ontstaat door de progressieve aard van de inkomstenbelasting.

Door de in het algemeen goede relaties met collega’s kon ik de groei van de uitgaven redelijk beperkt houden. Lastiger was het departement van onderwijs, dat heel veel uitgaven omvat die moeilijk beheersbaar zijn. Ze zijn afhankelijk van leerlingenaantallen, studentenaantallen en ontwikkelingen in het onderwijs. Hetzelfde gold voor Verkeer en Waterstaat, waar Joop Bakker als minister sterk aandrong op allerlei nodige verbeteringen van verkeerswegen. Maar als het in eerste instantie met de betreffende minister niet helemaal lukte om binnen de door Financiën vastgestelde ruimte te blijven, dan kwam het voor elkaar in de latere bespreking in de ministerraad waar het uitgaventotaal binnen de in het regeringsakkoord afgesproken begrotingsruimte moest blijven. Piet de Jong was daarbij een sterke steun. Na lange gesprekken in het kabinet concludeerde hij geheel in mijn geest dat er in verdere bilaterale besprekingen met departementen, waar nog geen overeenstemming met financiën bestond, voor gezorgd moest worden dat er een akkoord kwam binnen de begrotingsruimte. Zo kregen we een evenwichtig en succesvol begrotingsbeleid.

Ik herinner me dat Joop Bakker en ik elke donderdag voor de ministerraad van vrijdag gingen lunchen met Piet de Jong op Algemene Zaken om de vergadering voor te bereiden. We keken dan of er moeilijke problemen waren en hoe die konden worden opgelost.

5.7.2 Conjunctuurpolitiek

Een juiste conjunctuurpolitiek ging mij bijzonder ter harte. Daarbij richtte ik mij – in de lijn van de theorie van Keynes – op de vraagimpuls die van de begroting zou uitgaan. Dat vroeg een bepaalde analysetechniek, want er zijn uitgaven die niet direct effect hebben op de effectieve vraag en die daarom in die analyse als niet relevant werden beschouwd. Die vraagimpuls probeerden we dan zo goed mogelijk af te stemmen op de conjuncturele situatie, dus lager wanneer de conjunctuur te sterk omhoog ging en andersom. Maar omdat in het kader van het structurele begrotingsbeleid (zie § 5.7.1) die impulsen nooit zoveel konden varieren had ik andere instrumenten nodig. Daarvoor hadden wij er met name een tweetal: de fiscale aftrekbaarheid van de investeringen voor het bedrijfsleven, die tijdelijk kon worden geschorst en de vervroegde afschrijvingsregeling, die ook kon worden beperkt. Dat waren heel goede instrumenten voor beïnvloeding van de investeringen. Daarnaast was er een instrument om de kapitaaluitgaven (investeringen) van gemeenten en provinciën binnen bepaalde grenzen te houden. Die instrumenten hebben we regelmatig gebruikt en ik geloof dat dit nuttig is geweest. Maar het effect was relatief gering.

Daarom heb ik, om een hausse of baisse af te remmen, een wettelijke regeling voorgesteld voor conjuncturele beïnvloeding door verhoging of verlaging met maximaal 5 procent van de belangrijkste belastingen: loon- en inkomstenbelasting, winst- en omzetbelasting en bepaalde accijnzen – de zogenaamde ‘wiebeltax’. Dat zou dan kunnen met goedkeuring door het parlement achteraf. Daarin zag ik het voordeel dat op die manier sneller gereageerd kon worden, wat essentieel is voor een goede conjunctuurpolitiek. Bovendien zou dat de structurele begrotingspositie niet beïnvloeden. Het zouden typisch tijdelijke maatregelen zijn. Na een verhoging moest altijd weer een verlaging komen en na een verlaging moest het tarief altijd na een tijdje weer terug gaan tot de normale tarieven. Het wetsvoorstel¹⁵⁰ werd op 26 november en 1 december 1970 behandeld en is op enige wijzigingen na aanvaard.¹⁵¹ Eind december 1970 heb ik het ook gebruikt, want toen ging de ontwikkeling van de economie te snel, hetgeen tot betalingsbalanstekorten en inflatie zou kunnen leiden. De inkomstenbelasting, de loonbelasting, de vennootschapsbelasting, de bijzondere verbruiksbelasting van personenauto’s en de accijns op benzine werden met ingang van 1 januari 1971 verhoogd met 3 procent. De verhoging bleef achterwege voor de omzetbelasting.¹⁵² Mijn opvolger in het kabinet-Biesheuvel, Roelof Nelissen, heeft hem op 9 oktober 1971 per 1 januari 1972 verhoogd tot 5 procent.¹⁵³ Naar mijn oordeel ging hij daarin iets te ver. Dat heb ik hem toen in de Eerste Kamer ook gezegd, want de economie was al weer aan het verlangzamen. Kort daarna, op 13 april 1972, zijn die verhogingen daarom per 1 juli 1972 eerst teruggebracht tot 3 procent¹⁵⁴ en in september van dat jaar per 1 januari 1973 ingetrokken;¹⁵⁵ en waren de normale tarieven weer van toepassing. Merkwaardigerwijze is dat instrument later nooit meer gebruikt en vrijwel vergeten.

Toen er in 2009 een discussie kwam over maatregelen om de economie te stimuleren heb ik minister Bos nog eens op dat instrument geattendeerd. Hij was er niet van op de hoogte. Daarom heb ik de tekst van die wet nog eens toegestuurd aan hem, de minister-president, de president van De Nederlandsche Bank, de Eerste en Tweede Kamer en aan de Sociaal Economische Raad, zodat men weer weet dat dit instrument beschikbaar is.

Als gevolg van de recessie is het begrotingstekort sterk gestegen, waardoor de belastingopbrengst is gedaald en de werkloosheidsuitkeringen en andere sociale uitgaven zijn gestegen. In de conjunctuurpolitiek is het een eerste eis om een dergelijke stijging van het begrotingstekort te accepteren, zodat dit een stabiliserende invloed op de conjunctuur heeft. De vraag is of, naast de recessie remmende invloed van dat automatisch gestegen tekort, niet nog een extra stimulans nodig zou zijn. Door het kabinet-Balkenende zijn een aantal investeringsprojecten naar voren gehaald en is een mogelijkheid geschapen om werknemers die overbodig worden in een deeltijd te laten doorwerken, waarbij de overige tijd door de Werkloosheidswet wordt vergoed. Zo konden bedrijven bepaalde vaklieden aanhouden. Dit bleek een effectieve maatregel te zijn.

In het kabinet-Rutte zijn echter grote zorgen ontstaan over het oplopende begrotingstekort en de stijging van de staatsschuld die daardoor wordt veroorzaakt. Dit heeft geleid tot een groot bezuinigingsprogramma dat in principe ook algemeen wordt ondersteund.

Een nuchtere economische analyse van dit probleem kan licht werpen op de afweging, die hier gemaakt moet worden. We moeten dan een duidelijk onderscheid maken tussen het structurele begrotingstekort, zoals dat bij een evenwichtige economische ontwikkeling zou ontstaan en de conjuncturele vergroting van het begrotingstekort, die door de recessie is veroorzaakt. Dat conjuncturele begrotingstekort geeft inderdaad extra groei van de staatsschuld en dus van de rentelasten in de toekomst. Maar dat deel van het begrotingstekort is tijdelijk en verdwijnt vanzelf bij herstel van de conjunctuur. Die hogere staatsschuld blijft aanvankelijk, maar verdwijnt geleidelijk als het conjuncturele herstel even sterk en langdurig wordt als de recessie is geweest. Dan daalt namelijk het begrotingstekort even sterk als het in de recessie gestegen was, zodat de staatsschuld weer langzamer groeit en uiteindelijk de schuldquote (nationale schuld als percentage van het bruto binnenlands product) door een sterkere groei van dat bruto binnenlands product (bbp) weer wordt hersteld.

Het gaat er dus uiteindelijk om of de schuldquote met de daarbij behorende rentelasten de juiste wordt geacht. Om die gewenste schuldquote te handhaven, moet het begrotingstekort daarbij passen. Dat wil zeggen dat het begrotingstekort als percentage van de schuld, dus de groei van de schuld, gelijk moet zijn aan de groei van het bruto binnenlands product. Gaan wij bijvoorbeeld uit van een gewenste schuldquote van 60% (de Europese richtlijn) en een nominale groei van het bbp met 4% (2% reële groei en 2% prijsstijging), dan moet het begrotingstekort als percentage van de schuld 60% van 4% oftewel 2,4% (0,6 x 4%) zijn, terwijl dit bij een schuldquote van 100% 4% blijft. Dit komt ongeveer overeen met het Nederlandse structurele begrotingstekort (als % bbp), dat volgens de Macro Economische Verkenning 2012 terugloopt van 3,6% in 2011 tot 2,3% in 2012.¹⁵⁶ Dat is dus bevredigend, omdat de schuldquote gelijk blijft op het gewenste niveau van 60% en betekent dat bij een nieuwe recessie (een zogenaamde ‘double dip’) geen extra bezuinigingsmaatregelen nodig zijn, zoals het kabinet-Rutte wel heeft voorgesteld. Er zouden zelfs bescheiden stimuleringsmaatregelen mogelijk zijn die bij een herstel van de conjunctuur vanzelf verdwijnen, zoals extra werkloosheidssteun in de vorm van deeltijd werkloosheidssteun.

Dit geldt des te meer omdat de Nederlandse economie al jarenlang een groot overschot op de lopende rekening van de betalingsbalans (bbp) heeft van 6 tot 8% van het bbp.¹⁵⁷ Dat overschot is zelfs groter (als percentage van het bbp) dan dat van China en Duitsland. Dat betekent dat wij al jaren meer sparen dan investeren, zodat wij ruimte hebben voor een wat groter begrotingstekort. In de huidige internationale en Europese situatie zou dat wenselijk zijn. Maar in de eind maart 2009 te Londen gevoerde discussie in de Groep van Twintig – dit zijn de belangrijkste landen in de wereld, die tezamen 90% van de wereldhandel omvatten – hebben China en Duitsland niet toegegeven aan de Amerikaanse druk om extra stimuleringsuitgaven te doen. Wanneer de recessie zich ernstiger zou ontwikkelen dan het zich nu laat aanzien, zou dit mijns inziens toch opnieuw moeten worden overwogen. Voor Nederland zou dan de wiebeltax een geschikt instrument zijn, die op elk moment snel kan worden ingevoerd. Deze conclusie komt overeen met die in § 4.3.4.

Ik heb dit ook naar voren gebracht in de eerste vergadering van de Opstelten Stichting, waar een groot deel van de VVD-top aanwezig was voor de bespreking van de campagne van de VVD. Later schreef ik hierover ook een brief aan minister-president Rutte.

De Opstelten Stichting is door Ivo Opstelten – sinds 14 oktober 2010 minister van Veiligheid en Justitie in het kabinet-Rutte – in het leven geroepen, omdat hij zag dat er meer financiële steun nodig was om een goede campagne te voeren. De deelnemers van de stichting, die een financiële bijdrage leveren, worden ieder jaar uitgenodigd voor een diner waarbij het beleid van de VVD besproken wordt.

In 1969 speelde ook het probleem van de loon- en prijspolitiek. Na een daling in 1967 van de loon- en prijsinflatie (respectievelijk 8,5% en 3,1%) nam in 1969 de loon- en prijsinflatie (respectievelijk 11,5% en 7,5%) weer toe.

Mede door de overgang naar een nieuw stelsel van omzetbelasting, de BTW (zie § 5.7.3), een systeem van vrije loonvorming en het aantrekken van de conjunctuur ontstond in 1969 een loon- en prijsspiraal.¹⁵⁸ Zo zorgde de BTW voor een tijdelijke prijsverhoging, die echter op den duur zou verdwijnen. In 1963 werd de vrije loonvorming ingevoerd, waarbij de bevoegdheid om CAO’s goed te keuren werd overgedragen aan de Stichting van de Arbeid, terwijl het College van Rijksbemiddelaars alleen in actie hoefde te komen wanneer de Stichting het niet eens kon worden. Terwijl van 1923 tot 1967 het College van Rijksbemiddelaars als schakel fungeerde tussen de sociale partners en de rijksoverheid bij de uitvoering van het loonbeleid werden nu CAO’s door de sociale partners zelf tot stand gebracht. De Wet op de Loonvorming van 1970 betekende op 20 april 1970 het einde van het College.¹⁵⁹ De gevaarlijke situatie in 1970 werd duidelijk geschetst door de Sociaal-Economische Raad in haar halfjaarlijks economisch rapport van 20 juni 1969:¹⁶⁰

– ‘Ten einde een beperking van de stijging van het looninkomen per werknemer in 1970 te bewerkstelligen, acht de Raad het gewenst dat de contractloonstijging in de af te sluiten collectieve contracten een percentage van 5 niet overschrijdt’;

– ‘Om een beperking van de contractloonstijging voor 1970 niettemin aanvaardbaar te maken, beveelt de Raad aan voor een keer in de af te sluiten c.a.o.’s een bepaling op te nemen, inhoudende dat, indien de stijging van de prijsindex van het gezinsverbruik als gevolg van in dit verband relevante factoren het percentage van 3,5 overschrijdt, het contractloon dienovereenkomstig zal worden verhoogd. Daarbij wordt ervan uitgegaan dat in de desbetreffende c.a.o.’s de contractloonstijging inderdaad maximaal 5% bedraagt.’

Het begrotingsbeleid voor 1970 diende bij te dragen aan het doorbreken van deze loon- en prijsspiraal.¹⁶¹ Maar omdat Bauke Roolvink, minister van Sociale Zaken, slecht lag bij de vakbeweging, kon hij geen beperking van de contractloonstijging voor 1970 bereiken. Leo de Block, minister van Economische Zaken, vond dat hij hiervoor geen verantwoordelijkheid kon dragen en dreigde met aftreden. In het kabinet voelden ik en andere ministers wel met zijn zorgen mee, maar in het geldende systeem van vrije loonvorming zagen wij geen mogelijkheid om in te grijpen, aangezien de Sociaal-Economische Raad – zoals hiervoor aangegeven – zelf bepaalde grenzen voor de loonvorming aanraadde. Wij wilden eerst zien of de werkgevers en werknemers zich hieraan wilden houden en het bedrijfsleven een kans wilden geven. Daarom konden wij op dit moment nog niets doen. Daarnaast had De Block al meerdere malen met aftreden gedreigd. Ik heb toen besloten toch met Ratan een wintervakantie te houden en we zijn op 5 januari 1970 met de auto naar Zuid-Frankrijk vertrokken.

Wij waren nog maar net aangekomen in een klein hotelletje in een Frans dorp, waar wij tegen elkaar zeiden: ‘Hier kan niemand ons vinden’, of de telefoon ging. Een Franse politieagent vroeg ons meneer De Jong in Nederland op te bellen. Piet de Jong had via de Franse politie en het nummer van de auto mij snel weten te vinden. Ik moest waarnemen voor de minister van Economische Zaken, voor wie juist de zaak-Verolme begon te spelen. Verolme had destijds de grootste scheepswerf voor mammoettankers in Nederland en stond op het punt failliet te gaan. Dat zou grote ontslaggolven veroorzaken.

Wij zijn toen naar Marseille gereden, waar een regeringsvliegtuig gereedstond om ons naar vliegveld Valkenburg in Katwijk te brengen. Daar aangekomen stond Hans de Koster, staatssecretaris van Buitenlandse Zaken (VVD), al klaar om mij rechtstreeks naar mijn departement te rijden. Het was inmiddels 8 januari 1970, terwijl op 7 januari 1970 mr L. de Block Hare Majesteit de Koningin had verzocht hem ontslag te verlenen.¹⁶² In een brief aan Piet de Jong had hij dit als volgt gemotiveerd:

‘De doorbreking van de inflatiespiraal werd zowel door de Regering als door de partijen in het bedrijfsleven gezien als de voornaamste opgave voor het sociaal-economische beleid in het jaar 1970. Daarbij werd als uitgangspunt aanvaard het 14de halfjaarlijkse rapport van de SER. Hierin werd de juiste grondslag aanwezig geacht voor deze doorbreking. Dit impliceerde een zekere mate van terughoudendheid op verschillende gebieden, maar met name ook bij het stellen van looneisen. Uitgangspunt was een loonstijging die de verbetering van het reële vrij besteedbare inkomen zou stellen op 2,5 à 3 pct. Ik moet nu vaststellen dat naar mijn overtuiging in het metaalcontract voor 1970/1971 op belangrijke onderdelen te sterk wordt afgeweken van bovengenoemd SER-advies. Ik acht dit te ernstiger omdat het metaalcontract naar in het verleden gebleken is, in belangrijke mate bepalend is voor de algemene loonontwikkeling.

Ondanks het feit dat ik begrip heb voor de sociaal-psychologische overwegingen in het vlak van de loonpolitiek, til ik zwaar aan het feit dat van het voorgenomen doorbreken van de loon-prijsspiraal weinig of niets terecht zal kunnen komen, nu opnieuw hoge nominale loonen prijsstijgingen gaan optreden, met name ook in 1971. Het is op zijn minst twijfelachtig of – zo de wens daartoe zou bestaan – in het begin van 1971 in de dan bestaande omstandigheden, een gewijzigd beleid gerealiseerd zal kunnen worden. Gezien de consequenties hiervan voor de ontwikkeling van de prijzen en de toekomstige werkgelegenheid, met name in de zwakkere sectoren en regio’s, kan ik onder deze omstandigheden de verantwoordelijkheid voor het economische beleid niet meer dragen [...].’¹⁶³

Hij ging er dus van uit dat het bedrijfsleven niet in loonmatiging zou slagen.

Tijdens mijn terugreis uit Zuid-Frankrijk had mr A. Rinnooy Kan, plv. thesaurier-generaal van het ministerie van Financiën, een en ander al voorbereid, waardoor ik de leiding van de behandeling van de problematiek met betrekking tot het Verolme-concern – in de functie van minister van Economische Zaken ad interim –¹⁶⁴ onmiddellijk kon overnemen.

Om het faillissement van Verolme te voorkomen zonder dat daar grote overheidsuitgaven voor nodig waren, heb ik de andere grote scheepswerven bijeengeroepen voor besprekingen om Verolme over te nemen. Het resultaat was dat Verolme Verenigde Scheepswerven NV met de Rijn-Schelde Machinefabrieken en Scheepswerven (kortweg ‘Rijn-Scheldeconcern’) fuseerde tot Rijn-Schelde-Verolme Machinefabrieken en Scheepswerven nv (RSV). Helaas is jaren later (in 1983) Rijn-Schel-de-Verolme – ondanks miljarden overheidssteun – toch failliet gegaan. Over deze hele zaak is een parlementaire enquête gehouden.

Op 14 juni werd mr R.J. Nelissen tot minister van Economische Zaken beëdigd.¹⁶⁵

Een paar dagen na onze plotselinge terugkeer in Nederland, hoorden wij dat mijn schoonmoeder was omgekomen bij een brand. Door een mankement in een elektrisch kacheltje in haar huisje was een vreselijke brand ontstaan, die zij niet had overleefd. Het toeval wilde dat zij juist over een paar dagen zou moeten verhuizen naar een kamer in het hoofdgebouw van het antroposofisch bejaardentehuis, waar zij erg tegenop zag. Ratan heeft het natuurlijk erg moeilijk gehad in die tijd, maar kon nu wel direct alles – terwijl ik met Verolme bezig was – regelen.

Achteraf gezien was het natuurlijk bijzonder dat wij net ervoor teruggekomen waren van vakantie. Later zijn wij alsnog naar Zuid-Frankrijk gegaan, waar wij mochten verblijven in een huisje van Hans de Koster.

Om toch een redelijke matiging van de loonbeweging te krijgen, stelde de regering voor 1971 voor om artikel 10 van de Wet op de loonvorming toe te passen.¹⁶⁶ De minister kan dan: ‘Indien naar zijn oordeel een zich plotseling voordoende noodsituatie van de nationale economie, veroorzaakt door één of meer schoksgewijze optredende externe factoren, het nemen van maatregelen ten aanzien van het peil van de loonkosten vereist, algemene regelen vaststellen betreffende lonen en andere op geld waardeerbare arbeidsvoorwaarden.’¹⁶⁷

Daarnaast deed het kabinet een ernstig beroep op het georganiseerde bedrijfsleven om in het belang van de welvaart en werkgelegenheid medewerking te verlenen aan het voorkomen van loonstijging door indexeringsclausules voor prijsstijging.¹⁶⁸

In een nota van 22 november 1970 reageerden mijn staatssecretaris Grapperhaus en ik op het advies van de Sociaal-Economische Raad (SER) inzake het pakket van bijsturingsmaatregelen voor 1971 verwoord in de Miljoenennota 1971. Geheel in lijn met de regering concludeerde de SER dat het reëel beschikbare looninkomen achter diende te blijven bij de verwachte stijging van de arbeidsproductiviteit. Voor een nadere uitwerking van het op deze doelstelling gerichte beleid zou de regering zo spoedig mogelijk contact opnemen met de Stichting van de Arbeid, waar de SER ook van uitging.¹⁶⁹

Op 9 december 1970 berichtte minister Roolvink echter dat het overleg tussen zowel een regeringsdelegatie als de regering met de Stichting van de Arbeid niet tot positieve resultaten had geleid die het treffen van een maatregel door de overheid overbodig maakten.¹⁷⁰

Terugkijkend herinner ik me dat bij de bespreking met het hele kabinet in de Trêveszaal toch door de delegaties van het bedrijfsleven een mogelijk acceptabele suggestie werd gedaan, die helaas niet door Roolvink werd opgepakt. Nu werd per direct een loonstop ingesteld: ‘De maatregel heeft betrekking op alle werknemers in de zin van de Wet op de loonvorming, hetgeen met name betekent dat ook de lonen en andere arbeidsvoorwaarden van de werknemers op wie niet een collectieve regeling van toepassing is, met ingang van 11 december 1970 geen wijziging meer mogen ondergaan, behoudens de hieronder besproken afwijkingsmogelijkheden.’¹⁷¹

Op 15 december 1970 werd de brief van Roolvink in de Tweede Kamer besproken, waartegen grote bezwaren werden geuit. Zo begon Joop den Uyl zijn verweer met: ‘Mijnheer de Voorzitter! De Regering heeft met de loonmaatregel, die zij heeft genomen, in ons land verdeeldheid, verontwaardiging en verbittering veroorzaakt. Er bestaat op het ogenblik onrust – en geen kunstmatige onrust – op grotere schaal dan wij in jaren hebben gekend. Onrust over de voortgaande prijsstijgingen, over de geldontwaarding, over wat deze Regering eigenlijk voornemens is te doen met het levenspeil van de massa van onze bevolking. Er is een duidelijke vertrouwenscrisis.’¹⁷²

Hij betoogde verder: ‘De vakbeweging was en is bereid, bij onderhandeling met de werkgevers een zeker achterblijven van de loonstijging bij de prestatiestijging van de werknemers te aanvaarden. Zij heeft ook aangegeven, hoe zij dat meent te kunnen bereiken. De vakbeweging heeft aangeboden, bij de onderhandelingen over de herziening van de contracten laag te beginnen om – zoals dat officieel heet – een beperkte nominale, dus niet reële, loonstijging in te zetten en daaraan bepalingen te verbinden waardoor die geringe overeen te komen loonstijging kan worden opgevoerd als de prijzen stijgen. Ik meen dat elke regering de handen dicht zou knijpen, als zij te maken zou hebben met een vakbeweging die bereid is, en dat openlijk uitspreekt, om het zo te doen; een vakbeweging die zoveel begrip toont voor de wenselijkheid van de matiging van de loonstijging [...].’¹⁷³

Na twee schorsingen werd de vergadering uiteindelijk om 03.10 uur gesloten en werd de verdere behandeling van de brief van minister Roolvink verdaagd.¹⁷⁴

Toch werd de motie van Den Uyl¹⁷⁵ tegen de loonmaatregel van de regering tot matiging van de loonstijging de volgende dag verworpen. De leden van de fracties van de PVdA, D’66, de psp, de CPN en de Boerenpartij stemden voor.¹⁷⁶

Op 21 december 1970 kwam Roolvink met een wijziging van de maatregelen tot matiging van de loonontwikkeling.¹⁷⁷ De brief werd op 19 januari 1971 ter kennisgeving aangenomen.¹⁷⁸ Door het loonmatigingsbesluit werden alle lonen en andere arbeidsvoorwaarden naar de situatie van 10 december 1970 gefixeerd.

Op een citaat van Jan Mertens, voorzitter van het Nederlands Katholiek Vakverbond (NKV), in het eerder genoemde artikel in Vrij Nederland van 31 oktober 1970, dat de prijststijgingen in 1971 voortkwamen uit maatregelen van de regering (verhoging van de BTW en huurverhoging), was mijn reactie: ‘Er is altijd wel een stok te vinden om de regering te slaan. We kunnen niet alles oplossen, we zijn niet almachtig’, en: ‘De belastingen moeten niet blijven stijgen, anders zal er verzet komen. Dat is het voordeel van de indirecte belastingen, de narigheid van de prijsverhoging onderga je maar één keer.’¹⁷⁹

Naar aanleiding van het advies in het 16de halfjaarlijkse economisch rapport van de SER op 9 juli 1971 werd per 4 augustus 1971 het loonmatigingsbesluit door het kabinet-Biesheuvel ingetrokken. Het overleg met het bedrijfsleven was inmiddels weer verbeterd. In de Nota inzake loonen prijsbeleid schreven de ministers van Sociale Zaken en Economische Zaken hierover: ‘Zowel in de gesprekken met de vertegenwoordigers van het centraal georganiseerd bedrijfsleven als uit bedoelde stichtingsadviezen [Stichting van de Arbeid] is gebleken, dat het bedrijfsleven bereid is mede te werken aan het vinden van wegen en middelen, welke de huidige inflatoire tendenzen in de nationale economie zullen kunnen beteugelen of althans beperken.’¹⁸⁰

5.7.3 Belastingpolitiek

Wat de belastingpolitiek betreft, hebben wij in onze kabinetsperiode de nieuwe omzetbelasting (de Wet OB van 28 juni 1968) ingevoerd: de belasting over de toegevoegde waarde, de BTW, die een belangrijk onderdeel van ons belastingstelsel is geworden. Een veelomvattende belasting die goed controleerbaar is. Die wet heeft heel goed gewerkt, maar het was wel moeilijk in het begin omdat er in eerste instantie een zekere prijsverhoging uit voortkwam. De invoering daarvan is voornamelijk gebeurd door mijn staatssecretaris, Ferdinand Grapperhaus (KVP). Aan het einde van de behandeling in de Tweede Kamer heb ik alleen moeten aangeven hoeveel financiële ruimte er was om enkele wensen van de Kamer in te willigen. Het ging erom hoe de 150 miljoen gulden uit de tijdelijke meeropbrengst van het nieuwe systeem van omzetbelasting zou worden besteed.¹⁸¹ Er werd gezocht naar compensatie van de prijsstijging door de omzetbelasting, terwijl voor 1969 ook belastingverlagingen werden voorgesteld.¹⁸²

De totstandkoming van de wet, die een gevolg was van de EEG-richtlijnen van 11 april 1967, is heel succesvol verlopen. Frankrijk voerde het geharmoniseerde stelsel als eerste al in 1967 in. Duitsland volgde in 1968, Nederland (per 1 januari¹⁸³) in 1969 en Luxemburg in 1970. België en Italië bleken niet in staat te zijn zich te houden aan de datum van 1 januari 1970 en voerden uiteindelijk de BTW in op 1 januari 1971 en 1 januari 1973.¹⁸⁴ De toelichting bij het wetsontwerp geeft een goede samenvatting van de motivering om de bestaande Wet op de Omzetbelasting 1954 door een herziene regeling te vervangen¹⁸⁵:

Bij de BTW-behandeling in de Tweede Kamer, mei 1968

– ‘De harmonisatie van de omzetbelastingstelsels in de Europese Gemeenschappen vormt daartoe de onmiddellijke aanleiding.’

– ‘In Nederland wordt sinds 1941 de omzetbelasting geheven volgens het zgn. cumulatieve cascadestelsel. Dit houdt in, dat de belasting telkens in elke schakel van het produktie- en distributieproces van de goederen en diensten over de bruto omzet wordt geheven.’

– ‘Het verstoort de concurrentieverhoudingen, belemmert de differentiatie en staat een juiste afrekening van de belasting aan de grenzen in de weg.’

– ‘Zoals hiervoor reeds is gezegd, leidt de BTW tot een belasting van de eindgoederen en de diensten naar het voor die goederen of diensten geldende percentage van de aan de afnemers in rekening gebrachte prijzen, ongeacht het aantal schakels dat die goederen of diensten hebben doorlopen.’

– ‘Uit een oogpunt van neutrale werking ten opzichte van de concurrentieverhoudingen en de druk op de goederen en diensten verdient een BTW de voorkeur boven het bestaande cascadestelsel.’

Een ander voor mij en de VVD heel belangrijk punt was de inflatiecorrectie van de loon- en inkomstenbelasting. Wij zaten nog met tarieven die heel progressief waren doordat het marginale belastingtarief opliep tot wel 72 procent. Het gevolg ervan was dat bij prijsstijgingen, waar natuurlijk inkomensstijgingen bij horen, vanzelf de tariefdruk hoger wordt: hogere inkomens komen in een hogere tariefgroep. Zo kregen we eigenlijk een sluipende verzwaring van de druk van de loon- en inkomstenbelasting.

Wij – de liberalen – vonden die tarieven toch al te hoog en de progressie te groot; een geweldige rem op initiatief en inventiviteit: 72 procent druk op extra inkomsten. Wij vonden het een eerste noodzaak om een inflatiecorrectie, een aanpassing in de tariefstructuur van de loon- en inkomstenbelasting in deze periode toe te passen en dienden op 15 september 1969 een wetsontwerp in.¹⁸⁶ Ook vonden we dat dit regelmatig moest gebeuren en we kwamen dus op 26 augustus 1970 met een voorstel om die inflatiecorrectie per 1 januari 1972 automatisch te maken, zodat het altijd zou gebeuren tenzij dit uit bepaalde overwegingen ongewenst zou worden geacht. Dan kon die automatische correctie ook weer worden geschorst.¹⁸⁷

Met de inflatiecorrectie in de loon- en inkomstenbelasting per 1 januari 1970 was een belangrijk bedrag gemoeid. Er waren flinke prijsstijgingen geweest. Het bedrag van de inflatiecorrectie was omstreeks 1 miljard gulden (600 miljoen gulden in 1970 en 300 miljoen gulden in 1971),¹⁸⁸ wat in die tijd heel veel was. Het bleef omstreden. De linkervleugels van de regeringspartijen keken er kritisch naar. Met name is strijd ontstaan over het moment waarop die correctie moest ingaan. Daarbij werd dan ook weer – door met name de Anti-Revolutionaire Partij – naar de conjunctuur gekeken.

Zij gebruikten het grote belang dat ik hechtte aan conjunctuurpolitiek om steeds te zeggen dat het conjunctureel niet het juiste moment was. Maar dat was eigenlijk meer politiek gemotiveerd. Ik heb me daartegen verzet en natuurlijk was de VVD-fractie er ook op tegen. Het is in het kabinet besproken en het was verheugend voor mij dat ik daar door alle collega’s volledig werd gesteund, zodat ik de toezegging kreeg dat ik uitstel van de belastingcorrectie namens het gehele kabinet ‘onaanvaardbaar’ zou mogen verklaren als de ARP-fractie haar verzet doorzette met steun van de oppositie.

Het kabinet zou dus aftreden als een amendement (wijzigingsvoorstel) zou worden aangenomen om de aan de belastingbetalers terug te geven inflatiecorrectie te beperken of naar later te verschuiven. Een aftreden van het kabinet wilde de ARP ook niet, dus toen dat debat gevoerd werd – een van de belangrijkste debatten voor mij – hield ik het goed in de hand en liet ik mij niet door interrupties afleiden van de lijn die ik had gekozen. Dat ging dus goed en toen Garmt Kieft, financieel woordvoerder van de ARP, in de nacht van 19 op 20 november 1969 toch met een amendement kwam om die correcties naar 1971 te schuiven, heb ik dat inderdaad namens het kabinet ‘onaanvaardbaar’ (dat betekent dat bij aanvaarding van het amendement het hele kabinet zou aftreden) verklaard: ‘In het licht van wat ik zojuist heb gezegd, zal het duidelijk zijn dat ik, zonder de tegenstellingen te willen overdrijven en met alle begrip voor de mogelijke verschillen in afwegingen, van mening blijft, dat de voorstellen van de Regering in de situatie van 1970 zozeer de voorkeur verdienen, dat een wijziging in dit opzicht, dus een aanneming van het amendement van de heren Kieft en Goudzwaard, voor mij onaanvaardbaar is! Het kabinet deelt deze opvatting unaniem en acht aanneming van dit amendement eveneens onaanvaardbaar.’¹⁸⁹

Op de vraag van de heer Den Uyl wat dit betekende, antwoordde ik: ‘Het “onaanvaardbaar” zal in dit geval zeker niet betekenen intrekking van het wetsontwerp. Het zal wèl betekenen dat de beraadslagingen moeten worden geschorst, dat het kabinet moet aftreden of dat eventueel op een gegeven moment kamerontbinding zou moeten volgen.’¹⁹⁰

Dat vond Barend Biesheuvel, fractievoorzitter van de ARP in de Tweede Kamer, buitengewoon vervelend. Dat wilde hij niet en dus kwam hij na een schorsing rondom middernacht onmiddellijk naar het spreekgestoelte om te zeggen dat zij het voorstel introkken:

‘Mijnheer de Voorzitter! Er bestaat tussen de Regering en ons verschil van inzicht over de meest gewenste, verstandigste fasering van de belastingcorrectie van 900 mln. [...] Wat ons verdeeld hield, en verdeeld houdt, is de vraag, hoe op de beste wijze de verdeling over de jaren 1970 en 1971 kan plaatsvinden, zulks tegen de achtergrond – en dat heeft bij ons heel zwaar gewogen – hoe op de meest gewenste wijze de loon- en prijsspiraal in 1970 kan worden beteugeld en hoe in 1971 de werkgelegenheid het beste veilig kan worden gesteld. [...] De Regering heeft het thans noodzakelijk geoordeeld, het onaanvaardbaar uit te spreken over ons amendement. Wat is daartegenover onze houding? [...] Overeenkomstig de beleidslijn, die wij sedert de algemene beschouwingen hebben gevolgd, zullen wij onzerzijds het verschil van inzicht niet tot een politiek meningsverschil met het kabinet verklaren. Ik kan u dan ook mededelen, mijnheer de Voorzitter, dat de heer Kieft de in het geding zijnde amendementen zal intrekken, omdat wij van onze kant grotere belangen niet in gevaar wensen te brengen. Wij wensen geen politieke crisis over een zakelijk verschil van inzicht.’

Hij besloot met: ‘Wij hebben voorts in onze overwegingen betrokken, dat wij verantwoordelijkheid dragen voor de totstandkoming van dit kabinet. Verder hebben wij ook in onze overwegingen betrokken, als een der regeringspartners, dat het kabinet belangrijk werk heeft verricht en ook nog kan verrichten.’¹⁹¹

Toen werd het wetsvoorstel over de inflatiecorrectie zoals ik het wenste aangenomen. Dat was een grote overwinning, die ik dus ook te danken heb aan de goede verhoudingen in het kabinet en de steun die het kabinet mij gaf. Ik heb daarna die overwinning niet politiek uitgebuit. Ik heb mij in mijn reactie met begrip tot de Anti-Revolutionairen gericht en er is achteraf geen boosheid gebleven. Aan het eind van de beraadslaging vroeg ik hiertoe ook het woord:

‘Mijnheer de Voorzitter! Graag nog een korte reactie van mijn kant. Ik zou willen beginnen met de erkentelijkheid van de Regering uit te spreken aan de geachte afgevaardigde de heer Biesheuvel voor het intrekken van het amendement van de geachte afgevaardigden de heren Kieft en Goudzwaard. [...] Ik geloof, dat de geachte afgevaardigde de heer Biesheuvel terecht heeft gesteld, dat over het belastingplan als geheel tussen ons, althans tussen de Regering en de grootst mogelijke meerderheid van de antirevolutionaire fractie, overeenstemming bestaat. [...]

Ik begrijp, dat de geachte afgevaardigde de heer Biesheuvel het betreurt, dat wij het “onaanvaardbaar” hebben uitgesproken. Ik meen echter, dat gezien onze overtuiging inzake de wijze, waarop de belastingcorrectie moet gebeuren het juist is, dat wij dit hebben uitgesproken en ik wil graag de hoop, die de geachte afgevaardigde de heer Biesheuvel uitsprak, onderschrijven dat het kabinet belangrijk werk zal kunnen blijven doen.’¹⁹²

Het wetsvoorstel voor automatische inflatiecorrectie vond tijdens de behandeling op 31 maart 1970 ‘een belangrijke mate van begrip en ook van steun’ en werd zonder hoofdelijke stemming aangenomen.¹⁹³ In zekere zin was deze maatregel veel belangrijker en effectiever dan de eerdere tariefaanpassing, omdat dit zonder verdere politieke strijd bijna permanent heeft doorgewerkt.

5.7.4 Samenwerking in de EEG

Belangrijk voor mij was ook de samenwerking in de Europese Economische Gemeenschap (EEG), de voorloper van de huidige Europese Unie. Ik was en ben nog steeds een grote voorstander van de Europese samenwerking. Het riep natuurlijk af en toe belangrijke vragen op. Die waren ook ingewikkeld. We spraken in de Raad van Europese Ministers regelmatig over de ontwikkelingen van de conjunctuur en ons beleid in dat verband. We kregen ook advies van de Europese Commissie om ons beleid zo goed mogelijk op de conjunctuur af te stemmen. Ik was het daar niet altijd mee eens, maar het waren interessante en nuttige discussies. De Europese commissaris die zich toen met dit onderwerp bezighield, was Robert Marjolin, een bekende Franse econoom. Later was hij – in dezelfde tijd als ik – ook commissaris bij Shell.

Een ander onderwerp waar lange en moeilijke discussies over werden gevoerd was de landbouwpolitiek, die een heel groot deel van de begroting innam. Dat was een complex onderwerp.

Toen de EEG begon te werken aan de eenwording van de Europese markt moest ook de markt in landbouwproducten één worden gemaakt, dus dezelfde prijzen voor allerlei landbouwproducten. Maar de landbouw moest ook beschermd worden; de daarvoor gebruikte techniek was om voor alle prijzen van belangrijke landbouwproducten garantieprijzen vast te stellen. Dat gaf zekerheid aan de boeren en leidde tot een sterke uitbreiding van de productie op allerlei terreinen, zodat de productie meer toenam dan in de Europese markt kon worden gebruikt.

Er ontstonden dus overschotten die door de commissie werden opgekocht en met grote subsidies op de wereldmarkt moesten worden verkocht. Zo werd de wereldmarkt verstoord. De omvang van de landbouwsteun hing af van hoe bepaalde garantieprijzen werden vastgesteld. Dat was heel technisch. Er zat veel landbouwtechniek bij en de debatten werden dan ook in eerste instantie gevoerd door de landbouwministers, maar de gevolgen waren financieel aanzienlijk. Daarom wilde ik af en toe de belangrijke debatten daarover zelf bijwonen. Ik suggereerde aan collega-ministers van Financiën dat te doen, om er gezamenlijk voor te waken dat de kosten binnen een zekere financiële ruimte zouden blijven. Zo hoopte ik op een betere afweging, omdat ministers van Landbouw meestal voelen voor hogere prijzen en daar moest een tegenwicht van de ministers van Financiën tegenover staan.

Het funeste van het systeem was dat de prijzen waren afgestemd op het minimuminkomen van de marginale boeren. Het gevolg was dat de grotere en meer efficiënte bedrijven buitengewoon hoge inkomens kregen. De consument betaalde hier in feite voor, maar zag dit niet. Wel kon men in de krant lezen over grote boter- en graanbergen, die dus door de commissie werden opgebouwd omdat deze niet voor die garantieprijs konden worden verkocht. Op deze manier heeft dit systeem geleid tot een heel sterke protectie van de Europese landbouw, waarop bij de internationale onderhandelingen over de handelspolitiek door landen, die goedkoper konden produceren, steeds meer kritiek kwam. Bovendien heeft dit systeem ertoe geleid dat de grotere en efficiënte bedrijven altijd konden rekenen op een garantieprijs en daarmee een stimulans hadden om de productie zoveel mogelijk uit te breiden. Dit heeft geresulteerd in de sterke industrialisatie van de landbouw in Europa met enorme aantallen varkens en kippen, die in grote stallen werden opgesloten; veel meer dan paste in het eigen land. Dit was ook ongunstig voor het milieu, waarbij gedacht kan worden aan de mestproblematiek. Grote Nederlandse boerenbedrijven hadden er dus een groot voordeel bij, terwijl het in sociaal opzicht eigenlijk meer nodig was om de kleine boertjes in Italië en Duitsland te helpen.

Sicco Leendert Mansholt was de architect van dit systeem. Hij is heel lang (van 1 januari 1958 tot 6 januari 1973) commissaris voor de Landbouw geweest. Hij had zelf een groot efficiënt boerenbedrijf in Groningen en was heel goed op de hoogte van alle ingewikkeldheden in die landbouwpolitiek.

Van de onderhandelingen tijdens de besprekingen over de Europese landbouwpolitiek in Brussel deed ik verslag in de ministerraad en de Tweede Kamer. Maar ook via de krant kwam mijn standpunt, dat het plan-Mansholt veel te duur was, naar buiten.¹⁹⁴

In de toekomst zal dit probleem in het kader van de Wereldhandelsorganisatie (WTO) moeten worden opgelost. Dan zullen de prijzen meer moeten worden afgestemd op de wereldmarkt en de steun zal sterker moeten worden gericht op de marginale boeren, waarbij voorwaarden voor een meer natuurvriendelijk beleid kunnen worden gesteld.

Dan was er in onze periode een heel belangrijk onderwerp: de aansluiting van het Verenigd Koninkrijk bij de EEG. Die riep grote en ingewikkelde vragen op: in welke fasen moest die aansluiting verlopen, hoe moesten allerlei problemen, die de vrijmaking van de handel met het Verenigd Koninkrijk met zich meebracht, worden opgelost? Dat moest in Europese regelingen worden ingepast.

Dat waren moeilijke vergaderingen, omdat we unanimiteit moesten bereiken: elk land had een veto. Unanimiteit bereiken was natuurlijk moeilijk, het nam heel veel tijd in beslag en vaak duurden die vergaderingen dan ook bijzonder lang. Het werden marathonbijeenkomsten, die tot laat in de nacht doorgingen. Het was als het ware een uitputtingsslag. Soms werd de vergadering diep in de nacht geschorst en dan kwam de Europese Commissie met een zogenaamd pakket: zij had een zo goed mogelijk compromis gemaakt en dat was dan ‘take it or leave it’, want we moesten tot een oplossing komen. Vervolgens werd dat, soms met een enkele correctie, aanvaard.

Kort voor het einde van het jaar hebben we met het oog op het Engelse toetreden een keer dagen en dagen en avonden en avonden en ten slotte een hele nacht gesproken in Brussel. De dagen tussen Kerstmis en Oud en Nieuw werden ermee gevuld. Allerlei besluiten moesten nog voor het einde van het jaar genomen worden. Toen dat niet helemaal lukte, werd zogenaamd de klok stilgezet. Dan deden we in de Europese vergaderingen alsof het nog geen 1 januari was en gingen we door met de onderhandeling totdat ten slotte overeenstemming was bereikt. Ook Joseph Luns, minister van Buitenlandse Zaken, doet bij de behandeling van ‘Besluiten Europese Gemeenschappen’ op 22 december 1970 hiervan melding: ‘En ten slotte, na allerlei pogingen om de klok stil te zetten of om nog te vergaderen in de huidige week [...].’¹⁹⁵

In die onderhandelingen over het Britse toetreden heb ik constructief samengewerkt met andere delegaties en samen met de staatssecretaris van Buitenlandse Zaken, Hans de Koster, de belangen van Nederland krachtig verdedigd. Ik herinner mij goed dat toen wij dan aan het einde waren en het pakket van de Europese Commissie diep in de nacht – zo tegen zes uur ’s morgens – was aanvaard, we met een zucht van verlichting dachten dat het klaar was. Daarop zei de Duitse (eerste) voorzitter van de Europese Commissie, Walter Hallstein, dat we naar het volgende punt van de agenda moesten overgaan. Er waren nog allerlei punten die we nog niet besproken hadden. Daar had natuurlijk niemand zin in en D.P. (Dick) Spierenburg, onze permanente vertegenwoordiger, legde het hoofd op tafel en zuchtte. Die had er helemaal geen energie meer voor. Toen werd betrekkelijk vlug een datum afgesproken waarop de bespreking van de verdere punten kon worden voortgezet.

Illustratief is het verslag over de EEG-ontwikkelingen in 1967 van Piet de Jong op 3 mei 1968. Daarvan begon de inleiding met: ‘Het afgelopen jaar werd, wat de Europese Gemeenschappen en in het bijzonder de EEG betreft, gekenmerkt door grote activiteit en door enkele opmerkelijke resultaten bij de ontwikkeling naar een geïntegreerde markt.’¹⁹⁶

Toch duurde het nog tot 1973 alvorens alle regelingen rond waren en het Verenigd Koninkrijk officieel lid werd van de EEG. Hoe lang zo’n proces duurt, bleek ook uit eenzelfde verslag van Piet de Jong over 1968: ‘De sterk naar voren getreden meningsverschillen tussen de Lidstaten van de Europese Gemeenschappen over de toelating van nieuwe leden, met op de achtergrond politieke meningsverschillen van wijdere strekking, leidden ertoe dat het in het afgelopen jaar moeilijker werd de Gemeenschappen in alle opzichten te vereenzelvigen met het verenigd, democratisch Europa dat de Regering als ideaal voor ogen staat.’¹⁹⁷

Tegen het einde van 1971 konden de toetredingsonderhandelingen met het Verenigd Koninkrijk vrijwel tot een goed einde worden gebracht. Begin januari 1972 kon ook het laatste obstakel worden overwonnen, hetgeen de weg opende voor de ondertekening van verdragen op 22 januari 1972.¹⁹⁸ In Nederland werd de Tweede Kamer een ontwerp van Rijkswet tot goedkeuring van dit verdrag op 15 juni 1972 aangeboden.¹⁹⁹ Pas na goedkeuring door alle lidstaten werd de toetreding van het Verenigd Koninkrijk een feit.

Ten slotte is het in 1969²⁰⁰ enkele malen nodig geweest om een wisselkoersaanpassing voor een van de landen door te voeren – dat betrof vooral Frankrijk – en dat moest ook in de Europese Ministerraad (te vergelijken met een nationale ministerraad) besproken worden. Elk Europees land had nog zijn eigen geldeenheid en de loonpolitiek kon in verschillende landen uiteenlopen, zodat bepaalde landen te duur konden worden en concurrentiekracht verloren. Dan moest de wisselkoers worden aangepast. Dat raakte natuurlijk direct alle andere landen, want er was een gemeenschappelijke markt en een intensieve onderlinge handel.

Er waren dus diepgaande discussies in de Europese Ministerraad, met name tussen de Franse minister van Financiën, Michel Debré (van 1966 tot mei 1968), en de Duitse minister van Economische Zaken die verantwoordelijk was voor deze monetaire kwesties, Karl Schiller (van 1966-1972).

Samen met enkele andere ministers moest ik een bemiddelende rol spelen. Daarbij kwam het financieel-economische beleid van de betrokken landen aan de orde. Deze vergaderingen mochten nooit te lang duren, omdat zo’n wisselkoersaanpassing heel urgent was. Er was vaak grote druk op zo’n valuta ontstaan door kapitaalvlucht. Financiële instellingen of kapitaalbezitters haalden dan hun kapitaal weg en zetten het om in een andere valuta – voor zover dat mogelijk was –, voordat het door devaluatie minder waard zou worden.

In 1970 en 1971 deed zich in sommige West-Europese landen, met name Duitsland en in mindere mate Nederland, een aanzienlijke kapitaalinvoer voor, onder andere door renteontwikkelingen, aflossingen van eurodollarverplichtingen door Amerikaanse banken en speculatieve overwegingen. Dit bemoeilijkte in ernstige mate de inflatiebestrijding. Duitsland bepleitte als remedie het tijdelijk verruimen van de wisselkoersmarges van de EEG-landen, terwijl Frankrijk en Italië voorstanders waren van ingrijpende beperkingen van het kapitaalverkeer. De oplossing werd gevonden in het tijdelijk laten zweven van de wisselkoersen – onder handhaving van de pariteiten.

In mijn brief van 9 mei 1971 aan de Staten-Generaal stelde ik: ‘Bovendien zal het effect van deze maatregel op de invoerprijzen enige tegendruk geven tegen de heersende loon-prijsspiraal.’²⁰¹ Dit hield in dat De Nederlandsche Bank door mij gemachtigd werd om in overleg met mij de resolutie van de Raad van Ministers uit te voeren, waardoor zij de marges voor transacties in buitenlandse geldsoorten kon verruimen en de koersen voor buitenlandse geldsoorten, die op de beurzen waren gepubliceerd, intrekken.²⁰² Deze maatregel van een beperkte verbreding van de wisselkoersmarges zou volgens de Europese Commissie omvangrijk genoeg moeten zijn om de speculatie neer te slaan.²⁰³ De Nederlandsche Bank onthield zich van interventies.²⁰⁴

Er bestonden toen dus nog bepaalde overheidsbeperkingen met betrekking tot kapitaalbewegingen tussen Europese landen. In de loop van de tijd zijn deze beperkingen steeds minder geworden en zijn de inter-Europese betalingen helemaal vrij geworden. Dat paste ook in het idee van de gemeenschappelijke markt: hierin moeten goederen, mensen en kapitaal zich vrijelijk bewegen. Die vrijheid van kapitaalbewegingen is een belangrijke motiverende factor geweest om over te gaan tot één Europese valuta: de euro. Een Europees land alleen werd namelijk te kwetsbaar voor de steeds omvangrijker speculatieve internationale kapitaalbewegingen, waardoor regeringen meer en meer hun zeggenschap over de koers van hun valuta verloren. Dat bedreigde de gemeenschappelijke Europese markt.

Alhoewel ik ook kritisch stond tegenover één Europese munt, zette ik in mijn rede tijdens een lunchbijeenkomst van de Nederlandse Organisatie voor de Internationale Kamer van Koophandel op 26 mei 1970 de karakteristieken van een monetaire unie en het belang van het streven van de EEG naar zo’n monetaire unie uiteen. ‘De aanleiding hiertoe werd gevormd door de topconferentie van Den Haag [in december 1969], waar is besloten dat in de loop van 1970 een in fasen uit te voeren plan zal worden uitgewerkt dat de verwezenlijking van een economische en monetaire unie ten doel heeft.’²⁰⁵

Mijn conclusie luidde dat de vorming van een monetaire unie in de EEG, uitgebreid met het Verenigd Koninkrijk, zeer wenselijk is: ‘Het einddoel moet dan zijn een echte monetaire unie met één Europese valuta. Dit betekent dat op economisch en politiek gebied aan vergaande voorwaarden moet zijn voldaan en ook dat in belangrijke mate nationale bevoegdheden moeten worden overgedragen aan supranationale organen.’²⁰⁶

Ik besloot mijn betoog dat wij zo gemeenschappelijke munt konden slaan uit de Europese eenheid. Uiteindelijk werd pas na zo’n veertig jaar van overleg en voorbereidingen (sinds 1962) de monetaire eenwording op 1 januari 2002 een tastbare realiteit.²⁰⁷

Een interessant aspect in die Brusselse vergaderingen was dat we meestal begonnen met een heel groot gezelschap, want elk van de zes landen had een hele delegatie: ministers, staatssecretarissen en een aantal topambtenaren. Als het moeilijk werd, werd er gezegd dat we overgingen tot een ‘session restreinte’ (beperkte sessie). Dan moesten die ambtenaren van departementen weg of mocht er nog maar één ambtenaar blijven. Zo gingen we nog een tijd door. Als het dan nog niet lukte, werd de sessie ‘plus restreinte’ en zaten uiteindelijk alleen de zes ministers in een kamer bij elkaar om een compromis te bereiken. Daar moest het dan gebeuren. Dat vonden alle ambtenaren vreselijk griezelig. Zij zaten in een andere kamer en konden via een luidsprekerverbinding maar zo’n beetje volgen wat er gebeurde en hun ministers nu niets meer influisteren.

Ik had daarbij het voordeel dat ik alle talen sprak. De Duitse minister niet; die moest voortdurend een tolk naast zich hebben, die dan weer vertaalde wat de anderen zeiden. Ik had daar geen last van. Dat was een kracht en ik kwam daar meestal op een goede manier uit.

Het interessante van die besprekingen was ook dat als er na moeilijke discussies dan een overeenkomst was bereikt, er een sfeer ontstond van ‘Samen bouwen wij Europa’. Er was een positief gevoel over en natuurlijk waren wij met dat gevoel bereid om elkaar tegemoet te komen en overeenstemming te bereiken.

Het is zeer te betreuren dat dit gevoel van ‘Samen bouwen wij Europa’ de laatste tijd wat naar de achtergrond geraakt is en dat meer nationalistische overwegingen in sommige situaties een grotere rol spelen. De problemen, waar de Europese Unie mee worstelt, zijn ook ingewikkeld en dus voor veel mensen moeilijk te begrijpen. De voordelen van de Europese eenheid worden als vanzelfsprekend opgevat en de zorgen die er zijn over de wereldwijde globalisering van de economie, die vaak pijnlijke aanpassingen vraagt ook binnen Europa, worden sterker gevoeld. Dat leidt er bijvoorbeeld toe dat de deelname aan de verkiezingen voor het Europees Parlement op 4 juni 2009 teleurstellend is geweest; en bovendien enkele anti-Europese partijen een aantal zetels in het parlement kregen. Daartegenover staat gelukkig dat ook partijen die zich juist duidelijk voor Europa uitgesproken hebben, zoals bij ons d’66, toen winst hebben geboekt. Zo bleef een zeker evenwicht bewaard.

5.7.5 Groep van Tien

Daarnaast was er de internationale samenwerking in de Groep van Tien (G10). Dat was een groep van zes lidstaten van de EEG samen met Amerika, Canada, het Verenigd Koninkrijk en Zweden; in totaal tien landen. Behalve de ministers van Financiën waren hier ook de centralebankpresidenten bij. De G10 was het lichaam dat streefde naar samenwerking met betrekking tot de wereldeconomie en dat toen grote invloed kon hebben. Dat vond ik heel interessante bijeenkomsten. Daar hebben we een tijdlang een rol van betekenis kunnen spelen omdat ik samen met Emilio Colombo, minister van Financiën uit Italië, bemiddelend kon optreden tussen Duitsland en Frankrijk, die vaak van mening verschilden.

Wisselkoersaanpassingen kwamen soms ook in de Groep van Tien ter sprake. We hebben bijvoorbeeld een lange vergadering in Bonn gehad over de wisselkoersaanpassing tussen Frankrijk en Duitsland. Het merkwaardige deed zich toen voor dat de Duitse delegatie verdeeld was tussen minister van Economische Zaken Karl Schiller (spd) en minister van Financiën Frans Jozef Strauss (CSU). Zij waren het over het beleid niet eens en brachten om de beurt hun mening naar voren; als de een de vergadering toesprak, ging de ander naar buiten om voor de pers zijn mening toe te lichten. Dat was natuurlijk een onzinnige situatie, die de Duitse positie niet versterkte. Het was dan ook vaak flink laat voordat wij daar tot overeenstemming kwamen.

Met Emilio Colombo, de Italiaanse minister van Financiën

In het boek A State within the State? An Event Study on the Bundesbank blijkt dat het onderwerp ‘revaluatie van de Duitse mark’ tot een conflict in de Duitse coalitie leidde en een beslissende rol speelde bij de verkiezingen in september 1969. De nieuwe regering van de spd en FDP stemde voor een revaluatie.²⁰⁸ In mijn brief aan de leden van de Eerste en Tweede Kamer schrijf ik over de maatregelen van de Duitse regering ter beperking van het handelsoverschot: ‘De ministers en gouverneurs zijn het er over eens, dat de Duitse maatregelen ten aanzien van de omzetbelasting – er toe leidend, met uitzondering van landbouwproducten, dat importgoederen 4 pct. minder en exportgoederen 4 pct. meer zullen worden belast – een belangrijke bijdrage tot de stabiliteit van het monetaire systeem en tot het aanpassingsproces van de betalingsbalansen zullen geven.’²⁰⁹

Op 28 oktober 1969 schreef ik in mijn verklaring over de revaluatie van de Duitse mark:

‘De Duitse regering heeft vrijdag 24 oktober jl. besloten met ingang van maandag 27 oktober de pariteit van de Duitse mark te wijzigen van $ 1 = DM 4,00 in $ 1 = DM 3,66. Dit betekent een revaluatie van de Duitse mark met 9,29 pct. [...] Gisteren heeft de Ministerraad van de E.E.G. hierover vergaderd te Luxemburg. Daarbij heeft de Duitse minister van Economische Zaken Schiller een verklaring afgelegd waaruit o.a. bleek dat de nieuwe Duitse regering na deze revaluatie een beleid van stabilisatie zonder stagnatie wil gaan voeren. Volgens minister Schiller zou in 1970 zonder deze revaluatie een prijsstijging van 5 à 6 pct. zijn opgetreden. [...] Het I.M.F. verleende al afgelopen vrijdagavond zijn goedkeuring aan de nieuwe Duitse pariteit.’²¹⁰

De revaluatie kwam niet onverwacht. Tijdens de monetaire conferentie in Bonn van 20 tot en met 22 november 1968 in de Groep van Tien²¹¹ over de enorme speculatieve kapitalen, die bewogen of dreigden te bewegen, was de gehele problematiek uitvoerig tussen de verschillende regeringen doorgesproken, wat dus een belangrijk element van coördinatie heeft gegeven.²¹²

Het belangrijkste onderwerp dat wij in de G10 hebben besproken was de creatie van de Speciale Trekkingsrechten in het Internationaal Monetair Fonds. Dit zijn door het IMF toegekende onvoorwaardelijke rechten aan centrale banken om valuta’s van het IMF te kopen. Het was dus internationale liquiditeit, die het Fonds zou kunnen scheppen. Er was toen namelijk ongerustheid bij deskundigen dat de internationale liquiditeit niet genoeg zou groeien, omdat de groei van de liquiditeit afhankelijk was van de betalingsbalanstekorten van de Verenigde Staten.

De dollar, die toen nog convertibel was in goud, was een reservevaluta die alle centrale banken graag wilden aanhouden. De Verenigde Staten konden die tekorten met de door hun centrale bank geschapen dollars betalen. Die vloeiden de wereldeconomie in en konden daar ook weer verdere geldschepping stimuleren in de Eurovalutamarkt, die in die tijd een belangrijke rol speelde. Dus dat ging zo op het oog wel goed. Maar de zorg die in de Groep van Tien naar voren kwam, was dat de tekorten van Amerika zouden verdwijnen en er Amerikaanse overschotten zouden ontstaan, waardoor dan die bron van internationale liquiditeit zou opdrogen. De Verenigde Staten zouden ook niet altijd met tekorten kunnen doorgaan, dat zou hun positie verzwakken. Het was dus niet een systeem dat altijd kon blijven werken. Kortom wat moesten we doen?

We hadden het Internationaal Monetair Fonds dat ervoor was om internationale monetaire vragen op te lossen. Er moest dus een mogelijkheid worden geschapen voor het Internationaal Monetair Fonds om internationale liquiditeit te creëren, door een internationale reservevaluta te scheppen. Dat onderwerp was ook al besproken in de Bretton Woodsbijeenkomst in 1944, waaruit het IMF samen met de Wereldbank was voortgekomen. De grote econoom Keynes was een voorstander van de mogelijkheid van creatie van internationale liquiditeit, maar de Amerikaanse delegatie was toen tegen. Nu, in 1968, waren de Amerikanen er juist erg voor. Henry Fowler, de Amerikaanse Secretary of the Treasury (minister van Financiën) was een groot voorstander. Frankrijk was tegenstander; de Franse minister van Financiën, Michel Debré, wilde geen ‘papiergoud’, zij wilden goud als reservevaluta. Dat waren dus moeilijke, maar belangrijke besprekingen.

We hebben op 29 en 30 maart 1968 vergaderd in Stockholm. Ik ondersteunde het voorstel voor Speciale Trekkingsrechten, terwijl Jelle Zijlstra, die als president van de centrale bank aanwezig was, er niet zo voor voelde. Ik heb mij daar als leider van de Nederlandse delegatie positief voor ingezet en heb ernaar gestreefd om in de bijeenkomst een samenwerking tussen Henry Fowler en andere delegaties te bewerkstelligen. Met Fowler kreeg ik een voortreffelijke relatie. In het communiquévan de ministeriële meeting van de Groep van Tien kwam te staan dat de ministers en directeuren van centrale banken van de tien landen nu instemden met het oprichten van Speciale Trekkingsrechten, die geen oplossing bieden voor alle internationale monetaire problemen maar een substantiële (‘very substantial’) bijdrage leveren aan het versterken van het monetaire systeem.²¹³

Zo zijn die Speciale Trekkingsrechten er gekomen en daar heb ik later, toen ik naar het Internationaal Monetair Fonds ging, ook mee kunnen werken.

In de huidige situatie hebben zich de gevolgen van de dollar als reservevaluta duidelijk en dramatisch afgetekend. Door jaren van grote betalingstekorten van de Verenigde Staten is de wereld met dollarliquiditeit overspoeld. Dat heeft een klimaat geschapen waar oververhitting en onverantwoorde financieringen haast wel moesten ontstaan. Daar kom ik uitvoeriger op terug bij de voorbereiding van de Financiële Conferentie, de Tweede Bretton Woods-conferentie van de nieuwe Groep van Twintig in Londen in april 2009 (zie § 6.3.4).

Amerikaans bezoek op het ministerie van Financiën, 3 december 1970. V.l.n.r. president van De Nederlandsche Bank Jelle Zijlstra, ambassadeur J.WilliamMiddendorf II en Secretary of the Treasury (VS min. van Financiën) David M. Kennedy

5.7.6 Afsluiting ministerschap

Mijn eigen gevoel is dat de samenwerking in dit kabinet harmonisch en succesvol is geweest. Mijn methode van samenwerking had goede resultaten en we zijn binnen de begrotingsruimte gebleven die in het regeringsprogramma was vastgelegd. Aan het eind van mijn ministerschap in het kabinet-De Jong was de verhouding tussen de totale staatsschuld en het nationaal inkomen met bijna 18,2 procent afgenomen, zodat de rentelasten niet een te groot deel van de uitgaven in beslag namen. De schuldquote voor 1971 was 47 procent.²¹⁴

Het Centraal Planbureau constateert in een studie naar de Nederlandse collectieve uitgavenquote in de periode 1850-2003 dat de bruto overheidsschuld is gedaald van 140 procent van het bbp (bruto binnenlands product) in 1950 naar 81,5 procent bbp in 1960 en 49,6 procent bbp in 1970. De laagste quote werd bereikt in 1977: 38,1 procent bbp. Vervolgens begint de quote weer snel te stijgen: in 1983 is de schuldquote 60,5 procent en in 1993 wordt 78 procent bbp bereikt. De volgende tien jaar is de schuldquote echter weer gedaald naar 54,3 procent bbp in 2003.²¹⁵

In onderstaande tabel staat de schuldquote over de periode waarin ik minister van Financiën was (1963-1971), met een daling van 25,4 procent.

Daarvoor ben ik ook Piet de Jong dankbaar, die als premier goed leiding gaf. Hij werd door de buitenwereld en de media niet zozeer als een ‘sterke’ man beschouwd, maar hij had in werkelijkheid een grote innerlijke kracht, waardoor hij in moeilijke situaties heel moedig kon optreden. Bijvoorbeeld bij de delicate kwestie in 1967 van burgemeester G. van Hall (PVdA) van Amsterdam, die niet tegen de onrustige bevolking van Amsterdam – rond onder meer het verzet tegen het huwelijk van prinses Beatrix – op kon. Premier De Jong heeft er bij hem op aangedrongen om zich terug te trekken. Maar toen hij dat niet wilde, hebben wij het moeilijke besluit moeten nemen om hem als burgemeester te ontslaan. Toen is oud-minister van Justitie (PVdA) dr I. Samkalden tot burgemeester benoemd. Daarna ging het in Amsterdam veel beter.

Piet de Jong toonde zijn kracht ook duidelijk in het conflict met de Molukkers die, om hun wensen naar voren te brengen, mensen kidnapten en terroristische aanvallen deden. Zo hebben zij in augustus 1970 de Indonesische ambassade in Den Haag omsingeld en bezet. Dat was een heel moeilijke situatie en hoewel er aandrang was, ook van minister van Buitenlandse Zaken Joseph Luns (KVP), om te onderhandelen, wilde Piet de Jong dat absoluut niet. Hij heeft de actie tegen de bezetters gewoon voortgezet tot zij zich overgaven. Hierdoor is die kwestie succesvol zonder enig bloedverlies afgehandeld.

Zo heeft het kabinet-De Jong goede resultaten bereikt. Dat is later ook erkend in de reacties op zijn biografie Van buitengaats naar Binnenhof. Ondanks dit succes en de harmonische samenwerking waardoor het werk bij financiën geleidelijk bevredigender werd, heb ik toch besloten niet weer een nieuw ministerschap te ambiëren. Toen de verkiezingen kwamen werd mij door de collega’s en door de VVD wel gevraagd of ik opnieuw op de kandidatenlijst zou willen komen, zodat ik dan het ministerschap – als de verkiezingen goed zouden verlopen – zou kunnen voortzetten. Maar ik besloot dat niet te doen. Mijn gevoel was dat ik deze politieke periode kon afsluiten; ik had veel ervaring opgedaan, was na een moeilijke strijd succesvol geweest en wilde nu doorgaan naar ander werk. Daarbij speelde ook dat het ministerschap je zo absorbeert dat er nauwelijks tijd voor iets anders over blijft en dus ook te weinig tijd voor mijn Soefi-werk.

Minister-president Piet de Jong, 4 december 1970

5.8 KABINET-BIESHEUVEL

In het nu volgende kabinet-Biesheuvel (1971-1973) werd ik opgevolgd door Roelof Nelissen (KVP). Zelf werd ik lid van de Eerste Kamer en kreeg ik een aantal interessante commissariaten. Nelissen wilde zich heel sterk tonen na mijn meer harmoniserende stijl. Hij heronderhandelde daarom de begroting voor 1972 om de uitgaven nog wat terug te dringen en liet er in de miljoenennota een duidelijk licht op vallen dat de resultaten in 1971 waren verslechterd.

In de media werd toen geschreven over ‘Het gat van Witteveen’. Maar die verslechtering werd in hoofdzaak veroorzaakt doordat de conjunctuur begon terug te lopen, waardoor de belastingopbrengst daalde en werkloosheidsuitgaven stegen. Terwijl ik tot dan toe had gezwegen, meldde ik op 4 oktober 1971 vóór de algemene politieke en financiële beschouwingen over de rijksbegroting voor 1972²¹⁶ in een interview voor de AVRO-televisie, dat de loon- en prijsspiraal, dus de inflatie, de belangrijkste oorzaak van het extra begrotingstekort was.²¹⁷

In een bijeenkomst van de vaste Commissie voor de Rijksuitgaven van de Tweede Kamer – die inmiddels het onderzoek hiernaar uitvoerde – heb ik dit op 11 december 1971²¹⁸ kunnen duidelijk maken en ook laten zien dat ik enkele collega’s van ministeries met grote uitgaven, zoals Onderwijs (met minister Gerard Veringa) en Verkeer en Waterstaat (met minister Joop Bakker), tijdig had gewaarschuwd dat zij hun beleid moesten aanpassen om overschrijdingen te voorkomen. Ik heb mijn brieven uit mei 1971 kunnen voorleggen, waarin ik de collega’s vroeg om maatregelen te nemen om binnen de begroting te blijven.

Met het verslag van de vaste Commissie voor de Rijksuitgaven omtrent het begrotingstekort over 1971, dat bij behandeling van de voorjaarsnota in de Tweede Kamer in juni 1972²¹⁹ werd besproken en ter kennisgeving is aangenomen, verdween de kritiek hierover.

Bij de algemene financiële beschouwingen in de Eerste Kamer op 21 november 1972²²⁰ constateerde ik:

‘Tot de verbetering van ons bestedingsevenwicht, welke in deze jaren is opgetreden, heeft de ontwikkeling van het begrotingssaldo positief bijgedragen. [...] Dan blijkt, dat het structurele begrotingstekort – helemaal structureel is het niet, want ook de belastingopbrengst als zodanig zal enige weerslag van de conjunctuur ondervinden, maar dit is bijzonder moeilijk te traceren – geleidelijk is gedaald, van 2,6 pct. in 1967 tot 1,8 pct. in 1971. Volgens de verwachtingen – volgens de miljoenennota – wordt het 1,3 pct. in 1973. Dit is een duidelijke verbetering, die stellig tot de verbetering van het bestedingsevenwicht heeft bijgedragen.

Ik teken hierbij aan, dat deze verbetering zich ook duidelijk aftekent in 1971, wel een ander beeld dan het “gat” van 1,5 mld., waardoor wij vorig jaar werden opgeschrikt! In de bijlage bij de miljoenennota vinden wij nu, dat dit tekort ongeveer 900 mln. kleiner is geworden dan vorig jaar werd geschat. Dit is een ontwikkeling waarover ik mij verheug, en waarbij ik bovendien aanteken, dat van de overblijvende overschrijding – 600 mln. – 150 mln. aan verschuivingen [...] is toe te schrijven, terwijl deze overloop normaal met de begroting zou meegaan en dus een ontlasting van het begrotingsbeeld zou betekenen.’²²¹

De belangrijkste werkelijke verslechteringen, die in dat jaar zijn opgetreden, waren die op de begroting van Onderwijs en bij de PTT. De oorzaken daarvan zijn duidelijk. In de eerste plaats veel sterkere prijsstijging dan aanvankelijk was verwacht, die vooral voor de PTT nadelig was, en vervolgens de moeilijkheid om in een periode van regeringswisseling bepaalde beleidswijzigingen, die overeengekomen waren, ook door te voeren.

Aan het kabinet-Biesheuvel werd deelgenomen door DS’70, een partij – een rechtse afsplitsing van de PVdA – opgericht door Willem Drees jr., die als directeur van de Rijksbegroting (van 1 maart 1956 tot 1 oktober 1969) vaak heel kritisch was geweest op begrotingen die niet genoeg overeenkwamen met wat hij als juiste afwegingen zag. Daarom wilde hij daar nu zelf invloed op kunnen hebben en richtte hij die partij op. De partij kreeg redelijke steun in de verkiezingen en Drees jr. kreeg toen zelf de portefeuille van Verkeer en Waterstaat. Maar de stijl van bestuur van Barend Biesheuvel beviel hem slecht. Er ontstonden grote begrotingsproblemen door de strakke opstelling van Roelof Nelissen en juist de DS’70-ministers kregen daar grote moeite mee.

Mauk de Brauw, DS’70-minister voor Wetenschapsbeleid en Wetenschappelijk Onderwijs, verzette zich tegen de financiële voorstellen van Financiën om de collegegelden belangrijk te verhogen en Willem Drees kon niet instemmen met bepaalde bezuinigingen op zijn departement. Dat werden moeilijke discussies en de stijl van Biesheuvel, die dan vaak gebruikmaakte – zoals hij dat in Brussel als minister van Landbouw gewend was geweest – van lange avondvergaderingen, werkte hier niet. Het kabinet viel dus al na één jaar uit elkaar en ging verder zonder DS’70.

In mijn dagboek, dat ik aanhield tijdens mijn IMF-tijd, schreef ik naar aanleiding van een lunchbezoek van Barend en Mies Biesheuvel op 13 september 1967 op mijn kantoor in Washington: ‘Het was een bijzonder gezellig bezoek. Wij konden wat herinneringen ophalen en Barend vertelde ook enige interessante dingen uit de geschiedenis van zijn Kabinet-Biesheuvel en het conflict met Drees, wat hij – naar zijn zeggen – al vanaf het allereerste begin van het kabinet heeft zien aankomen. Het is een merkwaardige geschiedenis, een merkwaardig geval van een uiterst intelligent ambtenaar, die blijkbaar absoluut geen gevoel voor politieke compromissen en politieke afweging kon opbrengen.’

In mijn politieke periode speelde ook een belangrijke gebeurtenis binnen de Soefi Beweging. Pir-o-Murshid Musharaff Khan stierf eind 1967 en is toen opgevolgd door Fazal Inayat Khan, de zoon van Hidayat Inayat Khan en dus de kleinzoon van Hazrat Inayat Khan. Dat is een hele nieuwe ontwikkeling in de Soefi Beweging geweest waarop ik later terugkom in hoofdstuk 8, na wat ik over het IMF en mijn werk in het bedrijfsleven wil vertellen.

_______________

70. Van der Heiden, P., Van Kessel, A., Rondom de Nacht van Schmelzer. De kabinetten-Marijnen, -Cals en -Zijlstra 1963-1967, Parlementaire geschiedenis van Nederland na 1945, deel 8, Uitgeverij Boom, Amsterdam, 2010, pag. 21

71. Ibid., pag. 23-40

72. In 1980 gingen de KVP, ARP en CHU samen op in het CDA.

73. Van der Heiden, P., Van Kessel, A., et al., Rondom de Nacht van Schmelzer, De kabinetten-Marijnen, -Cals en -Zijlstra 1963-1967, pag. 284

74. Van der Heiden, P., Van Kessel, A., et al., Rondom de Nacht van Schmelzer, De kabinetten-Marijnen, -Cals en -Zijlstra 1963-1967, pag. 287

75. Handelingen Tweede Kamer, Zitting 1963-1964, 36ste Vergadering, Brief betreffende de algemene situatie op het gebied van lonen en prijzen, 13 februari 1964, pag. 1325

76. Ibid., pag. 1326

77. Handelingen Tweede Kamer, Zitting 1963-1964, 35ste Vergadering, Brief betreffende de algemene situatie op het gebied van lonen en prijzen, 12 februari 1964, pag. 1314

78. Miljoenennota 1967, Zitting 1966-1967, 8800, Rijksbegroting voor het dienstjaar 1967, Nota over de toestand van ’s Rijks Financiën, 20 september 1966, pag. 10

79. Handelingen Tweede Kamer, Zitting 1963-1964, 35ste Vergadering, Brief betreffende de algemene situatie op het gebied van lonen en prijzen, 12 februari 1964, pag. 1320

80. Nationaal Archief H.J. Witteveen, Inv. nr 114

81. Zitting 1964-1965, 8039, Verslag betreffende de toepassing van de Prijzenwet van 1 januari 1964 tot 1 januari 1965, Brief van de Minister van Economische Zaken, nr 1, 9 april 1965

82. Handelingen Tweede Kamer, Buitengewone zitting 1963, Beraadslaging over de regeringsverklaring, 5de Vergadering, 31 juli 1963, Definitieve tekst der op 4 juli 1963 te Wassenaar gemaakte afspraken, Wassenaar, 5 juli 1963

83. Handelingen Tweede Kamer, Zitting 1963-1964, 7733, Verlaging van de inkomstenbelasting en van de loonbelasting, Ontwerp van de Wet, nr 2, 12 augustus 1964

84. Van der Heiden, P., Van Kessel, A., et al., Rondom de Nacht van Schmelzer. De kabinetten-Marijnen, -Cals en -Zijlstra 1963-1967, pag. 341

85. Ibid., pag. 322

86. Van der Heiden, P., Van Kessel, A., et al., Rondom de Nacht van Schmelzer. De kabinetten-Marijnen, -Cals en -Zijlstra 1963-1967, pag. 342

87. Handelingen Tweede Kamer, Zitting 1964-1965, 7733, Nota van wijziging (ingezonden bij brief van 1 december 1964), Verlaging van de inkomstenbelasting en van de loonbelasting, nr 20

88. Handelingen Tweede Kamer, Zitting 1964-1965, 7733, Verlaging van de inkomstenbelasting en van de loonbelasting, Bestendiging van de tijdelijke verhoging van enige indirecte belastingen, Nota naar aanleiding van het eindverslag (ingezonden bij brief van 1 december 1964), nr 19

89. Handelingen Tweede Kamer, Zitting 1964-1965, 15de Vergadering, 1 december 1964, Verlaging van de inkomstenbelasting en van de loonbelasting, enz., pag. 610-611

90. Van der Heiden, P., Van Kessel, A., et al., Rondom de Nacht van Schmelzer. De kabinetten-Marijnen, -Cals en -Zijlstra 1963-1967, pag. 287

91. Miljoenennota 1965, Nota betreffende de toestand van ’s Rijks Financiën, ’s Gravenhage, 15 september 1964, pag. 11

92. Ibid., pag. 17

93. Miljoenennota 1967, Zitting 1966-1967, 8800, Rijksbegroting voor het dienstjaar 1967, Nota over de toestand van ’s Rijks Financiën, 20 september 1966, pag. 10

94. Miljoenennota 1970, Zitting 1969-1970, 10300, Rijksbegroting voor het dienstjaar 1970, Nota over de toestand van ’s Rijks Financiën, 16 september 1969, pag. 11

95. Witteveen, H.J., Soefisme en economie, Ankh-Hermes, Deventer, 2001, pag. 122-124

96. Handelingen Tweede Kamer, Zitting 1964-1965, 36ste Vergadering, Afleggen van een regeringsverklaring, 27 april 1965, pag. 1314

97. Miljoenennota 1966, Nota betreffende de toestand van ’s Rijksfinanciën, aangeboden 21 september 1965, nr 1, pag. 27 en 33

98. Ibid., pag. 35 en 36

99. Notenboom, H.A.C.M., De val van het kabinet-Cals. De financiële politiek van de Katholieke Volkspartij in de parlementaire periode 1963-1967, Sdu Uitgeverij, Den Haag, 1991

100. Verslag Lunchbijeenkomst Rotary Club voor Rotterdam, Service Above Self, nr 1058, 13 september 1965

101. Handelingen Tweede Kamer, Zitting 1964-1965, 42ste Vergadering, Nota over het herziene begrotingsbeleid 1965, 16 juni 1965, pag. 1500

102. Zitting 1964-1965, 8102, Nota over het herziene begrotingsbeeld 1965, nr 2, tabel 2, pag. 4

103. Handelingen Tweede Kamer, Zitting 1965-1966, 7de Vergadering, Algemene politieke en financiële beschouwingen rijksbegroting 1966, 13 oktober 1965, pag. 218

104. Ibid., pag. 226

105. Miljoenennota 1966, Nota betreffende de toestand van ’s Rijksfinanciën, aangeboden 21 september 1965, nr 1, pag. 28

106. Handelingen Tweede Kamer, Zitting 1965-1966, 8ste Vergadering, Algemene politieke en financiële beschouwingen rijksbegroting 1966, 14 oktober 1965, pag. 287

107. Handelingen Tweede Kamer, Zitting 1965-1966, 7de Vergadering, Algemene politieke en financiële beschouwingen rijksbegroting 1966, 13 oktober 1965, pag. 228

108. Ibid., pag. 242

109. Ibid., pag. 238

110. Wiegel, H., ‘Kinderopvang’, De pers.nl, 28 september 2010

111. Handelingen Tweede Kamer, Zitting 1965-1966, 8ste Vergadering, Algemene politieke en financiële beschouwingen rijksbegroting 1966, 14 oktober 1965, pag. 298

112. Ibid., pag. 301

113. Handelingen Tweede Kamer, Zitting 1965-1966, 7de Vergadering, Algemene politieke en financiële beschouwingen rijksbegroting 1966, 13 oktober 1965, pag. 236

114. Zitting 1965-1966, 8362, Nota inzake wijziging van de omvang van de Rijksuitgaven en van het dekkingsplan, nr 1, Betreft: Rijksbegroting 1966, 5 november 1965

115. Zitting 1965-1966, 8301, Verhoging van de omzetbelasting voor enige goederen, Nota van Wijziging, nr 7, 19 november 1965

116. Handelingen Tweede Kamer, Zitting 1965-1966, 16de en 17de Vergadering, Verhoging belastingen en Nota Rijksuitgaven dekkingsplan, 24 en 15 november 1965

117. Zitting 1965-1966, 8362, Nota inzake wijziging van de omvang van de Rijksuitgaven en van het dekkingsplan, Motie van orde van de heer Portheine, nr 4, 25 november 1965

118. Miljoenennota 1967, Rijksbegroting voor het dienstjaar 1967, Nota over de toestand van ’s Rijksfinanciën, aangeboden 20 september 1966, nr 1, pag. 24-25

119. Van der Heiden, P., Van Kessel, A., et al., Rondom de Nacht van Schmelzer, De kabinetten-Marijnen, -Cals en -Zijlstra 1963-1967, pag. 363

120. Handelingen Tweede Kamer, Zitting 1966-1967, 5de Vergadering, Algemene politieke en financiële beschouwingen rijksbegroting 1967, 11 oktober 1966

121. Ibid.

122. CBS Persbericht PB05-011, ‘Opnieuw meer faillissementen’, 4 februari 2005

123. Handelingen Tweede Kamer, Zitting 1966-1967, 5de Vergadering, Algemene politieke en financiële beschouwingen over de rijksbegroting 1967, 11 oktober 1966, pag. 170

124. Handelingen Tweede Kamer, Zitting 1966-1967, 7de Vergadering, Algemene politieke en financiële beschouwingen over de rijksbegroting 1967, 13 oktober 1966, pag. 231

125. Ibid., pag. 262

126. Zitting 1966-1967, 8860, Motie van de heer Toxopeus c.s., betreffende het uitgaven- en belastingbeleid, nr 1, Voorgesteld 13 oktober 1966

127. Zitting 1966-1967, 8866, Motie van de heer Schmelzer betreffende het financieel-economisch beleid, nr 1, Voorgesteld en aangenomen 13 oktober 1966

128. Handelingen Tweede Kamer, Zitting 1966-1967, 7de Vergadering, Algemene politieke en financiële beschouwingen over de rijksbegroting 1967, 13 oktober 1966, pag. 263

129. Handelingen Tweede Kamer, Zitting 1966-1967, 7de Vergadering, Algemene politieke en financiële beschouwingen over de rijksbegroting 1967, 13 oktober 1966, pag. 263

130. Ibid., pag. 263

131. Ibid., pag. 264

132. Ibid.

133. Handelingen Tweede Kamer, Zitting 1966-1967, 7de Vergadering, Algemene politieke en financiële beschouwingen over de rijksbegroting 1967, 13 oktober 1966, pag. 251

134. Motie van de heer Toxopeus c.s., betreffende het uitgaven- en belastingbeleid, nr 1, Zitting 1966-1967, 8860, 13 oktober 1966

135. Motie van de heer Witteveen c.s., betreffende de versnelde inning der inkomstenbelasting, Zitting 1966-1967, nr 1, 8861, 13 oktober 1966

136. Motie van de heer Witteveen c.s., betreffende de personeelssterkte van het overheidsapparaat, Zitting 1966-1967, nr 1, 8862, 13 oktober 1966

137. Van der Heiden, P., Van Kessel, A., et al., Rondom de Nacht van Schmelzer, De kabinetten-Marijnen, -Cals en -Zijlstra 1963-1967, pag. 381

138. Steen, P. van der, ‘No-nonsense politicus’, Historisch Nieuwblad, juli-augustus 2011

139. Zitting 1966-1967, 8835,Verhoging van de omzetbelasting, Nota van Wijziging, Ingezonden bij brief van 1 december 1966, nr 5

140. Handelingen Tweede Kamer, Zitting 1966-1967, 15de Vergadering, Aanneming van wetsontwerpen, 15 december 1966, pag. 464

141. Ibid., pag. 467

142. Van der Heiden, P., Van Kessel, A., et al., Rondom de Nacht van Schmelzer. De kabinetten-Marijnen, -Cals en -Zijlstra 1963-1967, pag. 414

143. Van der Heiden, P., Van Kessel, A., et al., Rondom de Nacht van Schmelzer. De kabinetten-Marijnen, -Cals en -Zijlstra 1963-1967, pag. 414

144. http://www.parlement.com/9291000/modulesf/g0ceig7s

145. Zitting 1967-1968, 9300, Rijksbegroting voor het dienstjaar 1968, Hoofdstuk xi – Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening, Bijlagen I t/m III van de Memorie van Toelichting, nr 3, pag. 22-23

146. Zitting 1967-1968, 9300, Rijksbegroting voor het dienstjaar 1968, Hoofdstuk xi – Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening, Memorie van Toelichting, nr 2, pag. 8

147. Handelingen Tweede Kamer, Zitting 1967-1968, 16de Vergadering, Vaststelling hoofdstuk xi (Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening) 1968, 13 december 1967, pag. 628

148. Handelingen Tweede Kamer, Zitting 1967-1968, 16de Vergadering, Vaststelling hoofdstuk xi (Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening) 1968, 13 december 1967, pag. 645

149. Bibeb, ‘Minister van Financiën Dr. H.J. Witteveen: “De grootste en mooiste ervaring dat is de mystiek”’, Vrij Nederland, 31 oktober 1970

150. Zitting 1970-1971, 10940, Tijdelijke verhoging of verlaging van belasting op grond van conjuncturele overwegingen, Ontwerp van Wet, nr 2, 2 oktober 1970

151. Handelingen Tweede Kamer, Zitting 1970-1971, 26ste en 27ste Vergadering, 26 november resp. 1 december 1970

152. Zitting 1970-1971, 11087, Tijdelijke verhoging van belasting, Brief van de Minister van Financiën, nr 1, 30 december 1970 en Zitting 1970-1971, 11172, Goedkeuring van de beschikking van de Minister van Financiën van 30 december 1970, nr A70/18382 (Stcrt. 252), tot tijdelijke verhoging van de belasting op grond van conjuncturele overwegingen, Bijlagen van de Memorie van Toelichting, nr 4, 30 december 1970

153. Zitting 1971-1972, 11550, Voorzieningen met betrekking tot tijdelijke verhoging of verlaging van belasting op grond van conjuncturele overwegingen, Koninklijke boodschap, nr 1 en Ontwerp van Wet, nr 2, 9 oktober 1971

154. Zitting 1971-1972, 11782, Tijdelijke verhoging van belasting op grond van conjuncturele overwegingen, Beschikking, nr 2, 13 april 1972

155. Zitting 1971-1972, 11946, Beschikking tijdelijke verhoging van belasting 1972-111, Beschikking, nr 2, 7 september 1972

156. Macro Economische Verkenning 2012, Economische vooruitzichten ongewis/Werkloosheid relatief laag, Sdu Uitgevers, Den Haag, 2011, pag. 61

157. Ibid., pag. 38

158. Zitting 1969-1970, 10300, Rijksbegroting voor het dienstjaar 1970, Nota over de toestand van ’s rijks financiën, aangeboden 16 september 1969, nr 1, pag. 8-10

159. http://www.inghist.nl/

160. 14de halfjaarlijks rapport, Sociaal-Economische Raad, 1969-i, 20 juni 1969, pag. 13-14

161. Zitting 1969-1970, 10300, Rijksbegroting voor het dienstjaar 1970, Nota over de toestand van ’s rijks financiën, aangeboden 16 september 1969, nr 1, pag. 18

162. Handelingen Eerste Kamer, Zitting 1969-1970, 9de Vergadering, Mededeling besluiten v. d. Voorzitter, 13 januari 1970, pag. 240

163. Handelingen Tweede Kamer, Zitting 1969-1970, 37ste Vergadering, Brieven m.b.t. ontslag Minister De Block, 27 januari 1970, pag. 1786

164. Aanhangsel Tweede Kamer 1969-1970, nr 488, ingezonden 8 januari 1970

165. Handelingen Tweede Kamer, Zitting 1969-1970, 37ste Vergadering, Brieven m.b.t. ontslag Minister De Block, 27 januari 1970, pag. 1786

166. Zitting 1970-1971, 10900, Rijksbegroting voor het dienstjaar 1971, Nota over de toestand van ’s rijks financiën, aangeboden 15 september 1970, nr 1, pag. 6, 14

167. Wet van 12 februari 1970, houdende regelen met betrekking tot de loonvorming

168. Zitting 1970-1971, 10900, Rijksbegroting voor het dienstjaar 1971, Nota over de toestand van ’s rijks financiën, aangeboden 15 september 1970, nr 1, pag. 15-16

169. Zitting 1970-1971, 11039, Nota over het advies van de Sociaal-Economische Raad inzake de door de Regering noodzakelijk geachte bijsturingsmaatregelen voor het jaar 1971, Brief van de Minister en de Staatssecretaris van Financiën, nr 1, 22 november 1970, pag. 2

170. Zitting 1970-1971, 11070, Loonontwikkeling, Brief van de Minister van Sociale Zaken en Volksgezondheid, nr 1, ’s Gravenhage, 9 december 1970, pag. 2

171. Zitting 1970-1971, 11070, Loonontwikkeling, Bijlage I t/m III, nr 2, pag. 4

172. Handelingen Tweede Kamer, Zitting 1970-1971, 33ste Vergadering, Brief v. d. Min. v. Soc. Zaken en Volksgezondheid betr. loonontwikkeling, 15 december 1970, pag. 1781

173. Ibid., pag. 1783

174. Ibid., pag. 1839

175. Zitting 1970-1971, 11070, Loonontwikkeling, Motie van de heer Den Uyl c.s., nr 3, voorgesteld 15 december 1970

176. Handelingen Tweede Kamer, Zitting 1970-1971, 34ste Vergadering, Brief v. d. Min. v. Soc. Zaken en Volksgezondheid betr. loonontwikkeling, 15 december 1970, pag. 1844

177. Zitting 1970-1971, 11070, Loonontwikkeling, Brief van de Minister van Sociale Zaken en Volksgezondheid, nr 5, ’s Gravenhage, 22 december 1970

178. Handelingen Tweede Kamer, Zitting 1970-1971, 42ste Vergadering, 19 januari 1971, pag. 2290

179. Bibeb, ‘Minister van Financiën Dr. H.J. Witteveen: “De grootste en mooiste ervaring dat is de mystiek”’, Vrij Nederland, 31 oktober 1970

180. Zitting 1971, 11403, Nota inzake loon- en prijsbeleid, Geleidende brief, nr 1 en Nota, nr 2, 2 augustus 1971, pag. 3

181. Handelingen Tweede Kamer, Zitting 1967-1968, 52ste Vergadering, Ontwerp-Wet op de omzetbelasting 1968, 30 mei 1968, pag. 2284

182. Handelingen Tweede Kamer, Zitting 1967-1968, 52ste Vergadering, Ontwerp-Wet op de omzetbelasting 1968, 30 mei 1968, pag. 2284

183. Wet op de Omzetbelasting 1968 (Wet OB), Hoofdstuk ix. Overgangs- en slotbepalingen

184. Braun, K.M., Aftrek van voorbelasting in de BTW, Kluwer, 2002, pag. 23

185. Zitting 1967-1968, 9324, Wet op de omzetbelasting 1968, Memorie van Toelichting, pag. 11

186. Zitting 1969-1970, 10308, Aanpassing van het tarief van de inkomstenbelasting en de loonbelasting in verband met verzwaring van de druk als gevolg van de gezamenlijke werking van prijsstijgingen en progressie, Ontwerp van Wet, 15 september 1969, nr 2

187. Zitting 1969-1970, 10789, Voorzieningen met betrekking tot een jaarlijkse bijstelling van het tarief van de inkomstenbelasting en de loonbelasting, Ontwerp van Wet, 26 augustus 1970, nr 2

188. Zitting 1969-1970, 10300, Rijksbegroting voor het dienstjaar 1970, Nota over de toestand van ’s rijks financiën, aangeboden 16 september 1969, nr 1, pag. 27, 32

189. Zitting 1969-1970, 10308, Aanpassing van het tarief van de inkomstenbelasting en de loonbelasting in verband met verzwaring van de druk als gevolg van de gezamenlijke werking van prijsstijgingen en progressie, Amendement van de heren Kieft en Goudzwaard, nr 11, Ingezonden 19 november 1969, pag. 1079

190. Ibid., pag. 1079

191. Ibid., pag. 1082

192. Zitting 1969-1970, 10308, Aanpassing van het tarief van de inkomstenbelasting en de loonbelasting in verband met verzwaring van de druk als gevolg van de gezamenlijke werking van prijsstijgingen en progressie, Amendement van de heren Kieft en Goudzwaard, nr 11, Ingezonden 19 november 1969, pag. 1084-1085

193. Handelingen Tweede Kamer, Zitting 1970-1971, Voorzieningen jaarl. bijstelling tarief inkomstenbelasting en loonbelasting, 70ste Vergadering, 31 maart 1970

194. Handelingen Tweede Kamer OCV/UCV, Vaste Commissie voor Landbouw en Visserij, 1ste Vergadering, Zitting 1968-1969, 29 januari 1969, r 2

195. Handelingen Eerste Kamer, Zitting 1970-1971, 11de Vergadering, 22 december 1970, pag. 252

196. Zitting 1967-1968, 9583, Verslag betreffende de uitwerking en toepassing van het Verdrag tot oprichting van de Europese Economische Gemeenschap en van het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap voor Atoomenergie over 1967, Geleidende brief, nr 1, Verslag, nr 2, 3 mei 1968, pag. 1

197. Zitting 1968-1969, 10101, Verslag betreffende de uitwerking en toepassing van het Verdrag tot oprichting van de Europese Economische Gemeenschap en van het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap voor Atoomenergie over 1968, Brief van de Minister-President, nr 1, Verslag, nr 2, 22 april 1969, pag. 1

198. Zitting 1971-1972, 11773, Verslag betreffende de uitwerking en toepassing van het Verdrag tot oprichting van de Europese Economische Gemeenschap en van het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap voor Atoomenergie over 1971, De Minister van Buitenlandse Zaken, N. Schmelzer, De Staatssecretaris van Buitenlandse Zaken, Westerterp, nr 1, Verslag, nr 2, 7 april 1972, pag. 1-2

199. Zitting 1971-1972, 11872 (r 860), Goedkeuring van het op 22 januari 1972 te Brussel tot stand gekomen Verdrag betreffende de toetreding van het Koninkrijk Denemarken, Ierland, het Koninkrijk Noorwegen en het Verenigd Koninkrijk van Groot-Brittannië en Noord-lerland tot de Europese Economische Gemeenschap en de Europese Gemeenschap voor Atoomenergie, met Toetredingsakte, Bijlagen en Protocollen (Trb. 1972, rnr 25), Ontwerp van Rijkswet, nr 2

200. Zitting 1969-1970, 10673, Verslag betreffende de uitwerking en toepassing van het Verdrag tot oprichting van de Europese Economische Gemeenschap en van het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap voor Atoomenergie over 1969, 27 mei 1970, nr 2, pag. 2

201. Brief van de minister van Financiën, nr 1, Monetaire situatie, Zitting 1970-1971, 11293, 9 mei 1971, pag. 1, Brief van de minister van Financiën, nr 3, Monetaire situatie, Zitting 1970-1971, 11293, 21 mei 1971, pag. 2

202. Brief van de minister van Financiën aan de directie van De Nederlandsche Bank, Bijlage i, 9 mei 1971

203. Brief van de minister van Financiën, nr 3, Monetaire situatie, Zitting 1970-1971, 11293, 21 mei 1971, pag. 1

204. Zitting 1971-1972, 11773, Verslag betreffende de uitwerking en toepassing van het Verdrag tot oprichting van de Europese Economische Gemeenschap en van het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap voor Atoomenergie over 1971, Verslag, nr 2, 7 april 1972, pag. 5

205. ‘Munt slaan uit de Europese eenheid’, Rede van de Minister van Financiën dr. H.J. Witteveen over de economische en monetaire integratie in de EEG en de plannen voor een Europese munteenheid gehouden tijdens de lunchbijeenkomst van de Nederlandse Organisatie voor de internationale Kamer van Koophandel te Amsterdam op dinsdag 26 mei 1970, afdeling voorlichting Minister van Financiën, pag. 7

206. Ibid.

207. http://www.refdag.nl/ideaal_van_monetaire_eenwording_is_al_oud_1_412693

208. Berger, H., en De Haan, J., A State within the State? An Event Study on the Bundesbank, Abstract, 1997, pag. 10-11

209. Zitting 1968-1969, 9953, Monetaire conferentie in Bonn, Brief van de Minister van Financiën, nr 1, 27 november 1968, pag. 2

210. Zitting 1969-1970, 10382, Revaluatie van de Duitse mark, Verklaring van de Minister van Financiën op 28 oktober 1969, nr 1, pag. 1

211. Zitting 1968-1969, 9953, Monetaire conferentie in Bonn, Brief van de Minister van Financiën, nr 1, 27 november 1968

212. Handelingen Tweede Kamer, Zitting 1969-1970, 9de Vergadering, 16 oktober 1969, pag. 328

213. Group of Ten, Communique of the Ministerial Meeting of the Group of Ten on March 29-30th 1968, in Stockholm, Stockholm, 30th March 1968

214. Lange tijdsreeksen overheidsfi nanciën, CPB

215. Bos, F., ‘De Nederlandse collectieve uitgaven in historisch perspectief’, CPB Document, nr 109, februari 2006, pag. 63

216. Handelingen Tweede Kamer, Zitting 1971-1972, 6de t/m 8ste Vergadering, 12 t/m 14 oktober 1972

217. Vragenlijst, AVRO-televisie, 4 oktober, interview met dr. H.J. Witteveen

218. Zitting 1971-1972, 11516, Begrotingstekort over 1971, Eerste verslag van de vaste Commissie voor de Rijksuitgaven, nr 2, Bijlage I, pag. 40

219. Handelingen Tweede Kamer, Zitting 1971-1972, 79ste en 81ste Vergadering, Eerste en Tweede verslag van de vaste Commissie voor de Rijksuitgaven omtrent het begrotingstekort over 1971 (11516, nrs 2 en 5)], 20 en 22 juni 1972, pag. 3600, 3742

220. Handelingen Eerste Kamer, Zitting 1972, 10de Vergadering, Algemene financiele beschouwingen voor het dienstjaar 1973 enz., 21 november 1972, pag. 274

221. ‘Er blijft een aanmerkelijk stuk verschuiving van uitgaven van vorige begrotingsjaren naar 1971 over, terwijl het normale beeld juist per saldo een verschuiving naar later jaren toont’, uit de Rede van Dr. H.J. Witteveen bij de algemene financiele beschouwingen in de Eerste Kamer op 21 november 1972, pag. 2.

6

Managing Director van
het Internationaal Monetair Fonds
1973-1978

6.1 DE ROEP VAN HET IMF

De uitnodiging om mij voor die functie beschikbaar te stellen kwam in 1973. In mei werd ik opgebeld door Jelle Zijlstra, president van De Nederlandsche Bank. Hij vroeg mij of ik Pierre-Paul Schweitzer wilde opvolgen als Managing Director van het Internationaal Monetair Fonds (IMF). In ons telefoongesprek werd duidelijk dat het een moeilijke beslissing zou zijn. Ik zou mijn leven in Nederland, waar ik erg gelukkig was, moeten opgeven, mijn gezin ‘ontwortelen’ en een nieuwe uitdaging aangaan in een situatie waarin de toekomst van het IMF en het internationale monetaire systeem erg onduidelijk en onzeker was. Zijlstra noemde het een ‘existentiële beslissing’. Desalniettemin zei hij me dat hij binnen twee dagen een antwoord op zijn vraag moest hebben.

Nadat ik deze mogelijkheid in deze korte tijd had overwogen, antwoordde ik hem dat, als ik nu moest beslissen, ik moest afzeggen. Ik bleef echter denken over deze fascinerende functie. Dus toen ik toevallig begin juni naar Washington DC moest voor een conferentie, maakte ik van de gelegenheid gebruik om een bezoek te brengen aan het Fonds. Daar had ik een uitvoerig gesprek met Deputy Managing Director Frank A. Southard en met de plaatsvervangend Executive Director (bestuurslid) voor Nederland, dr Tom de Vries, omdat bleek dat Pieter Lieftinck, de Executive Director, niet aanwezig was. Hun beschrijving van het werk van het Fonds, de interne structuur en management en de positie van de Managing Director maakte een bijzonder positieve indruk op mij. De sfeer op het Fonds, zoals die door hun beschrijving heen klonk, sprak me aan. Het werk zou buitengewoon interessant zijn voor een econoom en de internationale dimensie trok me aan.

Nadat ik op 12 juni tijdens mijn verjaardagsfeest met Coen Oort, adviseur van de raad van bestuur van de Algemene Bank Nederland, over deze functie bij het IMF had gesproken, kreeg ik een telefoontje uit Washington van de Indonesische Executive Director, Byanti Kharmawan, die woordvoerder was voor de ontwikkelingslanden. Hij drong er sterk bij mij op aan de uitnodiging te accepteren. Blijkbaar kreeg ik van de Executive Directors voor de ontwikkelingslanden ruime steun. Toen belde Valéry Giscard d’Estaing, de Franse minister van Financiën, die de Europese regeringsleiders bij het Fonds vertegenwoordigde, mij op en nodigde mij uit voor een ontmoeting in Parijs om de zaak tijdens een diner te bespreken. Hij had de officiële opdracht van de Executive Board (bestuursraad) om mij voor de functie van Managing Director te vragen.

Tegen die tijd was ik er steeds positiever tegenover komen te staan. Ik besprak het met Ratan, voor wie dit een offer zou betekenen, maar zij beloofde mij te steunen en met mij mee te gaan als ik deze functie, die voor mij belangrijk zou zijn, wilde aannemen.

De bijeenkomst in Parijs liep vervolgens heel vlot. Ik vroeg Giscard of ze nog anderen op het oog hadden en hij vertelde mij dat andere mogelijke kandidaten niet dezelfde steun hadden als ik. Met name de steun van de Directors van de ontwikkelingslanden werd van groot belang geacht. Toen besloot ik dat ik het aanbod zou accepteren en deze nieuwe uitdaging zou aangaan.

Het officiële nieuws van mijn benoeming bereikte mij tijdens mijn vakantie op Corsica door telefoontjes van Managing Director Pierre-Paul Schweitzer en van de Nederlandse Executive Director, Pieter Lieftinck, die zei: ‘We staan voor belangrijke beslissingen.’

Zo werd ik eigenlijk naar het Fonds getrokken.²²² Deputy Managing Director William B. Dale zei hierover in zijn afscheidsrede op 6 juni 1978: ‘Mr. Chairman, it was a happy accident that you became Managing Director in 1973. You did not seek this position; it would be more accurate to say that the job sought you. It took some persuasion by a number of people and governments before you were willing to give an affirmative answer.’²²³

Terugkijkend op deze gang van zaken heb ik sterk het gevoel dat een zekere goddelijke leiding mij naar deze belangrijke taak heeft getrokken. Want waarom had ik in juni, toen ik de eerste uitnodiging in mei had gekregen, een conferentie in Washington DC? Zo’n conferentie kwam bijna nooit voor in mijn leven. Het leek dus een toeval; maar wat is toeval? Zo toonde zich de geest van leiding.

Dit zou een grote verandering in ons leven zijn. Voor Ratan was het dus een offer, zij voelde zich in Nederland thuis en was erg bevredigend bezig met het Soefi-werk bij Murshid Fazal in de tempel Murad Hassil in Katwijk aan Zee en bovendien waren onze kinderen hier. Zij zou dus met mij naar Washington gaan. Ook onze drie jongere kinderen, Raoul, Paul en Julie, zouden mee gaan. Alleen de oudste, Willem, die al in Leiden studeerde, zou daar blijven.

Mijn benoeming tot Managing Director moest natuurlijk in de publiciteit komen. In het persbericht daarover heb ik vermeld dat ik naast die taak één andere functie zou behouden: vice-president van de Internationale Soefi Beweging. Dat was dus vanaf het begin af aan duidelijk; het werd volledig aanvaard door de bestuursraad van het Fonds en begrepen door de pers. Bij de commentaren werd op humoristische manier geschreven dat er blijkbaar een ‘Dutch Mafia’ in de internationale samenwerking was doorgedrongen. Het was ook inderdaad opmerkelijk dat toen zoveel Nederlanders topfuncties bezetten in internationale organisaties: jhr mr Emile van Lennep was secretaris-generaal van de OESO (Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling), dr Jelle Zijlstra was president van de BIB (Bank voor Internationale Betalingen) in Basel, waarin de centrale banken van industrielanden samenwerken, mr Joseph Luns was secretaris-generaal van de NAVO (Noord-Atlantische Verdragsorganisatie) en dr A.H. Boerma directeur-generaal van de FAO (Voedsel- en Landbouworganisatie van de Verenigde Naties).

Dat was dus opvallend, maar de karakterisering als maffia was natuurlijk onjuist, want er was in het algemeen geen samenwerking tussen ons en we beschouwden ons ook niet als voorvechters van Nederlandse belangen maar als dienaars van de internationale gemeenschap.

Ik zette in datzelfde persbericht dr H. Johannes Witteveen. Zo liet ik mij nu weer bij mijn mooie geboortenaam Johannes aanspreken. Tijdens de jaren bij de hogeschool en tijdens mijn ministerschap was het Johan geworden, omdat ik dat toen een krachtiger naam vond.

In augustus werd mijn komst onder meer aangekondigd in een artikel in Time Magazine met de titel ‘A Mystic at the IMF’ (Een mysticus bij het IMF).

‘A brilliant academic who twice was Finance Minister of The Netherlands, Witteveen is also a vice president of the Sufi movement, [...] Last week the modest and withdrawn Witteveen, 52, got a job in which he will have need of inner peace: he was appointed Managing Director of the 125-country International Monetary Fund. That body must construct a new world financial system to replace the one that has been destroyed by dollar devaluations.’²²⁴

Voordat ik inga op mijn eigen ervaringen zal ik iets over de structuur, de taak en de werking van het IMF uitleggen.²²⁵ Het IMF wordt geleid door de ‘Managing Director’ (algemeen directeur), die het hoofd is van de ‘staff ’ (personeel) en voorzitter is van de ‘Executive Board’ (raad van bestuur). Hij wordt bijgestaan door een ‘Deputy Managing Director’ (vice-directeur) en twee adviseurs (‘General Counsel’ en ‘Economic Counsellor’). Afgezien van de Managing Director hebben deze leden van het management team inmiddels een andere naam gekregen. De Executive Board is verantwoordelijk voor de selectie van de Managing Director. Het hoogste besluitvormende orgaan van het IMF is de ‘Board of Governors’ (Raad van Gouverneurs). Deze bestaat uit een ‘governor’ en een ‘alternate governor’ per lidstaat. Zij worden benoemd door een lidstaat zelf en zijn meestal de minister van Financiën en de president van de centrale bank. Kleine landen moeten zich soms tot een groep vormen om gezamenlijk een (alternate) governor te kiezen. De Raad van Gouverneurs heeft veel van haar bevoegdheden gedelegeerd naar de Executive Board, waarin inmiddels vierentwintig personen – Executive Directors – zitting hebben. Deze vierentwintig bewindvoerders vertegenwoordigen de 188 lidstaten, en zijn verantwoordelijk voor het toezicht op het dagelijkse bestuur van het IMF. De staf bestaat momenteel uit circa 2400 personen, waarvan de helft econoom is. Het IMF heeft acht functionele afdelingen, die het beleidsmatige, analytische en technische werk uitvoeren en de financiële middelen beheren; vijf gebieds- of regionale afdelingen, verantwoordelijk voor onder meer het adviseren van ledenlanden over het macro-economisch en financieel beleid, en vier ondersteunende afdelingen.

De fundamentele taak van het IMF is om te zorgen voor een zo groot mogelijke stabiliteit van het internationale monetaire systeem. Het doet dit op drie manieren:

– door toezicht te houden op het internationale monetaire systeem en het financiële en economische beleid van zijn ledenlanden te bewaken;

– door het verstrekken van leningen aan landen die hun internationale betalingsverplichtingen niet kunnen voldoen, omdat zij niet voldoende financiering tegen betaalbare voorwaarden kunnen krijgen (die leningen worden gegeven tegen voorwaarden, die het evenwicht geleidelijk kunnen herstellen);

– en daarnaast geeft het fonds aan alle ledenlanden raad over een evenwichtig monetair en budgettair beleid.

De middelen van het IMF komen vooral uit de bijdrage die de landen betalen wanneer zij lid worden van het IMF. Het is dus inderdaad een fonds. De hoogte van de financiële bijdrage (het quotum) weerspiegelt in grote lijnen de omvang van de economie van elk lid. Het quotum van een land bepaalt het stemaandeel van een lidstaat. Hoe hoger het quotum, hoe meer stemrecht een lidstaat krijgt. Tevens helpt het te bepalen hoeveel het betreffende land kan lenen van het IMF en wat hun aandeel is in de toe te wijzen speciale trekkingsrechten (Special Drawing Rights of SDR’s). De SDR is een internationale reservevaluta, in 1969 door het IMF gecreëerd om de bestaande officiële reserves van de lidstaten aan te vullen wanneer daar in het monetaire systeem behoefte aan is. Landen betaalden 25 procent van hun quotum in goud of later in SDR’s of veel gebruikte valuta’s als de Amerikaanse dollar, de euro, de Japanse yen en het Britse pond. De resterende 75 procent betalen zij in hun eigen valuta. Naast de rol van internationale reservevaluta dient de SDR als rekeneenheid van het IMF.

Als Managing Director stond ik dus aan het hoofd van de staf (afdelingshoofden en medewerkers). Dat gaf in feite grote macht over de beleidsvorming van het Fonds ten opzichte van de ledenlanden. De door de staf uitgewerkte en door mij goedgekeurde voorstellen moesten door de bestuursraad (Executive Board) worden behandeld. Die bestuursraad werd in mijn tijd gevormd door eenentwintig Executive Directors van de grote ledenlanden en van groepen van kleine ledenlanden. Nederland werd samen met Israël, Joegoslavië, Malta, Cyprus en Roemenië vertegenwoordigd door een Nederlandse Executive Director, mr P. Lieftinck. De bestuursraad werkt meestal met consensus. Ik vond dat dit heel goed werkte, veel beter dan in de Europese ministerraad waar elk land een veto had, wat een heel moeilijke besluitvorming gaf. Ik moest als voorzitter steeds de consensus formuleren die uit de discussies in de Executive Board naar voren kwam; daar ging de bestuursraad dan mee akkoord of er werd nog een kleine verandering voorgesteld. Het bereiken van die consensus lukte meestal, omdat veel directeuren een stemming liever wilden vermijden. Sommige directeuren vertegenwoordigden namelijk meerdere landen, die soms verschillende meningen hadden. Consensus was dus gemakkelijker voor hen.

Met Piet Lieftinck, de Nederlandse Executive Director
 (en oud-minister van Financiën)

In mijn periode is het maar een enkele keer tot een stemming gekomen en dat was vooral bij moeilijke discussies over de salarisaanpassingen van de staf, waarvoor zelfs een keer is gestaakt. Op 28 april 1976 schreef ik hierover:

‘Vandaag is dan de work stoppage van de staf geweest. Alles is heel rustig en keurig verlopen. Na de vergadering zijn inderdaad een aantal mensen naar huis gegaan. De gegevens waren, dat ongeveer de helft gewerkt heeft en de andere helft niet. Een aantal mensen heeft wel gewerkt, maar wilde toch een dag van z’n verlof opofferen om van solidariteit blijk te geven. [...] Er is natuurlijk toch vrij veel publiciteit over de work stoppage geweest; niet al te slecht in het algemeen.’²²⁶

Omdat de Executive Directors, die aangewezen worden door de minister van Financiën van landen die zij vertegenwoordigen, toch in dienst komen van het Fonds en in Washington gaan wonen, worden het zowel ambassadeurs van het Fonds als van hun land. Dit komt ook de eensgezindheid en samenwerking binnen het Fonds ten goede.

De staf was van voortreffelijke kwaliteit, topmensen: Joe Gold, de juridisch adviseur, Walter Habermeier, de financiële man, Alan Whittome, de directeur van het European Department en Jacques Polak, de economische adviseur, een Nederlander die al de Bretton Woods-besprekingen in 1944 had meegemaakt. De staf had zo’n hoge kwaliteit omdat er bij benoemingen geen inmenging van de ledenlanden werd geaccepteerd. Natuurlijk moest er een internationale samenstelling zijn, maar de kwaliteit stond voorop.

Met Economic Counsellor Jacques Polak

Het werk in het IMF gaf mij een fantastisch overzicht over de ontwikkelingen van de wereldeconomie met zijn monetaire aspecten en financieringsproblemen. Daar lag de taak van het Fonds. Bij betalingsproblemen moest het Fonds een tijdelijke financiering geven op voorwaarde dat de nodige maatregelen zouden worden genomen om het evenwicht te herstellen. Dat was dus een toepassing van de filosofie van Jan Tinbergen dat er een vrije markt moest zijn, maar dat de overheid op strategische punten moest ingrijpen.

De taak van de Managing Director was veel omvattend en zwaar. Daarom was ik ook goed uitgerust. Ik had twee secretaresses, waarvan één een Nederlandse was, Johanna Visser, zodat ik haar ook Nederlandse brieven kon dicteren. Bovendien kon ik haar regelmatig mijn dagboek, dat ik in deze tijd bijhield, dicteren. Deze secretaresses waren ook belast met de organisatie van allerlei bijeenkomsten in mijn kamer met leden van de staf en ook om de nota’s van de staf, die ik moest zien en goedkeuren, langs mij te leiden. Bijzonder was daarnaast dat ik een ‘personal assistant’ kreeg, jonge veelbelovende economen van de Bank of England, die na elkaar enkele jaren bij mij werden gedetacheerd. Ze belegden soms besprekingen over bepaalde kwesties, die zij voor mij konden voorbereiden. Ook bereidden zij mijn reizen voor en vergezelden mij daarbij. Voor mij is het vaak een grote hulp geweest om allerlei zaken, die tijdens mijn werk in Washington of tijdens mijn reizen naar voren kwamen, met deze jonge economen te kunnen bespreken. Zijzelf kregen hierdoor een unieke ervaring die voor hun latere leven van belang was.

Aan mijn bureau op het IMF-kantoor te Washington DC

De eerste personal assistant was Andrew Crocket, die later directeur is geworden van de Bank voor Internationale Betalingen (BIB) in Basel. Hij kwam met een jong gezin naar Washington en Ratan en ik hebben warme relaties met hen gehad. Daarna kwam David Green, een bijzonder aardige vrijgezel, met wie ik prachtige reizen heb gemaakt en die daarvan mooie foto’s heeft gemaakt. Als laatste kreeg ik Dick Ware, die ik maar een korte tijd meemaakte omdat mijn termijn ten einde liep.

Ten slotte stond er naast mij een Deputy Managing Director; volgens traditie een Amerikaan. Hij moest van alle ontwikkelingen op de hoogte zijn en nauw met mij samenwerken, zodat hij mij steeds als mijn ‘alter ego’ kon vervangen en dus de vergaderingen van de Executive Board (bestuursraad) kon voorzitten wanneer ik dienstreizen naar ledenlanden maakte om mijn persoonlijke contacten op hoog niveau te versterken. In het bijzonder hield de Deputy Managing Director zich ook bezig met stafproblemen, die hij vaak voor mij kon oplossen. Dat was een belangrijke bijdrage, waardoor ik mij heel geconcentreerd kon bezighoudenmet beleidsvragen.

Toen ik in 1973 kwam was Frank Southard de Deputy Managing Director. Hij is mij in die eerste tijd tot grote steun geweest. Hij was een warme, meevoelende man, maar bleef betrekkelijk kort. Daarna kwam Bill Dale, die als stafmedewerker het IMF had leren kennen, met wie ik de rest van mijn termijn bijzonder goede relaties heb gehad. Hij was een intelligente, rustige man in wie ik altijd het volste vertrouwen had.

Met Deputy MD Bill Dale (strikje) en Secretary Leo van Houtven

Er was voor hem geen aanleiding tot ambitieuze intriges, want hij zou nooit Managing Director kunnen worden; dat moest een Europeaan zijn, door Europese ministers van Financiën gekozen. Het lag ook niet in zijn aard, hij was een idealist voor wie het erom ging het IMF zijn belangrijke internationale taak zo goed mogelijk te laten vervullen.

Met welke instelling begon ik aan deze grote taak? Daarover kan ik drie opmerkingen maken.

Ten eerste was het een grote uitdaging waar ik mij volledig voor wilde inzetten. Ik deed dat met vertrouwen op succes, maar het betekende wel dat het werk altijd op de eerste plaats moest komen. Ik moest langer doorwerken, waarbij ik mijn ritme moest aanpassen, me vaak intens concentreren en soms vermoeiende reizen maken. Dat hield in dat ook Ratan zich moest aanpassen.

Receptie tijdens Jaarvergadering IMF in Washington van 30 september tot 4 oktober 1974, met Ratan

Gelukkig waren er veel mooie ervaringen waar wij samen van konden genieten, zoals nieuwe vriendschappen en enkele prachtige reizen bij bezoeken aan verschillende landen waarnaar Ratan mee kon gaan (zie § 6.3.2). Soms waren die reizen ook vermoeiend, omdat er weinig tijd voor kon worden uitgetrokken en we steeds van bespreking naar receptie, diner of bezichtiging van interessante plaatsen moesten gaan. Ik kon natuurlijk maar een beperkte tijd uit Washinton zijn, terwijl de bezochte regeringen graag een groot programma voor mij maakten. Dan waren er natuurlijk voortdurend mensen om mij heen en ging ik soms verlangen naar momenten van rust en stilte. Mijn ochtend- en avondmeditaties boden daarbij altijd een essentieel tegenwicht.

Ten tweede was mijn ideaal om harmonie te scheppen en te bewaren precies wat hier nodig was. Het gaf mij een diepe vreugde wanneer ik tegenstellingen kon overbruggen en met mijn medewerkers, Executive Directors en ministers een goed contact kon krijgen en (vaak) tot harmonische samenwerking kon komen. Maar daarbij moest toch altijd een zekere distantie worden bewaard, omdat ik objectief moest blijven staan voor de belangen van de internationale samenwerking die het IMF moest behartigen. Het heeft mij dan ook grote voldoening gegeven dat ik, na moeilijke onderhandelingen met het Verenigd Koninkrijk over een maximale trekking op het Fonds, een werkelijk warme relatie kreeg met Jim Callaghan, Prime Minister, en Denis Healey, Chancellor of the Exchequer. Maar veel bezoeken aan de regeringen van de kleinere landen waren veelal te kort – en zij hielden ook afstand – zodat de gesprekken formeel bleven. Een voorbeeld daarvan was mijn bezoek aan Libanon in april 1974 in verband met de oil facility (zie § 6.3.1).Daarnaast wilde ik op successen en tegenvallers niet emotioneel reageren. Een zekere onverschilligheid of onaangedaanheid daarvoor is ook een aspect van Soefisme. Het gaat erom afgestemd te blijven op de Ene Geest, de Geest van Leiding, en steeds weer de weg te vinden en te volgen die het beste zou zijn voor internationale samenwerking en de wereldeconomie.

6.2 PERSOONLIJK LEVEN

Ik kwam september 1973 in Washington aan. Ratan en onze jongste twee kinderen, Julie en Paul, kwamen wat later in verband met de verhuizing. Raoul, onze op een na oudste zoon, ging werken als voluntair bij Morgan Guaranty en reisde met mij mee naar Amerika.

Algauw kwam toen op 24 september de Jaarvergadering van het Fonds en de Wereldbank, te vergelijken met een aandeelhoudersvergadering van een NV. Dit was een hoogtepunt van het jaar, dat dit keer plaatsvond in Nairobi, in Kenia. De traditie was dat de Jaarvergaderingen beurtelings plaatsvonden in Washington en in een lidland op een van de verschillende continenten. Daar werd het beleid van het Fonds en de Wereldbank besproken. Na inleidingen van de president van de Wereldbank en de Managing Director van het IMF, gaven alle ministers van Financiën die dat wensten hun commentaar, hun ideeën en voorstellen voor het beleid.

Het bood tegelijkertijd een bijzondere gelegenheid voor bilaterale gesprekken van de ministers van Financiën met de president van de Wereldbank en de Managing Director van het IMF. Ook konden de ministers gesprekken voeren met de staf of met vertegenwoordigers van commerciële banken, die als gasten in grote aantallen de vergaderingen bezoeken. Over de strategische punten voor monetaire hervorming schrijf ik in mijn dagboek:

‘Wat betreft de monetaire hervorming, is er bij deze conferentie weinig bereikt. In de vergadering van de Commissie van Twintig was de enige conclusie, dat de einddatum van 31 juli 1974 is vastgesteld, waarop overeenstemming over de monetaire hervorming bereikt zou moeten zijn. Wel vind ik het een positief punt, dat het gelukt is om een zekere prioriteit te geven aan het probleem van de waardering van de speciale trekkingsrechten.’²²⁷

Voordat ik naar het IMF ging, had ik een brief geschreven aan formateur dr M. Ruppert (ARP, later CDA) van het kabinet-Den Uyl (1973-1977) met het vertrouwelijke advies om de gulden te revalueren, omdat die in 1949 naar mijn mening te veel gedevalueerd was. Juist voor deze Jaarvergadering kwam ik toen, op het vliegveld van Nairobi, minister van Financiën Wim Duisenberg en president van De Nederlandsche Bank Jelle Zijlstra tegen, die mij feliciteerden en vertelden dat het kabinet ermee had ingestemd en de gulden op 17 september was gerevalueerd.

Naar die bijeenkomst in Nairobi heb ik Ratan en Julie meegenomen, want het zou voor Julie, die pas dertien jaar was, moeilijk zijn geweest nu alleen te blijven in de nog vreemde omgeving van Washington. Dat was voor hen een prachtige ervaring, want we werden door de regering van Kenia uitgenodigd om na de Jaarvergadering iets van het land te zien. We werden naar verschillende natuurparken gebracht, waar we konden genieten van het oerwoud en de dierenwereld in al hun schoonheid.

Ratan en Julie Witteveen op IMF-receptie in Nairobi

Bij de opbouw van ons persoonlijk leven in Washington moesten we allereerst een huis zoeken. Er was geen ambtswoning voor de Managing Director en om een huis te kunnen kopen, moest ik ons huis in Wassenaar verkopen. Dat vonden we jammer, want we waren in de tijd dat ik minister van Financiën was van Rotterdam naar Wassenaar verhuisd. We woonden daar eerst in een aardig huis, twee onder een kap, aan de Nassaulaan. Daar zagen we op een dag dat het open terrein aan de Waldeck Pyrmontlaan te koop was als bouwterrein en dat leek ons heel aantrekkelijk, want er was een prachtig uitzicht over een natuurterrein. We hebben het terrein gekocht en er een mooi huis laten bouwen. We waren daar juist in 1970 ingetrokken. Ratan was intensief betrokken geweest bij het uitwerken van het plan met de architect en vond het een heerlijk huis. Maar er was niets aan te doen, we moesten het opgeven. We kregen in Washington algauw bericht van onze makelaar dat hij het kon verkopen tegen de prijs die wij vroegen. Dus we dachten ‘dat is dan voorbij’. Maar vrij kort daarna kwam een ander telegram, waarin de makelaar vertelde dat de koper, een Joodse man, in verband met het uitbreken van de Jom Kippoer-oorlog de koop niet aandurfde. Dat ging dus niet door, maar hij had een geschikte huurder gevonden: een Amerikaan die er tijdelijk een aantal jaren wilde wonen en een goede economische huur wilde betalen. Daar waren we natuurlijk heel blij mee. We konden het nu eigenlijk als een geschenk beschouwen dat we later naar dit huis zouden kunnen teruggaan.

Nu moest dus een huis in Washington worden gezocht. Omdat ik onmiddellijk volledig in beslag werd genomen door mijn werk, moest Ratan zich hier vooral mee bezighouden. Zij kreeg wat hulp en goede raad van Meda Mladek, de Tsjechische vrouw van een van de afdelingsdirecteuren van het IMF. Zij was warm en hartelijk en vertelde over de verschillende mogelijkheden. Voorlopig woonden we echter in een huurhuis aan de 45ste straat en later aan de Marbury Road in Washington.

Wij waren bij het IMF overigens heel goed uitgerust. Mijn twee chauffeurs konden ons allebei te allen tijde overal brengen, waar we ook moesten zijn. Dat maakte het zoeken naar huizen natuurlijk gemakkelijker. Het waren twee Grieken: Koskinas en Kiminas, allebei bijzonder aardige en warme mannen van wie we veel steun hebben ondervonden. Ratan heeft dus allerlei huizen bekeken en wij besloten ten slotte om een aantrekkelijke bungalow met een grote tuin te kopen in Potomac; een forensenplaats, dicht bij Washington, zoiets als Wassenaar bij Den Haag. Daarom trok het ons. Na een kleine verbouwing konden we daar intrekken en het inrichten. Het was heel mooi, met een tuin die afliep naar de rivier.

Toch bleek het niet zo’n goede keuze, want Ratan ging zich er algauw eenzaam voelen. Als ik naar mijn werk was en Paul en Julie naar school, was ze daar alleen en kwam er de hele dag geen levend wezen langs: geen leveranciers, geen kennissen en geen verkeer, want het weggetje ‘Admiral’s Way’ liep dood. Die moeilijkheid werd verergerd doordat officiële IMF-bijeenkomsten haar niet bijzonder aantrokken: officiële recepties, diners en bijeenkomsten met de vrouwen van de medewerkers van het Fonds. Ze nam daar alleen aan deel voor zover het nodig was. Haar werkelijke interesse bleef op het Soefisme gericht. Wij zochten dus vrienden die daarvoor openstonden. Dat waren allereerst Lies en Ton de Vries, de Nederlandse Deputy Executive Director en echtgenote. Daar hebben we vriendschap mee gesloten die na de IMF-tijd ook is gebleven.

Daarnaast hebben we geleidelijk een groepje in het Soefisme geïnteresseerden bijeengebracht: mensen uit allerlei landen, die veelal bij het IMF of de Wereldbank werkten. Een belangrijke rol speelde Parvaneh Khosropur, een Iraanse Soefi, die bibliothecaresse was bij het Fonds. Haar familie in Iran was en werd zwaar vervolgd, waar zij diep onder leed. Zij vond het heerlijk zich met ons in het Soefisme te verdiepen en ik heb haar in onze innerlijke school ingewijd. Zij stelde haar mooie huis voor bijeenkomsten beschikbaar en zorgde voor heerlijke Perzische maaltijden. Daarnaast kwamen er nog een Française, een Turkse, een Deen, Lies en Ton de Vries, plus enkele Amerikanen. We hadden regelmatig inspirerende bijeenkomsten. Ook heeft Ratan bij ons thuis een kleine groep voor geestelijke genezing gevormd.

Naast dat Soefi-werk heeft zij een studie psychologie gedaan aan een uitstekend opleidingsinstituut in Washington, wat zij bijzonder interessant vond. Maar in de eerste plaats had zij natuurlijk de zorg voor Paul en Julie.

Voor hen kregen we plaatsen op de beste scholen in Washington. Paul op de St. Albans School, gevestigd naast de Washington National Cathedral. Maar het programma omvatte geen aardrijkskunde en was sterk op Amerika gericht, onder andere wat het vak geschiedenis betreft. Het was intussen niet makkelijk; Paul had ’s avonds nog veel huiswerk te doen, waarbij Ratan hem met zijn Frans hielp. Het verontrustte ons dat op feestjes door de meeste van zijn medeleerlingen drugs werden gebruikt. Gelukkig voelde Paul daar niet voor. Hij had zich op zijn Nederlandse school al in de gevaren daarvan verdiept.

Voor Julie was de overgang het lastigst, omdat ze naar Amerika kwam terwijl ze nog nauwelijks Engels kende. We hebben een goede en aardige Engelse lerares voor haar gevonden, waardoor ze na een korte tijd de lessen op school kon gaan volgen. Haar school was de Sidwell Friends School, een idealistische school die in zekere mate leerlingen uit verschillende maatschappelijke groepen aantrok. Het was niet gemakkelijk voor Julie. Moeilijke lessen kon ze, doordat ze de taal niet helemaal beheerste, soms niet volgen en de grapjes van vriendinnen begreep ze niet altijd. De omgang met de andere kinderen was dus niet zo eenvoudig. Ondanks alles heeft ze zich er toch goed doorheen geslagen en er enkele vrienden en vriendinnen gemaakt. Compensatie voor de moeilijke school heeft ze gevonden door te gaan paardrijden in de prachtige omgeving bij de boerderij Kalithea Falls, een kwartiertje rijden van ons huis. Het paard moest ze dan gaan vangen in de wei. Ze had in Nederland al een pony gehad en we kochten hier een paard voor haar, zodat ze in het weekend mooie ritten kon gaan maken. Eén keer ben ik mee geweest op een tocht door de bossen en heuvels.

Ze is ook lessen in dressuurrijden gaan volgen, waarmee ze zelfs prijzen heeft gewonnen. Dit is een levenslange liefde voor haar geworden, waar ze nu in Nederland weer opnieuw van geniet.

Ondanks die vreugde vroeg ze toch na twee jaar of ze terug mocht gaan naar Nederland en bij mijn zuster Mieke in Vught zou mogen wonen. Wij hebben dat toen aan Mieke gevraagd, die daar graag toe bereid was. Dus zij ging naar Nederland. Tegelijk maakte Paul de studie aan de St. Albans School af en ging naar een uitstekend college in de buurt van Philadelphia, het Haverford College. Het was duur, maar het niveau van het onderwijs was uitstekend. Er werd ook veel aan sport gedaan. Voetbal was daar onderdeel van en daar was hij heel goed in. Hij werd een keer in de nieuwsbrief van de school aangeprezen als ‘Our Dutch Soccer Dream’. Hij was er de hele week en kwam de weekends naar huis.

Zo werd het voor Ratan nog eenzamer. Daarom hebben we een ander huis gezocht en na allerlei huizen te hebben bekeken, vonden we een heel geschikt kleiner huis in een aardige buurt in de 49th Street Washington Northwest, dicht bij een supermarkt met een klein parkje. Daar wandelden mensen, daar was je in een levende, bewoonde omgeving. Het was een intiem en gezellig huis met een kleine tuin.

Intussen was Ratan bijzonder geïnteresseerd in de Soefi-bijeenkomsten die de nieuwe leider Fazal Inayat Khan organiseerde in de tempel Murad Hassil te Katwijk aan Zee en in het Engelse huis Abadan Abad (eerder ‘Four Winds’ genoemd), dat hij had gekregen om zelf in te wonen (zie § 8.1). Zij wilde daar graag iets van meemaken en ging daarvoor vaak enkele weken naar Nederland of Engeland. Ze genoot van de heel nieuwe manier van werken, die inspirerend en fascinerend was. Als ze dan weer terug was, waren wij heel gelukkig om weer samen te zijn.

Later in de ‘Washingtonse jaren’ werd Ratan kritischer ten opzichte van de werkwijze van Murshid Fazal.

We hebben samen enkele prachtige Fondsreizen kunnen maken: een inspirerende reis naar India (zie § 6.3.2 Ledenlanden), waar ik goede contacten kreeg en verscheidene heilige plaatsen heb kunnen bezoeken, een grote reis na de Jaarvergadering in Manila met korte officiële bezoeken aan een tiental Aziatische landen en ten slotte een prachtige reis naar Brazilië, waarop Paul en Julie mee hebben kunnen gaan.

Op een IMF-receptie met mijn Deputy Bill Dale, mijn zuster Mieke Burgers-Witteveen en Ratan in 1975

Zo hebben wij samen mooie ervaringen gehad. Maar het nam niet weg dat het voor mij een zeldzaam interessante en bevredigende periode was met heel mooi werk, terwijl de tijd in Washington DC voor Ratan toch soms moeilijk was.

Goede herinneringen heb ik ook aan de keren dat ik samen met Raoul op de Bretton Woods Golf Course heb gegolft. Dit is de speciale golfclub van het IMF en de Wereldbank in Germantown, Maryland, waar de leden van het Amerikaanse Congres jaloers op waren. Ik ben dit zelf niet actief gaan doen, omdat dit anders te veel privétijd zou vergen, terwijl ik die met Ratan en de kinderen door wilde brengen. Raoul is hier wel mee doorgegaan en heeft daar later heel veel plezier aan beleefd.

6.3 HOOFDPUNTEN

Mijn belangrijkste werk betreft een aantal aspecten die in de volgende subparagrafen worden behandeld. Dit zijn het ontwikkelen van een ‘oil facility’, de contacten met ledenlanden, de goudverkopen, de aanpassing van de statuten en het vormen van de ‘supplementary credit facility’.

6.3.1 Oil facility

In de eerste plaats was er de schepping van de zogenaamde ‘oil facility’. Toen eind 1973 door de Jom Kippoer-oorlog – tussen een Egyptisch-Syrisch bondgenootschap en Israël – de Arabische olieproducerende landen het aanbod van olie terugbrachten zodat de prijs van de olie belangrijk steeg, ontstond een groot betalingsbalansoverschot van die OPEC-landen van omstreeks 65 miljard dollar.²²⁸ Daartegenover kwamen tekorten van de meeste andere landen. De staf had dat snel en goed voorzien: in december 1973 lag een groot probleem op tafel. Als alle landen met tekorten door de olieprijsstijging maatregelen zouden nemen om hun vraag terug te brengen, dan zou dat de inelastische vraag naar olie maar weinig beïnvloeden maar wel de wereldeconomie in een recessiespiraal kunnen brengen. Want de vraagvermindering van het ene land zou ook weer de uitvoer van andere landen kunnen terugbrengen: een bezuinigingsspiraal. De mogelijke gevolgen van deze oliecrisis deden mij dan ook denken aan de depressie van de jaren dertig.²²⁹

Tijdens mijn meditatie op een avond kort voor Kerstmis kwam toen de gedachte: hier kan het Fonds een heel nuttige rol spelen door een speciale financieringsmogelijkheid in het leven te roepen om die olietekorten te dekken, een oil facility, waarbij de voorwaarden niet op vermindering van de effectieve vraag gericht zouden zijn.

De staf, die eerst zijn bedenkingen had, heeft dat uitstekend uitgewerkt in onder meer de World Economic Outlook en in een notitie. Over de World Economic Outlook heeft mevrouw M. Garritsen de Vries²³⁰ later geschreven: ‘Mr. Witteveen can be said to have established the World Economic Outlook (WEO) as one of the Fund’s primary endeavors.’²³¹

Deze jaarlijkse studie van de situatie van de wereldeconomie werd aanvankelijk vooral in de Executive Board besproken, maar vanaf mijn voorzitterschap ook gebruikt bij besprekingen tussen de ledenlanden, zoals over de oil facility. Zo bleek de berekening van het betalingsbalansoverschot van de OPEC-landen ad 65 miljard dollar zeer accuraat. Enige jaren later werd een overschot van 68 miljard dollar geconstateerd.²³² Na de tiende vergadering van het Interim Committee in Mexico City op 29-30 april 1978 wordt voor het eerst een samenvatting van de WEO gepubliceerd. Dr. Onno de Beaufort Wijnholds, voormalig Executive Director voor Nederland, vertelde mij – tijdens mijn recente bezoek aan het IMF (zie § 6.3.6) – dat men juist nu bijzonder veel waarde hecht aan de WEO. Dit blijkt ook uit de website van het IMF.

Op 2 januari 1974 schreef ik in mijn dagboek: ‘Grote problemen kunnen ontstaan; het Fonds zal een rol moeten spelen bij het overbruggen daarvan op een korte termijn, maar daarvoor zullen waarschijnlijk veel grotere middelen nodig zijn dan waarover het Fonds nu beschikt. Met name is het ook belangrijk, dat de quota van de olieproducerende landen relatief veel te klein zijn. Wij zouden moeten denken aan een lening van die olieproducerende landen.’²³³

Het kwam goed uit dat er op 18 januari 1974 in Rome een vergadering was van de ministers van Financiën van alle lidstaten van het Fonds (Committee of Twenty, een soort ministerraad),²³⁴ waar ik dat voorstel naar voren kon brengen. Dat is daar bijzonder goed ontvangen. Er was alleen verzet van de Verenigde Staten, die van mening waren dat de wereld het olieproducentenkartel het niet zo makkelijk moest maken om de prijs te verhogen. Maar daarbij lieten ze buiten beschouwing dat de situatie voor zeer veel andere landen grote problemen zou geven en ook grote gevolgen voor de wereldeconomie zou hebben. Het communiqué van de Committee of Twenty vermeldt hierover dat: ‘In particular, while recognizing the uncertainties with regard to future developments in the field of energy, the Committee agreed that the proposal of the Managing Director of the International Monetary Fund for a temporary supplementary facility should be urgently explored.’²³⁵

Ik stelde later in Washington de bestuursraad voor dat ik in april een reis zou maken naar olieproducerende landen om hun te vragen speciale kredieten te geven ter financiering van die oil facility. De board was daar wel voor, maar ik moest nog aan George Shultz, de Amerikaanse Secretary of the Treasury (minister van Financiën, onder Richard Nixon), vragen of hij daarmee in kon stemmen. Ik ging hem bezoeken en trof hem op een trap aan in het ministerie van Landbouw, waar hij net uit een vergadering kwam. Ik heb hem voorgesteld dat ik die reis zou maken naar de olieproducerende landen om financiering te verkrijgen. Daar kon hij moeilijk tegen zijn en dus stemde hij ermee in. Daarmee was op een wat wonderlijke manier het verzet van de Amerikanen overwonnen en kon ik aan mijn oil facility gaan werken. Dat is interessant geweest.

Ik werd in februari 1974²³⁶ door de sjah van Iran uitgenodigd om een bezoek aan zijn land te brengen. Hij kwam met een belangrijke bijdrage van 580 miljoen SDR’s (Special Drawing Rights – Speciale Trekkingsrechten, d.w.z. speciale kredietmogelijkheden) voor 1974 en 410 miljoen SDR’s voor 1975. De koers van de SDR was toen gelijk aan 1,20635 dollar (1 $ = SDR 0,828948).²³⁷

Daarna moest ik natuurlijk naar de Saoedi’s. Daarvoor was het nodig dat ik een uitnodiging van de koning van Saoedi-Arabië kreeg. Daartoe moest ik spreken met de speciale directeur van de Saoedi’s in de bestuursraad, Anwar Ali.²³⁸ Die heeft zijn voelhoorns in Saoedi-Arabië uitgestoken en kwam ons op een gegeven moment vertellen dat de Saoedi’s wilden meewerken en dat ik welkom zou zijn. Zo heb ik met mijn medewerkers een hele tijd onderhandeld en ten slotte een mooie bijdrage gekregen van 1 miljard SDR’S.²³⁹ Ik herinner mij nog het bezoek aan koning Faisal bin Abdoel Aziz Al Saoed in zijn paleis, waar bij de ingang vervaarlijk uitziende wachters stonden met getrokken sabels, enzovoort. Dat was een indrukwekkend gezicht. Het gekke was dat de bespreking plaatsvond in een grote zaal met alleen stoelen langs alle wanden – waar ik dus met de koning, een enkele adviseur en een van mijn medewerkers tegen de wand zat. Het was buitengewoon ongezellig en zo formeel dat je helemaal geen contact kon krijgen. We kregen wel een klein kopje koffie dat door een indrukwekkende bediende uit een hoge zilveren kan werd ingeschonken, zoals dat later bij alle onderhandelingen met de Saoedi’s ging. Het gesprek had echter wel het gewenste effect, zodat er vervolgens besprekingen konden zijn met de ministers, met wie de zaken werden gedaan.

Daarna ben ik naar Koeweit geweest, een interessant kleiner olieproducerend land. Dat was wat meer ontwikkeld. De minister van Financiën, Abdul Rahman Salim Al-Ateeqy, was een heel uitgesproken man, die aanvankelijk vroeg waarom zij de Amerikanen moesten helpen door aan die oil facility mee te werken. Ik heb hem duidelijk gemaakt dat de Amerikanen er juist niet erg voor waren, omdat ze er een ondersteuning van het OPEC-beleid in zagen. Toen ging hij erin mee en na afloop zei mijn stafmedewerker: ‘Hier heb je je salaris verdiend!’

Ik kreeg dus behoorlijke bijdragen van de OPEC-landen los, zoals van Koeweit (400 miljoen SDR’S) en van de Verenigde Arabische Emiraten (100 miljoen SDR’S).

Naar een aantal landen, zoals Libanon en Algerije, ging ik voor politieke steun voor de olie-faciliteit. Deze landen hadden onvoldoende reserves, maar hadden wel een belangrijke stem in de onderlinge bespekingen tussen de Arabische landen. Over hoe het ging tijdens het bezoek aan Libanon in april 1974 schrijf ik in mijn dagboek onder meer:

‘Ik moet nog vermelden de lunch, die werd aangeboden door de President van Libanon. Dit was een merkwaardige en niet zo heel geslaagde lunch. De omgeving was mooi, zeer fraai, blijkbaar door Zwitsers gebouwd. Een paleis met uitzicht over de zee, maar het gesprek was bijzonder slecht georganiseerd. Ik vertelde het een en ander over de olie-faciliteit, op zijn verzoek in het Frans. En daarna begon men met elkaar in het Arabisch te converseren en dat konden wij natuurlijk niet volgen. Dat geeft een wat ongemakkelijk gevoel. Nadat we zo – naar ons gevoel – geruime tijd hadden verdaan, sneed men de problemen van de stijgende koers van de Libanese pond aan. Nadat de governor [van de centrale bank] daar enige uiteenzetting over had gegeven, kwam men echter alweer tot een Arabische discussie, die wij niet konden volgen en toen moest de lunch beginnen en na die lunch was het alweer Arabische gesprekken. Af en toe werd er ons dan iets verteld over wat men zei, we konden ons daar dan even invoegen, maar voor een groot deel ging de discussie ons voorbij. Ik vind dat uitermate onhoffelijk, maar het schijnt hier wel een gewoonte te zijn. Gunter [het hoofd van het Middle Eastern Department van het IMF] zei, dat men dit bepaald ook bij de consultatiebesprekingen vaak doet en dat ook plezierig vindt om met elkaar nog te kunnen consulteren voordat men weer tegenover een missie een standpunt inneemt. Na de lunch hebben we nog even doorgesproken over het Libanese pond en heeft Gunter althans onze hoofdpunten naar voren kunnen brengen. Afgesproken is tenslotte, dat we de volgende dag bij de governor om 9 uur op de Centrale Bank nog een gesprek zouden hebben.’

En de volgende dag:

‘Vanmorgen eerst het gesprek op de Centrale Bank. Dit is veel efficiënter en veel beter verlopen. We hebben duidelijk onze mening naar voren kunnen brengen dat het Libanese pond genoeg is gestegen en dat het nu verstandig is te gaan interveniëren. Ik heb daaraan vastgeknoopt, dat dat wellicht ook een geschikte gelegenheid voor Libanon zou zijn om van zo op te bouwen reserves een deel in [...] de nieuwe Fondsfaciliteit te beleggen. Men leek daar wel belangstelling voor te hebben en zou er nader over studeren. We hebben de memoranda achtergelaten.’²⁴⁰

Deze herinnering geeft ook aan dat men vaak bang was voor het Fonds. Ik heb dan ook altijd veel bewondering voor de stafmedewerkers die IMF-missies uitvoeren.

Ismail Mahroug, de minister van Financiën van Algerije, was in principe wel bereid enige financiële steun te geven, maar zoals ik in mijn dagboek schrijf:

‘Ik geloof de heren op deze dag wel te hebben overtuigd, dat de faciliteit nuttig was, en de Minister zei tenslotte, dat hij dat zag en dat hij zijn politiek steun zou geven. Een financiële bijdrage van Algerije kon hij nog niet toezeggen; men ziet Algerije niet als een overschotland, men betwijfelt al of er wel een overschot is en als het er komt, dan zegt men hier, dat het tijdelijk zal zijn en dat het door het zeer ambitieuze ontwikkelingsplan en de sterke stijging van de invoer snel zal verdwijnen. Bovendien wijst men er dan nog op, dat men het vorige jaar bijzonder grote kredieten op de Eurovalutamarkt heeft opgenomen en dat men die nu ten dele wil terugbetalen. Men betaalt daar namelijk in sommige gevallen bijzonder hoge rente, wel van 13% (dat is nog wat anders dan de rente waar we onze faciliteit voor beschikbaar hopen te kunnen stellen). Tegen die redenering is natuurlijk niet heel veel in te brengen. Ik moet dus volstaan met te vragen dat men over enige maanden, wanneer duidelijk is geworden hoe het verloop van mijn besprekingen is en wat de condities zullen zijn, dit nog eens wil bezien in het licht van de gegevens, die men dan zal hebben over de betalingsbalans. Dit heeft de Minister toegezegd.’²⁴¹

Hierna volgde nog een interessant gesprek met president [Houari] Boumédienne en een diner. Hierover schreef ik:

‘Al met al was dit een geslaagd gesprek, het duurde ruim een uur, waarvan de Algerijnse medewerkers onder de indruk leken te zijn. Hierna was tenslotte het diner, dat de Minister van Financiën aanbood. Dit was in een oude villa, wat aan de buitenkant van de stad, heel karakteristiek en charmant. Het arrangement was intussen wel wat vermoeiend, want het grootste gedeelte van de avond werd staande doorgebracht. Er stonden wat stoelen langs de wand en een tijdlang ben ik daar ook met de gouverneur op gaan zitten, om het gesprek voort te zetten, maar de meeste mensen bleven toch staan. Van 20.00 tot 23.00, dat is vermoeiend! Het diner bestond uit een typisch Algerijns gerecht, uit de Algerijnse binnenlanden, een lam, dat geheel gebraden wordt binnengebracht en dat dan met de vingers moet worden opgegeten. Daar stonden we dus omheen te zoeken naar de beste stukjes vlees. De gouverneur, die mij daarbij van advies diende, wees mij aan waar ik goede stukken kon krijgen. Ik moet zeggen, dat het heel smakelijk was. Het was interessant om dit mee te maken, maar het is natuurlijk toch wel een vrij onsmakelijk gedoe. [...]

Aan het begin van de avond had ik gelegenheid nog een ogenblijk met de minister te spreken. Dat was bijzonder plezierig. [...] We spraken nog even over de persconferentie, waar ik in elk geval zou kunnen meedelen, dat Algerije zijn politieke steun aan onze plannen geeft, wat ook van belang is. Ik hoop er ook op te kunnen wijzen, dat men in de naaste toekomst ook financiële steun zal overwegen. Hij zou verder graag zien, dat ik in het algemeen zou spreken over de plannen om de ontwikkelingshulp te vergroten en meer voor de ontwikkelingslanden te doen.’²⁴²

Tot een financiële bijdrage van Algerije is het uiteindelijk niet gekomen.

Ook heb ik bijdragen gekregen van de financieel sterke industriële landen, zoals Canada en Nederland. Een bezoek begin mei aan Venezuela, een van de negen grootste olie-exporterende landen met een betalingsbalansoverschot, leverde na overleg met de centrale bank een bijdrage voor 1974 van 450 miljoen SDR’s en voor 1975 van 200 miljoen SDR’S. Zuid-Amerikaanse landen als Chili, Uruguay, Argentinië en Peru hebben gebruikgemaakt van de oliefaciliteit.

Ondertekening van berichten aan zeven ledenlanden ter goedkeuring van leningovereenkomsten t.b.v. de oliefaciliteit, augustus 1974. Staand v.l.n.r. Gold (IMF), Evans (IMF), Execut. Dir. Amuzegar (Iran), Execut. Dir. Deif (Egypte), Dale (IMF), Execut. Dir. Bueso (Honduras), Habermeier (IMF) en Execut. Dir. Bryce (Canada).

De oil facility was succesvol en heeft veel landen – ook enkele industriële landen – geholpen om door de oliecrisis heen te komen. Ik heb dat voor het jaar 1975 nog voortgezet met een tweede tranche waarin Oostenrijk, België, Duitsland, Noorwegen, Zweden en Zwitserland ook meegingen.

Uit een gesprek met de Duitse delegatie tijdens de Annual Meeting in september 1975 bleek echter dat het nemen van een beslissing gekoppeld werd aan de problemen in het Verenigd Koninkrijk, dat de oil facility zou willen gebruiken, en aan de bijdrage van de olielanden, met name van Saoedi-Arabië. Afgesproken werd dat ik hen in oktober nader zou informeren.²⁴³ Waarna ik – op 27 oktober eerst bij de centrale bank in Frankfurt en de volgende dag na mijn Frankfurtse lezing (zie § 6.3.4) ’s avonds in Bonn op het ministerie van Financiën – gepleit heb voor steun voor een verdere Duitse bijdrage aan de oil facility.²⁴⁴

Duitsland leende uiteindelijk in de tweede tranche van 1975 een groot bedrag van 600 miljoen SDR’S en Saoedi-Arabië 1 miljard SDR’S voor 1974 respectievelijk 1,25 miljard SDR’S voor 1975.²⁴⁵

Een bijdrage van Duitsland was belangrijk omdat dit het verkrijgen van contributies van Nederland en België zou vergemakkelijken. Het aantrekkelijke rentepercentage speelde natuurlijk ook een rol. Dit kwam ongeveer overeen met de commerciële rente, 7 procent voor de 1974-faciliteit en 7,25 procent voor de 1975-faciliteit.²⁴⁶

In mijn dagboek schrijf ik:

‘Vervolgens de Nederlandse delegatie, waar ik ook een verdere bijdrage aan de Oil Facility naar voren bracht. Duisenberg [minister van Financiën] was al terug naar Nederland en dus waren er Zijlstra [president-directeur van De Nederlandsche Bank] en Oort [thesauriergeneraal van het ministerie van Financiën], die nogal zuur en moeilijk reageerden. Nederland heeft al zoveel gedaan, veel in verhouding tot Duitsland. Amerika doet niets, maar men beloofde toch begin oktober nog eens te bekijken als wij een duidelijk beeld hebben van wat er nodig zal zijn. Ik suggereerde ook of Nederland niet een paar miljoen aan Roemenië zou kunnen geven. Ook daar was de reactie nogal zuur. Ik denk niet, dat hier veel van komt.’²⁴⁷

Nederland droeg in 1974 150 miljoen SDR’s en in 1975 200 miljoen SDR’s bij aan de oil facility.²⁴⁸

Na de oil facility van 1975 was het duidelijk dat er een aanpassing moest komen. Dat heb ik in mijn toespraak tot de Jaarvergadering in september 1975 in Washington DC gezegd. Het is een overgangsfinanciering geweest. Ik had deze graag groter willen zien, maar ik kon niet meer bij elkaar krijgen dan 3,0469 miljard SDR’s voor 1974 en 3,8555 miljard SDR’s voor 1975.²⁴⁹ Het resterende deel van het 65 miljard dollar overschot van de OPEC-landen, waar dus tekorten van andere landen tegenover stonden, werd door de commerciële banken gefinancierd. Ik geloof dat het beter was geweest als de landen die financiering door het Fonds groter hadden gemaakt. Veel ontwikkelingslanden, vooral in Zuid-Amerika, zijn daardoor buitengewoon afhankelijk geworden van bankkrediet en dat heeft later tot de financiële crisis in Zuid-Amerika geleid, toen de opgelopen schulden aan de banken niet meer gefinancierd konden worden. Daarbij heeft het IMF weer een grote rol gespeeld door met behulp van een extra financieringsfaciliteit – ook wel de Witteveen facility genoemd – en in nauwe samenwerking met de banken de tekorten geleidelijk terug te brengen zonder al te grote nadelige gevolgen (zie § 6.3.5).

Van de industriële landen hebben alleen het in grote problemen verkerend Italië en het Verenigd Koninkrijk (enorme inflatie, sterke devaluatie) gebruikgemaakt van de totale oliefaciliteit van 1974 en 1975 (35,6%). De ontwikkelde landen zoals Spanje, voormalig Joegoslavië en Nieuw-Zeeland leenden 27,6 procent en de ontwikkelingslanden zoals India, Korea, Chili, Pakistan en de Filippijnen 36,8 procent.²⁵⁰ In totaal vijfenvijftig landen benutten de totale oliefaciliteit van 6,9024 miljard SDR’S. ²⁵¹

6.3.2 Ledenlanden

In de tweede plaats kwam het werk met de ledenlanden. In het algemeen is het van belang voor de Managing Director (MD) goede contacten op te bouwen over algemene beleidsvragen met de Executive Directors van de verschillende landen en soms ook met de regeringen: ministers van Financiën en presidenten van centrale banken. Daarvoor was gelegenheid tijdens de Jaarvergadering, maar daarnaast was het soms nuttig om bepaalde landen te bezoeken om de contacten te verdiepen.

Goede relaties kreeg ik ook bij ambassades. Zo was er tijdens de jaarvergaderingen vaak een diner met de Nederlandse delegatie op de Nederlandse ambassade. Dit was natuurlijk bijzonder leuk, omdat ik dan weer eens met mijn Nederlandse financiële vrienden (de minister van Financiën en de president van de centrale bank) kon spreken.

Verwelkomd door minister Wim Duisenberg

De relatie van het Fonds en de MD met het grootste en belangrijkste land, de Verenigde Staten, was natuurlijk van cruciaal belang. Toen ik in Washington kwam, was die relatie bijzonder moeilijk en koel. Mijn Franse voorganger, Pierre-Paul Schweitzer, had scherpe kritiek uitgeoefend op het Amerikaanse beleid en dat was slecht gevallen. De Verenigde Staten hadden zich daarom tegen een nieuwe termijn van Schweitzer verzet, zodat die er niet kwam. In die situatie kwam ik naar Washington.

Ik nam mij voor om allereerst die belangrijke relatie te repareren. Daartoe begon ik kort na mijn benoeming met een beleefdheidsbezoek aan de Amerikaanse Under Secretary for Monetary Affairs (staatssecretaris van Financiën), Jack F. Bennett. Daar ontdekte ik hoe ijzig de relatie was geworden. Er werd argwanend gekeken naar wat ik wilde en alles wat ik zei werd opgeschreven. Toen bleek dat ik niets anders dan kennismaking in de zin had, ontspande de sfeer enigszins. Ik heb daarna steeds geprobeerd constructieve contacten op te bouwen. Zo is na enige tijd juist een goede en openhartige relatie ontstaan, met name met de opvolger van Bennett, Ed Yeo, met wie ik regelmatig contact had. Hij kwam soms bij mij lunchen en ik bezocht hem op de Treasury. We bespraken dan financiële problemen van bepaalde landen en bijzondere monetaire ontwikkelingen. Die goede relatie versterkte mijn positie in allerlei opzichten.

Ook ontwikkelde ik goede betrekkingen met leden van het Amerikaanse Congres die zich met internationale financiële problemen bezighielden. Ik nodigde hen van tijd tot tijd uit voor een lunch bij het Fonds. Ik had daar uitstekende mogelijkheden voor met een eigen ruime lunchkamer en een aparte ontvangstruimte. Dat was ook nuttig voor mijn betrekkingen met de presidenten van de grote commerciële banken, zoals David Rockefeller Sr. van de Chase Manhattan bank. Ik werd ook bij hem in New York voor de lunch uitgenodigd. Die contacten waren bijzonder nuttig wanneer bepaalde landen met ernstige betalingsbalansproblemen werden geconfronteerd. Wij konden dan onze financiële steun en de daarbij gestelde voorwaarden coördineren met de kredietverlening van de Amerikaanse commerciële banken.

Met David Rockefeller (midden) en jhr John Loudon,
president-commissaris van de Koninklijke Nederlandse
Petroleum Maatschappij (links), 18 november 1974

Met elk land wordt regelmatig door het Fonds een zogenaamde consultatie gehouden. Daarvoor wordt eerst door de staf een rapport over de situatie in dat land gemaakt. Een stafmissie gaat er dan heen om met de regering en de ambtenaren te spreken, om te onderzoeken hoe de situatie is, wat de problemen zijn en daarover aan de regering raad te geven. Dan komen ze met een rapport terug dat aan de Managing Director en bestuursraad wordt voorgelegd en wordt besproken. Meestal loopt dat makkelijk maar soms heeft een land financiële ondersteuning nodig en moet het een trekking doen op het Fonds en daar tegenover aan bepaalde voorwaarden voldoen om het evenwicht op de betalingsbalans te herstellen. Daar zijn moeilijke onderhandelingen voor nodig. Vaak loopt dat wel goed, maar in bijzondere gevallen komt de Managing Director daar dan bij om een conflict op te lossen of een impuls te geven.

Een markant geval daarbij was de persoonlijke relatie die ik met India opbouwde. Bij het eerste bezoek aan India van 16 tot 22 oktober 1974 kreeg ik een voortreffelijk contact met minister van Financiën C. Subramaniam en de topambtenaar M.G. Kaul (secretaris-generaal van het ministerie van Financiën).

Het belangrijkste probleem voor India was dat een geweldig bureaucratisch systeem van importrestricties de economie gekluisterd hield. Ik heb daarop gewezen en er sterk op aangedrongen om te beginnen met het liberaliseren van de invoer, waardoor de economie zich beter zou kunnen ontwikkelen, en ik suggereerde dat zij dat zouden kunnen financieren door een trekking op het Fonds. Dat is toen – nog voor mijn terugkomst in Washington – gebeurd en dat is het begin geweest van een betere ontwikkeling van India. Er bleven nog veel beperkingen en het bleef nog een vrij autarkische economie, maar de daaropvolgende jaren moest daar geleidelijk verder aan worden gewerkt.

Dat eerste officiële bezoek aan India bood de gelegenheid om een mooie reis door India te maken die de regering mij na alle besprekingen had aangeboden. Het was heel fijn dat Ratan mee kon gaan en dat ook Murshid Fazal en een paar andere Soefi’s mee werden uitgenodigd. We gingen in het bijzonder naar Ajmer, de stad waar de grote Soefi Chishti begraven is. Hij stichtte de Chishtia Sufi Orde, waarin ook Hazrat Inayat Khan zijn belangrijkste inwijding heeft gekregen.

Een interessant incident was dat ergens op de weg naar Ajmer onze stoet van enkele auto’s stopte om even te ontspannen en iets te drinken. Er waren prachtige velden omheen en wij gingen een kleine wandeling over de velden maken: Ratan, Murshid Fazal, David Green, mijn Personal Assistent en Sitara Brutnel en ik. Daar kwamen we op een gegeven moment een grote slang tegen, met de kop hoog opgeheven naar ons kijkend. Het was een prachtig gezicht en wij keken er met bewondering naar. Er was geen spoor van angst in ons hart. Ik denk dat die slang dat voelde en dat hij toen ineens als de wind zo vlug wegcirkelde. Dat was heel mooi om te zien en we vertelden daarover aan onze Indiase begeleiders. Die schrokken vreselijk, want ze dachten dat het een cobra was geweest, een gevaarlijke slang. De cobra had ons kunnen aanvallen en hun beten waren vaak dodelijk. De begeleiders voelden zich natuurlijk verantwoordelijk voor ons welzijn en alleen wandelen mocht zo absoluut niet meer gebeuren. Maar wij hadden ervan genoten. Het was een kostelijke reis.

Dan heb ik op 29 maart 1977 een bijzondere onderhandeling gevoerd met de Italiaanse minister van Financiën, Gaetano Stammati, met wie de staf al sinds januari 1976 in gesprek was en maar niet tot overeenstemming kon komen over een nieuwe (tweede) trekking van Italië na hun eerste trekking (van hun gehele quota) van 1 miljard SDR’S in april 1974.²⁵² Het probleem was dat de vakbonden in de collectieve arbeidsovereenkomsten een systeem hadden afgedwongen van overmatige prijsindexering, zodat de lonen zelfs meer omhoog moesten gaan dan de prijzen. Dat was een ingebouwd inflatiemechanisme en met dat mechanisme kon de Italiaanse economie nooit het juiste evenwicht bereiken. Die afgedwongen eis van hogere reële lonen dan de economie kon dragen moest dus herzien worden. De Italiaanse regering begreep dat wel, maar zag tegen het conflict met de vakbonden op.

Ik heb uitvoerig met de Italiaanse minister van Financiën in mijn kamer in Washington gesproken over de manier waarop die indexering kon worden aangepast. De Italiaanse regering ging ten slotte grotendeels akkoord met onze voorstellen. Waarop Stammati in april 1977 officieel een trekking van 450 miljoen SDR’S vroeg voor de periode tot december 1978.²⁵³ Dat heeft nadien de Italiaanse economie, die altijd nogal moeite heeft met evenwicht, toch op een betere weg gebracht.

Over deze onderhandeling schreef ik op 29 maart 1977 in mijn dagboek:

‘De middag was grotendeels gewijd aan de problemen van Italië. Minister Stammati was nl., nadat men in Italië, in Rome de hele nacht had vergaderd met de Unions, ’s morgens op het vliegtuig gestapt om het laatste resultaat, dat men heeft kunnen boeken, aan mij voor te leggen. [...] Hij kwam met de adviseur van [Giulio] Andreotti [de minister-president van Italië], een kleine, maar zeer intelligente en heldere man. [...] Na een lange discussie heb ik voorgesteld de besprekingen een ogenblik te onderbreken, zodat men ook met Rome contact zou kunnen opnemen om te zeggen, dat wij het nodig vinden, dat de vermindering van de index²⁵⁴ toch wat omvangrijker wordt, dat nog wat meer artikelen worden toegevoegd. Na een telefoontje [...] kwam nu de adviseur vertellen, dat het allemaal onmogelijk was [...]. Ik heb toen gezegd, dat wij dit toch nog niet acceptabel vinden, dat wij flexibel zijn, niet dogmatisch willen zijn, niet precies die en die items willen eisen, maar dat het effect op de index groter moet zijn, [...] Stammati bedankte toen heel vriendelijk voor de bespreking en zei, dat hij dan nu weer contact in Rome zou gaan opnemen, teneinde te proberen om het maximum te bereiken. [...] Ik vermoed haast, dat men op de een of andere manier het effect op de index nog iets zal vergroten en dat wij ergens tussen de 126 en de 179, die wij vragen, zullen uitkomen.

Ik kan tegelijk toevoegen, dat dat inderdaad het resultaat is geweest. Donderdagmorgen, 31 maart, kreeg ik een telefoontje van Stammati uit Rome [...] waarin ons werd uiteengezet, dat men nu overeenstemming met de bonden heeft bereikt over een correctie, waardoor de index wordt teruggebracht tot 149. [...] Ik geloof, dat de overeenkomst toch een heel belangrijke vooruitgang betekent en dat wij het zullen moeten accepteren. Het is wel de meest merkwaardige onderhandeling geweest, die wij tot nu toe hebben gehad. In feite hebben wij hier over het hoofd van de Italiaanse regering heen met de Italiaanse vakbonden moeten onderhandelen, maar tenslotte, met grote doorzetting, hebben we [...], naar ik meen, een positief resultaat bereikt. [...] Ik neem dus aan, dat men met het nu bereikte resultaat, zich akkoord zal verklaren. [...]

De discussies in de Board over Italië [...] verliepen in het algemeen goed [...] de stand-by overeenkomsten toegejuicht, verwelkomd, de voorwaarden juist geacht.’²⁵⁵

Het belangrijkste geval waarin ik zelf een beslissende rol heb gespeeld, is de trekking van het Verenigd Koninkrijk in 1976. In tegenstelling tot de Italiaanse onderhandelingen, die zich langzaam, maar wel met groeiende spanning voortsleepten, is de Britse onderhandeling met spoed verlopen.

In mijn dagboek staat hierover: ‘Deze onderhandeling lijkt mij wel het uiterste van politieke druk te zijn geweest. De Engelse regering heeft alle denkbare methoden wel ongeveer gebruikt om ons onder druk te zetten om een maximale lening te geven met een minimum aan condities.’²⁵⁶

Toen wij in oktober de Jaarvergadering in Manilla (de hoofdstad van de Filippijnen) hadden, kwam het bericht dat de Britse regering grote tekorten had en dat het Britse pond onder druk stond in de valutamarkt. Er moest iets gebeuren. Londen kondigde bij monde van Denis Healey, minister van Financiën, aan hun volledige tranche van het Fonds te willen trekken: 100 procent van hun quota, een lening van 3,9 miljard dollar. Zij waren ervan overtuigd dat dit kon op basis van hun huidige beleid.

Dat was een nogal brutale stelling en ik zei in de persconferentie tijdens de Jaarvergadering dan ook dat een stafmissie naar Londen zou gaan die het beleid nauwkeurig zou onderzoeken. Verder heb ik gezegd dat de onderhandelingen met het Verenigd Koninkrijk op dezelfde wijze gevoerd zouden worden als dat gebeurt met de andere landen die van het Fonds lid zijn en dat wij, zoals dat in alle gevallen gebruikelijk is, de Britse economische situatie en het Britse economisch beleid zorgvuldig zullen onderzoeken. Dat was het begin van de onderhandelingen met de Britse regering. De stafmissie onder leiding van Alan Whittome, de directeur van het European Department, ging erheen.

Na de Manilla-bijeenkomst maakte ik een reis door Azië om in enkele landen beleefdheidsbezoeken te brengen. Tijdens die reis kreeg ik op een gegeven moment bericht dat de leider van de missie, Alan Whittome, niet vooruit kon met zijn onderhandelingen. De Britse ambtenaren hadden de instructie dat zij geen enkele wijziging van het beleid zelfs maar mochten bespreken. Dus hij kwam niet verder. Daarom heb ik hem laten weten dat hij dan maar naar Washington moest terugkeren om verslag te doen. Toen veranderde de Britse houding en konden beleidswijzigingen besproken worden. Er was een enorme publiciteit over deze onderhandelingen, want men voelde dat het een kritieke situatie was voor de Labourregering van Prime Minister Jim Callaghan en minister van Financiën Denis Healey. De missie werd overal door de pers gevolgd. Zij deden hun werk, maar zij kwamen er toch niet uit. Ten slotte in Washington teruggekeerd kregen we voortdurend berichten dat de onderhandelingen geen voortgang maakten. Healey trachtte nu het IMF tot een mildere positie te brengen door de Amerikaanse en Duitse overheid te vragen om er bij het IMF op aan te dringen niet te streng te zijn.

Met Ratan tijdens IMF-reis

Zo probeerde de Britse Executive Director, William S. (Bill) Ryrie, mij onder druk te zetten door de Duitse en de Amerikaanse Executive Directors, Eckard Pieske en Sam Y. Cross, te laten zeggen dat het Fonds niet zo moeilijk moest doen, dat zij een goed beleid hadden en dat zij gewoon steun van het Fonds nodig hadden. De Duitse directeur was terughoudend, hij leek het daar zelf niet erg mee eens en ik maakte duidelijk dat wij absoluut moesten vasthouden aan de voorwaarden waar het Fonds altijd mee werkte. Dat kwam dus niet verder. In feite – zoals achteraf is gebleken – heeft Karl Otto Pöhl, vice-president van de centrale bank van Duitsland (1977-1979) en daarvoor staatssecretaris op het ministerie van Financiën (1972-1977), tijdens de onderhandelingen een Brits verzoek om het gebruik van de reserves van de Bundesbank ter financiering van het betalingsbalanstekort van het Verenigd Koninkrijk geweigerd. De Amerikaanse Secretary of the Treasury, William Simon sloot zich daarbij aan.²⁵⁷ Ik wist dat toen niet.

Met Pöhl had ik goed contact en ik bezocht hem regelmatig op het ministerie van Financiën in Bonn. Dit was in mijn begintijd bij het IMF ook belangrijk omdat het met Helmut Schmidt, de toenmalige minister van Financiën (1972-1974), niet makkelijk samenwerken was. In mijn dagboek staat hierover: ‘Ik heb van begin af aan met de Duitsers wel een prettig contact gehad, maar nu had ik het gevoel, dat er nogal een aantal reserves waren weggevallen en dat wij inderdaad volstrekt openhartig en vriendschappelijk konden spreken en dat de Duitsers ook zeer constructief waren.’²⁵⁸

Ik zal nooit vergeten dat Arthur Burns, de Chairman van de Amerikaanse Federal Reserve Board (FED, de centrale Amerikaanse bank), mij de avond in het weekend ervoor thuis belde en zei: ‘Keep to the rule of law’. Dat vond hij belangrijk. Hij beschouwde de voorwaarden waaronder het Fonds in het algemeen krediet geeft als een internationale wet. Nu, dat was ik ook van plan. In mijn dagboek schreef ik hierover:

‘[...] in feite is hier natuurlijk geen “rule of law”, maar wel is hier een heel belangrijk beginsel in het geding, een beginsel dat in zulke zaken de Fondsstaf en het Fondsmanagement zo objectief mogelijk en niet onder politieke druk de voorwaarden voor een lening moet bepalen. Dit is een belangrijk element in het Fonds; transacties moeten niet gepolitiseerd worden, op die manier alleen kan het Fonds z’n taak verrichten [...].²⁵⁹

Er ontstond toen begin december een kritiek moment. De Engelse regering ging nu in een volledige kabinetszitting de alternatieven voor het financieel-economisch beleid bespreken en ging dit doen zonder dat aan onze missie duidelijk was wat Healey precies zou voorstellen en in een situatie, waar de Minister-President, Callaghan, zich in het geheel niet had uitgesproken over wat zijn eigen positie zou zijn. Dit leek kritiek. Op dat moment kreeg ik een uitnodiging, een urgente uitnodiging om met Yeo te komen spreken en hij deed mij een eigenaardig verzoek. Hij zei, dat hij namens president Ford mij moest vragen of ik onmiddellijk zelf naar Londen wilde gaan om met Callaghan te spreken. De president was van mening, dat in de huidige fase dit nodig zou zijn en zoals Yeo mij zei, hij zou het als een persoonlijke dienst beschouwen, een persoonlijk voorrecht, wanneer ik dit zou willen doen. Ed Yeo zelf voegde daaraan toe, dat hij ook van mening, was dat dit bijzonder nuttig zou zijn.’²⁶⁰ De Amerikanen vroegen overigens niet de een of andere concessie, maar alleen of ik zelf naar Londen wilde gaan om te proberen de onderhandelingen vlot te trekken. Dat heb ik toegezegd. De staf vond het een penibele situatie en de Britse Executive Director, Bill Ryrie, aanvankelijk ook. Zij dachten dat ik daardoor onder te veel druk van de publiciteit zou komen. Maar diezelfde avond ben ik met enkele leden van de staf en met directeur Bill Ryrie naar Londen vertrokken. We namen ons voor om volstrekte vertrouwelijkheid in acht te nemen. We hebben niemand ingelicht over die reis. Ik heb ook de Executive Board niet op de hoogte gebracht. De Boardvergadering voor de volgende dag werd afgezegd met het bericht dat ik ‘indisposed’ was. Dit is ons later kwalijk genomen en ik heb daarvoor excuses moeten maken. Ik heb een mededeling naar de Board gezonden met een verklaring en motivering, waarom ik had gemeend zo te moeten handelen. Maar wij hebben bereikt dat de pers geen idee had dat ik naar Londen kwam. Toen wij op 1 december 1976 over het vliegveld van Heathrow liepen, stond er een groepje journalisten maar zij hadden niets in de gaten. Wij zijn naar Downing Street gegaan om met minister van Financiën Denis Healey te spreken, zonder dat een journalist ons had opgemerkt.

‘Toen we voorbij waren, zeiden we tegen elkaar, deze mensen hebben de foto van het jaar gemist. Het was namelijk zo, dat in de Engelse pers en de Engelse publiciteit enorm veel aandacht op de onderhandelingen met het Fonds en de missie van het Fonds waren gericht; er werden zelfs telelenzen gericht op de hotelramen, waarachter de missie huisde enz. Met een helikopter is Whittome in zijn auto naar de Treasury rijdende, gevolgd enz. Maar deze foto’s zijn niet genomen,’ schreef ik later in mijn dagboek.

Daar begonnen de onderhandelingen met Denis Healey, Jim Callaghan en enkele ambtenaren, waaronder Sir Derek Mitchell, plaatsvervangend secretaris van de Treasury. ‘De kabinetsvergadering was voor dit doel al uitgesteld tot half elf; we konden dus vanaf ongeveer 10 voor 10 tot half elf een gesprek hebben.’²⁶¹

Het gesprek begon heel vriendelijk – men stelde mijn bezoek erg op prijs –, maar toen begon Callaghan direct uiteen te zetten dat de situatie in het kabinet heel moeilijk was en zei: ‘Ik heb hier de statuten van de World Trade Organization [WTO, Wereldhandelsorganisatie] liggen, waarin staat dat een land dat grote kredietproblemen heeft invoerbeperkingen kan doorvoeren.’ Dat zou hij doen, als wij geen overeenstemming konden bereiken over hun trekking. Ook Healey onderstreepte dat.²⁶²

De Britten dachten dat zij mij daarmee onder druk konden zetten, want dat zou een ongunstige invloed op de wereldeconomie hebben. Ik zei dat zij dat zelf moesten bepalen, maar dat het Fonds moest proberen de Britse situatie in evenwicht te brengen. Dat onderwerp was zo van tafel en de gesprekken met Callaghan en Healey zijn verder gegaan. Ik merkte wel dat de ambtenaren het eigenlijk met mij eens waren, maar de moeilijkheid zat in het kabinet. Healey kon ook wel zien dat er iets gebeuren moest. Langzamerhand maakten wij dus wat voortgang.

‘Ik heb in dat gesprek wel heel sterk de nadruk erop gelegd, dat het ons er natuurlijk niet om ging om de Engelse economie in een verdere deflatie te brengen, maar dat onze doelstelling is een verschuiving tot stand te brengen van de overheidssector naar de particuliere sector. Een gunstige ontwikkeling van de Engelse economie is alleen mogelijk, wanneer de uitvoer en de particuliere investeringen voldoende de ruimte krijgen om zich te ontwikkelen. Daarvoor moet het beslag van de overheid op het nationaal product verminderen, daarvoor zijn natuurlijk ook die belastingverlagingen van bijzonder groot belang. [...] Zo hebben wij daarover wat heen en weer gesproken tot het half elf was en de heren naar de kabinetszitting moesten. [...] Afgesproken is toen, dat ik zou lunchen met Healey om de problemen verder wat rustiger te kunnen bespreken. Ik heb gezegd, dat ik het toch wel van groot belang zou vinden om ook Callaghan nog te spreken, maar kreeg daarop niet onmiddellijk antwoord. [...]

De lunch met Healey verliep goed. We hebben, zoals ook bij vorige gelegenheden, op vriendschappelijke wijze de hele problematiek nog eens doorgesproken.’²⁶³

Toen werd ik gevraagd of ik omstreeks kwart voor drie in de kamer van de ministerraad Jim Callaghan zou willen spreken om te proberen tot een oplossing te komen; een bespreking, die achteraf gezien, het kritieke keerpunt in de onderhandelingen bleek. Dat heb ik natuurlijk gedaan en daar heb ik duidelijk gemaakt wat het Fonds noodzakelijk vond. Ik heb iets minder gevraagd dan de staf tot dan toe, maar toch een zeer belangrijke vermindering van de totale overheidsuitgaven. Dat was nodig voor evenwichtherstel. Toen zei Callaghan: ‘Ik ga akkoord met de voorstellen van Healey, maar wil niet verder gaan.’ Die voorstellen waren: 1 miljard pond bezuinigen in 1977 en 1,5 miljard pond in 1978, maar bepaalde details moesten nog worden uitgewerkt.²⁶⁴

Spotprent in Britse krant op premier Callaghan en mij

Daarmee gingen we weg en het interessante was dat Denis Healey buitengewoon opgelucht was en zei: ‘Dit is de eerste keer dat ik van Jim Callaghan hoor dat hij bereid is iets te accepteren.’ Blijkbaar was er veel meningsverschil geweest in het kabinet. Callaghan was altijd ‘op het hek blijven zitten’ (hij wilde niet aan de ene of aan de andere kant steun geven) en had geen machtiging aan de Treasury gegeven om tot een oplossing te komen. De staf heeft de details uitgewerkt en ik kon terugvliegen naar Washington. Alan Whittome vond dat ik iets te veel had toegegeven, maar ik had het gevoel dat het zo goed was. Alhoewel ik Callaghan en Healey gezegd heb dat ik van mening was dat een besparing van 1,5 miljard in 1977 nodig zou zijn en een verdere versterking ook voor het program voor 1978:²⁶⁵ ‘[...] hadden we het gevoel, dat het verschil [van 1 of 1½ miljard in ’77 en verdere maatregelen in ’78] nu toch wel zo was teruggebracht, dat de onderhandelingen zouden slagen.’²⁶⁶

Dat bleek ook zo, want de reactie van de pers en de valutamarkten was bijzonder positief. Het Britse pond werd na de overeenkomst weer sterk en wij zagen kapitaal terugvloeien. En bij herstel in 1978 en 1979 zou een verdere beperking van het begrotingstekort worden doorgevoerd. Het Britse financieringsprobleem was dus opgelost, waarbij voor het Fonds heel belangrijk was dat wij ons hierbij aan de gebruikelijke voorwaarden hadden gehouden: de ‘rule of law’.

Andere directeuren, vooral van ontwikkelingslanden, keken daar met argusogen naar.

‘Ik heb toen ook een aantal directeuren, niet van de grote landen, maar van de midden grote landen en een aantal ontwikkelingslanden voor een lunch uitgenodigd. Ik heb ze daar het een en ander over de gang van de onderhandelingen verteld. Dat werd bijzonder op prijs gesteld. Ook [Muhammad] Al-Atrash [Syrian Arab Republic] en [Jahangir] Amuzegar [Iran], die kritisch waren geweest, vonden dit kennelijk erg plezierig. [...] Ik kreeg de indruk, dat men in het algemeen het eens zou zijn met de benadering, die wij hebben gevolgd en dat er geen moeilijkheden van die kant over de Engelse trekking zouden zijn.’²⁶⁷

Naderhand complimenteerden Yeo en Simon mij met het goede resultaat. Zij zeiden er zeer gelukkig mee te zijn.

Het plezierige was dat ik daarna altijd een heel goede relatie met de Labourregering heb gehad. Ik ben verschillende malen in Londen geweest en de stemming was bijzonder hartelijk, al was in het Britse parlement van de kant van Labour veel kritiek geweest over de voorwaarden voor de lening met betrekking tot beperking van de overheidsuitgaven. Ze waren er nu blij mee dat ze uit de financiële problemen waren gekomen en dat de valutamarkten zo gunstig hadden gereageerd. Het was dus een succesvolle operatie geweest.

In januari 1977 trok het Verenigd Koninkrijk 3,360 miljard SDR’S. ²⁶⁸ De discussie over deze belangrijke trekking liep in de Executive Board ook bijzonder gunstig. De directeuren van de ontwikkelingslanden konden in de bereikte overeenkomst geen argumenten vinden om de conditionaliteit van het Fonds te verzachten.

Het was de belangrijkste onderhandeling in mijn tijd. Niet vaak zijn er zulke majeure onderhandelingen met grote industrielanden gevoerd. In feite is dat na mijn tijd nooit meer gebeurd.

Dat vind ik heel jammer, want het IMF mag geen instelling voor ontwikkelingslanden worden. Ik vind het heel positief dat de nieuwe Groep van Twintig in de huidige financiële crisis het IMF weer een belangrijke taak toekent en veel extra middelen heeft gegeven. Het IMF heeft ook Oost-Europese landen kunnen helpen die door kapitaalvlucht van nerveuze beleggers, die nauwelijks weten waar ze het moeten zoeken, in moeilijkheden kwamen. Hier kom ik in § 6.3.5 op terug.

Bijzonder leuk was dat er op 20 januari 2010 bij mij thuis een tv-reportage werd gemaakt over de totstandkoming van de trekking op het IMF van Groot-Brittannië in 1977. In de Britse kranten werd namelijk gesuggereerd dat Groot-Brittannië gezien haar enorme begrotingstekort van ruim 12% van het BNP opnieuw voor steun naar het IMF zou moeten gaan. Men is bang om weer in handen van het IMF te vallen.²⁶⁹ Ik heb hun natuurlijk het verhaal verteld over de onderhandelingen tussen de Labourregering en het IMF. Grappig om te horen was dat Callaghan, die al eerder geïnterviewd was, een enigszins andere versie van die onderhandelingen had. Ik heb er in dat interview op gewezen dat het erom gaat een onderscheid te maken tussen het structurele element (blijvende begrotingstekort) enerzijds en het conjuncturele element, dat ontstaat als reactie op de recessie en stimulerende maatregelen en financiële steun van banken omvat, anderzijds. Die tijdelijke elementen vormen een wezenlijk aspect van conjunctuurpolitiek en zullen vanzelf weer verdwijnen als de conjunctuur zich herstelt. Er zou alleen reden tot zorg moeten zijn als het structurele tekort te groot zal zijn. Wanneer door slecht geïnformeerde en nerveuze financiële markten, die dat onderscheid niet maken, de tekorten te vroeg en te sterk zouden moeten worden teruggebracht, zou dit een verstandige conjuncturele begrotingspolitiek heel moeilijk maken. Want financiële markten willen dat tekort dan niet meer financieren tegen een redelijke rente.

6.3.3 Articles of Agreement

Een belangrijk probleem voor het monetaire systeem was dat de Speciale Trekkingsrechten een goede definitie moesten krijgen nu – sinds 15 augustus 1971 – de inwisselbaarheid van de dollar in goud door president Nixon was beëindigd, zodat er geen vaste wisselkoersen meer waren. Dat werd uitvoerig in de Board besproken. De oplossing werd gevonden in een ‘mandje’ van belangrijke valuta’s. Ook kwam toen de discussie over de aanpassing van de ‘Articles of Agreement’, de statuten van het Fonds, waarin namelijk verwerkt moest worden dat er geen vaste wisselkoersen meer waren, geen in goud inwisselbare dollar en dat wisselkoersen konden fluctueren.

Het ging om een fundamentele verandering in het monetaire systeem en de statuten moesten daarbij worden aangepast. Er moest dus een zekere vrijheid voor de ledenlanden komen om de valuta te laten zweven. De vraag was natuurlijk welke criteria daarbij in acht genomen moesten worden. Daar werd uitvoerig over gesproken. Het was een heel moeilijk punt.

Uiteindelijk werden in de tweede helft van 1975 informele bilaterale onderhandelingen gevoerd tussen de Amerikaanse Under-Secretary of the Treasury, Ed(win) H. Yeo III en de directeur van het Franse ministerie van Financiën, Jacques de Larosière. Door de uitstekende relatie tussen Helmut Schmidt en Giscard d’Estaing – inmiddels kanselier van Duitsland respectievelijk president van Frankrijk –, die ontstaan was tijdens contacten binnen de Groep van Vijf (VS, Frankrijk, Duitsland, Verenigd Koninkrijk, Japan), kon Frankrijk Duitsland vertegenwoordigen en handelen ten behoeve van Europese belangen. Ondanks de tegenstellingen tussen de Verenigde Staten en Frankrijk vonden deze ‘technocrats rather than visionaries’,²⁷⁰ Ed Yeo en Jacques de Larosière, in intensieve onderhandelingen ten slotte de formule dat wisselkoersen mochten zweven, maar onder ‘firm surveillance by the Fund’ (stevig toezicht van het Fonds).

Het voorstel werd op 19 december 1975 in de Groep van Tien (ministers van Financiën en directeuren van centrale banken van België, Canada, Frankrijk, Duitsland, Italië, Japan, Nederland, Zweden, Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten) besproken en goedgekeurd. Na bespreking in de Executive Board leidde dit in januari 1976 tijdens de vergadering van het Interim Committee – voormalig Committee of Twenty – op Jamaica tot overeenstemming over de desbetreffende wijziging in de statuten.

Zo zou het Fonds op deze zwevende wisselkoersen toezicht moeten houden. De landen zouden niet vrij zijn om te doen en laten wat ze wilden. Het was zo’n moeilijk punt dat de andere landen zich er niet meer aan waagden en deze formule hebben overgenomen. Dat was in zekere zin merkwaardig. De staf vond het mooi dat het Fonds zo’n groot gezag had gekregen, maar ik was daar zelf sceptisch over. Ik dacht dat dit heel gevoelige beleid in de praktijk niet zo eenvoudig door het Fonds te beïnvloeden zou zijn. In de praktijk is dat ook al spoedig gebleken. Het wisselkoersbeleid was van ingrijpende betekenis voor het hele economische beleid van een land. Het was politiek gevoelig en moest ook met grote vertrouwelijkheid worden behandeld om geen negatieve speculatie met valuta’s uit te lokken. In feite toonde de gang van zaken en de gevonden formule hoe machteloos regeringen waren om dit fundamentele probleem van het monetaire systeem op te lossen.

In een conferentie van de Groep van Twintig in april 2009 is nu afgesproken dat als het internationale betalingsevenwicht verstoord raakt, betrokken landen maatregelen moeten nemen voor evenwichtsherstel en dat daarvoor ‘peer pressure’ onder advies van het IMF moet worden gebruikt. De Managing Director van het IMF, Dominique Strauss-Kahn, heeft op 16 oktober 2009 tijdens het bezoek van president Obama aan China gesteld dat China – gezien het enorme betalingsbalansoverschot – de Chinese munt, de yuan, zou moeten loskoppelen van de dollar. Een vaste wisselkoers verstoort het fundamenteel evenwicht van de wereldeconomie. Zou de centrale bank van China de yuan loskoppelen van de dollar en de yuan beheerst omhoog laten zweven ten opzichte van een aantal andere valuta, waaronder de dollar, de euro, de Japanse yen en de Koreaanse won, dan zou dit een eerste stap van China zijn in de richting van de internationale valutaregels. Ook de president van de Europese Commissie, José Manuel Barroso en de voorzitter van de ECB, Jean-Claude Trichet hebben in november 2009 hiervoor bij de Chinese leiders gepleit.

China was daar echter niet toe bereid met het gevolg dat sterke loon- en prijsstijgingen, dus inflatie, het evenwicht gaan herstellen. Nu in 2012 begint dit proces zich te versnellen.

Wat de Speciale Trekkingsrechten betreft, is ook een interessante discussie in de bestuursraad gevoerd. De vraag was welke rol de Speciale Trekkingsrechten in het monetaire systeem zouden gaan spelen. Daar is men het eens geworden over de goede formule dat de Speciale Trekkingsrechten ‘The Principal Reserve Asset in the System’ moesten worden. Het betekent dat de centrale banken, in plaats van dollars aan te houden, Speciale Trekkingsrechten op het Fonds zouden accumuleren en elkaar daarmee betalen bij tekorten. Het ging hier natuurlijk om de vraag hoe het monetaire systeem zich zou ontwikkelen en wat de belangrijkste reserve-eenheden zouden worden: de dollar, de SDR of het goud. Daar leefden verschillende ideeën over. De Fransen waren altijd erg voor het goud, terwijl de Amerikanen daar juist sterk tegen waren, ook omdat daarmee Zuid-Afrika als grootste goudproducent bevoordeeld zou worden. In principe was iedereen voor de Speciale Trekkingsrechten, maar men zag wel in dat de dollar in de praktijk een heel grote rol in de markten zou blijven spelen.

Ook dit belangrijke punt, de doelstelling van de SDR’s als ‘The Principle Reserve Asset in the System’, werd op 7-8 januari 1976 in de Jaarvergadering van de ministers van Financiën in Kingston op Jamaica goedgekeurd. Het communiqué van het Interim Committee meldt hierover: ‘The new system recognizes an objective of stability and relates it to achievement of greater underlying stability in economic and financial factors.’²⁷¹ Zij ziet het nieuwe systeem als een mogelijkheid om een grotere stabiliteit van de internationale economie te bereiken. Daarnaast speelden nog vele, meer technische kwesties. Dit was een grote stap vooruit voor het Fonds.

In mijn dagboek schrijf ik:

‘Vandaag in Kingston aangekomen voor de vergadering van het Interim Comité. We zijn van Ocho Rios, waar we een heerlijke en zeer uitrustende vakantie van een dag of tien hebben doorgebracht met een gehuurde auto naar Kingston gereden. Het was een alleraardigste tocht. Het laatste stuk alleen was wat moeilijk. We hebben wat moeten zoeken in Kingston voor we het hotel konden vinden. In het hotel kwamen we direct alle mogelijke bekenden tegen. Tal van delegaties waren al aangekomen enz. We konden ons op de vergadering gaan voorbereiden. De eerste dag van de vergadering is uitstekend verlopen. We zijn heel voorspoedig door de amendementen heen gegaan. Tal van lastige overgebleven punten werden nu betrekkelijk gemakkelijk opgelost met concessies van de kant van Secretary Simon en ook wel van de Duitsers. [...] Na dit hele program ben ik tenslotte nog even naar de receptie, of liever het tuinfeest gegaan, dat de Minister van Jamaica aanbood. Het was eigenlijk niet zo’n goed idee, want ik was natuurlijk bekaf en in die tuin was een massa mensen, waar je dan ronddraait, drank of hapjes eten waren nauwelijks te vinden. In ieder geval heb ik niets gekregen. Het was dus nogal vermoeiend, je werd door allerlei mensen aangeschoten zonder dat er nu veel zinvolle gesprekken ontstaan. We zijn zo gauw mogelijk weer naar het hotel gegaan en hebben toen met z’n tweetjes eindelijk in het restaurant boven, dat bijzonder goed en aardig is, ons wat hersteld met een plezierige maaltijd.’²⁷²

Na de Jaarvergadering ben ik samen met Ratan naar Mexico gegaan. Daar volgde een druk programma van besprekingen, waaronder met de centrale bank en de minister van Financiën.²⁷³

Toen moesten ook de quota nog worden aangepast om rekening te houden met de veranderende economische betekenis van landen. Er was in principe overeenstemming tussen de Executive Directors en hun ministers dat de quota (een quotum is een aandeel in het Fonds) van de olieproducerende landen, OPEC, die maar 5 procent van de totale quota hadden, verdubbeld zouden moeten worden en het deel van de andere ontwikkelingslanden niet verlaagd moest worden. Daar was men het over eens geworden tijdens de vergadering van het Interim Committee op 15-16 januari 1975.²⁷⁴ De totale verhoging van het quotabedrag bedroeg uiteindelijk 33,7 procent, een stijging van 29,17 (1973) tot 39 miljard SDR’s ( 1978).²⁷⁵

Veel moeilijker was natuurlijk de vraag hoe de quota van industriële landen dan omlaag gebracht moesten worden. Het totaal moet immers 100 procent zijn. Daar is lang in de Board over onderhandeld. Allerlei formules werden bekeken om de economische betekenis van verschillende landen te bepalen en er is op een extra conferentie in Parijs op 10 en 11 juni 1975²⁷⁶ met alle ministers van Financiën van industriële landen over gediscussieerd. Tijdens die grote vergadering is er eerst met veel staf en veel ambtenaren erg lang over gesproken, maar dat leidde tot niets. Ten slotte is een principeakkoord gesloten in een kleine kring van ministers van Financiën, presidenten van de centrale banken en mij. In dat kleinere gezelschap zat ik te onderhandelen met de verschillende ministers. In een gesprek van nog geen uur kon ik ze toen allemaal op het punt krijgen waar die 5 procent meer voor de olielanden werd gecompenseerd.

Ten slotte is in de vergadering van het Interim Committee op zondag 31 augustus 1975 in Washington DC de kwestie van de quota van de industriële landen uitgewerkt en definitief opgelost.²⁷⁷ De vergadering vond plaats met alle dertien ministers van de industrielanden onder mijn voorzitterschap.

‘Wij zijn erin geslaagd in 1½ uur tijd dit netelig probleem op te lossen en volledige overeenstemming over de quota van alle dertien landen te verkrijgen. De Deputies van de 13 hadden hierover eerst ’s morgens nog vergaderd, maar zoals al vorige keren was gebleken, geen voortgang gemaakt, alleen een groot aantal verschillende cijferopstellingen bijeengebracht. Nu in mijn vergadering kozen wij daar één uit; de opstelling van de EEG. Ik stelde voor te gaan zien wie van de landen een kleine concessie zou kunnen doen en wie bepaald aan de andere kant wat meer nodig zou hebben. [...] Zo kon het verschil worden overbrugd en kon volledige overeenstemming worden bereikt. De oplossing van de geschillen tussen Amerika en de EEG heeft hier de deur voor geopend en toen eenmaal de wil aanwezig was, kon het probleem toen worden opgelost.’²⁷⁸

Daarmee was het klaar en kon het ratificatieproces beginnen. Pas op 31 december 1978 trad de verhoging in werking.

6.3.4 Internationale reserves

Ik heb in die tijd, toen de discussie over de internationale reserves speelde, een keer de ministers van Financiën en de presidenten van de centrale banken van de grootste industriële landen voor een informele bijeenkomst in Washington DC bij elkaar geroepen. Daar heb ik bepaalde suggesties gedaan om de rol van het goud te beperken, omdat de prijs van het goud nu in een vrije markt fluctueerde en de SDR de voornaamste reserve-eenheid (‘the principal reserve asset in the system’) moest worden. De behoefte aan een groeiende liquiditeit – gezien de oliecrisis – moest dus niet een grotere vraag naar goud veroorzaken, aangezien dit vooral in het voordeel van Zuid-Afrika zou werken. Ik stelde voor dat de centrale banken goud niet aan andere centrale banken zouden verkopen, maar het goud in de reserves zouden verminderen door het goud op de markt te verkopen.

Ik had daarvoor de steun van William E. Simon, Secretary of the Treasury van de VS, die de rol van het goud wilde verkleinen. Maar ik kreeg vooral veel verzet van Frankrijk. Jean-Pierre Fourcade, minister van Financiën en Economische Zaken, vond dat de Managing Director helemaal niet zulke initiatieven moest nemen en wilde de rol van het goud juist weer vergroten. Dus daar kwam ik niet verder mee. Ik was hier iets te ver gegaan. Ik had grote invloed en gezag gekregen, maar dit ging toch niet, ondanks enige steun van de Verenigde Staten.

Garritsen de Vries schrijft over mijn pogingen om de Groep van Twintig te overtuigen om een overeenkomst te bereiken over maatregelen ten aanzien van de huidige goudvoorraden: ‘Begin 1974 hield Witteveen informele gesprekken met de ministers van Financiën van verschillende Europese lidstaten, in het bijzonder met W.F. Duisenberg, de minister van Financiën van Nederland en voorzitter van de ministers van Financiën van de eg-landen, met William E. Simon, Secretary of the US Treasury en met ministers van Financiën van verschillende ontwikkelingslanden.’²⁷⁹

Meer succesvol was een project om een deel van de goudvoorraad van het Fonds zelf op de vrije markt te verkopen en de opbrengst te gebruiken om de armere ontwikkelingslanden extra steun te geven. Het Fonds bezat ongeveer 10 procent van de totale officiële goudvoorraad (150 miljoen ounces, 5,4 miljard SDR’s, 1 ounce = ca 28 gram) en was daarmee de op een na grootste houdster – na de Verenigde Staten – van goud.

De goudprijs op de vrije markt was intussen ver boven (begin 1974: 130 dollar per ounce) de vroegere officiële prijs (42,22 dollar/35 SDR per ounce)²⁸⁰ uitgestegen, waardoor dus een mooi bedrag voor de arme ontwikkelingslanden beschikbaar kon komen. Deze aanpak lag tegelijkertijd in de lijn van de vermindering van de rol van het goud als reserve. Bij de oprichting van het Fonds hadden alle landen 25 procent van hun quotum nog in goud moeten betalen. Dat was nu niet meer nodig; het gaf natuurlijk wel een goede financiële reserve voor het Fonds die voor de toekomst belangrijk kon zijn. Daarom werd alleen een beperkt deel van het goud voor dit speciale fonds (the Trust Fund) verkocht.

Er was algemene overeenstemming over dit plan in de bestuursraad. Wel werd uitvoerig gesproken over de vraag waar de inkomensgrens (de grens voor het nationaal inkomen per hoofd van de bevolking) gelegd moest worden voor de groep armste landen. Want het was de bedoeling dat de hulp naar de armste landen zou gaan. Met de voorgestelde grens van 300 SDR in 1973 heeft het Interim Committee ook op 7-8 januari 1976 in Kingston op Jamaica ingestemd.²⁸¹

Ook in de huidige financiële crisis, waarin de goudprijs bijzonder hoog is geworden, heeft het Fonds op 18 september 2009 besloten opnieuw een deel (een achtste) van haar goudvoorraad (bijna 13 miljoen ounce) te verkopen voor reserves en leningen aan de arme ontwikkelingslanden.

In het communiqué van de vergadering van het Interim Committee van de Board of Governors op 31 augustus 1975 in Washington DC wordt – naast de instemming van bijna alle leden met verhoging van de quota’s – over de bereikte consensus om het goud in het internationale monetaire systeem geleidelijk te verminderen geschreven dat een officiële prijs van het goud wordt losgelaten en het verplichte gebruik van goud bij transacties met het Fonds verdwijnt. Verder wordt uitgegaan van het door mij op 15 mei 1975 aan de Groep van Tien gedane voorstel, de zogenaamde ‘three-way arrangement’ van Witteveen, dat een gedeelte van het goud (een zesde) van het Fonds wordt verkocht ten behoeve van ontwikkelingslanden (in verhouding tot hun quota), een gedeelte (een zesde) wordt gerestitueerd aan leden en de artikelen worden aangepast voor gebruik van de rest van het goud van het Fonds met 85 procent van de stemmen.²⁸² Dit zou worden verwerkt in nieuwe afspraken over goud in de aangepaste statuten (Articles of Agreement, Schedule B), die in hun geheel werden goedgekeurd op 30 april 1976 en ten slotte op 1 april 1978 met 80 procent van de stemmen in werking traden.

Ontvangst van de Nederlandse en Belgische goedkeuring, waardoor de tweede aanpassing van de statuten in werking kon treden. V.l.n.r. Leo van Houtven (Secretary IMF), Jaques Polak (Economic Counsellor IMF), Tom de Vries (Alt. Execut. Dir. voor Nederland), Joseph Gold (General Counsel IMF), Walter O. Habermeier (Treasurer IMF), ikzelf, William B. Dale (Deputy MD) en H.G. Schneider (Alt. Execut. Dir. voor België) op 3 april 1978.

In zijn toespraak tijdens de Jaarvergadering van de Board of Governors op 2 september 1975 verwijst president Ford van de VS naar de afspraken over het goud met de woorden: een ‘major breakthrough on the technically complex and politically sensitive questions of a major increase in quotas and on phasing gold out of the monetary system’.²⁸³

Wanneer Fourcade mij tijdens deze bijeenkomst aanspreekt gaat hij niet in op de afspraken over het goud, maar benadrukt wel dat deze de druk op de Amerikanen en Fransen versterkt om hun geschillen nu bij te leggen en zo de overeenkomsten te vergemakkelijken. In een brief betuigt Simon zijn waardering voor mijn inspanning over de afgelopen periode, die het mogelijk maakte om een grote vooruitgang te bereiken zodat het internationale monetaire systeem zich blijft aanpassen aan de snel veranderende wereldeconomie.²⁸⁴

Deze Jaarvergadering duurde van 1 t/m 5 september 1975. Hier gaf ik een speech en voerde ik voortdurend gesprekken met delegaties van verschillende landen. Maar eerst hield Secretary Simon een openingswoord en volgden enkele toespraken.

‘Hierna heb ik dan mijn verhaal voorgelezen. Ik geloof dat het duidelijk overkwam. [...] Na afloop kreeg ik dadelijk enkele positieve reacties. [...] Hierna was ook de lunch waarvoor ik de hele Duitse delegatie had uitgenodigd. Zowel Apel [minister van Financiën] en Pöhl [staatssecretaris van Financiën] als voor de Bundesbank Klasen [president Duitse centrale bank] en Emminger [vice-president Duitse centrale bank] waren aanwezig. Deze lunch was een buitengewoon groot succes. De Duitsers waren bijzonder openhartig. Van mijn kant waren er alleen [Walter] Habermeier [hoofd Financiën IMF] en Whittome aanwezig. Toen ik voor de lunch nog met de Duitsers alleen was, zei Klasen mij met veel nadruk, dat wij nu met het plan voor de goudverkopen zo spoedig mogelijk moesten beginnen, liefst nog voor de vergadering in Jamaica. De anderen waren het daarmee eens. [...] Hij wil, dat de uitvoering van dit plan dan al begonnen is en dat het wordt doorgezet. Dit moet ik in gedachten houden.’²⁸⁵

Verder sprak ik onder andere met delegaties van Australië, Azië, Saoedi-Arabië, Nederland, Koeweit, Nieuw-Zeeland, België, India, Midden-Amerika, Zuid-Amerika (Brazilië, Argentinië en Chili), Midden-Oosten, Marokko en Iran.²⁸⁶

Het IMF verkocht vanaf 2 juni 1976, over een periode van vier jaar, ongeveer een derde (50 miljoen ounces) van zijn totale goudvoorraad (150 miljoen ounces) om de rol van het goud in het internationale monetaire systeem te verminderen. De helft hiervan werd terugverkocht aan de ledenlanden voor de officiële prijs (vastgestelde prijs in statuten) van 35 SDR’s per ounce (1 SDR = 0,888671 gram). De andere helft werd verkocht op de markt, waarmee steun werd verleend aan lage-inkomenslanden (op basis van het quotum op 31 augustus 1975).²⁸⁷ Zolang de statuten niet waren aangepast, gebeurde dit laatste op basis van de bestaande artikelen volgens welke het Fonds het goud mocht verkopen (tegen de marktprijs) om valuta aan te vullen (‘currency replenishment operations’ – valuta aanvulling operaties).²⁸⁸

Op 13 april 1976 concludeerde ik naar aanleiding van het besluit over de minimumomvang van de biedingen voor de eerste verkoping van goud in de markt:

‘In de Boardvergadering verliep dat vervolgens heel vlot. [...] Ook het beeld hier weer was, dat de benoemde directeuren van de grote landen over betrekkelijk onbelangrijke kleine technische kwesties vaak zitten met betrekkelijk starre instructies, die waarschijnlijk op een lager niveau in de departementen van financiën of centrale banken zijn gemaakt. De directeuren van ontwikkelingslanden, van kleine ontwikkelde landen zijn vrijer en veel meer geneigd om de voorstellen van staf en management te volgen. In elk geval was er nu dus snel een bevredigend resultaat bereikt en dit was bovendien zonder verdere druk van mijn kant of een beroep van mijn kant gebeurd.’²⁸⁹

Wel bleef de vraag of de centrale banken nu ook goud tegen de marktprijs konden verkopen, want goud stond in de boeken altijd nog tegen de officiële prijs en de marktprijs was veel hoger geworden. Verschillende landen wilden goud graag tegen die hoge prijs kunnen verkopen, maar dan zou het goud weer een gedeeltelijke functie krijgen als reservevaluta en daar waren andere landen tegen. En het was in strijd met de statuten, die immers nog uitgingen van de prijs waartegen de dollar inwisselbaar was.

In de vergadering van het Interim Committee op 10-11 juni 1975 werd hierover in het communiqué gemeld dat: ‘A reasonable formula should be found for understandings on transactions by monetary authorities with each other and in the market, which would include understandings that would be designed to avoid the re-establishment of an official price and would deal with the volume of gold held by monetary authorities.’ En dat: ‘An appropriate formula should be found for collaboration with the Fund in connection with the understandings among monetary authorities. Some countries felt that this collaboration should relate also to the reduction of the role of reserve currencies in the international monetary system.’²⁹⁰ Tijdens de vergadering van het Interim Committee op 31 augustus 1975 werd met een akkoord tussen de leden van de Groep van Tien, gebaseerd op het ‘three-way arrangement’ van Witteveen, ingestemd. Het ging er onder meer om dat:²⁹¹

– ‘Er geen acties om de prijs van het goud vast te leggen zouden plaatsvinden’ (dus geen vaste officiële goudprijs meer);

– ‘De totale voorraad van het goud in handen van het Fonds en de monetaire autoriteiten van de Groep van Tien niet vergroot zou worden’ (als het goud door centrale banken in de markt zou worden verkocht, zou dit niet gebeuren);

– Verslag werd gedaan aan het Fonds en de Bank voor Internationale Betalingen (BIB) over het totale verkochte en gekochte bedrag aan goud.

In mijn dagboek schrijf ik hierover: ‘[...] het verontrust mij, dat de overeenkomst maar voor 2 jaar geldig zal zijn. [...] We moeten dan maar hopen, dat na 2 jaar de rol van het goud inderdaad voldoende aan het teruglopen is en dat voldoende landen toch een gedragslijn zullen willen voortzetten zoals dat hier is voorzien. [...] Het gaat er nu om deze afspraak tussen de Vijf ook aanvaard te krijgen, eerst door de Tien aan het diner en daarna in het Committee.’²⁹²

Dit conflict over de rol van de centrale banken kwam tot een hoogtepunt op 19 december 1975 tijdens een moeilijke bijeenkomst van de ministers van Financiën en president-directeuren van de centrale banken van de Groep van Tien in Parijs. Ik heb me daar krachtig opgesteld, omdat de statuten een wet zijn waar landen zich aan moeten houden en waar zij niet zomaar tegenin kunnen gaan. Uiteindelijk stemde de Groep van Tien in met maatregelen over de koop en verkoop van goud door hun centrale banken.

Over dit punt op de agenda schreef ik:

‘Hierna kwam dan het grote punt van de legale problemen met de simultaneïteit [gelijktijdigheid] van het hele pakket. [...] Ik heb duidelijk uit de doeken gedaan, dat dit juridisch bijzonder zorgvuldig is bezien en dat het duidelijk is, dat het recht van de centrale banken om tegen de marktprijs te kopen niet gegeven kan worden onder de huidige Articles; dat het Fonds niet kan beletten als bepaalde centrale banken dit toch zouden doen, maar dat het Fonds in elk geval niet zelf in transacties met centrale banken zou kunnen gaan en ook niet voor het Trustfonds direct aan centrale banken zou kunnen verkopen. Hierna kwam er een frontale aanval van een groot aantal Ministers, waarbij Fourcade vooraan ging met bijzonder sterke druk uit te oefenen met ook eigenlijk schandalige argumenten in de geest van de taak van de lawyers [advocaten] om een weg te zoeken wanneer de Ministers besluiten wat er moet gebeuren, [...] dan moet de staf van het Fonds daar de juiste weg voor zoeken. Ik vond het nodig om me hier krachtig tegen te verzetten en duidelijk te maken, [...] dat het Fonds een aparte entiteit is, die geregeerd wordt door Articles of Agreement, die door Parlementen zijn geratificeerd en dat dit een grondslag is, een wettelijke grondslag, waar wij ons aan moeten houden. [...] Het merkwaardige was echter, dat toen [mr W.F.] Duisenberg [voorzitter, minister van Financiën van Nederland] voor de lunch stopte, terwijl deze zaak niet opgelost was, onmiddellijk nadien een informeel gesprek ontstond, [...] waarbij toen weer de gedachte van de BIS [Bank for International Settlements] naar voren kwam en ik zei natuurlijk onmiddellijk, ja, de BIS kan natuurlijk kopen, dat is geen centrale bank en als centrale banken dan van de BIS willen kopen, dan kunnen wij dat niet beletten. Op die manier doen wij niets dat tegen onze Articles ingaat. Wèl moet het dan natuurlijk zo zijn, zo heb ik onmiddellijk duidelijk gemaakt, dat de BIS niet als agent voor de centrale banken koopt, maar voor eigen rekening. Wat het dan daarna doet, of het ’t goud dan houdt, of aan andere particuliere, centrale banken verkoopt, hebben wij verder niet mee te maken. Wel, deze oplossing werd dan tenslotte aanvaard.’²⁹³

Joseph Gold verwijst naar deze bespreking nog in zijn afscheidsbrief d.d. 31 maart 1978:

‘I know that you will have no difficulty in remembering the occasion. Notwithstanding the imminence of Christmas, there was no noticeable extension of the spirit of goodwill to all men to you or to your legal advisor [Gold zelf ]. But that is not the reason why I recall the occasion. Rather, it is because of the composition of the head table. Sitting at it there were yourself, Emile van Lennep [secretaris-generaal van de OESO], Minister Duisenberg [minister van Financiën], Governor Zijlstra [president-directeur van De Nederlandsche Bank], and Conrad Oort [thesaurier-generaal van het ministerie van Financiën]. Nearby was our friend Jacques Polak [Nederlands economisch adviseur IMF]. [...] One of our colleagues came over to me and whispered in my ear: “The Netherlands must be very empty today.”’²⁹⁴

Nu bleef alleen nog het probleem van de voorwaarden voor transacties tussen centrale banken. Deelnemende landen (aan het akkoord van de Groep van Tien) zouden er niet alleen voor zorgen dat de officiële goudvoorraden niet zouden toenemen, maar ook dat hun centrale banken goud niet gebruiken als regulier middel voor internationale financiële verrekeningen en geen goud kopen van andere landen. De BIB zou echter wel aan de verkopingen van het Fonds deel kunnen nemen. Hierover waren nog verschillen tussen de Franse en Amerikaanse regering. Op 8 april 1976 schrijf ik in mijn dagboek:

‘Vanmorgen tijdig naar Parijs, waar ik om 12 uur met Fourcade [minister van Financiën van Frankrijk] moest spreken. Ik had gedacht, dat de middag wel vrij zou zijn en dat ik tijdig naar Nederland zou kunnen doorreizen. Dat kwam echter anders uit. Het gesprek met Fourcade was bijzonder intensief. Hij concentreerde zich onmiddellijk op de BIS en begon met te zeggen, dat hij zeer teleurgesteld was en dat hij niet kon meewerken op deze wijze, omdat de afspraken niet juist werden uitgewerkt en op deze manier zou hij de amendementen niet goedkeuren. We hebben er toen verder over gesproken; de kwestie van de “agent” kwam weer naar voren enz. [...] Verder wilde hij dan, dat de BIS ook niet aan die algemene voorwaarden onderworpen zou zijn. Ik heb hem duidelijk gemaakt, dat dat niet aanvaardbaar zou zijn en dat de BIS aan dezelfde voorwaarde onderworpen moest worden. Ik heb gezegd, het lijkt mij geen bezwaar om een zin toe te voegen over de BIS, die aan de verkopingen zal kunnen deelnemen. Dat is de afspraak geweest; daar is geen bezwaar tegen, maar het moet duidelijk zijn, dat de BIS wel onder die voorwaarde valt. [...] Toen bleek, dat als de BIS nu maar genoemd zou worden in de formule, dan zou de BIS toch ook aan die voorwaarde onderworpen kunnen zijn. Ik had het gevoel, dat het zinnetje, dat over de BIS beginnende met “toutefois” [vertaald: echter] in dit opzicht misschien wat onduidelijkheid zou scheppen, maar Fourcade was bijzonder gehecht aan dat “toutefois”; het moest er absoluut inkomen, maar ik heb toen voorgesteld om in de volgende zin duidelijk te maken, dat iedere bieder “tout son missionaire” die voorwaarde zou moeten vervullen van niet als agent enz. voor eigen rekening te kopen. Dat heeft hij aanvaard en daarmee was, dacht ik, deze tekst wel duidelijk en aanvaardbaar geworden. [...]²⁹⁵

Maar ik zou wel in een brief moeten vastleggen, dat wij verder geen onderzoek zouden doen naar wat de BIS met het goud zou doen, wat weer in strijd zou zijn met de articles.’²⁹⁶

Fourcade belde ik vanuit mijn prinselijke kamer in het IMF-kantoor in Parijs, waar ik ongestoord kon werken en besprekingen houden. Ik had daar ook een uitstekende secretaresse, de onvolprezen ‘Madame Louet’.²⁹⁷

In mijn prinselijke kamer te Parijs

Op dinsdag 13 april had ik vervolgens contact met de Amerikanen:

‘Ik [...] had ’s morgens een kort gesprek met Cross [Executive Director Verenigde Staten] ook over de Fourcade formule voor de BIS. Hij zette uiteen, dat de juristen van de Treasury zich zorgen maken over het “toutefois”, omdat het de indruk zou kunnen wekken toch dat de BIS niet onder de beperkingen valt van geen “monetary authority” en geen “agent for a monetary authority”. Men wil dus trachten dit te verbeteren en heeft daar een paar alternatieven voor en zal dit direct met de Fransen opnemen.’²⁹⁸

Dan op 4 mei volgde een verdere bespreking met Jacques Henri Wahl en Sam Y. Cross, de Executive Directors van Frankrijk en Amerika, over de (inmiddels) befaamde clausule voor de BIB en het laatste punt dat nu was overgebleven: de vertaling van de Franse tekst, die ik met Fourcade overeenkwam in het Engels. Ik schrijf hierover:

‘We hebben de Franse tekst, die een nieuwe alinea begint met “toutefois” en dan de mogelijkheid voor de BIS om deel te nemen, vertaald door “but”, [...], “but the BIS will be able to participate”. [...]

Zo moeten we dan hopen, dat het goed zal gaan; het is een ongelofelijk lastige zaak geweest, maar ik ben blij, dat mijn bezoek aan

Fourcade dan ten slotte tot de overbrugging van de problemen en tot deze ietwat ambigue formule leidt, maar ik geloof, dat het er weinig toedoet, want we zijn het er nu over eens wat de BIS in feite zal doen en op welke wijze de BIS aan de verkopingen zal deelnemen. Zij zal duidelijk voor eigen rekening kopen en dan ook een risico lopen. Een systeem van opties voor centrale banken houdt dat duidelijk in.’²⁹⁹

Het probleem is uiteindelijk de volgende dag in de Executive Board opgelost. In mijn dagboek staat:

‘De bespreking is in ieder geval gunstig en constructief verlopen. Het moeilijke punt van de deelneming van de BIS en het niet deelnemen van de centrale banken was heel zorgvuldig in scène gezet en is precies volgens plan verlopen. [...] Jo Gold gaf [...] uitstekend antwoord [...], dat er juridisch geen verschil tussen die teksten is en [...] dat de Engelse tekst juridisch dus bindend zal zijn.’³⁰⁰

Omdat de Franse vertaling van deze formule echter anders klonk dan de Engelse maar voor de Franse regering bevredigender was, moest de Franse Executive Director, Jacques Henri Wahl, zijn bevoegdheid gebruiken om Frans te spreken. Een recht dat de Franse Executive Director heeft. Dat is de enige keer – die ik mij herinner – dat de Franse Executive director in de vergadering van de Board van dit recht gebruik heeft gemaakt. Alles ging altijd in het Engels. Zo werd dit netelige probleem opgelost door een diplomatieke kunstgreep. ‘Daarmee was het in waarschijnlijk 10 minuten of een kwartier voor elkaar.’³⁰¹

In deze ingewikkelde onderhandelingen is toch het resultaat bereikt dat het goud geen rol meer heeft gespeeld in het internationale monetaire systeem. De goudvoorraden van centrale banken zijn geleidelijk verminderd en hielden slechts de functie van laatste reserve voor noodgevallen. Alleen in verband met de waarde op de lange termijn staat goud nog wel bij sommige centrale banken in de belangstelling.

Over mijn functie bij het oplossen van het goudprobleem schrijft M. Garritsen de Vries in haar trilogie over het IMF in de periode 1972-1978: ‘At the international level, the Managing Director met informally with many financial officials to ascertain common ground. He saw his role as enunciating emerging consensus and stating general principles around which agreement might be achieved. In so doing, he often helped forge agreement.’³⁰²

Ontspannen moment met Deputy MD Bill Dale in de hal van het IMF-kantoor

Aan de andere kant werd steeds duidelijker dat de Speciale Trekkingsrechten achterbleven en de dollar een steeds grotere plaats ging innemen als reservevaluta. Daar heb ik met de staf over gesproken. Zowel in 1975 als aan het einde van mijn termijn heeft een werkgroep onderzocht hoe die rol van de dollar teruggebracht zou kunnen worden. Er waren enorme dollarvoorraden in de reserves van de centrale banken en de vraag was hoe de Speciale Trekkingsrechten die plaats zouden kunnen krijgen die we in principe wilden. Het idee was dat daarvoor bij het Fonds een substitutierekening, een ‘substitution-account’, gevormd zou kunnen worden, zodat de landen Speciale Trekkingsrechten konden krijgen in plaats van hun geaccumuleerde dollars, die dan bij het Fonds gedeponeerd zouden worden en geleidelijk door de Verenigde Staten zouden worden teruggekocht. Dat is in alle details uitgewerkt en het is ook in april 1978 in het Interim Committee verder besproken. Een aantal landen was er voorstander van, maar het bleek toch niet realiseerbaar.

In dezelfde richting heb ik ook een voorstel gedaan in een toespraak, ‘The Control of International Liquidity’, voor de Conference Board in Frankfurt op 28 oktober 1975, dat er een regel zou komen dat de centrale banken van alle landen bij betalingen aan elkaar een bepaald gedeelte in Speciale Trekkingsrechten zouden moeten doen, zodat die Speciale Trekkingsrechten een belangrijker plaats zouden krijgen. Maar daar zijn nooit veel reacties op gekomen. Het was een vrij ingewikkelde regeling, die de vrijheid van centrale banken sterk zou beperken. Daar voelden zij weinig voor. In de praktijk waren de meeste landen nog tevreden met de dollar en voor de Verenigde Staten was het natuurlijk heel aantrekkelijk om tekorten in eigen valuta te kunnen verrekenen.

Boardvergadering in het IMF-kantoor, 7 februari 1977. Van binnenste naar buitenste ring: Executive Directors, Alternates, Assistants.

Maar daar ligt juist het gevaar in van dit systeem. Het wordt voor politici in de Verenigde Staten te makkelijk om begrotingstekorten te laten ontstaan. Van 2001 tot 2009 heeft de Amerikaanse overheid onder George Bush astronomische begrotingstekorten veroorzaakt door een bijzonder kostbare oorlog in Irak te voeren en tegelijkertijd de belastingen belangrijk te verlagen. Die tekorten werden in feite grotendeels gefinancierd door China, Japan en een aantal olieproducerende landen in het Midden-Oosten. Zij hadden grote overschotten en belegden die in Amerikaanse staatsobligaties. Daardoor werd de internationale liquiditeit enorm vergroot, wat tot de grote hausse leidde die nu de huidige ernstige financiële crisis heeft veroorzaakt. Begin april 2009 is een grote internationale conferentie samengeroepen door de Britse regering: een ‘tweede Bretton Woods-conferentie’ om te onderzoeken hoe door internationale samenwerking zo’n pijnlijke ontsporing in de toekomst zou kunnen worden voorkomen. Ik heb een artikel geschreven, ‘To recreate the Bretton Woods ideal, we must first look at its history’ (d.d. 20 november 2008), dat op de website van de Financial Times³⁰³ is gepubliceerd en dat ik ook vooraf heb toegezonden aan een aantal regeringsleiders van de twintig landen die aan die conferentie deelnamen (zie bijlage 2). Zij namen samen circa 90% van de wereldhandel voor hun rekening. Daarin heb ik er op aangedrongen dat dit fundamentele probleem van de dollar-standaard hier onder het oog moest worden gezien. Daarvoor zou het IMF weer een meer centrale functie moeten krijgen. De quotaverdeling zou moeten worden aangepast, zodat snel groeiende ontwikkelingslanden als China en India een grotere stem zouden krijgen. Ook zou het Fonds met veel meer middelen moeten worden uitgerust om de landen, die door de financiële crisis grote tekorten kregen, op de juiste manier te ondersteunen. Daarom stelde ik voor dat het Fonds voor een groot bedrag nieuwe Speciale Trekkingsrechten zou scheppen: een internationale liquiditeitscreatie, die van groot belang zou zijn om de financiële crisis met minder economische schade op te vangen. Het resultaat van de conferentie was buitengewoon positief en lag geheel in de lijn van mijn voorstellen om het IMF weer een grote rol te geven. Het Fonds moest inderdaad voor 250 miljard dollar aan SDR’s scheppen en zou daarnaast voor 750 miljard dollar van financieel sterke landen kunnen lenen. Het Fonds moest bovendien toezicht uitoefenen op de uitvoering van de afspraken over een betere supervisie op de commerciële banken. Zo was het eigenlijk een nieuw mandaat voor het Internationaal Monetair Fonds. Het probleem van de dollar als reservevaluta werd echter niet aangepakt, maar de gouverneur van de Chinese centrale bank, Zhou Xiaochuan van de People’s Bank of China, heeft wel een artikel³⁰⁴ geschreven, waar hij uitstekend heeft aangetoond dat de wereld in de toekomst moet overgaan op een internationale reservevaluta als de SDR’S. De Chinese autoriteiten begrijpen heel goed dat dat een geleidelijk proces moet zijn: omvangrijke verkoop van dollars zou de koers van de dollar en daarmee de waarde van hun reserves teveel aantasten. Maar met mijn artikel is deze belangrijke internationale kwestie toch op de wereldpolitieke agenda geplaatst. Dat vind ik een positief toekomstperspectief. Het artikel is als bijlage aan dit boek toegevoegd. Hierop heb ik enkele interessante antwoorden gekregen, zoals van de president van De Nederlandsche Bank Nout Wellink, van de Britse Chancellor of the Exchequer (minister van Financiën), van de Duitse kanselier Angela Merkel en van EU-Commissievoorzitter José Manuel Barroso.

In mijn dagboek schreef ik over mijn vliegreis naar Frankfurt op 26 oktober 1975: ‘Daarna vertrok ik ’s middags, nogal vermoeid, naar Frankfurt. In het vliegtuig sliep ik gelukkig veel, in feite sliep ik eigenlijk bijna voortdurend, zelfs in de tussenpozen, tussen de verschillende gerechten van het diner, waar men in het Lufthansa vliegtuig buitengewoon lang over deed.’

Deze passage wordt duidelijk wanneer wij bedenken dat ik in de periode van 11 oktober t/m 4 november 1975 achtereenvolgens Parijs, Amsterdam, Zürich, Basel, Zürich, Belgrado, Boekarest, Amsterdam, Wenen, Londen, Washington, New York, Frankfurt, Bonn, Brussel, Parijs, Rabat, Madrid, Parijs en Londen bezocht.³⁰⁵

‘In Marokko werden wij op schitterende wijze ontvangen. Hier was – en dat is mij nog nooit gebeurd – op het vliegveld zelfs een erewacht opgesteld, waar ik langsheen moest gaan om die te inspecteren. Het zag er keurig uit.’³⁰⁶

Ik ontmoette ook de koning van Marokko:

‘Na enige tijd werden we dan door koning Hassan [II] ontvangen. Ik moet zeggen, het was vorstelijk geregeld, we liepen nu naar het middenstuk van de paviljoens om die binnenplaats heen, midden in de poort stond de koning in een lang gewaad op ons te wachten. Hij bracht ons achter in die ruimte waar in een iets verhoogde nis een heel fraai, glazen bureau was geplaatst. De opstelling was dus zo, dat hij achter dat bureau ging zitten en hij iets hoger zat dan wij, die in lagere stoelen waren geplaatst, zodat hij van een iets hogere situatie op ons neer keek. Hij sprak ons toen uitvoerig toe; ik moet zeggen bijzonder helder en krachtig. Hij vertelde het een en ander over de perspectieven, die hij voor Marokko ziet.’³⁰⁷

De volgende dag ’s avonds een diner bij de Prins thuis. ‘[...] alles langs dezelfde lijnen. Niet heel veel interessante gesprekken.’³⁰⁸ Op het moment dat ik er was, speelde de kwestie van de mars naar de Spaanse Sahara, een Spaanse kolonie in Noordwest-Afrika, waarvan Hassan II de macht in handen wilde krijgen. ‘Alles in het land staat in het teken daarvan. De kranten zijn geheel gevuld met berichten over de mars naar de Sahara en met lofprijzingen van de Koning enz. Het is alles erg in de propagandistische sfeer. Iedere discussie of kritiek ontbreekt en dat is iets wat wel enigszins bedenkelijk lijkt.’³⁰⁹

Maar ik herinner me vooral de heerlijke gerechten:

‘Daarna bood Benslimane [minister van Financiën] ons weer een schitterend diner aan in Marokkaanse stijl, hetgeen altijd meebrengt, dat er veel met de vingers moet worden gegeten. Het is heel smakelijk, maar veel delen zijn zo groot, dat men voortdurend het risico loopt wat teveel naar binnen te krijgen. [...]³¹⁰

Daarna een diner bij de gouverneur van Fez. Bijzonder aardig, moet ik zeggen, ook alweer een Marokkaans paleis en een diner op de Marokkaanse manier. Lage bankjes om een ronde tafel heen en steeds een grote schotel, die in het midden wordt gezet, waarvan men zich vaak met de vingers moet bedienen.’³¹¹

Over dit bezoek concludeerde ik: ‘[...] dat het ons heel interessant de steden van Marokko heeft laten zien, maar dat het wat gesprekken of discussie betreft over de eigenlijke problemen van Marokko toch betrekkelijk arm [weinig aan de orde] is geweest.’³¹²

Het doel van deze reizen, met name in Europa, was om belangrijke zaken direct met de ministers van Financiën en bankdirecteuren te bespreken. Hierdoor werd mijn positie in de Board veel sterker, omdat ik dan degene die uiteindelijk de beslissing moest nemen achter mij had staan of daarmee contact kon opnemen. Als bijvoorbeeld een executive director lastig deed, dan belde ik zijn minister en kwam er meer soepelheid.

Een week na terugkomst in Washington schrijf ik in mijn dagboek over 12 november: ‘Daarna had ik een dag de gelegenheid om bij te lezen in een grote stapel stukken en nota’s en verder mijn bureau op te ruimen. Bijzonder plezierig, ik ben nu weer bij en geheel gereed nieuwe druktes tegemoet te gaan.’

6.3.5 Supplementary credit facility

In de laatste jaren van mijn termijn heb ik eraan gewerkt om een ‘supplementary credit facility’, een met leningen gefinancierde extra kredietfaciliteit, te maken. Wij voorzagen dat er grote problemen zouden kunnen ontstaan omdat een aantal ontwikkelingslanden, met name in Zuid-Amerika, te veel van de banken hadden geleend zodat het steeds moeilijker zou worden opnieuw krediet te krijgen. Ik voorzag dat het Fonds dan weer een belangrijke rol zou moeten spelen. Ik heb daarom voorgesteld om een nieuwe kredietfaciliteit te maken voor mogelijke financieringsproblemen in de toekomst, gefinancierd door zowel de OPEC-landen als door sterke industriële landen, ongeveer in gelijke verhouding. Dat mocht niet precies worden vastgelegd, omdat elk land zelf de beslissing moest nemen hoeveel bij te dragen.

Na allerlei gesprekken met individuele ministers ging men inzien dat deze kredietfaciliteit waardevol zou zijn. Ook hierover is een extra onderhandelingsconferentie met ministers van Financiën, centrale bankiers van de sterke landen en de IMF-staf georganiseerd in Parijs op 6 augustus 1977. Ik hoopte dat hier samenwerking zou kunnen ontstaan tussen de olielanden en de industriële landen. Er was natuurlijk boosheid geweest over de sterke verhoging van de olieprijs. Maar dat was nu eenmaal zo; de olie werd schaarser en er moest samenwerking komen.

Het was een moeilijke onderhandeling om tot het bedrag te komen dat ik nodig vond: lange onderhandelingen met heel veel mensen in de zaal. Ook hier was ten slotte de oplossing dat ik alleen met een kleine groep ministers en centrale bankiers de laatste problemen onder handen nam. Een aantal landen had al toegezegd wat wij redelijk vonden, maar er bleven enkele belangrijke landen over die dat nog niet hadden gedaan. Maar toen ik hen bijeenriep ging het vlot. Iedereen wilde meewerken, alleen – en dat was heel merkwaardig – Wim Duisenberg, minister van Financiën in het kabinet-Den Uyl, en Jelle Zijlstra, president van De Nederlandsche Bank, vonden dat ik te veel vroeg en wilden niet zoveel toezeggen. Daar zat dus een gat. Dat werd echter binnen een paar minuten opgevuld doordat de Belgen en de Amerikanen zeiden dat zij het restbedrag zouden geven. Zo bleef de Nederlandse delegatie ietwat beteuterd achter. Zij hadden gedacht dat zij door minder aan te bieden zouden kunnen onderhandelen over hun quotumpositie. Daar was geen sprake van.

Drie van de zgn. Dutch Mafia: Zijlstra (president BIB), Van Lennep (secretarisgeneraal OESO) en ik

In mijn dagboek schreef ik hierover:

‘We moesten toen de verdeling bekijken en daar kwam nu allereerst het Nederlandse probleem naar voren. Duisenberg vertelde nu, dat 200 miljoen voor Nederland nog veel was, dat Nederland al zoveel van z’n reserves in het Fonds zou hebben. Het hoofdmotief was echter de zorg van Nederland over de quota review. Daarom wilde hij nu niet verder gaan dan 100 miljoen. Het bedrag zou later eventueel tot 200 miljoen kunnen worden verhoogd. Dit was natuurlijk een complicatie. [...] Op dat punt intervenieerde Burns [president van de Federal Reserve Board] heel effectief door te zeggen, ja, kijk, als er nu een land minder doet, dan moeten de andere landen niet ook omlaag, maar juist omhoog gaan om dat lagere bedrag te compenseren; [...] Dat was dus plezierig. Zo bleef alleen het Nederlandse probleem, maar dat werd toen opgelost doordat Geens [Belgische minister van Financiën] precies op het juiste moment uit de hoek kwam met de belofte, dat België dan zijn bijdrage van 100 tot 150 miljoen zou verhogen. Ik was met deze geste bijzonder gelukkig. Het stelde de schriele Nederlandse houding wel in een extra scherp licht. De Nederlanders moeten daar erg ongelukkig over zijn geweest. Ik was eigenlijk beschaamd over deze houding van Nederland. Toen was de zaak snel voor elkaar, want toen verklaarde [ W. Michael] Blumenthal [Secretary of the Treasury, Amerikaanse minister van Financiën (opvolger van William E. Simon)], dat Amerika dan ook nog 50 miljoen meer zou willen geven.’³¹³

Het was voor mij een groot succes dat die moeilijke onderhandelingen op die manier zo goed konden worden afgesloten. Op één dag werd 10 miljard dollar (8,6 miljard SDR) toegezegd tegen voorwaarden die het Fonds vrijlieten, dus zonder politieke eisen met betrekking tot quota of restricties voor gebruik voor ontwikkelingslanden.³¹⁴ In mijn verslag over deze bijeenkomst op 6 augustus 1977 met potentiële kredietverstrekkers staan de resultaten: 4,5 miljard SDR door zeven industriële landen (waaronder de Zwitserse centrale bank) en 3,55 tot 3,75 miljard SDR door zeven OPEC-landen. De bedragen van Koeweit en Nigeria zijn nog niet beschikbaar, maar zij zullen wel bijdragen.³¹⁵

Uiteindelijk werd in 1979 – sommige toezeggingen moesten nog worden bevestigd en/of geratificeerd – een totaalbedrag van 7,8 miljard SDR’s door veertien individuele leners aan de Witteveen facility bijgedra-gen.³¹⁶ Deelname bleef openstaan voor landen met hoge buitenlandse betalingen en sterke reserveposities.³¹⁷

Na deze conferentie staat in een interview met Time op 15 augustus 1977:

‘[...] Witteveen, despite the intense pressures of his job, finds time to meditate every morning and evening. He sees no conflict between the practice of the dismal science and the mysticism of the Sufi. [...] On the eve of the emergency meeting of 14 nations convened in Paris last week by the IMF, Witteveen, a thin elegant figure who lives in Washington with his wife, spoke serenely to Time about his economic philosophy and his religious convictions. [...] He wants the IMF to provide more assistance and on tougher terms to economically troubled countries. He believes that fund members will approve some new articles that will enable him to police currency exchange rates. Even more ambitiously, he would like to see the IMF in the role of a world central bank. [...] Appropriately among the ten articles of faith professed by a Sufi is the law of reciprocity: “ To fulfill by unselfishness and a sense of justice for mankind”. The austere Dutchman launches his austerity programs with this profound sense of duty.’³¹⁸

Die ‘supplementary credit facility’, door anderen de Witteveen facility genoemd, is voor mijn opvolger Jacques de Larosière bijzonder nuttig geweest, want inderdaad zijn aan het einde van de jaren zeventig en begin van de jaren tachtig een aantal Zuid-Amerikaanse landen in grote problemen geraakt door hun afhankelijkheid van te veel bankkrediet. De banken wilden niet meer doorgaan met lenen, zodat moeilijkheden met het terugbetalen van de kredieten ontstonden. Veel banken hebben toen een beroep op het Fonds gedaan om een herstelprogramma te maken. Daarbij is een goede samenwerking met de banken ontstaan. De banken waren bereid tot een betalingsregeling en tot het geleidelijk terugbrengen van die leningen op voorwaarde dat een IMF-programma voor evenwichtsherstel zou worden aangenomen. Dan nam men ook een deel van de financiering voor zijn rekening. Zo is de Latijns-Amerikaanse kredietcrisis efficiënt opgelost.

Als IMF-Superman op de cover van de Institutional Investor

De Aziatische crisis in de jaren negentig is veel ernstiger geweest, ten dele omdat het hier niet om bankkrediet ging dat niet voldoende werd gegeven, maar om particulier kapitaal dat was binnengestroomd en nu weer wegstroomde. Met die particuliere kapitaalbezitters kon niet worden onderhandeld. Dat was dus moeilijker. Bovendien had het Fonds toen geen speciale faciliteit om steun te geven. Maar vooral vind ik het jammer dat de staf een te monetaristische benadering heeft gevolgd, geheel gericht op de vermindering van de hoeveelheid geld zonder met de conjuncturele situatie rekening te houden. Er was te weinig begrip voor de vicieuze cirkel die bij zo’n crisis kan ontstaan. De financiering voor het bedrijfsleven droogt dan op, omdat het kapitaal terugstroomt naar het buitenland – door verlies van vertrouwen in de valuta – zodat de investeringen dalen. Hierdoor loopt het nationale inkomen terug en dus ook de consumptie, wat de crisis voor de bedrijven weer ernstiger maakt en de conjunctuuromslag (crisis) in die landen versterkt. Zo zijn verschillende van die landen, zoals Korea en Indonesië, in een vrij diepe depressie gestort ten gevolge van mijns inziens onjuist gerichte voorwaarden van het Fonds.

6.3.6 De Europese schuldencrisis

Het grootste probleem voor beleidsmakers in moeilijke tijden is echter dat ze geen tijd hebben om rustig na te denken. Ze moeten van de ene vergadering naar de andere vergadering, stapels teksten lezen en praten elkaar al snel na. Ik nam en heb de tijd om na te denken. Zo kreeg ik het idee voor de oil facility tijdens een meditatie in de kerstvakantie.

Voor een oplossing van de huidige schuldencrisis moeten wij denken aan het Internationaal Monetair Fonds, dat opnieuw een speciale faciliteit – een debt facility – zou moeten scheppen, zoals ik destijds in 1973 heb gedaan met de oil facility om de oliecrisis op te lossen en in 1979 met een supplementary facility, die zeer behulpzaam is geweest bij de financiering van de tekorten van de Latijns-Amerikaanse landen. Met zo’n debt facility zou het fonds van alle overschotlanden de ruimte moeten krijgen om zeer grote bedragen te lenen, zodat ook aan grote landen zoals Italië en Spanje – zo nodig – voldoende tijdelijke financiering kan worden gegeven. De voordelen van zo’n debt facility zijn duidelijk:

1. Er kan uit de gigantische reserves van de centrale banken van China, Japan en ook van de landen in het Midden-Oosten worden geput, naast die van Duitsland en Nederland.

2. Voor de overschotlanden is dit gemakkelijker en aantrekkelijker dan zelf direct de tekorten van zwakke landen te moeten financieren. Vorderingen van het IMF hebben altijd een volstrekte prioriteit bij een eventueel faillissement, zodat het risico voor de financierende landen minimaal is en de aan het Fonds uitgeleende bedragen beschikbaar zullen blijven als zij hier later gebruik van willen maken. Zij blijven deel uitmaken van de reserves van de centrale banken en er zal geen probleem voor belastingbetalers ontstaan.

3. Ook zouden grote landen als Italië en Spanje dan onder de noodzakelijke condities van het ervaren Internationaal Monetair Fonds kunnen worden gebracht. Bezuinigingsmaatregelen kunnen dan op een effectieve manier worden gecontinueerd. Dat is beter en zal op den duur ook aanvaardbaarder zijn dan dat de Europese Centrale Bank eisen met betrekking tot begrotingssanering zou moeten stellen. Wanneer meer tijd voor de sanering wordt gegeven, kan het programma zo worden ingericht dat het de economische groei zo min mogelijk schaadt en het zelfs maatregelen inhoudt die de concurrentiepositie en de groei kunnen stimuleren.

Een voorstel voor zo’n debt facility heb ik op 8 augustus 2011 gericht aan de nieuwe Managing Director van het IMF, Christine Lagarde, en gepubliceerd in de Financial Times.³¹⁹ De tekst van dat voorstel is als bijlage 2 toegevoegd. Ook heb ik deze oplossing voorgelegd aan de wetenschapper Victor Halberstadt, voormalig hoogleraar Openbare Financiën aan de Rijksuniversiteit Leiden, die het een goed plan vindt en het ook heeft voorgelegd aan minister-president Rutte en aan John Lipsky, Special Advisor to the Managing Director (en First Deputy Managing Director) van het IMF van 1 september 2006 tot 1 september 2011.

Toen ik een uitnodiging kreeg om als special guest de Jaarvergadering van het IMF op 23 september 2011 bij te wonen, heb ik deze dan ook graag aangenomen onder voorwaarde dat ik onder anderen met de huidige Managing-Director Christine Lagarde over mijn voorstel kon spreken. Een afspraak met haar en anderen werd geregeld door Trix van der Vossen, de secretaresse van Age Bakker, (tot 1 oktober 2011) Executive Director voor onder meer Nederland. Samen met Saskia Rosdorff in de functie van mijn assistente ben ik vervolgens naar Washington DC gegaan. Het gesprek vond plaats op 20 september 2011 – direct na de vliegreis – om 19.00 uur in de werkkamer van Lagarde op het IMF-kantoor.

Het was een warm gesprek. Ik begon met te zeggen wat een interessant gevoel het voor mij was om weer in dezelfde kamer te zijn, waar ik (drieëndertig jaar geleden) vijf jaar had gewerkt. Zij zei dat ze er niets aan had veranderd en vroeg me waar ik wilde gaan zitten. Ik antwoordde: ‘Zo, dat wij goed met elkaar kunnen spreken. Maar ik ben hier nu niet gekomen om over het verleden te praten, maar over de huidige financiële situatie, waar ik mij ernstige zorgen over maak.’ Maar zij zei dat ze het juist fijn vond om te horen hoe ik het hier heb beleefd.

Bezoek aan Christine Lagarde, Managing Director IMF

Ik zei dat het voor mij een prachtige tijd is geweest, omdat ik hier een gelegenheid had om te werken aan harmonie tussen al die verschillende delegaties en om op die manier iets voor de wereldeconomie te kunnen doen. Ook de vele reizen waren een mooie ervaring geweest. Alleen waren verschillende van onze kinderen nog of weer in Nederland, zodat mijn vrouw een tijd in Nederland wilde zijn.

Toen kwam ik op de huidige problematiek en zei dat – nadat ik mijn Financial Times-artikel had geschreven – de noodzaak van een initiatief van het IMF steeds duidelijker was geworden. Ik ging niet in op de situatie van Griekenland, het ging mij om wat er verder gaat gebeuren met de grotere eurolanden en de banken in die landen. Ook als Griekenland niet in een soort van faillissement zou komen, dan zouden de banken toch voor dat risico grote voorzieningen moeten treffen. Hier zijn bedragen nodig die de mogelijkheden van het Europese Stabiliteitsfonds ver overtreffen. In Polen is op 16 september 2011 opnieuw gebleken dat, ondanks sterke pressie van de Amerikaanse Secretary of the Treasury, T. Geithner, de ministers van de zeventien landen van de Monetaire Unie niet in staan zijn een overeenkomst over een begroting van het stabiliteitsfonds te bereiken.

Ik heb er ook bij gezegd: ‘Dat is wel te begrijpen, omdat er geen enkele verdragsovereenkomst is over dit soort grootschalige onderlinge financiële steun, zodat elk besluit hierover door ZEVENTIEN regeringen en parlementen moet worden goedgekeurd. Het is dus duidelijk dat hier een belangrijke taak ligt voor het IMF. Het is noodzakelijk om een dramatische diepe recessie te voorkomen en het is urgent. Het is nu de tijd voor het Fonds om een initiatief te nemen.’

Ik zei tot Mrs. Lagarde dat daarvoor nu een unieke gelegenheid was in haar toespraak tot de Jaarvergadering op vrijdag 23 september 2011 en dat dit de enige mogelijkheid leek om de stemming in de financiële markten te verbeteren. Maar daarvoor moest het IMF de beschikking hebben over een heel groot fonds.

Lagarde vroeg mij toen of ik dacht in de orde van grootte van vijfhonderd miljard. Ik antwoordde dat ik dacht dat aanzienlijk meer nodig zou zijn, hoewel ik geen becijfering had gemaakt. Het ging erom de markten te overtuigen dat, welk ongunstig scenario zich ook voordoet, het IMF middelen beschikbaar heeft om dat op te vangen. Ik onderstreepte tegenover Lagarde het grote psychologische belang hiervan. Als de markten overtuigd worden, zal waarschijnlijk weinig van het beschikbare geld gebruikt hoeven te worden. Het moet samengaan met een effectief begrotingsbeleid. Het gaat hier immers om een proces waarin de tekorten over een aantal jaren geleidelijk worden teruggebracht.

Lagarde knikte en begreep dit heel goed en keek toen naar haar Deputy en de Treasurer om te horen wat zij ervan vonden.

Die kwamen met het verhaal dat het Fonds al heel veel had gedaan en al bedragen had geleend die in verhouding tot de quota veel groter waren dan bij de oil facility. Dat laatste was 50 procent en zij zaten al op 150 procent en zij hadden zonder een bepaalde facility al van bepaalde landen geleend.

Zo heb ik het begrepen, want de Deputy was moeilijk te verstaan. Daarop zei ik waardering te hebben voor het vele dat het Fonds al doet, maar het ongelukkig te vinden dat door de afgesproken samenwerking met het EFSF de mogelijkheden van het Fonds net zozeer beperkt worden als die van het Europese stabiliteitsfonds door de politieke problemen van de Eurolanden.

Lagarde leek dat goed te begrijpen en daarmee in te stemmen. Ze knikte zo’n beetje. Ik herhaalde dus dat een nieuw initiatief van het IMF nodig was en dat het een goed idee zou zijn om in haar toespraak tot de Jaarvergadering hierover een suggestie te doen aan de Executive Board.

De Deputy en de Treasurer vermeldden nog dat de BRIC-landen (Brazilië, Rusland, India en China) al spraken over een door hen te nemen initiatief. Daarop merkte ik op dat dit natuurlijk veel minder wenselijk zou zijn dan een officiële debt facility van het Fonds, omdat dat geen gelegenheid biedt om allerlei politieke eisen te stellen, zelfs op andere terreinen. We moeten er ook niet van uitgaan dat zo’n facility speciaal door China gefinancierd zou moeten worden, maar ook Japan en de landen in het Midden-Oosten hebben grote overschotten. Het Fonds heeft dan een keus en voor de landen die bijdragen is het een uitstekende ‘reserve asset’ (reserve-bestanddeel) en bovendien dragen zij bij aan de voorkoming van een diepere recessie.

Wij hebben vervolgens heel vriendelijk afscheid van elkaar genomen, waarbij ik zei altijd klaar te staan om op enigerlei wijze haar hulp te bieden als zij dat zou wensen.

In haar speech tijdens de Jaarvergadering op 23 september 2011 zei Largarde over de rol van het IMF en hoe het Fonds de economie kan helpen onder meer: ‘Our role is to bring countries together and facilitate comprehensive and collaborative solutions. [...] Second, our lending can do more to contain and resolve crises. [...] We look forward to discussions with our membership on how we might help fortify our lending and the global financial safety net overall. We will be creative if needed.’³²⁰

Tijdens mijn bezoek aan het IMF spraken wij ook met NRC Handelsblad over mijn idee. In het artikel ‘Hulp voor het wankele Westen’ van 24-25 september 2011 schreef men: ‘Negentig jaar is hij, en nog scherp als een mes. Johannes Witteveen loopt door de gangen van het hoofdkwartier van het Internationaal Monetair Fonds alsof hij nooit is weggeweest. Alleen ontvangt hij zijn bezoek nu niet in de bestuurskamer maar in een klein kantoortje.’ En concludeerde: ‘De opkomende economische machten kunnen Europa en de VS helpen de crisis te bestrijden. Maar daarvoor willen ze wel meer invloed in het IMF [in de vorm van verhoging van de quota]’ en ‘Het IMF is in tijden als deze een waardevol baken. Niet alleen een bron van financiering, maar ook een internationaal forum.’³²¹ Een waardevolle rol als in de jaren zeventig was opnieuw voor het IMF weggelegd.

Toch is de grotere rol voor het IMF in de Europese schuldencrisis nog niet tot stand gekomen. Dit komt zowel door verzet van de Verenigde Staten en enkele andere landen, die betogen dat Europa z o’ n rijk gebied is dat het in staat moet zijn zijn eigen monetaire problemen op te lossen. Daarom eisen zij en Christine Lagarde dus ook dat het Europese Stabiliteitsfonds tot 1000 miljard euro wordt uitgebreid. Pas dan zou ook het IMF een bijdrage van 500 miljard dollar kunnen geven. Per juli 2012 is er een nieuw permanent Europees noodfonds, het Europees Stabiliteitsmechanisme (ESM) in werking getreden. Samen met het bestaande tijdelijke Europese noodfonds, de European Financial Stability Facility (EFSF), heeft de eurozone zo een fonds van 800 miljard euro voor noodsteun (inclusief eerdere verplichtingen). Daarnaast heeft het IMF na de vergadering van de G20 op 20 april 2012 een aantal leningovereenkomsten gesloten – ook met sterke Europese landen – zodat het zo nodig uit een fonds van 430 miljard dollar kan bijspringen. Tijdens de G20 vergadering op 19 juni 2012 wordt dit bedrag onder meer door de BRIC-landen aangevuld tot 456 miljard dollar. Het mechanisme om een groter financieringsprobleem van landen als Italië en Spanje op te vangen, ligt dus klaar.

Inmiddels heeft de Europese Centrale Bank op 21 december 2011 wel een enorme kwantitatieve verruiming toegepast door banken in staat te stellen driejarige leningen op te nemen tegen een minimaal tarief van 1%. Daardoor wordt een inkrimping van het bankkrediet voorkomen, kunnen banken hun rentemarge verhogen en zo hun kapitaal versterken. Bovendien kunnen zij een deel van de geleende fondsen gebruiken om obligaties van de schuldenlanden te kopen, zodat de rente op een redelijk peil blijft.

Desondanks is Spanje in enorme financiële problemen gekomen, met name doordat enkele grote banken te zwak blijken te zijn. Maar het is de trotse Spaanse regering die geen hulp wil vragen waaraan voorwaarden verbonden zouden zijn. Zo kan het hele – na zoveel internationaal overleg – uitgewerkte plan van een sterke ‘firewall’ niet functioneren. Het lijkt een gevaarlijk pokerspel dat Spanje met de eurozone speelt. Ook financiële hulp van het IMF komt zo nog niet aan de orde, alhoewel Managing Director Christine Lagarde op 7 juni 2012 de bereidheid van het Fonds om te helpen weer duidelijk kenbaar heeft gemaakt.³²²

De grote problemen van de Spaanse banken hebben wel de noodzaak laten zien van een gezamenlijk Europees toezicht op de Europese banken met een gezamenlijke verantwoordelijkheid om problemen op te lossen en een Europees depositogarantiesysteem. Veel grote Europese banken hebben hun financiering en kredietverlening sterk naar andere Europese landen uitgebreid. Een bankenunie is dus door de onderlinge verbondenheid inderdaad noodzakelijk en gewenst geworden. Het zou de oplossing kunnen zijn voor het Spaanse financieringsprobleem.

Op de topconferentie op 28 juni 2012 hebben de regeringsleiders van de Europese Unie nu enkele belangrijke besluiten genomen:

1. Er komt inderdaad een Europese bankenunie met Europees toezicht door de Europese Centrale Bank, gezamenlijke steunmaatregelen waar nodig en een Europees depositogarantiesysteem;

2. De Europese steunfondsen krijgen de mogelijkheid om direct – niet via regeringen – steun aan banken te geven;

3. Zij krijgen ook de mogelijkheid om obligaties van tekortlanden op te kopen, indien het land zich aan de Europese begrotingsvoorschriften houdt.

Zo hebben Spanje en Italië gebruikmakend van hun positie van ‘too big to fail’ (te groot om te falen) ook op korte termijn de nodige steun gekregen zonder zich aan de gevreesde voorwaarden van het IMF te hoeven onderwerpen. Het blijft bij begrotingscontrole van de Europese Commissie.

Het is dus een combinatie van waarschijnlijk politiek gemotiveerde weerstand van de Verenigde Staten en evenzeer politieke angst voor de voorwaarden van het IMF die omvangrijke financiële steun van het Internationale Monetaire Fonds tegenhouden. Wij moeten nu hopen dat de huidige maatregelen voldoende zullen blijken om de eurocrisis te overwinnen. Maar het is goed te weten dat nog een internationale reserve aanwezig is waarop zo nodig kan worden teruggevallen. Dat kan het vertrouwen in de markten versterken.

Intussen hebben de regeringen van de eurozone hard gewerkt aan de nieuwe Europese begrotingsregels. Deze zijn in detail uitgewerkt en bij de toepassing heeft de Europese Commissie een grote macht gekregen. Dat is op zichzelf positief, maar daarbij zijn de ministers in een opzicht mijns inziens te ver gegaan: de grens voor het begrotingstekort is op 30 januari 2012 vastgelegd op 3% (van het bruto binnenlands product/bbp) met een structureel begrotingstekort van 0,5% (van het bbp) als doelstelling op middellange termijn. De 3% is daarbij een absoluut maximum geworden, waar het tekort ook in een recessie niet boven uit mag komen. Dit heeft een aantal ernstige bezwaren. In een artikel in NRC Handelsblad³²³ heb ik die langs de volgende lijnen samengevat:

1. Er kan dan geen automatische stabilisatie van conjunctuurbewegingen plaatsvinden, zodat recessies dieper kunnen worden en de werkloosheid hoger;

2. Een doelstelling voor het begrotingstekort van 0,5% (van het bbp) gemiddeld over de conjunctuurcyclus is wel heel laag. Dit zal veel belangrijke overheidsinvesteringen afsnijden en dus de groei schaden. Waarom zou een land dat daarvoor genoeg besparingen vormt, die niet mogen gebruiken voor overheidsinvesteringen?;

3. Deze begrotingsregels houden geen enkele rekening met overschotten of tekorten op de lopende rekening van de betalingsbalans. In een monetaire unie worden die ook niet zichtbaar, want er zijn geen afzonderlijke valuta’s. Maar de Europese landen bouwen wel positieve of negatieve saldi op bij de Europese Centrale Bank, die eens zullen moeten worden verrekend. Die overschotten en tekorten mogen dus niet steeds blijven oplopen. De Europese Unie kan zich alleen zonder spanning ontwikkelen wanneer de onderlinge betalingen zich naar een evenwicht begeven. Het zou dus goed zijn voor de gehele Europese Unie wanneer landen met betalingsbalansoverschotten deze in een recessie zouden gebruiken voor extra uitgaven om de recessie tegen te gaan. Ook de tekortlanden zouden daarvan profiteren door een grotere uitvoer, zodat er meer mogelijkheden voor groei blijven bestaan.

Bij de verdere uitwerking van de Europese begrotingspolitiek moeten wij het juiste evenwicht vinden tussen voldoende op de lange termijn gerichte bezuinigingen en hervormingen in de tekortlanden en voldoende stimulering van de groei in landen met betalingsbalansoverschotten en financierbare begrotingstekorten. Wij moeten niet gevangen raken in het psychologische trauma van de huidige financieringsproblematiek. Laten wij hierbij ook niet vergeten dat de huidige uiterst lage rentestanden in Duitsland en Nederland in wezen abnormaler zijn dan een rente van 5% of 6% voor Italië en Spanje, inclusief een inflatie van 2%, waarbij ook een zeker risico bestaat dat de lening niet wordt terugbetaald.

Een laatste opmerking over de Europese crisis als geheel. Wij lezen heel veel over de rente, de begrotingsproblemen en de geringe of negatieve groei van verschillende Eurolanden. Maar wij lezen vrijwel niets over hun concurrentiepositie en loonontwikkeling. Toch is dat een cruciaal punt. Er ligt daar een groot risico voor een monetaire unie. Moet daarom de loonpolitiek niet evenals de begrotingspolitiek onder een zeker Europees toezicht worden geplaatst of zouden er hervormingen moeten worden aangebracht in de methoden van loonvorming, waardoor een gebrek aan concurrentiekracht effectiever en sneller zou kunnen worden gecorrigeerd?

Nederland is nu dus zwaar getroffen door de absolute grens van 3% voor het begrotingstekort. Door de recessie is het tekort in 2012 opgelopen tot 4,4%³²⁴ en dat vraagt dus grote bezuinigingen, waardoor de recessie weer zal worden verergerd. Maar het structurele begrotingstekort – waarbij van tijdelijke conjuncturele afwijkingen wordt afgezien – is maar 2,3%³²⁵ in 2012. Bij zo’n structureel tekort zal in de loop van de jaren een schuldquote ontstaan van 60% (van het bbp). Uit dat oogpunt zijn dus geen verdere bezuinigingen nodig. Die conclusie wordt nog eens onderstreept door het grote overschot op de lopende rekening van de betalingsbalans van 9,2% in 2011 en de extreem lage rente waartegen de Nederlandse Staat tekorten kan financieren (zie ook § 5.7.2, waar dit uitvoeriger wordt uiteengezet).

Afgezien van de 3%-grens voor het begrotingstekort is het voor de toekomst wel bijzonder gewenst om een aantal belangrijke structurele hervormingen door te voeren. Daarvoor geeft de huidige politieke situatie een gelegenheid.

6.4 AFSLUITING IMF

Mijn termijn in het IMF liep af per september 1978. Ik werd gevraagd of ik nog vijf jaar wilde blijven, maar Ratan had al een hele tijd gezegd dat zij eigenlijk eerder naar huis wilde. Ze voelde zich nog altijd niet erg thuis in Washington. Nederland was heel boeiend voor haar. Het Soefiwerk was aan de gang met Murshid Fazal in de tempel in de duinen in Katwijk. En onze kinderen Willem en Julie (die was teruggegaan omdat ze liever naar een Nederlandse school ging en bij mijn zuster Mieke kon wonen) waren ook in Nederland. Ze wilde dus graag naar huis en daarom heb ik ‘nee’ gezegd.

Zelf gaf ik er ook de voorkeur aan om na die ene termijn mijn mooie positie bij het Internationaal Monetair Fonds op te geven. Ik had die ervaring gehad. Het was hoogst interessant en bevredigend geweest, maar het vroeg ook heel veel energie. Nu moest er iets anders komen in mijn leven. Ik wist nog niet precies wat, maar ik hoopte dat er meer tijd voor mijn Soefi-werk zou zijn. Wel wilde ik iets eerder weg, in juni in plaats van september. Ik heb gezegd dat er persoonlijke redenen voor waren, maar ook dat ik de overdracht in juni een betere tijd vond voor mijn opvolger. Ik had het destijds niet zo gemakkelijk gevonden om in september te komen en na een paar weken al die grote Jaarvergadering te krijgen.

Mijn afscheid was buitengewoon hartelijk. Er zijn heel aardige dingen gezegd door de leden van de staf en er is een warme dankbetuiging geweest van de Executive Board.

Bill Dale, de Deputy Managing Director, heeft op een markante manier het verschil duidelijk gemaakt tussen wat er tijdens mijn termijn gebeurde en wat er daarvoor gebeurde. Hij citeerde Alexandre Kafka, sinds 1966 de Executive Director voor Brazilië, die hem enige dagen geleden had gezegd dat: ‘The Fund in 1973 was in danger of, not disappearance, but something much worse, irrelevance.’³²⁶ Maar, ‘No one would charge the Fund with irrelevance today’,³²⁷ benadrukte Dale.

Alexandre Kafka zelf schreef hierover in zijn afscheidsbrief aan mij op 2 juni 1978: ‘Your leadership, in which you have been so ably assisted by our old colleague Bill Dale and in which you could count on our outstanding staff, has made possible the Fund’s transformation into a huge and hugely active financial institution and has moved it back on its course as the regulator of the monetary system.’³²⁸

Met Bill Dale in basketbalscheidsrechterstenue

Een interessant gegeven, door Dale bijeen gezocht, is dat het totale bedrag aan leningen, dat door het Fonds gedurende mijn termijn volgens de normale regels is verstrekt, 48 procent bedraagt van alles wat sinds de oprichting van het Fonds is uitgeleend en inclusief de oil facility 78 procent van alle leningen aan ledenlanden.³²⁹

Joseph Gold, het hoofd van de juridische afdeling, grapte nog: ‘In his last speech in the play, Othello says: “I have done the state some service, and they know’t”. You are too modest to say it, but you can claim that you have done 134 states some service, and they know it. They do indeed know it, and so do we.’³³⁰

Als herinnering aan de periode bij het IMF heb ik een boek gekregen waar veel van deze dank wordt samengevat, met een overzicht van alle reizen en wat er in die jaren gebeurd is. Joseph Gold reikte dit uit met de woorden: ‘We will not forget you, and we would like you not to forget us.’³³¹

Ik ben heel dankbaar dat het afscheid zo warm is geweest. Ik heb me in het IMF erg op mijn plaats gevoeld. Hier kon mijn streven naar harmonie geheel tot zijn recht komen. Dat was juist wat hier nodig was. En mijn economische training gaf mij ook een goed inzicht in de problemen en de samenhang in de internationale financiële betrekkingen. Het werk lag me en we hebben genoten van de vele mooie reizen naar ledenlanden. Ik heb veel bereikt in goede verhoudingen met vrijwel iedereen. Daar is maar een uitzondering op en dat was de Executive Director voor Irak, Al-Atrash, een lastige en moeilijke man. Verder heb ik met niemand persoonlijke problemen gehad en heel goede relaties met die hele internationale wereld: Executive Directors, regeringen van ledenlanden en de staf.

Mijn collega Dale gaf een positieve indruk van mijn werk aan het eind van zijn speech: ‘During your term of office, the times – external and internal to the Fund – have been such that only a person of great conviction and fortitude could succeed in meeting the many challenges. You have done so with devotion, innovation, optimism and humility.’³³²

Afscheid van het IMF (1978). Met Ratan, mijn zuster Mieke Burgers-Witteveen, mijn opvolger De Larosière en mijn door Mieke voor de Boardroom geschilderde portret.

De persoonlijke redenen die ik had gegeven om mijn termijn als Managing Director niet te verlengen, werden bijzonder pijnlijk en dringend toen tegen de tijd dat wij weggingen bleek dat onze jongste zoon Paul Hodgkin-disease had gekregen. Hij studeerde in Leiden en ging naar onze huisarts, die het aanvankelijk niet onderkende. Daardoor is het blijven groeien en is pas later ontdekt dat het Hodgkin-disease was. Ratan en ik vonden het natuurlijk vreselijk en wilden de allerbeste behandeling voor hem die mogelijk was. Adviezen die wij kregen wezen op de Nederlandse specialist Karel Dieken in het kankerziekenhuis in Houston in Amerika. Hij ontwikkelde een nieuwe methode die veelbelovend leek. We zijn dus met Paul naar Houston gegaan.

Karel Dieken was een bijzonder aardige, warme en heel energieke man met veel ambitie om die methode verder te ontwikkelen. Wij hadden vriendschappelijk contact met hem, maar het ziekenhuis – een heel groot medisch-technisch ziekenhuis – had een erg onpsychologische benadering van de patiënten. Dat was vaak moeilijk voor Paul en ook voor Ratan. Als Paul een of ander onderzoek moest hebben, moest hij vaak op een gang zitten wachten. Het was allemaal niet met veel psychologisch begrip georganiseerd.

Wij besloten dat steeds een van ons beiden daar in Houston bij hem zou zijn. Ik had al gezegd, toen mij functies werden aangeboden, dat ik het tweede halfjaar van 1978 vrij wilde zijn en nog geen functies wilde hebben. Alleen werd ik al voorzitter van de Groep van Dertig (zie hoofdstuk 7). Dit kon wel omdat er maar twee keer per jaar werd vergaderd. Dus konden wij om de beurt een aantal weken in Houston zijn. Ratan wilde natuurlijk ook af en toe bij de kinderen in Nederland zijn. Zo hebben we heel veel contact met Paul gehad. Dat was bijzonder mooi. Het was een alleraardigste, zuivere jonge man die het allemaal goed opving. Hij heeft het vreselijk moeilijk gehad, maar hij heeft de behandelingen moedig doorstaan.

Het merkwaardige was echter dat er in de loop van de behandeling voor die ziekte telkens weer tegenvallers kwamen. Om te beginnen was het al jammer dat onze Nederlandse huisarts de ziekte niet tijdig ontdekte. Daarna, in Houston, moest hij bijzondere bestralingen ondergaan, maar het apparaat waarmee dat moest gebeuren was juist defect zodat die behandeling te lang moest worden uitgesteld. Daarna is bij die behandeling ook nog een fout gemaakt, waardoor er ook op verkeerde plaatsen werd bestraald. De speciale behandeling van dr Dieken was heel ingrijpend, want hij wilde een hoeveelheid van Pauls beenmerg wegnemen en invriezen, zodat het weer gebruikt kon worden wanneer door de chemotherapie het beenmerg te veel achteruitging. Dat waren heel pijnlijke behandelingen.

We logeerden in Houston in een appartementenhotelletje, waar veel mensen (vrienden en familie) zaten die de patiënten begeleidden. Ook kwam telkens een vriendin van Paul, Carolien Wetzelaar. Paul vond dat heerlijk. Dan logeerden we samen in dat appartement. Een goede beleving van dit alles was verder dat hij ons gezin dichter bij elkaar bracht, omdat we allemaal bloed voor hem moesten geven. Daarvoor kwamen Willem, Raoul en Julie ook naar Houston. We hebben toen gezamenlijk Kerstmis kunnen vieren, waarbij Paul juist een tijd uit het ziekenhuis mocht komen, maar wel extra zuurstof kreeg toegediend. Tijdens deze vakantie viel het Ratan en mij op dat Paul een gerijpte wijsheid toonde.

Ten slotte ging het toch heel goed en begin 1979, toen dat halfjaar zo’n beetje voorbij was en ik bij een bijeenkomst van de G30 in het Caribisch gebied was, bleek dat de Hodgkin-disease weg was. Het was een succes geweest. Er was niets meer te vinden en hij werd genezen verklaard. Hij kon terug naar huis. Maar zijn immuniteit was zodanig verzwakt dat, toen Ratan en hij naar het KLM-kantoor gingen om de terugreis te bespreken en er ineens een storm opstak, hij kou heeft gevat. Daar bleek hij toen niet meer tegen te kunnen. Hij kreeg longontsteking, hij kreeg veteranenziekte en moest onmiddellijk weer naar het ziekenhuis op de intensive care. Hij was er vreselijk aan toe. Dat was een ongelofelijke slag. Ik ben toen opgeroepen en heb de bijeenkomst van de G30 onmiddellijk in de steek gelaten en ben komen aanreizen. Hij lag aan de beademingsmachine. Het was vreselijk triest om te zien en de tranen rolden uit zijn ogen toen hij mij zag. Spreken kon hij niet meer. Er was niets meer aan te doen en de volgende nacht is hij overleden. Het was een afschuwelijke slag, voor Ratan nog veel meer dan voor mij. Het leek wel alsof alles voorbestemd was, dat het de tijd voor Paul was.

Met Ratan bij het graf van Paul

_______________

222. Deze gang van zaken heb ik destijds vrij uitvoerig beschreven in het eerste hoofdstuk van mijn onvoltooide herinneringen aan het IMF, dat bij het Rijksarchief ligt.

223. ‘Voorzitter, het was een gelukkig toeval dat u in 1973 Managing Director werd. U zocht deze functie niet zelf op; het is beter om te zeggen dat de functie u zocht. Het kostte meerdere mensen en overheden overtuigingskracht voordat u een bevestigend antwoord wilde geven.’ William B. Dale, ‘Remarks of Farewell to Mr. and Mrs. Witteveen’, 6 juni 1978, Washington

224. ‘Witteveen, een briljante academicus, die twee keer minister van Financiën was, is ook vice-president van de Soefi Beweging, [...] Vorige week kreeg de bescheiden en teruggetrokken Witteveen, 52, een baan waar hij innerlijke vrede nodig zal hebben: hij is aangesteld als Managing Director van het 125-landen tellende IMF. Die organisatie moet een nieuw mondiaal financieel systeem opzetten dat het huidige systeem moet vervangen dat door devaluaties van de dollar onderuit is gegaan.

http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,907695,00.html

225. www.imf.org

226. Dagboek IMF-periode, woensdag 28 april 1976

227. Dagboek IMF-periode, donderdag 20 september 1973

228. Dagboek IMF-periode, 2 januari 1974 / notitie ‘External Policies in the Current Situation’ (C/XX/Doc/74/3) bij World Economic Outlook 1974, 11 januari 1974, IMF

229. Toespraak World Banking Conference in Londen, 15 januari 1974, Garritsen de Vries, M., The International Monetary Fund 1972-1978, IMF, Washington DC, 1985, Volume I, pag. 312-313

230. Auteur van het driedelig boek The International Monetary Fund 1972-1978.

231. ‘Witteveen heeft van de World Economic Outlook een van de belangrijkste peilers van het Fonds gemaakt.’ Garritsen de Vries, M., The International Monetary Fund 1972-1978, IMF Washington DC, 1985, Volume II, pag. 790-791

232. Garritsen de Vries, M., The International Monetary Fund 1972-1978, Volume II, pag. 791

233. Dagboek IMF-periode

234. De Committee of Twenty is niet de huidige Groep van Twintig.

235. ‘Gezien de onzekerheid ten aanzien van de toekomstige energieontwikkelingen heeft het Committee besloten dat het voorstel van de Managing Director van het IMF met betrekking tot een tijdelijke extra faciliteit zo spoedig mogelijk moet worden uitgewerkt.’ Garritsen de Vries, M., The International Monetary Fund 1972-1978, Volume III, pag. 199

236. Garritsen de Vries, M., The International Monetary Fund 1972-1978, Volume I, pag. 317

237. Ibid., pag. 282

238. Ibid., pag. 325

239. Ibid., pag. 346, Table 7

240. Dagboek IMF-periode, maandag 15 april en dinsdag 16 april 1974

241. Dagboek IMF-periode, woensdag 3 april 1974

242. Dagboek IMF-periode, woensdag 3 april 1974

243. Dagboek IMF-periode, maandag I september 1975

244. Dagboek IMF-periode, maandag 27 oktober 1975 en dinsdag 28 oktober 1975

245. Garritsen de Vries, M., The International Monetary Fund 1972-1978, Volume I, pag. 346, Table 7

246. Ibid., pag. 344-345

247. Dagboek IMF-periode, dinsdag 2 september 1975

248. Garritsen de Vries, M., The International Monetary Fund 1972-1978, Volume I, pag. 346, Table 7

249. Ibid., pag. 346, Table 7

250. Ibid., pag. 347-348, Table 8

251. Ibid.

252. Garritsen de Vries, M., The International Monetary Fund 1972-1978, Volume I, pag. 428, Table 13

253. Ibid., pag. 454 en 428, Table 13

254. Volgens mijn herinnering betekent overindexering dat een aantal prijzen die in het algemeen weinig stijgen (zoals huren en vaste prijzen) uit de index – waarop de lonen in CAO’s worden afgestemd – worden gehaald. Die index stijgt dan meer dan de officiële prijsindex en de lonen dus ook. Die overindexering kwam dus tot uitdrukking in een index, die een aantal procenten boven de officiële prijsindex (= 100) uitkwam.

255. Dagboek IMF-periode, maandag 25 april 1977

256. Dagboek IMF-periode

257. James, H., International Monetary Cooperation since Bretton Woods, Washington DC, 1996, pag. 281

258. Dagboek IMF-periode, maandag 1 september 1975

259. Dagboek IMF-periode

260. Ibid.

261. Dagboek IMF-periode

262. Dagboek IMF-periode

263. Ibid.

264. Dagboek IMF-periode

265. Ibid.

266. Ibid.

267. Dagboek IMF-periode

268. Garritsen de Vries, M., The International Monetary Fund 1972-1978, Volume I, pag. 430, Table 13

269. Macer Hall, ‘Pre-Budget Report: They want to carry on spending all our money’, The Express, 10 december 2009; Palumbo, James, ‘On the Brink of Financial Armageddon’, Daily Mail, 28 november 2009

270. James, H., International Monetary Cooperation since Bretton Woods, Washington, 1996, pag. 268

271. ‘Het nieuwe systeem erkent een doelstelling van stabiliteit en relateert dit aan het bereiken van een grotere onderliggende stabiliteit van economische en financiële factoren.’ Garritsen de Vries, M., The International Monetary Fund 1972-1978, Volume III, Communiqués of the Interim Committee, January 7-8, 1976, pag. 227, par. 7(a)

272. Dagboek IMF-periode, maandag 5 januari 1976, dinsdag 6 januari 1976 en donderdag 8 januari 1967

273. Ibid., donderdag 15 januari 1967

274. Garritsen de Vries, M., The International Monetary Fund 1972-1978, Volume III, Communiqués of the Interim Committee, January 15-16, 1975, pag. 218-219, par. 5

275. Garritsen de Vries, M., The International Monetary Fund 1972-1978, Volume i, pag. 540-543, Table 18

276. Garritsen de Vries, M., The International Monetary Fund 1972-1978, Volume III, Communiqués of the Interim Committee, June 10-11, 1975, pag. 222, par. 9

277. Ibid., pag. 223-224, par. 5

278. Dagboek IMF-periode

279. Garritsen de Vries, M., The International Monetary Fund 1972-1978, Volume II, pag. 612

280. Garritsen de Vries, M., The International Monetary Fund 1972-1978, Volume III, pag. 563

281. Ibid., pag. 225

282. Garritsen de Vries, M., The International Monetary Fund 1972-1978, Volume III pag. 224

283. Een ‘enorme doorbraak bij de technisch complexe en politiek gevoelige vragen over een forse verhoging van de quota en een geleidelijke verwijdering van goud uit het monetaire systeem’.

284. Garritsen de Vries, M., The International Monetary Fund 1972-1978, Volume II, pag. 627

285. Dagboek IMF-periode, 1 t/m 5 september 1975

286. Ibid.

287. Garritsen de Vries, M., The International Monetary Fund 1972-1978, Volume II, pag. 651

288. Ibid., pag. 632

289. Dagboek IMF-periode, dinsdag 13 april 1976

290. ‘Er moet een redelijke formule gevonden worden voor een overeenkomst over transacties tussen monetaire autoriteiten onderling en in de markt, die afspraken inhoudt ter voorkoming van de terugkeer van een officiële prijs en inzake de door monetaire autoriteiten aan te houden hoeveelheid goud.’ En: ‘Een geschikte formule moet worden gevonden voor samenwerking met het Fonds in verband met de afspraken tussen de monetaire autoriteiten. Sommige landen zijn van mening dat deze samenwerking ook gerelateerd moet zijn aan de vermindering van de rol van reservevaluta in het internationale monetaire systeem.’ Garritsen de Vries, M., The International Monetary Fund 1972-1978, Volume III, pag. 221, par. (vi) en (vii)

291. Ibid., pag. 224, par. 6

292. Dagboek IMF-periode, zaterdag 30 augustus 1975

293. Dagboek IMF-periode, vrijdag 19 december 1975

294. ‘Ik weet dat u geen probleem zal hebben om zich deze gebeurtenis te herinneren. Ondanks de op handen zijnde Kerst was er geen merkbare toename van goede wil ten opzichte van u of uw juridisch adviseur. Dat is echter niet de reden, waarom ik deze gebeurtenis aanhaal. Het is meer de rangschikking aan de hoofdtafel. Daar zat u zelf, Emile van Lennep, minister Duisenberg, gouverneur Zijlstra en Conrad Oort. Vlakbij zat onze vriend Jacques Polak. [...] Een van onze collega’s kwam naar me toe en fluisterde in mijn oor: “Nederland moet erg leeg zijn vandaag.”’

295. Dagboek IMF-periode, donderdag 8 april 1976

296 Ibid.

297. Ibid., maandag, 3 november 1975

298. Dagboek IMF-periode, dinsdag 13 april 1976

299. Dagboek IMF-periode, dinsdag 4 mei 1976

300. Ibid., woensdag 5 mei 1976

301. Ibid.

302. ‘Op internationaal niveau ontmoette de Managing Director informeel vele financiële functionarissen om overeenstemming te verzekeren. Hij zag zijn rol in het uiteenzetten van opkomende consensus en het constateren van algemene principes, waardoor afspraken konden worden gemaakt. Op deze manier bracht hij vaak overeenstemming tot stand.’ Garritsen de Vries, M., The International Monetary Fund 1972-1978, Volume II, pag. 644

303. http://blogs.ft.com/wolfforum/2008/11/to-recreate-the-bretton-woods-ideal-we-must-first-look-at-its-history/

304. ‘Reform the International Monetary System’, 23 maart 2009

305. Volume of memorabilia, Managing Director – Places Visited, 1973-1975, Oct. 11 – Nov. 4

306. Dagboek IMF-periode, donderdag 30 oktober 1975

307. Dagboek IMF-periode, zaterdag 1 november 1975

308. Ibid., zondag 2 november 1975

309. Ibid., vrijdag 31 oktober 1975

310. Ibid.

311. Ibid., zaterdag 1 november 1975

312. Ibid., zondag 2 november 1975

313. Dagboek IMF-periode, zaterdag 6 augustus 1977

314. Garritsen de Vries, M., The International Monetary Fund 1972-1978, Volume I, pag. 550

315. Statement by the Managing Director on Meeting with Potential Creditors to the Supplementary Credit Facility, Document of International Monetary Fund and Not for Public Use, August 8, 1977 – 77/106

316. Garritsen de Vries, M., The International Monetary Fund 1972-1978, Volume I, pag. 557

317. Ibid.

318. ‘Witteveen vindt ondanks de intense druk van zijn baan tijd om elke ochtend en avond te mediteren. Hij ziet geen conflict tussen economie en de mystiek van de Soefi. [...] Net terug van de spoedvergadering van 14 naties in Parijs vorige week spreekt Witteveen, een slank en elegant persoon – die met zijn vrouw in Washington woont – rustig met Time over zijn economische filosofie en zijn religieuze overtuigingen. [...] Hij wil dat het IMF meer – en onder strengere voorwaarden – steun biedt aan landen, waarmee het economisch niet goed gaat. Hij gaat ervan uit dat lidstaten enkele nieuwe bepalingen in de statuten zullen goedkeuren, die het hem mogelijk maken om valutawisselkoersbeleid te voeren. Nog ambitieuzer is dat hij voor het IMF een rol als een centrale bank van de wereld ziet. [...] Bijzonder toepasselijk tussen de tien Soefi-regels van geloof [Soefi-gedachten] is de wet van de wederkerigheid: “Het vervullen van een gevoel van een zelfloos geweten tezamen met een gevoel van rechtvaardigheid voor de mensheid.” De sobere Nederlander brengt zijn versoberingprogramma’s met een diep gevoel van plicht.’

http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,915267,00.html

319. http://www.ft.com/intl/cms/s/0/5b1453da-ca8d-11e0-94d0-00144feabdc0.html

320. ‘Het is onze taak om landen bijeen te brengen en omvattende coöperatieve oplossingen te bevorderen. Ten tweede kunnen onze leningen meer doen teneinde crises te bedwingen en op te lossen. [...] Wij zien uit naar discussies met onze leden over hoe we onze leencapaciteit en het globale financiële veiligheidsnet over de hele linie kunnen verstevigen. Wij zullen creatief zijn als het nodig is.’ 2011 Annual Meetings, World Bank Group, International Monetary Fund, Washington DC, Adress by Christine Lagarde, Managing Director of the IMF, September 23, 2011

321. Garschagen, M. en M. Schinkel, ‘Hulp voor het wankele Westen’, NRC Weekend, 24-25 september 2011

322. http://www.imf.org/external/pubs/ft/survey/SO/2012/POL060712A.htm

323. Witteveen, H.J., ‘Zo’n klein tekort duwt eurozone in depressie’, NRC Handels-

324. European Economic Forecast (EEF), Spring 2012, European Economy 1/2012 (provisional version), pag. 96

325. Macro Economische Verkenning 2012, CPB, Sdu Uitgevers, Den Haag, 2011, tabel 4.1, pag. 61

326. ‘Het Fonds was in 1973 in gevaar, niet door verdwijning, maar door iets veel ergers: irrelevantie.’

327. ‘Niemand zou het Fonds vandaag de dag van irrelevantie beschuldigen.’

328. ‘Uw leiderschap, waarbij u zo bekwaam geassisteerd bent door onze oude collega Bill Dale en kon rekenen op onze uitstekende staf, heeft het mogelijk gemaakt het Fonds om te vormen tot een grote en uiterst actieve financiële instelling en heeft het weer teruggezet op zijn koers van regelaar van het monetaire systeem.’

329. Dale, William B., ‘Remarks of Farewell to Mr. and Mrs. Witteveen’, 6 juni 1978, Washington

330. ‘In zijn laatste speech in het toneelstuk [van William Shakespeare], zegt Othello: “Ik heb de staat een dienst bewezen en zij weten het.” U bent te bescheiden om dat te zeggen, maar u kunt claimen dat u 134 staten een dienst heeft bewezen en ze weten het. Zij weten het inderdaad en wij ook.’ Transcript of Joseph Gold, May 31, 1978, Washington DC

331. ‘Wij zullen u niet vergeten en willen dat u ons ook niet vergeet.’ Transcript of Joseph Gold, May 31, 1978, Washington DC

332. ‘Gedurende uw termijn waren de tijden – in en buiten het Fonds – zo dat alleen een persoon met een sterke overtuiging en standvastigheid de vele uitdagingen met succes kon aangaan. U heeft dat gedaan met toewijding, vernieuwingsgezindheid, optimisme en bescheidenheid.’ Dale, William B., ‘Remarks of Farewell to Mr. and Mrs. Witteveen’, 6 juni 1978, Washington

7

Bedrijfsleven 1979-1993

7.1 EERDERE COMMISSARIATEN

In de jaren ’63-’73 had ik – telkens als ik geen minister was – al enkele kortdurende commissariaten. Voor 1963 had ik naast de Nationale Levensverzekering-Bank (later Nationale Nederlanden), waar ik in dit hoofdstuk uitvoerig op inga, het grote textielconcern Nijverdal/Ten Cate, dat in 1959 mijn eerste commissariaat werd. Ik had dat overgenomen van professor A.N. Molenaar, een liberaal lid van de Eerste Kamer en hoogleraar in het arbeidsrecht in Leiden. Ik adviseerde hem al een aantal jaren wanneer hij in de Eerste Kamer over economische onderwerpen moest spreken. Zo kregen wij een goed contact en het was misschien aan hem te danken dat ik op een, toen nog onverkiesbare, plaats kwam van de kandidatenlijst voor de Kamer. Op die manier kon ik kort na mijn benoeming bij Nijverdal/Ten Cate in Almelo ook lid worden van de Eerste Kamer toen professor Molenaar onverwacht stierf.

Ik vond dat eerste commissariaat buitengewoon interessant, omdat ik als hoogleraar steeds de economie als geheel bekeek en hier nu van binnenuit kon zien hoe een bepaalde onderneming functioneerde en hoe daar de beslissingen werden genomen. Daarnaast had het ook een financieel voordeel, omdat ik als hoogleraar met een vrouw en vier kinderen en als hobby ‘mijn bibliotheek’ de eindjes maar net aan elkaar kon knopen.

Het begon toen echter juist slecht te gaan met de textielindustrie door concurrentie uit ontwikkelingslanden. Nijverdal/Ten Cate, dat in de afgelopen jaren vele kleinere ondernemingen had overgenomen, kreeg daar grote problemen mee. De president-directeur, dr W.T. Kroese, een uitstekende dynamische leider, wilde een fusie met de meeste andere textielondernemingen in die bedrijfstak om zo de markt te kunnen beheersen. Daar was echter in de kring van de familie Ten Cate, die nog grote aandelenpakketten bezat, veel verzet tegen. Dat leidde tot een heel moeilijke commissarisvergadering, waar uiteindelijk – iets wat ik later nooit meer heb meegemaakt – door stemming over dit belangrijke project moest worden beslist.

Ik heb – na daarover met vele directeuren en familieleden te hebben gesproken en daarover diep te hebben nagedacht – tegen gestemd. Dat bleek de beslissende stem te zijn. Kroese was er nogal ongelukkig over dat zijn voorstel dus werd afgewezen. Achteraf geloof ik toch dat het verstandig was om niet één zo’n alomvattend concern te maken. Wat nodig was, was sanering door inkrimping van de capaciteit en omschakeling naar betere kwaliteiten. In 1963 ben ik hier weggegaan, omdat ik minister werd.

Veel gunstiger voor mij was dat ik, kort na dit eerste commissariaat, in 1960 een mooie en belangrijke commissarisfunctie kreeg bij de Nationale Levensverzekering-Bank in Rotterdam. Daaruit is later de Nationale Nederlanden voortgekomen, waar ik na mijn politieke functie ben teruggekomen en zo lang ik commissaris kon zijn, ben gebleven. Hierop kom ik in § 7.7.2 terug.

Tussen beide ministerschappen in en voor het IMF, dat wil zeggen in de periodes ’65-’67 en ’71-’73, kreeg ik een aantal commissariaten, die ik dan weer moest opgeven wanneer zo’n alles opeisende politieke functie een beroep op mij deed. Deze commissariaten waren onderling heel verschillend en allemaal interessant, maar er is niet veel over te vertellen omdat ze zo kort duurden en er in die tijd geen bijzondere problemen waren.

Een uitzondering wil ik maken voor de Nieuwe Rotterdamsche Courant, waar ik in 1965 begon. De vergaderingen hadden een bijzonder karakter, omdat naast de bedrijfsmatige aangelegenheden en technische ontwikkelingen – waar de directeur, Wim Pluygers, uitstekend leiding aan gaf – ook gesprekken werden gevoerd over het redactionele beleid. De hoofdredacteur, dr M. Rooij, was daarbij aanwezig. Bij die gesprekken stond voorop dat de redactie onafhankelijk moest kunnen werken. Er was dus geen sprake van dat wij als commissarissen instructies zouden kunnen geven met betrekking tot het redactionele beleid. Wel werd het van belang geacht dat de hoofdredacteur door onze reacties een spiegel voorgehouden kreeg. Het uitgangspunt was alleen dat de Nieuwe Rotterdamsche Courant een liberaal dagblad moest blijven. Daarom ben ik ook gevraagd. Het trof mij dat een keer gezegd werd, ik denk door Rooij: ‘Een onderneming en ook een dagblad is een soort persoonlijkheid.’

Ik heb dat later bij zoveel commissariaten bevestigd gezien. De instelling en sfeer van een groot leider blijft vaak generaties lang de stijl van een onderneming bepalen. Maar die stijl blijft kwetsbaar, omdat deze door mensen wordt bepaald. In de huidige financiële crisis zien we dat weer op een dramatische manier. Als de leider van een onderneming geen spirituele afstemming heeft, waardoor hij geen evenwicht bewaart en afstand houdt van ontwikkelingen die zich gaan versnellen, kan de hele onderneming in de daardoor veroorzaakte crisis worden meegesleurd. In een voordracht voor het centrum Amsterdam van de Soefi Beweging op 30 mei 2010 (zie ook § 5.4) suggereer ik dat de overheid een poging zou moeten doen om de instelling van leiders in het bedrijfsleven om te buigen door in de leiding van bijvoorbeeld banken – waarin zij nu een groot financieel belang heeft gekregen – mensen met idealen te benoemen, waarbij de dienstverlening naar klanten weer vooropstaat. Een mogelijkheid hierbij is om voor zo’n beleid een speciale onderscheiding in het vooruitzicht te stellen.

In 1971 kwam ik terug, toen de Nieuwe Rotterdamsche Courant inmiddels het NRC Handelsblad was geworden door een fusie in 1969 met het Algemeen Handelsblad.

7.2 COMMISSARIATEN NA HET IMF

Na mijn functie bij het Internationaal Monetair Fonds kreeg ik – ik was inmiddels zevenenvijftig jaar – een aantal aanbiedingen voor interessante functies in het bedrijfsleven. Ik ambieerde echter geen zware fulltime functie, want ik wilde in de laatste periode voor mijn pensioenleeftijd genoeg tijd hebben om mij intensiever met het Soefi-werk bezig te houden. Een prachtig daarbij passend aanbod kreeg ik van de AMRO Bank. De beide topmannen, Jan van den Brink en Frits Karsten, kwamen mij al bij het IMF in Washington DC bezoeken om te vragen of ik adviseur wilde worden van de raad van bestuur van de AMRO Bank. Het zou een halftime functie zijn op het niveau van raad van bestuur, ik zou vergaderingen van de raad van bestuur bijwonen en een kantoor hebben, een voltijds secretaresse en een auto met chauffeur. Dat zou een prachtige basis zijn voor mijn werk in het bedrijfsleven.

Daarbij kwamen al snel twee mooie internationale functies: het lidmaatschap van de International Council van de Morgan Guaranty Trust en het Iidmaatschap van de European Council van General Motors. In 1978 had ik al een bijzondere internationale taak aangenomen, omdat mij was gevraagd voorzitter te worden van een op te richten Groep van Dertig, die een aantal internationale topdeskundigen op economisch en monetair gebied bijeen zou brengen. Deze verschillende internationale functies zouden mij in staat stellen internationale economische en monetaire ontwikkelingen vanuit verschillende oogpunten breed en diep te volgen en informatie op te doen voor de oplossing van dreigende problemen, zodat ik goede adviezen zou kunnen geven. Dat was een mooi vervolg op het IMF.

Daarnaast werd mij spoedig een aantal grote Nederlandse commissariaten aangeboden: de Koninklijke Nederlandse Petroleum Maatschappij (Shell), Nationale-Nederlanden, Robeco, Thyssen-Bornemisza, IHC-Caland, een interessante in hoge technologie gespecialiseerde onderneming, alsook Tabacofina, een wat kleinere Belgische sigarettenfabriek, en haar Nederlandse dochtermaatschappij Laurens. Ten slotte werd ik ook president-commissaris van Servire, een kleine spirituele uitgeverij waar Murshid Fazal Inayat Khan, het nieuwe hoofd van de Soefi Beweging, directeur van werd.

Alles bij elkaar was dat ongeveer de mooiste combinatie die ik mij kon voorstellen.

De meeste commissariaten heb ik overeenkomstig de statuten op mijn zeventigste jaar afgesloten of op mijn tweeënzeventigste jaar conform de wettelijke regeling. Alleen bij Shell was een regel dat een commissariaat maar tien jaar kon worden bekleed, dus dat liep in 1989 af.

7.3 DE GROEP VAN DERTIG

De Groep van Dertig (de Consultative Group on International Economic and Monetary Affairs) bracht een veelzijdige groep deskundigen bijeen: directeuren van centrale banken, van commerciële banken, vooraanstaande directeuren van grote bedrijven en hoogleraren in de internationale en monetaire economie. Er was een grote internationale spreiding: Amerika, Europa, Japan en Zuid-Amerika waren vertegenwoordigd. De groep vergaderde – dus onder mijn voorzitterschap – twee maal per jaar enkele dagen waarbij de verschillende aspecten van de wereldeconomie diepgaand werden besproken. Bijzondere onderwerpen werden vaak in kleinere werkgroepen nader onderzocht. De resultaten werden gepubliceerd in rapporten die meestal aan de internationale pers beschikbaar werden gesteld, soms in een persconferentie onder mijn leiding. De vergaderingen vonden in veel verschillende landen plaats. Ze waren buitengewoon interessant en stimulerend. Maar na een aantal jaren werd de combinatie mij te zwaar. Het bracht veel reizen met zich mee en de nodige voorbereiding. Zo zou het Soefi-werk toch in het gedrang komen. Daarom heb ik mij in 1985 teruggetrokken. Ik werd opgevolgd door Gordon Richardson, die president was geweest van de Bank of England.

7.4 THE INTERNATIONAL ADVISORY COUNCIL OF MORGAN GUARANTY TRUST COMPANY

Dit was, denk ik, het meest prestigieuze gezelschap op internationaal terrein dat men zich kan voorstellen. Deze adviesraad van een van de grootste en meest vooraanstaande Amerikaanse banken vergaderde eens in de negen maanden, in verschillende delen van de wereld. De vergaderingen werden uitstekend voorbereid met interessante rapporten over de internationale economie en over bepaalde aspecten hiervan, met name van ontwikkelingen in de Verenigde Staten. Vooral de besprekingen over de Amerikaanse economische situatie vond ik buitengewoon leerrijk. De econoom van Morgan Guaranty had daarover een diepgaande kennis. ’s Avonds waren er vaak diners met echtgenotes. Maar toen al dat internationale werk mij te veel werd, heb ik van zowel de Groep van Dertig als van deze International Council het lidmaatschap opgezegd.

Mijn meeste relaties in het bankwezen en het bedrijfsleven begrepen overigens niet goed dat ik zulke prestigieuze functies opgaf.

7.5 DE EUROPEAN COUNCIL VAN GENERAL MOTORS

Dit was een klein gezelschap waar het topbestuur van General Motors, tot 2006 het grootste automobielconcern ter wereld, samenkwam met bijzondere politieke en economische deskundigen uit verscheidene Europese landen; een gezelschap van in totaal ongeveer tien personen. Voor Frankrijk was er bijvoorbeeld Raymond Barre, onder meer oud-minister van Economische zaken en Financiën (1976-1978) en oud-minister-president (1976-1981), die fascinerende bijdragen kon geven. Mijn taak was het vooral om de ontwikkelingen in de Benelux en Scandinavië samen te vatten en daarnaast mijn visie te geven op de internationale monetaire ontwikkelingen. De vergaderingen waren boeiend en vonden plaats in Londen of andere Europese steden waar General Motors bedrijven had.

Eens in het jaar nodigde General Motors ons uit om de fabriek in Detroit te bekijken. We mochten daarna soms een testrit maken op de ‘proving grounds’ iets buiten Detroit. Een aantrekkelijk aspect van deze functie was dat aan alle leden van de Council telkens een andere auto in gebruik werd gegeven. Er werd over dit gebruik gezegd: ‘This is no perk’, geen extraatje boven op het salaris, want het is voor ons zeer nuttig om te horen hoe jullie de verschillende auto’s vinden.

Eén keer kreeg ik de zeer sportieve Opel Monza coupé, een sterke en snelle auto met een schuifdak, waarmee ik samen met Ratan heerlijke tochten door Zwitserland heb gemaakt. Wij vonden het een zalige auto.

7.6 ADVISEUR AMRO BANK

Het adviseurschap bij de AMRO Bank gaf mij weer een ander venster van waaruit ik de economische ontwikkelingen kon bekijken. Het was ook waardevol om te zien hoe zo’n grote algemene bank functioneert. Ik gaf advies over het algemene beleid van de bank en met betrekking tot de ontwikkeling van het internationale netwerk en de internationale kredietverlening. Wat het laatste aspect betreft maakte ik een model voor de berekening van de landenrisico’s, waarbij de maximale omvang van het krediet voor een land gerelateerd werd aan de economische omvang ervan.

Ook reisde ik veel voor de bank in representatieve functies: het geven van voordrachten en het deelnemen aan seminars. Verder ontwierp ik het eerste algemeen economische hoofdstuk van de jaarverslagen. Daar ging ik vaak uitvoerig in op de oorzaken en gevolgen van internationale kapitaalbewegingen die van steeds grotere betekenis werden, ook voor valuta’s en de economische ontwikkelingen. Dit was een fascinerend aspect.

Met al die activiteiten bleef ik toch werken in de marge van dit wijdvertakte bankbedrijf. Het was ondoenlijk om in de beperkte tijd die ik voor de bank beschikbaar had veel meer te doen. Zo werd mij algauw gevraagd of ik fulltime lid van de raad van bestuur wilde worden. Maar dat paste niet bij mijn voornemen om meer tijd te gaan geven aan het Soefi-werk.

Het meeste contact over grote beleidsproblemen had ik met Fop Hoogendijk, een boeiende en intelligente man met gevoel voor humor, in wie ik het duidelijkst de instelling zag van een internationale bankier. Hij had een groot internationaal netwerk met veel vrienden en had vaak creatieve ideeën, waarover ik interessante gespreken met hem had. Ik heb hem ondersteund in zijn idee om samen te gaan met de in Genève gevestigde Trade Development Bank van de geniale Zuid-Libanese financier Edmond J. Safra. Daarbij hoorde ook de Republic National Bank in New York. Die bank had een heel bijzondere klantenkring en specialiseerde zich in de geld- en valutahandel. Dat leek ons mooi te passen bij de AMRO Bank; een aanvulling op de activiteiten van de bank die een enigszins behoudend karakter dreigden te krijgen. Wij bereikten een goede overeenkomst met Safra, maar de raad van bestuur vond het te riskant en wees het plan af. Ik heb dat jammer gevonden.

Later heeft Roelof Nelissen als voorzitter van de raad van bestuur zich meer gericht op een fusie met de Belgische Generale Bank, maar dat lukte niet. Toen het Nederlandse overheidsstandpunt ten aanzien van toelaatbare Nederlandse fusies veranderde – in verband met de betekenis van de grotere Europese markt werd het nu van belang gevonden om sterker te staan in de Europese concurrentie – kwam de fusie met de Algemene Bank Nederland. Zo werd het de ABN AMRO. Deze combinatie met het wereldwijde kantorennet van de Algemene Bank Nederland was heel mooi.

De verkoop en de opknipping van de ABN AMRO, die nu tot zo’n treurig resultaat heeft geleid, zie ik als een heel ongunstige ontwikkeling voor de Nederlandse economie.

Dit doet het licht vallen op een leemte in ons financieel-politieke instrumentarium: wij missen een bevoegdheid van de regering om grote fusies van voor onze economie belangrijke ondernemingen te toetsen en eventueel te verbieden.

7.7 NEDERLANDSE COMMISSARIATEN

Deze commissariaten gaven mij weer een andere reeks vensters waardoor ik de economische en monetaire ontwikkelingen van binnenuit kon bekijken en begrijpen. Het waren boeiende functies, waarbij er grote verschillen waren in de invloed die de commissaris kon uitoefenen. Het commissariaat is in zekere zin een merkwaardige functie, want als toezichthouder heeft de commissaris een grote verantwoordelijkheid, maar vooral bij grote concerns zijn zij toch afhankelijk van de informatie van het bestuur. Wanneer het met een onderneming goed gaat, is de taak van commissarissen tamelijk beperkt: het zo goed mogelijk volgen van de ontwikkelingen en van het functioneren van het bestuur. Voor het bestuur vormt de raad van commissarissen dan een waardevol klankbord om het beleid te toetsen. Veel belangrijker wordt de taak van commissarissen, en soms met name van de voorzitter, als er meningsverschillen ontstaan in het bestuur of bijzonder ingrijpende beslissingen moeten worden genomen. Ik zal hier alleen voor enkele commissariaten kort samenvatten op welke punten ik een bijzondere bijdrage heb kunnen leveren.

7.7.1 Koninklijke Nederlandse Petroleum Maatschappij (Shell)

Shell is een gigantisch concern met activiteiten over de hele wereld. Het was een intensief commissariaat met maandelijkse vergaderingen van de zogenaamde ‘Conference’: de commissarissen van de Nederlandse Koninklijke en van de Engelse Shell Transport and Trading bij elkaar. Die vergaderingen werden beurtelings gehouden in Den Haag en in Londen. Voor de vergadering in Londen reisde ik al de voorgaande middag of avond naar Londen en logeerde daar in een plezierig hotel. Ik heb er goede herinneringen aan dat ik dan na het ontbijt en voordat ik voor de vergadering werd opgehaald een wandelingetje maakte en een kwartiertje rende in het Hyde Park. Dat deed mij veel goed.

In die vergaderingen werd het concern als geheel bezien, terwijl het juridisch nog uit een combinatie van de Nederlandse en Engelse tak bestond, een combinatie waarbij de Nederlandse Koninklijke 60 procent van de aandelen had. De Nederlandse commissarissen en directeuren hielden aan die verhouding bij bepaalde discussies en besluiten sterk vast.

De commissarissen werden uitstekend voorgelicht. Er werden goed uitgewerkte toekomstscenario’s besproken en voor alle investeringen van betekenis werd een uitvoerige winstprognose gegeven. Daarnaast werden we geïnformeerd door de directeuren van alle belangrijke onderdelen van het concern: de olie- en gaswinning, de raffinaderijen, de steenkool, de chemie, enzovoort, die daartoe persoonlijk bepaalde vergaderingen bijwoonden. Ook kregen commissarissen de gelegenheid om een keer een van de Shell-vestigingen in het buitenland te bezoeken. Ik heb in dat kader een boeiend bezoek gebracht aan de Australische Shellmaatschappijen.

Vier commissarissen van de Koninklijke Nederlandse Petroleum Maatschappij (Shell): J. Zijlstra, E.P. Wellenstein en H.F. van den Hoven, 1986

Mijn bijdragen aan de discussies zijn er vooral twee geweest. In de eerste plaats stelde ik herhaaldelijk het criterium aan de orde waartegen investeringsprojecten werden afgewogen. Daarvoor nam men een ‘real terms earning power’ (reëel rendement) van 15 procent. Dat leek mij buitengewoon hoog vergeleken bij de lage rente waartegen Shell kon lenen en ook vergeleken bij het dividendrendement. Natuurlijk moest het hoger dan de rente zijn, want er bestond altijd veel risico bij die projecten. Maar het verschil leek mij toch erg groot. Ik was bang dat daardoor op den duur de olie- en gasproductie niet voldoende zou worden uitgebreid.

Dat is in 2004, toen ik als commissaris allang weg was, ook duidelijk gebleken met heel ongunstige gevolgen voor de aandeelhouders en het concern. Door te weinig investeringen vanwege de rendementsnormen die daarvoor gesteld waren, zijn de oliereserves van Shell niet op peil gebleven. Het bestuur spant zich nu in door investeringen in zeer grote en soms riskante projecten de reserves weer op peil te brengen.

Daarnaast heb ik gewaarschuwd tegen de neiging – in de toekomstscenario’s – om de sterke prijsstijging van olie en gas naar de toekomst te extrapoleren. Ik had mij ook in het kader van de Groep van Dertig in de functionering van de oliemarkt verdiept. Binnen de Groep van Dertig hadden wij de oliemarkt in een werkgroep besproken, waarbij ook de machtige Saoedische olieminister sjeik Ahmed Zaki Yamani aanwezig was. Ik legde daar uit dat in de oliemarkt, zoals ook in sommige andere markten, vaak een cyclisch proces ontstaat met een betrekkelijk lange periode. De oorzaak daarvan is dat zowel de gevraagde als de aangeboden hoeveelheid traag reageert op de olieprijs. Als een tekort ontstaat, leidt dat snel tot een grote prijsstijging; maar volgens econometrische onderzoekingen duurt het gemiddeld tien jaar voordat de gevraagde en de aangeboden hoeveelheid zich aanpassen. Een prijsstijging zal dus niet almaar doorgaan; er komt ook weer een terugslag, waarbij de olieprijs weer daalt.

Sjeik Yamani was het daarmee eens, waardoor Saoedi-Arabië een matigende invloed uitoefende op de olieprijs in het kartel van de olieproducenten (OPEC). Ik denk dat dit een van de punten is waar het werk van de Groep van Dertig een onmiddellijk gunstig effect heeft gehad. Ook voor Shell was het belangrijk om zich bij de langetermijnplanning bewust te zijn van dit cyclische karakter van de oliemarkt. In een voordracht bij de Council on Foreign Relations in New York heb ik al tijdens mijn IMF-tijd gewezen op de trage reacties in de energiemarkt op prijsveranderingen. Dit is de zogenaamde ‘varkenscyclus’ in de olie. Door bijvoorbeeld de eurocrisis, die resulteert in een lagere vraag naar olie en dus lagere prijzen, stellen oliemaatschappijen kostbare investeringen die niet direct rendabel zijn uit. Hierdoor ontstaan tekorten en stijgen de prijzen weer. Investeringen zullen vervolgens opnieuw tot een overschot en lagere prijzen leiden. Een voortdurende cyclus. De Saoedi’s zijn daarom tot nog toe altijd gericht geweest op het zoveel mogelijk bewaren van een zeker evenwicht op de oliemarkt door meer of minder olie te produceren.

7.7.2 Nationale-Nederlanden

Dit was mijn op één na eerste commissariaat en het was bijzonder mooi en aantrekkelijk. Het kwam al in 1960, toen het nog De Nationale Levensverzekering-Bank in Rotterdam was.

Het was een heel conservatieve en rijke verzekeringsmaatschappij. Het bestuur had een ijzersterke positie. Van de commissarissen werd niet erg veel verwacht. Sommigen waren gekomen als directeuren van overgenomen verzekeringsmaatschappijen en die bevonden zich dus eigenlijk al in een ondergeschikte positie. Bijzonder ouderwets was het dat de notulen van de vergaderingen niet van tevoren werden rondgezonden maar, in een boek opgeschreven, op de vergadering werden voorgelezen. Veel discussie kwam daarover dan uiteraard niet tot stand.

Voor mij werd het interessanter toen ik ook gevraagd werd als plaatsvervangend lid van de commissie van toezicht. Deze commissie had drie leden en drie plaatsvervangende leden. De plaatsvervangers kwamen in actie wanneer een van de leden op reis was of op een andere manier niet beschikbaar. De commissie had een reële taak: alle leningen boven een bepaald bedrag moesten door de commissie worden goedgekeurd. Wij kregen dus uitvoerig gemotiveerde voorstellen waarin het risico en de aantrekkelijkheid van de lening werden uiteengezet. Wanneer ik vragen had of twijfel, telefoneerde ik daarover met de betreffende directeur. Die gaf mij dan verder uitleg; vaak was een belangrijke motivering dat door dat krediet een relatie werd verstevigd waardoor ook meer verzekeringen konden worden afgesloten. Maar het moest natuurlijk niet te veel risico opleveren. Ook in dat opzicht was het bestuur conservatief. Er werd weinig risico gelopen en er werden grote reserves gevormd.

Dit commissariaat werd enkele malen onderbroken door mijn ministerschappen en mijn vertrek naar Washington voor het IMF. In 1963, vlak voordat ik minister van Financiën werd, kwam de fusie met De Nederlanden van 1845, waaruit de Nationale-Nederlanden (NN) geboren is. Ik heb daarover nog juist een vertrouwelijke bespreking bijgewoond. De Nederlanden van 1845 was meer internationaal gericht; er kwam dus een wat meer open instelling maar het bleef een zeer behoudend bedrijf dat grote reserves vormde voor alle mogelijke risico’s. Mijn bijdrage heeft er onder meer uit bestaan om vraagtekens te zetten bij de noodzaak van al die reserves, waardoor natuurlijk minder dividend werd uitgekeerd.

Er waren altijd interessante discussies, maar voor mij werd het boeiender toen ik lid werd van het zogenaamde Presidium (de commissie van toezicht bestond na de fusie niet meer), een controlerend orgaan bestaande uit de voorzitter van de raad van commissarissen en twee andere commissarissen dat een speciaal toezicht uitoefent. Dit werd vooral belangrijk toen gedacht werd aan samenwerking en fusie met andere verzekeringsmaatschappijen of banken. In die onderhandelingen heb ik met mijn onderhandelingservaring en economisch inzicht een bijdrage kunnen leveren. Eerst is een poging gedaan met een Engelse verzekeringsmaatschappij, de Royal Insurance Company (nu RSA Insurance Group plc). Daar kwam echter niets van terecht, want deze had een totaal tegengestelde reserverings- en uitkeringspolitiek. Hun beleid was er juist op gericht zoveel mogelijk dividend uit te keren om daarmee de aandelenkoers hoog te houden. Dat paste dus helemaal niet bij het voorzichtige reserveringsbeleid van Nationale-Nederlanden. Later is gesproken met de Belgische Banque Bruxelles Lambert, een mooie bank die ook Belgische verzekeringsactiviteiten omvatte en een zeker internationaal netwerk had. Het leek aantrekkelijk maar het kon niet dadelijk slagen, omdat enkele grote aandeelhouders zich verzetten en te veel eisen stelden. In mijn tijd als commissaris is het dus niet gelukt, maar in een latere periode is het er alsnog van gekomen. Het is een heel goed werkende combinatie geworden voor Nationale-Nederlanden, die ook een goede Belgische directeur heeft opgeleverd in de persoon van Michel Tilmant.

In 1990 begonnen de onderhandelingen over een fusie met de Nederlandsche Middenstandsbank (NMB). Het leek ons dat samengaan met een bank veel synergie zou geven en de Nederlandsche Middenstandsbank was aantrekkelijk omdat ze sinds een aantal jaren ook de Postbank omvatte. Die had ook de postgirodienst, waar bijna alle Nederlanders een girorekening hadden. De fusie-onderhandelingen verliepen bijzonder moeilijk. De Nederlandsche Middenstandsbank stelde vrij hoge eisen, het bestuur van Nationale-Nederlanden ging daar naar mijn gevoel iets te ver in mee. Er kwam dan ook sterk verzet van de aandeelhouders, ook van Robeco, die een groot aandelenpakket bezat. Dat bracht mij in een wat moeilijke positie, want ik was intussen ook president-commissaris van Robeco geworden. Ik heb mij naar mijn Robeco-collega’s en ook in het openbaar duidelijk voor de fusie uitgesproken.

In de verdere onderhandelingen heb ik een vrij grote rol kunnen spelen en de voorwaarden voor Nationale-Nederlanden nog wat kunnen verbeteren. Toch bleef er kritiek in de publiciteit en het bestuur begon te aarzelen en zich af te vragen of een fusie met de Nederlandse verzekeringsconcurrent AEGON niet beter zou zijn. Ik was intussen voorzitter van de raad van commissarissen en dus het Presidium geworden en ging samen met Chris van Veen, een ander lid van het Presidium van NN en voormalig staatssecretaris Binnenlandse Zaken in het kabinet-De Jong, lunchen met het bestuur. Zij vertelden over hun aarzelingen. Ik heb mij daar sterk tegen gekeerd en gezegd dat daar geen sprake van kon zijn, dat de combinatie met de Nederlandsche Middenstandsbank een uitstekende was terwijl een samengaan van de twee grote verzekeringsmaatschappijen problemen zou opleveren met de mededingingsautoriteiten. Chris van Veen steunde mij en daarmee werd het pleit beslecht. De fusie is toen in 1991 doorgezet en is een groot succes geworden. De nieuwe onderneming kreeg de naam Internationale Nederlanden Groep (ING).

In ING werden grote reserves van de verzekeringmaatschappij (NN) gebruikt om het bankbedrijf (NMB) uit te breiden. Zo is ING bijvoorbeeld succesvol geweest met de ontwikkeling van de Direct Bank, een eenvoudige bank met maar enkele diensten waardoor deposito’s een hoge rente konden geven (zoiets als Roparco). Die Direct Bank groeide heel sterk in de Verenigde Staten. Maar later bleek dat – volgens de Amerikaanse regelgeving – de daaruit voortkomende sterk groeiende middelen ook in de Verenigde Staten moesten worden belegd. Veel daarvan is daarom belegd in Amerikaanse hypotheken waaruit later de financiële crisis ontstond, wat grote problemen gaf en grote verliezen veroorzaakte, zodat eind 2008 en begin 2009 de koers van ING enorm is gedaald en de overheid zich gedeeltelijk voor deze beleggingen garant heeft moeten stellen. De Europese Commissie heeft aan de goedkeuring van deze overheidssteun de voorwaarde gesteld dat de bank- en verzekeringsactiviteiten weer moesten worden gesplitst. ING zou anders in de Europese markt een te sterke positie krijgen.

De financiële crisis heeft iets bijzonder duidelijk gemaakt, dat geleidelijk te veel was vergeten. Het financiële systeem van banken en verzekeringsmaatschappijen berust op vertrouwen. Spaarders, deposanten en verzekeringnemers moeten volledig kunnen vertrouwen dat de bank of verzekeringsmaatschappij de aangegane verplichting kan nakomen. Ontstaat er enige twijfel over een bank dan komt er een run op de bank. Velen willen hun geld weghalen, waardoor de bank in de grootste problemen komt. Banken worden daardoor zelf angstig en voorzichtig met de kredietverlening. Dat bedreigt de economische gezondheid, want kredietverlening is als ‘de bloedsomloop in ons lichaam’.

Afgesproken was dat het voorzitterschap van het nieuwe concern beurtelings door een directeur van Nationale-Nederlanden en van de Middenstandsbank zou worden vervuld. Eerst werd het de president van de Middenstandsbank, Wim Scherpenhuijsen Rom. Maar na enige tijd verschenen in de Volkskrant bijzonder kritische beschouwingen over investeringen in een bepaald bedrijf die Scherpenhuijsen Rom vele jaren geleden persoonlijk had gedaan en waaraan de bank ook grote kredieten had gegeven, hetgeen tot desastreuze verliezen van de Middenstandsbank had geleid. De Volkskrant bespeurde hier in 1992 een slecht, zo geen oneerlijk beleid: Scherpenhuijsen Rom had vanwege een persoonlijke winstverwachting en speculatie de bank in gevaar gebracht.

Het was lang geleden gebeurd, dus wij hadden de neiging om te zeggen: ‘Het is jammer geweest, maar het is niet meer te veranderen.’ Scherpenhuijsen Rom zei zelf: ‘Het was onverstandig.’ Maar de publiciteit ging door. De Volkskrant bleef schrijven.

In het college van commissarissen werd daarop gezegd dat wij het toch nader zouden moeten onderzoeken. Ik ging daarop met Godfried van der Lugt, die vroeger directeur van de Postbank was geweest en nu vicevoorzitter van ING, naar De Nederlandsche Bank, die in haar toezichthoudende functie een diepgaande kennis moest hebben over deze netelige kwestie. Wij spraken met Nout Wellink, de president-directeur, en met mededirecteur Henk Brouwer, die de zaak het beste kende omdat hij als thesaurier-generaal (de monetaire topambtenaar) op het ministerie van Financiën erbij betrokken was geweest toen die grote verliezen het voortbestaan van de bank bedreigden. Beiden bleken het een ernstige zaak te vinden. De vraag kwam daarom op of Scherpenhuijsen Rom die ongelukkige beleggingen uit eigen privéfondsen had gedaan of met een krediet van de bank. Dat was niet duidelijk.

Godfried van der Lugt en ik gingen daarom direct naar Wim Scherpenhuijsen Rom, zochten hem op in zijn kantoor en vroegen hem hoe dat was gegaan. Hij wist het niet meer, maar liet zijn accountant het nazien. Die belde spoedig terug en rapporteerde dat Scherpenhuijsen Rom inderdaad de hele transactie, zijn privéaankoop van aandelen, met een krediet van de bank had gefinancierd. Dat maakte de kwestie duidelijk ernstiger; op een gegeven moment zou ook in de publiciteit naar voren kunnen komen dat de president-directeur met een krediet van de bank persoonlijke investeringen had gedaan en ervoor had gezorgd dat de bank grote kredieten had gegeven, wat uiteindelijk tot desastreuze verliezen voor de bank had geleid. Ik heb Wim toen gezegd: ‘Dan geloof ik dat je moet aftreden.’ Hij had al eerder gezegd daartoe bereid te zijn en hij zei direct: ‘Ja, dat vind ik ook.’ Hij was dus heel loyaal.

Daarmee was de kogel door de kerk. Het bestuur en de commissarissen werden bijeengeroepen en daar deelde ik dit besluit mee. Verschillende van de vroegere commissarissen van de Middenstandsbank vonden het vervelend en stelden er vragen over, maar er was niets meer aan te doen. Het was in zekere zin een ontsporing, zoals die nu op veel grotere schaal bij veel banken is ontstaan. In die tijd was de publieke opinie daartegenover bijzonder kritisch.

Dat de huidige crisis zo ernstig kon worden hangt ermee samen dat de publieke opinie niet zo kritisch was en de toezichthouders te gemakkelijk grote riskante kredieten toelieten, zoals bij de zogenaamde subprime hypotheken. Sub-prime hypotheken zijn hypotheken aan mensen die rente en aflossingen niet uit hun inkomen zouden kunnen betalen.

Er moest dus aanstonds een nieuwe president komen. Daarvoor kozen wij Aad Jacobs, die al lang directeur van Nationale Nederlanden was en een uitstekende belegger was gebleken. Hij moest vanuit een vakantieadres worden teruggeroepen.

Daar heeft de ING een voortreffelijke president mee gekregen. Hij bleek niet alleen bijzonder kundig maar ook besluitvaardig en dat is een belangrijke kwaliteit bij het leiden van een onderneming. Het was bovendien een aardige man, die algemeen werd gewaardeerd. Ik had een heel goed contact met hem en ben tot nu toe bevriend met hem gebleven. Hij had nog college bij mij gelopen in Rotterdam. Hij heeft ING krachtig verder gestuurd en in 1995 de overname van de Londense bank Barings Brothers doorgezet. Die overname zette ING internationaal op de kaart.

7.7.3 Robeco

Met Robeco, de grote vermogensbeheerder in Rotterdam, heb ik een bijzondere relatie gehad omdat ik in een eerdere fase al als adviseur van Robeco had gewerkt. Ik ging er dan een dag in de week heen, maakte de besprekingen van de beleggingscommissie mee en deed ook onderzoek naar formules om de juiste koers van aandelen beter te bepalen.

Daarna kwam het commissariaat, waar de gesprekken over de economische ontwikkelingen in de wereld natuurlijk een kolfje naar mijn hand waren. Het volgen van alle internationale economische ontwikkelingen bleef toch het centrum van mijn werkzaamheden. In de vergaderingen kon ik een achtergrond schetsen die voor beleggingsbeslissingen van groot belang was. Jelle Zijlstra was in die tijd ook commissaris; ik nam hem vaak mee in de auto waar we mooie voorgesprekken hadden en dan gingen onze ideeën in de vergaderingen meestal in dezelfde richting.

Ik heb daar overigens wel geleerd hoe moeilijk beleggen is. Een memorabele opmerking, tijdens een van de vergaderingen van de beleggingscommissie die ik toen als adviseur bijwoonde, was: ‘Het gaat toch altijd anders.’ Dat was de ervaring bij beleggingen in bepaalde aandelen; maar ook de algemene economische ontwikkeling stelt ons vaak voor verrassingen. Het volgen en enigszins voorzien van veranderingen in de conjunctuurbeweging was voor Robeco natuurlijk belangrijk. Robeco had destijds een uitstekende medewerker en bekende ‘beleggingsspecialist’, Jaap van Duijn, die daarin gespecialiseerd was en regelmatig rapporten voor ons maakte over de World Economic Outlook. Hij was goed op de hoogte van de conjunctuurtheorie en kon laten zien hoe de kleine voorraadschommelingen van alle mogelijke producten – de zogenaamde ‘Kitchin-cyclus’ – en de langere conjunctuurgolf – de ‘Juglar’ – over elkaar heen speelden. Het gaf ons een bijzonder inzicht in toekomstmogelijkheden en risico’s van beleggingen.

Toen Hemmo Nauta zich in 1977 terugtrok als voorzitter van de raad van commissarissen, nam ik die taak over. Zo kreeg ik meer bemoeienis met organisatorische ontwikkelingen: het opzetten van nieuwe fondsen en de voorbereiding van een nieuw gebouw. Een moeilijke kwestie deed zich voor bij Rodamco, het onroerendgoedfonds van Robeco, dat aantrekkelijk voor aandeelhouders was omdat het bestuur beloofde dat de aandelen altijd tegen de intrinsieke waarde verkocht konden worden aan Rodamco. De aandeelhouders kregen dus een onroerendgoedbelegging, die toch liquide was en ieder ogenblik te gelde gemaakt kon worden. Zolang de onroerendgoedprijzen stegen en verdere stijging werd verwacht, kon Rodamco dus steeds nieuwe aandelen uitgeven en zo de portefeuille van woningen en winkels verder uitbreiden. Maar toen de huizenprijzen gingen dalen en beleggers wegliepen, zou Rodamco bankkredieten moeten opnemen of onroerend goed moeten verkopen, wat bijzonder onaantrekkelijk was. Daarom hebben wij toen de conclusie moeten trekken dat het fonds ‘gesloten’ moest worden, zodat aandeelhouders hun stukken niet meer tegen de intrinsieke waarde (taxatiewaarde van alle onroerende objecten) aan Rodamco konden terugverkopen. Door de sluiting van het fonds wordt de prijs, waarvoor aandeelhouders kunnen verkopen, een marktprijs die kan dalen onder de intrinsieke waarde van het onroerend goed. Dat gebeurde dus ook. Dat was een nadeel voor de aandeelhouders en het kwam niet overeen met wat het bestuur had beloofd. Ik had met die beslissing daarom zelf veel moeite en heb lang met het bestuur naar alternatieven gezocht.

7.7.4 Thyssen-Bornemisza

Dit commissariaat ging over de belegging van het persoonlijk vermogen van baron Hans Heinrich von Thyssen-Bornemisza (1921-2002). Zijn grote vermogen werd belegd in ondernemingen waarvan een interessante toekomst werd verwacht. Het was de taak van het bestuur om die ondernemingen te volgen, er een zekere leiding aan te geven en te beoordelen of het een interessante belegging bleef. Als dat niet het geval was, moest eventueel weer een andere onderneming worden gevonden die aantrekkelijk was. Daarover spraken wij dus. Dat was zeker interessant, maar er was een grote moeilijkheid. Het succes van een onderneming was vaak niet blijvend, omdat het afhing van de mensen die er leiding aan gaven. Er werd bij een overname wel afgesproken dat het bestuur een zekere tijd zou aanblijven, maar dat duurde vaak niet zo lang en hun interesse verminderde ook. Ik heb dat zien gebeuren bij Interpool, een door Thyssen-Bornemisza (TB) overgenomen Amerikaans bedrijf, dat zich richtte op het leasen van containers aan verschillende rederijen over de wereld. Mijn zoon Raoul werkte daar en hij kwam een keer in een vergadering van de raad van commissarissen van TB met de president van Interpool mee om een toelichting op de resultaten te geven.

Later, toen ik geen commissaris meer was en het in de containermarkt slecht ging, wilde Thyssen-Bornemisza Interpool verkopen. Enkele leden van de directie van Interpool, met inbegrip van Raoul, die waren afgetreden en een eigen onderneming hadden opgericht (voor het leasen van chassis waarop containers over de weg worden vervoerd), hebben Interpool toen kunnen overnemen voor een veel lagere prijs dan waarvoor het door Thyssen-Bornemisza destijds was gekocht. Zij hebben het goed en energiek ontwikkeld en de markt ging weer omhoog. Zo is Interpool weer een florerende onderneming geworden. Raoul heeft daar jarenlang succesvol kunnen werken als financiële man en heeft ten slotte door de verkoop van Interpool een mooi fortuin gekregen.

7.7.5 Tabacofina en Laurens

Het Belgische concern Tabacofina bezat ook een sigarettenfabriek in Den Haag, Laurens. Van beide werd ik commissaris, bij Laurens presidentcommissaris. Het was een aardig klein bedrijf: twee directeuren die het heel goed deden. Wij kwamen enige malen per jaar bijeen om de gang van zaken te bespreken. Het gesprek ging ook vaak over de vraag hoe de gezondheidsbezwaren van sigaretten beperkt zouden kunnen worden met filters en dergelijke. Reclame was van overwegend belang. Aan het einde van mijn periode als commissaris in 1991 werden Tabacofina en Laurens overgenomen door de Engelse tabaksfirma Rothmans.

7.7.6 IHC-Caland

IHC-Caland was een bijzondere onderneming, die zich bezighield met het ontwerpen en bouwen van gespecialiseerde hoogtechnologische baggervaartuigen en schepen voor olie-exploratie op zee. De werf in Kinderdijk, waar de baggerschepen werden gemaakt, verzorgde begin jaren tachtig – naar mij gezegd werd – circa 40 procent van de wereldmarkt. Zij konden dit voortzetten door telkens meer geavanceerde baggertechnieken te ontwikkelen. Sinds eind januari 2010 is de productie verplaatst van Kinderdijk naar Alblasserdam, waar een nieuwe heel gespecialiseerde productiefaciliteit is gebouwd.³³³ De werf in Kinderdijk is zich blijven specialiseren in bepaalde onderdelen voor deze vaartuigen. De schepen voor olie-exploratie en -productie werden ontwikkeld in Monaco. Dit onderdeel van de vennootschap werd in 2005 afgesplitst in een nieuwe vennootschap SBM Offshore, genoteerd aan de Beurs in Amsterdam. Ook dit bedrijf had op de wereldmarkt een betrekkelijk klein aantal concurrenten. Wel was het in die markt noodzakelijk om steeds met innoverende technieken de concurrenten voor te blijven.

Als voorzitter van de raad van commissarissen was mijn belangrijkste taak – in die lange periode van twaalf jaar – telkens een goede overgang naar de juiste bekwame leiders te verzekeren.

Het is bemoedigend dat ons land, te midden van de toenemende wereldwijde concurrentie, deze innovatieve technologische productie kan voortzetten.

7.7.7 Coseco

Ook ben ik – evenals Fred Grapperhaus – commissaris geweest bij Computer Security Consultants Coseco BV te Rotterdam. Ik vond het interessant om me te verdiepen in de internationale computerwereld. Ouddirecteur Louis van Mil richtte zich op de beveiliging hiervan. Coseco houdt zich ook nu nog bezig met deze informatiebeveiligingsactiviteiten. Het voert risico-analyses uit, beoordeelt continuïteitsvraagstukken en adviseert over nood-, uitwijk- en herstelplannen. In 1996 heeft KPMG EDP Auditors te Amstelveen – actief in het beoordelen van en adviseren over de kwaliteit van de geautomatiseerde informatievoorziening – Coseco overgenomen.³³⁴

7.7.8 Servire

Dit commissariaat vormt de overgang naar het volgende hoofdstuk. Het speelt een rol in de geschiedenis van de Soefi Beweging omdat Murshid Fazal Inayat Khan er directeur van was geworden. Het toezicht was voor mij een delicate taak aangezien ik hem juist in verband met het belangrijke Soefi-werk dat hij deed wilde ondersteunen, maar tevens Servire gezond moest houden. Dat werd steeds moeilijker omdat Murshid Fazals ambitie en optimisme zijn kritisch oordeel over de boekenmarkt overstemden.

Tal van uitgaven verkochten te weinig en in de staf nam hij veel Soefileerlingen op, waardoor de kosten sterk opliepen. Toen hij op een gegeven moment – zoals in het volgende hoofdstuk blijkt – naar Duitsland vertrok, legde hij zijn functie als directeur neer en benoemde ik Felix Erkelens in zijn plaats. Felix was van degenen die daar werkten de beste, maar hij stond voor een heel moeilijke saneringstaak. Ik vond dat ik het voor de Soefi Beweging en voor mijzelf niet kon accepteren dat Servire failliet zou gaan. Ik zei Felix dus dat ik daarvoor een bijdrage beschikbaar zou stellen als de schuldeisers ook een bijdrage zouden geven. Op die manier is een succesvolle sanering bereikt, waarbij de schuldeisers een deel van hun vorderingen lieten vallen en ik uit de Mohammed Ali Khan Stichting – waarover later meer – een forse bijdrage verstrekte.

Daarna heeft Felix de uitgeverij verder gesaneerd door de kosten te drukken, minder medewerkers in dienst te houden en door verstandige en voorzichtige keuzes te maken ten aanzien van de uit te geven boeken. Servire is geleidelijk weer winstgevend geworden en is ten slotte – zoals nu zo vaak gebeurt – door een groot uitgeversconcern overgenomen. Zo zijn de aandelen Servire die wij in bezit hadden weer wat waard geworden.

7.8 MAATSCHAPPELIJKE FUNCTIES

Naast commissariaten vervulde ik in deze periode ook nog maatschappelijke functies.

7.8.1 Helen Dowling Instituut (HDI)

Een maatschappelijke functie die ik heel inspirerend vond, was het voorzitterschap van het Helen Dowling Instituut. De doelstelling van dit instituut was psychosociale begeleiding van kankerpatiënten en andere ernstige zieken. Daarnaast richtte het instituut zich op wetenschappelijk onderzoek met betrekking tot deze begeleiding. De pionier van dit werk was professor Marco de Vries, die er zijn grote kennis, energie en menselijke gaven aan heeft gegeven.

In de medische wereld was er aanvankelijk veel verzet tegen dit werk. Daarom heeft Marco de Vries er begin jaren tachtig dit uitzonderlijke instituut voor opgericht. Maar de bedoeling was natuurlijk dat de psychosociale begeleiding een plaats in de normale medische zorg zou krijgen. Daar streefde ook het ministerie van Volksgezondheid naar, die het werk met een subsidie mogelijk maakte.

Marco de Vries had mij al kort na de oprichting uitgenodigd voorzitter te worden van de raad van toezicht. Het instituut was in het begin gevestigd aan de Mathenesserlaan in Rotterdam. Er waren frequente vergaderingen, waar organisatorische kwesties moesten worden opgelost en interessante discussies werden gevoerd over de ontwikkeling en de resultaten van het werk.

In mijn werkkamer, thuis in Wassenaar, jaren tachtig

Inpassing in de reguliere medische zorg lukte niet bij de Erasmus Universiteit te Rotterdam, die te sceptisch bleek te staan tegenover dit werk. Maar in het Diaconessenhuis te Utrecht vonden wij een sympathiek gehoor. Ze zagen het belang van psychosociale begeleiding in en vonden dat deze aan alle patiënten moest kunnen worden aangeboden. Zo kwam er een grote verhuizing en in november 2000 werd het instituut in een nieuw gebouw bij het Diaconessenhuis heropend.

Ik wees er bij die gelegenheid in mijn toespraak als voorzitter op dat met die psychosociale begeleiding de medische zorg meer op de héle mens gericht kon worden en dat het bewustzijn meer moest groeien dat onze gedachten en gevoelens ook voor lichamelijke genezing heel belangrijk zijn. Vanuit mijn Soefi-inspiratie en -ervaring onderstreepte ik ook dat er een diepe goddelijke kracht in de ziel van de mens leeft, die van veel betekenis kan zijn voor het genezingsproces.

Dankzij onze uitstekende en gemotiveerde staf heeft het werk van het instituut in Utrecht veel erkenning en waardering gevonden en kon het geleidelijk verder uitstralen in de medische wereld.

7.8.2 Witteveen Dekker Indonesian Scholarship Foundation

De Witteveen-Dekker Stichting werd op initiatief van mr R.J. Nelissen (president van de AMRO Bank en vanaf 1990 van het gecombineerde ABN AMRO-concern) in 1987 opgericht door prof. dr W. Dekker (president van Philips) en mijzelf om begaafde Indonesische studenten de mogelijkheid te bieden in Rotterdam een economische opleiding te volgen. Hiervan werd ik de voorzitter. Ik had namelijk in mijn hoogleraartijd een aantal Indonesische studenten onder mijn hoede, die door de nieuwe republikeinse regering waren uitgezonden naar Rotterdam en van wie een aantal later belangrijke regeringsfuncties in Indonesië had gekregen. Bijzonder leuk was dat, toen ik als minister een keer een bezoek aan Indonesië bracht en door de gouverneur van de Indonesische centrale bank Radius Prawiro werd ontvangen, mij een verrassing wachtte. Aan het eind van het gesprek opende Radius een zijdeur, waaruit een groep van mijn Indonesische oud-studenten binnenkwam, onder wie dr Arifin M. Siregar, die toen ambassadeur in Amerika was, en Kwik Kian Gie, die later onder meer minister voor Nationale Ontwikkeling en Planning werd. Dat was een vrolijke ontmoeting en zij nodigden mij uit voor een diner op een van de volgende dagen.

De relaties met die oud-studenten, die allemaal Nederlands hadden geleerd, bleven heel warm. Bij alle volgende bezoeken aan Indonesië, tijdens de IMF-periode en daarna, werd de vriendschap met hen weer vernieuwd. Zij organiseerden zelf soms ook bijeenkomsten in Rotterdam waar ik dan werd uitgenodigd voor een receptie of diner, want voor deze Indonesische studenten was de relatie tot hun hoogleraar – zelfs na hun studie – nog belangrijk.

Roelof Nelissen vond het voor de bank heel waardevol dat wij op die manier vriendschappelijke relaties hadden met Indonesische topfunctionarissen. Daarom heeft hij, samen met Wisse Dekker, deze stichting in het leven geroepen en kapitaal ingebracht, zodat de stichting ieder jaar een aantal getalenteerde Indonesische studenten kon selecteren voor een beurs om in Rotterdam te studeren. De hoop was dat zich zo ook in de toekomst vriendschappelijke relaties met belangrijke Indonesiërs konden blijven ontwikkelen. De stichting organiseerde later jaarlijks een diner in Rotterdam, waar al de studenten samen met het bestuur en enkele hoogleraren werden uitgenodigd.

7.8.3 Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen

Toen ik uit Washington terugkwam, werd ik uitgenodigd om lid te worden van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen. Dit is de organisatie van Nederlandse wetenschapsbeoefenaars, van wie op elk wetenschapsterrein de meest vooraanstaande vertegenwoordigers worden uitgenodigd voor het lidmaatschap. Dat is dus een grote eer. De academie houdt elke maandagmiddag in Amsterdam een bijeenkomst die begint met een broodjeslunch en waar, nadat enkele organisatorische kwesties zijn besproken, één of twee leden een wetenschappelijke voordracht houden. Dat is vaak bijzonder interessant. De leden kunnen ook vragen stellen, zodat een boeiende discussie kan ontstaan. Er zijn twee afdelingen, die om de beurt de bijeenkomst organiseren: de Natuurkundige en de Letterkundige, waaronder ook economie en andere maatschappijwetenschappen vallen. Elk lid moet één keer zelf een voordracht geven. Ik heb dat dus ook gedaan, maar ben er helaas niet toe gekomen die op schrift te stellen.

Ik vond het mooi dat ik hier nog als wetenschapper voor werd uitgenodigd, hoewel ik sinds 1963, dus een kleine twintig jaar, geen tijd meer had voor wetenschap en de economie niet meer in de praktijk had beoefend. Ik denk dat de oud-president van De Nederlandsche Bank, dr M.W. Holtrop, die ook lid was, mij heeft voorgesteld.

In de tijd dat ik adviseur was bij de AMRO Bank, waar ik regelmatig op maandag heen ging, had ik vaak gelegenheid om die bijeenkomsten van de academie bij te wonen. Ik heb het als een voorrecht beschouwd dat ik op die manier heel belangwekkende voordrachten heb kunnen bijwonen, die een beeld gaven van nieuwe wetenschappelijke ontwikkelingen. Later had ik minder tijd om naar de bijeenkomsten te gaan.

Heel aantrekkelijk is dat je na een bepaalde leeftijd ‘rustend lid’ van de KNAW kunt blijven. Dan heb je geen verplichtingen meer, zoals mogelijke bijdragen aan commissies, maar je kunt wel alle bijeenkomsten bijwonen en je krijgt alle stukken. Zo kan ik ook nu nog aan interessante vergaderingen en conferenties deelnemen.

7.8.4 Vriendenboek: The Quest for National and Global Economic Stability

Het was hartverwarmend dat mij in 1988 een liber amicorum, een vriendenboek,³³⁵ werd aangeboden. In dit boek, The Quest for National and Global Economic Stability, hebben zestien deskundigen, met wie ik in de loop van de jaren contact heb gehad, aspecten van het nationaal en internationaal evenwichtsstreven in de economie belicht. Mijn vriend en vroegere medewerker aan de Rotterdamse Hogeschool, prof. Wietze Eizenga, E. Frans Limburg, hoofd van de studiedienst van de AMRO Bank, en Jacques J. Polak, Economic Councellor van het IMF, hebben de redactie verzorgd.

Er waren onder meer bijzonder mooie bijdragen van mijn leermeesters: Gottfried Haberler, de beroemde econoom die het standaardwerk Prosperity and Depression schreef over de conjunctuurbeweging dat ik in mijn studietijd had bestudeerd, en mijn geëerde leermeester Jan Tinbergen over conjunctuurbeheersing. Verder opstellen van buitenlanders die ik tijdens mijn IMF-tijd had gekend; maar ook Nederlanders als Wim Duisenberg, Onno Ruding en Conrad J. Oort hadden een opstel voor mij geschreven.

Professor J. Pen schreef in de heel aardige boekbespreking ‘Er zijn duizenden economen, maar er is één Witteveen’:³³⁶ ‘Alleen hij voldoet aan de volgende omschrijving: bracht na de oorlog de ideeën van Keynes naar Nederland, had in dat opzicht meer invloed op studenten dan wie ook, [...]’ en ‘Deze stukken gaan over de monetaire moeilijkheden van de wereld, maar Witteveen komt er telkens in voor als iemand die iets aan de oplossing probeerde bij te dragen.’ Pen refereert in dit artikel ook aan mijn voorstellen die speciaal bedoeld waren om de arme landen te helpen, zoals de verkoop van een zesde deel van de goudvoorraden van het IMF (zie § 6.3.4).

7.8.5 Stichtingen

7.8.5.1 De Roosevelt Stichting

De Roosevelt Stichting werkt sinds 1982, samen met het Franklin and Eleanor Roosevelt Institute in New York, aan de jaarlijkse uitreiking van de zogenaamde Four Freedom Awards³³⁷ om de nagedachtenis van president Franklin Delano Roosevelt in ere te houden. De Awards voor Freedom of Speech (vrijheid van meningsuiting), Freedom of Worship (vrijheid van godsdienst), Freedom from Want (vrijwaring van gebrek), Freedom from Fear (vrijwaring van vrees) worden toegekend aan bijzondere mensen die op een van die vier terreinen grote bijdragen hebben geleverd. In de even jaren worden de prijzen in Middelburg, waar Roosevelts familie oorspronkelijk vandaan komt, uitgereikt aan niet-Amerikanen. In de oneven jaren vindt de uitreiking plaats in New York aan Amerikaanse staatsburgers of instellingen.

De allereerste keer, op 16 oktober 1982, het honderdste geboortejaar van Franklin D. Roosevelt, werd mij de Freedom from Want Award gegeven in de Koorkerk te Middelburg, voor mijn werk bij het IMF. De awards werden die keer alleen aan Nederlanders gegeven: H.K.H. Prinses Juliana (Four Freedoms Award, de algemene vrijheidsprijs), Max van der Stoel, sociaal politicus (Freedom of Speech Award), Willem A. Visser ’t Hooft, actief in het kerkelijke leven (Freedom of Worship Award) en J. Herman van Roijen, ambassadeur in Washington (Freedom of Fear Award). In latere jaren zijn veel internationale figuren onderscheiden, zoals de Dalai Lama, wie ik in 1994 het onderscheidingsteken mocht omhangen, en Nelson Mandela.

Het Franklin and Eleanor Roosevelt Institute, waar in het bestuur nog nazaten van Roosevelt zitten, heeft bovendien in 1986 in de mooie oude abdij te Middelburg een studie-instituut opgericht dat historisch onderzoek doet rondom de persoonlijkheid van Franklin Roosevelt.

Een aantal jaren heb ik in het bestuur van de stichting gezeten en de meeste van de bijeenkomsten bijgewoond. Dat waren steeds inspirerende gebeurtenissen, waar een idealistische geest tot uitdrukking kwam. Geleidelijk is het een gelegenheid geworden waar veel vertegenwoordigers van de Nederlandse elite, directeuren van bedrijven en maatschappelijke organisaties en politici samenkomen.

7.8.5.2 Stichting Lubbers

Heel ander werk was het toezicht op het persoonlijk vermogen van minister-president Ruud Lubbers. Er was in de Tweede Kamer enige ongerustheid ontstaan over het gevaar van vermenging van functies. Als mede-eigenaar van enkele exporterende bedrijven zou hij zijn gezag en relaties als minister-president kunnen gebruiken om exportorders te bevorderen. Daarom werd hem gevraagd het beheer van zijn vermogen over te dragen aan een onafhankelijke stichting, de Stichting Lubbers.³³⁸

In 1982 werd ik uitgenodigd om tezamen met mijn oud-collega H.J. Hofstra (PVdA) en prof. mr P. Sanders, een juridisch deskundige en vroegere collega bij de NEH, het bestuur van die stichting te vormen. Het ging om een groep bedrijven in de metaalsector aan de rivieren rond Rotterdam. Het was een interessante taak, waarbij wij regelmatig spraken met de directeur, Rob Lubbers, broer van de minister-president.

7.8.5.3 Stichting Mr. N.G. Pierson Fonds

Op 1 december 2000 kreeg ik samen met dr W.H. Buiter in het gebouw van De Nederlandsche Bank door president Wellink, voorzitter van de Stichting Mr. N.G. Pierson Fonds, de Pierson Penning uitgereikt. De Pierson Penning wordt eens per drie jaar uitgereikt aan een zeer verdienstelijk economist van Nederlandse nationaliteit die zich heeft onderscheiden door de kwaliteit en diepgang van zijn publicaties.³³⁹ Pierson was een vooraanstaand econoom (1839-1909), die onder meer president van De Nederlandsche Bank en minister van Financiën is geweest. Hij heeft zich intensief beziggehouden met vraagstukken op het terrein van de overheidsfinanciën, het geld- en bankwezen, de economische orde en de methodologie van het economisch denken.

Een persbericht van De Nederlandsche Bank vermeldde over deze uitreiking: ‘Dr. H.J. Witteveen en dr. W.H. Buiter krijgen de Penning omdat zij zich hebben onderscheiden op een of meer van de terreinen van de economische wetenschap die de bijzondere belangstelling had van Mr. N.G. Pierson’ en ‘In zijn vrijdag uitgesproken lofrede kenschetst prof. dr. A. Heertje het wetenschappelijk werk van dr. H.J. Witteveen als “een imposant bouwwerk, waarin zorgvuldige analyse, empirische verificatie, economische politieke daadkracht en mondiale werking gestalte krijgen”.’³⁴⁰ De Pierson Penning is toegekend aan onder meer prof. dr J. Tinbergen, dr M.W. Holtrop, prof. dr J. Pen en dr J.J. Polak.

Gedurende enkele jaren heb ik in het bestuur van de stichting gezeten.

7.8.6 Reis naar Irak

Van weer geheel andere aard was het verzoek dat ik in 1990 kreeg om voor een humanitaire missie naar Bagdad in Irak te reizen om president Saddam Hoessein te overreden de door hem – na de inval van Irak in Koeweit op 2 augustus 1990 – vastgehouden Nederlanders vrij te laten. Saddam Hoessein had een vreselijke reputatie, dus het was geen aantrekkelijke taak. Oud-premier Piet de Jong (KVP) zou de missie leiden en vroeg mij om mee te gaan, evenals oud-minister van Buitenlandse Zaken dr Max van der Stoel (PVdA). Ik zag dit als een verplichting en was bereid dit te doen. Wij troffen enkele voorbereidingen, maar toen kwamen op 6 december 1990 de gijzelaars vrij en was het dus niet meer nodig om de reis te ondernemen.³⁴¹

Al met al was het een reeks van fascinerende activiteiten, waaraan ik tal van bijdragen heb kunnen geven en enkele van doorslaggevend belang. Ze vroegen niet al te veel energie. Veel grotere inspanning vroeg het Soefi-werk dat ik in deze periode te doen kreeg. Daarover gaat het volgende hoofdstuk.

_______________

333. Ports and Dredging, IHC Merwede, The technology innovator, Spring 2010

334. http://www.computable.nl/artikel/nieuws/203473/25/0449/

Coseco international in handen van kpmg.

335. The Quest for National and Global Economic Stability. In Honor of Hendrikus Johannes Witteveen, Kluwer Academic Publishers, Dordrecht, 1988

336. Pen. J., ‘Er zijn duizenden economen, maar er is één Witteveen’, Het Parool, 2 juli 1988

337. Dit zijn de vier vrijheden, zoals die door de Amerikaanse president Franklin Delano Roosevelt werden benoemd in zijn zgn. ‘Four Freedoms Speech’ tot het Amerikaans Congres op 6 januari 1941.

338. Tweede Kamer der Staten-Generaal, Zitting 1982-1983, 17555 Kabinetsformatie 1982, nr 13, Brief van de Minister-President, Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal, ‘s-Gravenhage, 16 november 1982

339 http://www.kvsweb.nl/nl/index.php?show=awards

340. De Nederlandsche Bank nv, Afdeling Externe betrekkingen en voorlichting, ‘Piersonpenning toegekend aan H.J. Witteveen en W.H. Buiter’, 1 december 2000, http://www.nieuwsbank.nl/inp/2000/12/01/J053.htm

341. http://www.geschiedenis24.nl/andere-tijden/afleveringen/2000-2001/Gijzelaars-Irak.html

8

Soefi-werk

Zo kom ik nu weer tot mijn Soefi-werk, dat ons een heel andere wereld en een andere sfeer brengt. Ook daar was mijn streven naar harmonie van groot belang. Ik kreeg organisatorisch werk te doen, werkte aan de verbreiding van de Soefi-boodschap door het schrijven van boeken en het geven van voordrachten en begeleidde mureeds.

8.1 MURSHID FAZAL

Murshid Fazal was in 1967 Murshid Musharraf opgevolgd. Na het overlijden van Murshid Musharraf had ik uitvoerig met hem gesproken. Hij voelde er eerst niet voor zijn werk en zijn huis in Californië te verlaten om deze lastige positie op zich te nemen. Die zou veel van hem vragen, terwijl de Soefi Beweging hem praktisch geen vast salaris zou kunnen geven. Maar ik overtuigde hem dat hij geroepen was om die taak voor de Soefi Beweging op zich te nemen. Hij aanvaardde die taak dus niet uit ambitie, maar omdat hij de innerlijke roep (‘the call’) hoorde. Hij deed het uit plichtsbesef. Hij was diep doordrongen van de grote betekenis en schoonheid van de Soefi-boodschap die zijn grootvader had gebracht. Wel vroeg hij mij hem te helpen en vooral hem te waarschuwen wanneer zijn ego de inspiratie voor zijn werk in de weg zou staan. Ook had Murshid Musharaff Khan in zijn laatste wensen die zijn vrouw Shahzadi voor hem had genoteerd – helaas niet in een testament neergelegd – aan mij en Shahzadi gevraagd om toe te zien of Fazal op de juiste wijze leiding aan de Soefi Beweging zou blijven geven.

Dat toezicht was een grote verantwoordelijkheid en een bijzonder moeilijke taak, omdat de statuten van de Soefi Beweging zo’n hiërarchisch karakter hebben, waardoor de Representative-General (president) een overwegende macht krijgt en er geen mogelijkheid in de statuten is om hem te vervangen. Maar ik voelde grote sympathie voor Fazal en heb een diepe vriendschap voor hem ontwikkeld. Van daaruit heb ik hem – waar dat nodig was – mijn raad gegeven. Ten slotte heb ik toch tot een pijnlijke ingreep moeten komen. Ik heb de harmonie met hem zo lang mogelijk bewaard, maar heb hem uiteindelijk krachtig moeten benaderen.

Murshid Fazal bracht een nieuwe benadering in de Soefi Beweging. Hij was natuurlijk jong, de volgende generatie. Fazal was een zoon van Hidayat Inayat Khan, die de tweede zoon was van Hazrat Inayat Khan. Hij legde het accent sterk op beleving, op realisatie en trok veel jonge mensen aan. Zijn relatie met zijn vader was moeilijk geweest, omdat het huwelijk van Murshid Hidayat met zijn Nederlandse vrouw Iman heel ongelukkig werd. Fazal vertelde mij dat hij eens op de muren van hun huis had geschreven ‘Peace, Peace, Peace’. Ten slotte ging hij met zijn vijftiende jaar van huis, trouwde met Walia – een Duitse Soefi – en vertrok naar de Verenigde Staten. Onder de jongeren die hij aantrok, was er ook een aantal dat zich eveneens van de autoriteit van hun familie had vrijgevochten.

Hij begon mooi en bescheiden, maar het contact met veel van de oudere Soefi’s was moeilijk. Het is natuurlijk ook niet makkelijk voor veel oudere Soefi’s om ten opzichte van een veel jongere man iets van die subtiele relatie van leerlingschap te ontwikkelen. Fazal omringde zich dus steeds meer met jongeren aan wie hij ook gastvrijheid gaf in het mooie landhuis in Engeland, Four Winds, dat hem en zijn gezin na zijn benoeming door twee oudere, bemiddelde Engelse Soefi’s was aangeboden. Hij stelde dat huis algauw open voor veel van zijn jonge leerlingen. Het werd een soort commune: de ‘Khankha’, die de naam ‘Abadan Abad’ (‘Van eeuwig tot eeuwig’) kreeg. Het leven was daar gericht op een intense beleving van het Soefisme en dat werd nagestreefd met ook veel onorthodoxe methoden. Het was aantrekkelijk voor jongeren, maar vaak moeilijker voor ouderen. Ik ben er met Ratan enige malen geweest. Ik vond het een opgave, maar Ratan genoot er bijzonder van en is vanuit Washington herhaaldelijk enkele weken naar bijeenkomsten met Fazal in de Khankha en in onze tempel in Katwijk gegaan.

Fazal Inayat Khan

Voor zover mogelijk heb ik zelf ook zijn bijeenkomsten meegemaakt. Hij noemde het werkkampen, waar allerlei activiteiten werden ontwikkeld die vooral ook uitdagingen waren voor ons ego. Er waren ook lange meditatieavonden en -nachten, ‘communal invocations’, waar alle deelnemers een eigen oefening kregen en daarmee door moesten gaan zonder zich door de anderen te laten storen. Er ontstond dan een geweldige sfeer, waarin je makkelijker los kon komen van je beperkingen en tot een diepere beleving kwam. In de keuze van die oefeningen was hij heel intuïtief. Als persoonlijke oefeningen gaf hij naast de oefeningen die al in onze innerlijke school werden gegeven ook psychologische opdrachten: ‘Chillahs’, die moeilijk en uitdagend konden zijn. Vaak koos hij precies datgene wat iemand nodig had om hem of haar verder te brengen. Maar het ging ook wel eens te ver, zodat het voor de betreffende mureed niet goed werkte en die het opgaf. Er waren ook bijeenkomsten waar een zekere muzikale meditatie werd gedaan, improviserend, met de tampura en het harmonium.

Naast alles wat ik daarvan meemaakte, had ik vaak diepe gesprekken met hem. Ook had ik regelmatig contact met hem over Servire, de uitgeverij waarvan hij directeur was geworden om een normaal, bescheiden salaris te kunnen krijgen. Ik was daar president-commissaris.

In het begin maakte ik ook een reis met hem door Duitsland, waar hij boeiende lezingen gaf. En ik had veel contact met hem in India, waar we samenwerkten bij de opbouw van de Dargah, het graf van Hazrat Inayat Khan in New Delhi. Daarvoor ging Murshid Fazal telkens enige maanden in een aardig appartement dicht bij de Dargah wonen. Zo leerde hij veel islamitische Sheikhs, geestelijke leiders bij de grote oude Dargah van Nizamuddin Aulia kennen, waar jaarlijks honderdduizenden pelgrims komen. Dat leidde tot waardevolle steun bij ons streven om land met de daarop staande krotten rondom de Dargah aan te kopen, zodat we het gebouwtje rondom het graf konden vergroten en verfraaien.

8.2 SOEFI-PROJECTEN

In het begin van de jaren zeventig financierde ik de aankoop van grond om het kleine grafgebouwtje van Hazrat Inayat Khan heen en financierde ook de uitkoop van de huurders die in India een sterke wettelijke positie hadden. De huur was praktisch niet op te zeggen, dus wij moesten tot een overeenkomst voor vrijwillig vertrek komen. Dat kostte natuurlijk veel geld.

Na mijn terugkomst uit Washington richtte ik voor de financiering hiervan en van andere Soefi-projecten de Mohammed Ali Khan Stichting op. Dat stelde mij in staat uit de ruime inkomsten vanuit mijn functies in het bedrijfsleven fiscaal aftrekbare, periodieke schenkingen te doen.

Overigens waren de inkomsten uit commissariaten in het algemeen niet onredelijk hoog: enkele tienduizenden guldens per jaar. De situatie zoals die zich nu heeft ontwikkeld, steekt daar onzinnig tegen af: nu gaat het bij de grotere bedrijven ook bij de commissariaten veelal over miljoenen euro’s per jaar. Dat heeft tot een gevaarlijke ontsporing geleid, omdat die bonussen vaak gericht zijn op winststijging op de korte termijn, en heeft bijgedragen tot het ontstaan van de huidige financiële crisis. Zulke onredelijk hoge inkomsten kunnen ook geen werkelijke bevrediging schenken: het is een roes waarin de bedrijfsleiders met elkaar concurreren.

Zo kon ik in de loop van de jaren de opbouw van de Dargah en menig ander Soefi-project financieren. De stichting droeg eveneens grote bedragen bij aan de bouw van de Universel Murad Hassil in Katwijk en het bijbehorende wachtershuisje. Verder stelde de stichting door subsidies aan de Soefi Beweging Murshid Hidayat in staat Soefi-reizen te maken naar Amerika en Canada, waar hij belangrijk werk deed in contacten met mureeds en andere Soefi-organisaties.

Bij de viering van de sterfdag van Hazrat Inayat Khan op 5 februari, de ‘Urs’, waren er prachtige bijeenkomsten in het kleine gebouwtje van de Dargah. Ook werkten Fazal en ik met enkele van zijn jongere mureeds, van wie er telkens één in de buurt van de Dargah in New-Delhi woonde, hard aan de opbouw van wat nu een bijzonder mooie plaats voor retraites is geworden. Dit waren met name Isha Francis, Kiran Rana en Ger Storms.

Universel Murad Hassil bij Katwijk aan Zee

De opbouw is een werk van jaren geweest. Toen we het terrein rondom de Dargah vrij hadden gemaakt, vernieuwden we het kleine gebouwtje en maakten er iets heel moois van met marmeren jaliwerk (gebeeldhouwde figuren in het marmer met openingen) en een goudkleurige koepel. Het gebouwtje werd ook iets groter, maar we wilden de prachtige ernaast staande boom behouden en maakten daarvoor een opening in het dak, waar hij doorheen kon blijven groeien. De Soefi-gebeden werden in gouden letters op donkergroene panelen aangebracht. Naast de Dargah zelf werd later een grotere lezingzaal gebouwd en nog weer later een bibliotheek en ruimte voor een muziekacademie.

Ten slotte hebben wij het gastenverblijf van de Iman overgenomen en daar een retraite-huis van gemaakt, waar bezoekers van de Dargah goedkoop en comfortabel kunnen logeren. Daarmee was de Dargahaccommodatie volledig en een harmonisch geheel.

Wali en Walia van Lohuizen hebben daar ook veel aan bijgedragen, toen ze er als mijn Deputies langere perioden gingen werken. Ze woonden dan in het oude huis tegenover de Dargah, dat wij van de vroegere bewoner hadden overgenomen.

Het werk in de Dargah heeft wel tot een moeilijke relatie geleid met de Internationale Soefi Orde van Pir Vilayat, die daar ook de leiding had willen hebben. Zij ontwikkelden een sociaal programma in het Hope Project, waarvoor de Soefi Beweging op het voor de Dargah aangekochte terrein (Hazrat Memorial Trust) ruimte had vrijgemaakt. In de ‘Brief History of the Dargah of Hazrat Inayat Khan’ zijn de betrekkingen met het Hope Project samengevat in het kader van de latere verzoening met de Internationale Soefi Orde.³⁴²

Dargah Hazrat Inayat Khan te New-Delhi. In jaren tachtig met Ratan, Wali van Lohuizen, Hidayat Inayat Khan en een hoge Indiase overheidsvertegenwoordiger i.v.m. de tot stand gebrachte renovatie.

De hierboven beschreven werkwijze van Murshid Fazal leidde intussen tot het ontstaan van twee groepen in de Soefi Beweging: de veelal jongere mureeds om Murshid Fazal heen, die zich ‘familie’ gingen noemen en veel van de oudere mureeds, die minder contact hadden met Murshid Fazal. Murshida Shahzadi richtte voor die laatsten een nieuwe kring op, een ‘Tariqa’, waar zij inspirerend leiding gaf, meer langs de vroegere lijnen. Zo kwamen er twee benaderingen voor de beleving van het Soefisme, beide waardevol en inspirerend.

Maar al tijdens mijn verblijf in Washington DC kregen wij bij opeenvolgende contacten de indruk dat Murshid Fazal geleidelijk ging afwijken van de authentieke lijn van de Soefi-boodschap van zijn grootvader. Zijn nadruk op de gratificatie van verlangens – ook de seksuele –, van belang bij de voorbereiding van de innerlijke reis, werd steeds sterker. Hij ontwikkelde intieme relaties met enkele ongetrouwde vrouwelijke leerlingen, wat voor zijn vrouw Walia natuurlijk moeilijk was.

Na mijn terugkeer uit Washington in 1978 was dat een Duitse vriendin, Ulma, die veel problemen had en sterk op hem leunde. Hij was een heel warmvoelend mens en hield veel van haar. Toen Ulma’s vader stierf vroeg ze Murshid Fazal om diens plaats als directeur van een metaalfabriek in Duitsland in te nemen. Hij deed dat en ging er geheel in op. Maar dat betekende dat hij vrijwel geen aandacht meer kon geven aan de leiding van de Soefi Beweging en alle contacten die daarbij nodig zijn. Ook moest hij zich terugtrekken als directeur van Servire.

Het werd gaandeweg duidelijker dat ik als Executive Supervisor (vice-president) van de Soefi Beweging moest ingrijpen. Zo kon het niet voortgaan.

Ik schreef hem dus een uitvoerige brief – die ik persoonlijk aan hem wilde overhandigen – met al mijn bezwaren, waarin ik duidelijk maakte dat hij die baan in Duitsland niet met zijn taken als hoofd van de Soefi Beweging kon blijven combineren. Ik maakte een telefonische afspraak om hierover met hem te overleggen. Na enige weerstand stemde hij daarmee in. Nu gebeurde er iets merkwaardigs. De nacht voordat ik naar Duitsland zou vertrekken, had ik een heel duidelijke droom. Ik kwam thuis bij mijn ouders en zei tegen mijn moeder: ‘Het is vreselijk, ik heb iemand vermoord. Ik heb bescherming nodig.’ Daarmee hield die droom zo’n beetje op. Op weg naar het vliegveld met Ratan, die mij wegbracht, vertelde ik het haar. Zij zei: ‘Dat lijkt mij een waarschuwing.’

Ik besloot daarom om de brief die ik had geschreven en die ik bij mij had om aan hem te geven, toch in mijn zak te houden. Toen ik bij hem gearriveerd was en het tot een rustig gesprek kwam, zei hij uit eigen beweging: ‘Jij moet nu mijn functie als Representative General overnemen.’ Hij begreep of zag wat in mijn gedachten was en hield op die manier de eer aan zichzelf. Ik vond het prachtig dat de geest van leiding hem of ons zo beschermde, zodat ik op een harmonische manier de opdracht van Pir-o-Murshid Musharraf kon vervullen.

Maar hij wilde zelf wel nog de leiding van de vijf activiteiten (innerlijke school, universele eredienst, broeder- en zusterschap, geestelijke genezing en symboliek) van de Soefi Beweging behouden. Dat bracht mij in een lastige positie. Maar toen ik mij voornam om hem bij een volgend bezoek ook daarover aan te spreken, kwam er een belangrijk initiatief: een poging van Hidayat Inayat Khan en Pir Vilayat Khan, de beide zoons van Hazrat Inayat Khan, om de verschillende Soefi-organisaties en -groeperingen bij elkaar te brengen. Dat waren de Soefi Beweging en de Internationale Soefi Orde van Pir Vilayat, de Tariqa van Murshida Shahzadi en een federatie die Hidayat Inayat Khan had opgericht. Hidayat noemde dit zelf een ‘waiting room’, waar mureeds konden wachten, totdat zij zich in de Soefi Beweging weer thuis zouden voelen.

8.3 STREVEN NAAR EENHEID

Zo zou in 1982 op de honderdjarige geboortedag van Hazrat Inayat Khan de eenheid moeten worden hersteld. Dat was een groot ideaal voor mij. In een bespreking in Suresnes met Pir Vilayat en Murshid Hidayat heb ik mijn steun aan dit plan gegeven. Wel heb ik Pir-o-Murshid Fazal verdedigd toen er kritiek op hem werd geuit en beloofde om het plan met hem te bespreken. Ik ben daarom dadelijk doorgereden naar Duitsland, waar ik Murshid Fazal bereid vond om aan deze poging tot grotere eenheid mee te werken.

Vervolgens kwamen wij in een bespreking bij ons thuis in Wassenaar met de verschillende leiders van de Soefi-organisaties en Tariqa’s tot een besluit over de vorming van een International Leadership Council. Een leiderschapsraad, waar de leiders Murshid Hidayat, Pir Vilayat, Murshida Shahzadi en ook Shaikh-ul-Mashaik Mahmood Khan – elk als leider van een of enkele van de vijf Soefi-activiteiten – zouden samenwerken. Juridisch werd die mogelijkheid door de ‘Articles of Incorporation’ van het internationale hoofdkwartier van de Soefi Beweging geboden, omdat in die Articles niets bepaald was over de leiders van de activiteiten. Die activiteiten hadden elk hun eigen ‘by-laws’ (reglementen) en daardoor konden op deze juridische basis verschillende leiders samenwerken in een leiderschapsraad. Daarvoor moesten wel veranderingen worden aangebracht in de bevoegdheden van de leiders. De Representative General zou dan niet meer het veto kunnen hebben. De leiderschapsraad zou in consensus moeten besluiten. Steeds was een van de leiders dus hoofd van een van de vijf activiteiten van de Soefi Beweging; de anderen zouden dan in hun organisatie of Tariqa zijn deputies of vertegenwoordigers zijn.

Ik zou Representative General blijven en Pir-o-Murshid Fazal deed een belangrijke stap door zich tevreden te stellen met de positie van voorzitter van de International Council, het internationale adviesorgaan van alle nationale vertegenwoordigers, dat in de Articles van de Soefi Beweging was voorgeschreven.

Een probleem bij deze vorm van samenwerking was dat in al die organisaties het leerlingschap belangrijk was. De mureeds waren erg gesteld op de leiding die zij van het hoofd van hun Soefi-organisatie kregen. Het was daarom moeilijk voor hen om daarboven een andere leider te aanvaarden. Maar het doel van deze samenwerking was om uiteindelijk tot grotere eenheid te komen. Op 5 juli 1982 hebben wij dan ook die overeenkomst in de tempel Murad Hassil in Katwijk bekendgemaakt en met vreugde gevierd.

Gezien de gehechtheid aan de eigen leiders brokkelde de eenheid tussen de verschillende Soefi-organisaties echter snel weer af. De volgelingen van Pir Vilayat, hoofd van de Internationale Soefi Orde, wilden zich niet aan de afspraken houden en Pir Vilayat legde deze ook niet goed uit aan zijn eigen leiders in de Soefi Orde. Hijzelf was hoofd van de innerlijke school-activiteit geworden. Maar zijn leiders erkenden de leiders van de andere Soefi-organisaties niet als hoofd van de andere activiteiten.

Toch bleven er contacten. We kwamen met enige regelmaat bijeen, ook met Pir Vilayat, en zochten hoe niettemin meer eenheid kon worden bereikt. Pir-o-Murshid Fazal stelde toen de vraag of het niet beter zou zijn – nu de beoogde samenwerking op deze wijze niet van de grond kwam – om te proberen tot een volledige fusie te komen. Waarschijnlijk als gevolg van die vraag kwam er eind 1986 een verzoek van Pir Vilayats leiders uit Amerika om te pogen tot een fusie te komen. Ze boden aan daarvoor naar Nederland te reizen.

Wij werkten gezamenlijk een plan uit, waarin de verenigde Soefi Beweging uit twee takken zou bestaan, die van de Soefi Beweging en die van de Internationale Soefi Orde. Pir Vilayat zou Representative General zijn en hoofd van de activiteiten, terwijl Murshid Hidayat zijn Deputy in al die functies zou zijn. Ik waakte er daarbij voor dat in het Executive Committee van de Internationale Soefi Beweging – het belangrijkste bestuursorgaan – een evenwicht verzekerd zou blijven tussen die twee vertakkingen, de Soefi Beweging en de Internationale Soefi Orde. Omdat er nu maar één organisatie zou zijn, zou de Leadership Council vervallen.

We hebben dat plan uitvoerig en in detail uitgewerkt, inclusief een tijdschema volgens welke de verschillende stappen richting de eenheid zouden worden gezet. Ik verdedigde het plan in het Nederlandse Nationaal Comité en met aarzelingen en zorgen ging dat comité ten slotte akkoord. Ook verdedigde ik het tijdens mijn reis naar Zuid-Afrika. Het leek dus allemaal te gaan gebeuren. Maar toen kwam op een dag Pir Vilayat naar mij toe en vertelde dat hij er niet mee door kon gaan omdat hij zo’n boze brief van Mahmood had gekregen waardoor hij geen mogelijkheid voor samenwerking meer zag.

Ik was daar heel verbaasd over en zei hem dat wij van die brief van Mahmood niets wisten noch daarin gekend waren en dat het toch heel jammer zou zijn als de fusie niet door zou gaan. Maar Pir Vilayat was niet meer te bewegen en dat was het einde van deze poging tot samenwerking. Aldus is ook deze tweede poging om tot eenheid althans nauwere samenwerking te komen mislukt. De werkelijke oorzaak is mij nooit helemaal duidelijk geworden. We hebben nog een nota opgesteld, waarin we van beide kanten – Pir Vilayat en ik – zo duidelijk mogelijk beschreven waarom deze poging niet was gelukt. Die hebben we onder de mureeds verspreid. Dat was een soort verantwoording, maar daar bleef het bij.

Intussen was ook Murshid Fazal zijn eigen weg gegaan. Zijn mureeds wilden een eigen organisatie naast de Soefi Beweging, waar zij op hun manier het Soefisme zouden kunnen beleven. Na enige aarzeling gaf Murshid Fazal daaraan toe. Zo ontstond in 1985 de Sufi Way.

De Leadership Council heeft overigens – zonder Pir Vilayat en Murshid Fazal en dus zonder zeggenschap over de Soefi Orde en de Sufi Way – jarenlang goed gefunctioneerd als topbestuur van de Soefi Beweging met Hidayat, Mahmood, Shahzadi, Ratan en mijzelf. Zo waren wij terug bij de oorspronkelijke organisatie van de Soefi Beweging, waarbij Mahmood en Shahzadi wel hun eigen groepen (Tariqa’s) in de Soefi Beweging hadden ingepast.

In 1993 kwamen wij in de Council overeen dat Murshid Hidayat weer het enige hoofd zou kunnen worden van de Soefi Beweging en dus Representative General en hoofd van alle activiteiten. Het was een terugkeer naar de regels van de oorspronkelijke constitutie. Ik sprak wel met hem af dat hij steeds met mij zou overleggen over besluiten van grotere betekenis. Zo hebben wij in de loop van de jaren een bijzondere relatie opgebouwd. Wij waren heel verschillend, daardoor in veel opzichten complementair, en zochten en bereikten altijd harmonie, zodat onze vriendschap zich verdiepte. Aan de Leadership Council was nu geen behoefte meer.

8.4 MURSHID HIDAYAT

Pir-o-Murshid Hidayat werd dus hoofd van de Soefi Beweging en nam zijn internationale contacten van vroeger weer op. Hij bouwde daarbij een goed contact op met de Soefi Ruhaniat Organisatie (een Soefiorganisatie die zich na 1927 onder leiding van Murshida Rabia Martin en later Samuel L. Lewis van de Soefi Beweging afsplitste) in Amerika, waarvan toen Pir Moineddin het hoofd was. Met hem kreeg hij een vriendschappelijke relatie, wat hem ertoe bracht om samen met de Ruhaniat een ‘Federation of the Sufi Message’ op te richten. De bedoeling was dat ook de Internationale Soefi Orde daarbij zou komen.

Hidayat Inayat Khan

Het idee was dus elkaar te leren kennen, vriendschappelijke betrekkingen te ontwikkelen, te luisteren naar elkaars manier om het Soefisme te beleven, daar open voor te staan en er ook eigen Soefi-activiteiten uit te dragen. Dat gebeurde in retraites die kort na de oprichting in 1997 regelmatig zijn gehouden, beurtelings in de Verenigde Staten en in Nederland (in Murad Hassil). Er werden gezamenlijke programma’s gegeven, waar elke organisatie enkele onderdelen ook zelf kon verzorgen.

Een grote rol kregen groepsgesprekken over bepaalde thema’s. Die zogenaamde Federation retreats zijn een groot succes geworden. Er ontstond een diep gevoel van eenheid en verbondenheid in onze toewijding aan de Soefi-boodschap. Er ontwikkelden zich geestelijke vriendschappen. In de groepsgesprekken zagen we hoe de mureeds in de andere Soefi-organisaties, ook al was hun manier van werken anders, in hun dagelijks leven in wezen op dezelfde manier met het Soefisme omgingen. Terwijl de Soefi Beweging het ideaal had om zich zuiver te houden aan de activiteiten die Hazrat Inayat Khan zelf had aangeven, waren de anderen daar vrijer in. Toegewijd aan de boodschap, maar ook met nieuwe elementen, waarvan ze dachten dat die mensen meer zouden aanspreken.

Pir Zia, zoon en opvolger van Pir Vilayat, heeft toen deze samenwerking tot stand kwam gezegd het belangrijk te vinden dat de Soefi Beweging zich aan de oorspronkelijke boodschap hield, zodat andere Soefi-organisaties zich vrijer konden voelen om creatiever met verschillende activiteiten om te gaan.

Intussen bleef het jammer dat Pir Vilayat weigerde aan die federatie deel te nemen. Hij vond dat er niet zoiets gecreëerd moest worden; eigenlijk moest er alleen de Soefi Beweging zijn, en wel onder zijn leiding. Dat was voor ons niet acceptabel, dus daar kwamen we niet verder mee. De Internationale Soefi Orde is niettemin meestal als gast op de retraites aanwezig geweest, waardoor leiders en mureeds van de orde toch aan dit werk van vriendschap en samenwerking deelnamen.

Naast dit internationale werk heeft Pir-o-Murshid Hidayat de zomerschool een grotere verdieping gegeven, waarbij zijn talent als musicus en componist heel waardevol was.

Zo voerde hij in de zomerscholen een gezongen zikr in. Dit is een grote Soefi-meditatie, die met een draaiende beweging gezongen wordt en gedaan kan worden in vier achtereenvolgende fases, die telkens tot grotere diepte en mystieke intimiteit leiden. Hij had hiervoor een inspirerende compositie op cd gezet: een begeleiding waar de melodie, die Hazrat Inayat Khan zelf had gegeven, mooi met bepaalde instrumenten werd uitgevoerd. Met die begeleiding konden alle Soefi’s dan gemakkelijker en beter de vier achtereenvolgende zikrs zingen. Dat gebeurde op vele avonden tijdens de zomerschool en was en is altijd een hoogtepunt van intense, mystieke beleving.

Daarnaast ging hij geleidelijk een muzikale begeleiding voor wazifa’s (heilige woorden) maken, zodat die samen gezongen konden worden. Zo is een muzikale mystieke cultuur ontstaan die de zomerschool bijzonder heeft verrijkt.

Ook zette hij zich in voor de ontwikkeling van meer ademhalingsoefeningen, die aansloten bij wat Hazrat Inayat Khan zelf had aangegeven maar waaraan, ook puttende uit de Indiase yogacultuur, nog diverse ademhalingsoefeningen werden toegevoegd die in de zomerschool werden gedaan; ook deze hebben het instrumentarium van de innerlijke school verrijkt.

8.5 PERSOONLIJK WERK

Zelf ben ik ook geïnspireerd met het Soefi-werk bezig geweest. Zoals ik in het vorige hoofdstuk aangaf, heb ik mij daar op een gegeven moment voor vrijgemaakt door mij uit een aantal mooie internationale functies terug te trekken. Dat gaf mij tijd om verschillende boeken te schrijven, achtereenvolgens Universeel Soefisme, Soefisme en economie en (als laatste) Tot de Ene.

Ook heb ik in de loop van de jaren veel mureeds begeleid.

8.5.1 Boeken

De titel van mijn boek Universeel Soefisme wijst op het belangrijke idee in de Soefi-boodschap dat alle religies een mystieke kern hebben en dat zij daar één in zijn. Het geeft een overzicht van de geschiedenis van het Soefisme en van verschillende aspecten van de Soefi-boodschap van Haz-rat Inayat Khan.

Dat boek is buitengewoon succesvol geweest, niet alleen in Nederland maar ook over de wereld, want het is in veel talen vertaald. Allereerst in het Engels, toen ook in het Duits en Italiaans. Er is vervolgens een Poolse vertaling gekomen en daarna een Russische, een Tsjechische, een Portugese en onlangs zelfs een vertaling in het Urdu door een Pakistani die een Engelse uitgave in de boekhandel had aangeschaft en er zo door getroffen was dat hij het zelf is gaan vertalen. Hij heeft ervoor gezorgd dat het door een Pakistaanse uitgever werd uitgebracht.

Zo heeft dit boek een rol kunnen spelen in de internationale verbreiding van de Soefi-boodschap. In het boek heb ik een punt besproken dat ik belangrijk vind voor deze tijd: Hazrat Inayat Khan toont in een (nog ongepubliceerde) studie over vrede aan dat alle strijd voortkomt uit het menselijke ego. Hij ziet dat ego als de neiging om zich te identificeren met allerlei beperkte eigenschappen die ons zijn meegegeven of die we hebben ontwikkeld. De mens is daar zo mee bezig dat hij dat als zijn hele wezen beschouwt. Maar dat is de grote vergissing, want ons ware wezen, onze ziel, is – zoals hij het noemt – een ‘ongedeeld deeltje’ van het Aldoordringende bewustzijn, een uitstraling van het goddelijke licht. Dat is wat wij zijn en vroeg of laat komt het verlangen om dat te leren kennen, om ons daarvan bewust te worden. Dan gaan we dat beperkte ego doorzien en gaat ons hart meer open voor andere mensen in wie wij achter allerlei beperkte eigenschappen ook dat goddelijke zoeken en kunnen zien. Daaruit komt vrede voort.

Datzelfde speelt in de maatschappij. We kunnen ons identificeren met de eigenschappen van een bepaalde groep waar wij bij horen: dat is het groepsego of in de Soefi-terminologie de ‘Nafs’ van de groep. Evenzo kunnen wij ons identificeren met de eigenschappen van de natie waartoe wij behoren. Dat is het nationale ego, een nationale Nafs. Ten slotte speelt ook de identificatie met de eigenschappen van onze religie vaak een grote rol. Ook daarin kunnen we gevangen raken: het ego, de Nafs van de religie. Dat zijn de grote gevaren die de menselijke samenleving bedreigen. Hoeveel vreselijke oorlogen zijn niet gevoerd tussen naties en ook tussen religies? Op al die terreinen moeten we leren ons te bevrijden van die identificatie met de groep, natie of religie.

De eigenschappen als bijvoorbeeld vasthoudendheid, ongeduld en strijdlust kunnen er wel zijn en we kunnen ze ook bij anderen waarnemen, maar we moeten de beperktheid ervan inzien, er dus doorheen kijken en proberen contact te krijgen en te bewaren met ons diepere zelf om iets van het goddelijke licht in ons hart naar anderen te laten uitstralen.

Een uiterst belangrijke raadgeving van Hazrat Inayat Khan, die ik altijd heel waardevol heb gevonden, is dus: proberen anderen te begrijpen, ons in het gezichtspunt van de ander te verplaatsen, zodat we met die ander kunnen meevoelen en van daaruit kunnen proberen meer harmonie te bereiken, bruggen te bouwen en tot samenwerking te komen. Dat is van belang in ons eigen leven en in ons leven in de maatschappij.

We kunnen allerlei doelstellingen nastreven, maar we moeten die nooit als het enig ware beschouwen. We kunnen behoren tot een natie, onze rol daarin spelen en onze verplichtingen nakomen maar ervoor waken om meegesleept te worden in de roes van het nationale ego. Zo ook in de religie. Die kan heel waardevol voor de mens zijn en diepe gevoelens oproepen, maar het is hierbij noodzakelijk om niet gevangen te blijven in de beperkte (zo niet beperkende) vorm van de religie, maar te bevatten waar het om gaat: het contact met de beleving van de ene geest die door de hele schepping heen reikt.

Daartoe brengt de Soefi Beweging de Universele Eredienst, waar wij regelmatig kunnen zien en begrijpen hoe alle verschillende religies een eigen stemgeluid hebben, een eigen cultuur, maar hoe daar toch de ene goddelijke stem doorheen klinkt. Ik vind dit juist in deze tijd van eminent belang.

In mijn boek Soefisme en economie heb ik de twee onderwerpen die mij mijn leven lang hebben beziggehouden en geïnspireerd – economie en Soefisme – bij elkaar gebracht. Dat boek heb ik in het Engels geschreven en daarna is het in het Nederlands vertaald. Ik wilde in dit boek laten zien dat spirituele inspiratie juist in het economisch leven heel belangrijk is. Dat heb ik uitgewerkt, nadat ik dieper op de geschiedenis van de relatie tussen religie, maatschappij en economie ben ingegaan en op wat Soefisme en spiritualiteit eigenlijk zijn.

De financiële crisis heeft nu overduidelijk gedemonstreerd wat de gevolgen kunnen zijn van het ontbreken van spiritueel besef bij leiders in het bedrijfsleven (zie § 7.1). Bij een zuiver materialistische en egoïstische instelling ontstaat gemakkelijk een verblind najagen van de grootst mogelijke winst op de korte termijn, soms ten nadele van anderen. Het leidt tot overdreven ambitie en onevenwichtige afwegingen. Zo kan een massapsychologische roes worden veroorzaakt die allen meesleept, ook de toezichthouders. Een meer spirituele instelling geeft inspiratie, meer distantie en meer consideratie ten opzichte van medewerkers, klanten en andere relaties. Ook zullen dan algemene belangen zoals milieu-effecten beter worden meegewogen.

Ten slotte heb ik in het boek Soefisme en economie enkele suggesties gedaan voor het overheidsbeleid. Naast beter onderwijs, dat ook aan de grote levensvragen aandacht geeft, heb ik voorgesteld om een belasting te heffen op reclame, in het bijzonder op televisiereclame (zie ook § 5.4).

De lezingen die ik in het laatste boek Tot de Ene bijeen heb gebracht, waren ook een belangrijk deel van mijn werk. Ik kreeg steeds meer uitnodigingen om lezingen te geven in Soefi-centra, maar ook in allerlei andere centra waar spirituele voordrachten werden georganiseerd. Er is onder meer een serie in opgenomen van mijn toespraken over de tien Soefi-gedachten, die ik in 2005 maandelijks hield in de Universele Eredienst in de Soefi-tempel te Katwijk aan Zee.

Ook staat in dit boek de voordracht ‘Het ontstaan van een wetenschappelijk-spiritueel wereldbeeld’. Die voordracht gaf ik bij de presentatie van de Nederlandse vertaling van het boek Science and the Reenchantment of the Cosmos (Bezielde kosmos) van Ervin Laszlo. Daarin laat ik zien hoe nieuwe wetenschappelijke ideeën volkomen aansluiten bij het mystieke godsbeeld in het Universele Soefisme.

Een belangrijk aspect van de nieuwe natuurwetenschappelijke visie is dat er in alle vormen van materie een zogenaamd ‘kwantumvacuüm’ is. De minieme deeltjes, die alle atomen vormen, nemen in feite maar een heel klein deel van de ruimte in beslag. De rest van de ruimte zag men dus als een leegte. Nu heeft de wetenschap echter ontdekt dat die leegte, die overal doordringt, juist vol energie is en vol scheppingskracht. De kleine deeltjes van de materie komen juist daaruit voort en verdwijnen er ook weer in. Die ene energie in alles verenigt dus in diepere zin de hele schepping. De wetenschap ziet de uitwerking daarvan als het streven naar coherentie, samenhang. Als daartegenover het mystieke godsidee wordt gezet, zoals dat in het eerste gebed tijdens de Universele Eredienst wordt gebruikt: ‘O Gij, Almachtig, Alomtegenwoordig, Aldoordringend, het Enige Wezen en later ook Schepper, Onderhouder, Rechter en Vergever van onze tekortkomingen’, blijkt een grote overeenkomst.

Dit tot elkaar komen van de tegengestelde werelden van wetenschap en mystiek is een bijzonder belangrijke ontwikkeling in onze cultuur. De diepe kloof tussen wetenschap en religie, die geleidelijk is ontstaan en die zoveel twijfel en duisterheid veroorzaakt, kan daardoor mijns inziens worden overbrugd. Dat kan een werkelijke renaissance geven van onze cultuur en dan kan er opnieuw, zoals in de Middeleeuwen, één visie in onze hele cultuur gaan doordringen. Dat idee heeft mij sterk geïnspireerd en dat heb ik in veel voordrachten verwerkt.

8.5.2 Mureeds

Ik kreeg in deze periode geleidelijk meer leerlingen, meer mureeds. Veel mensen hoorden mij, werden aangetrokken door de Soefi-boodschap en vroegen mij om een inwijding. Deze mureeds begeleid ik op het geestelijk pad en geef ik oefeningen uit het instrumentarium van de innerlijke school. Dit is een van de mooiste delen van mijn werk geworden, omdat het tot bijzondere geestelijke contacten leidt.

Het mureedschap is een diepe subtiele ervaring en vraagt om een groot onderling vertrouwen, zodat de mureed persoonlijke vragen en keuzes openhartig aan de inwijder kan voorleggen. In de gesprekken met mijn mureeds ontstaat vaak een heel bijzondere sfeer, omdat wij ons beiden proberen af te stemmen op de inspiratie van Hazrat Inayat Khan. Het is dan mooi om te beleven dat daardoor telkens als het ware vanzelf antwoorden komen op de vragen van de mureeds en ook duidelijk wordt welke oefeningen voor hen van belang zijn. De inwijder neemt dus geen beslissing, maar laat op het probleem een innerlijk licht vallen, waardoor de mureed zelf tot de juiste oplossing kan komen.

Een nieuw ingewijde mureed moet in het begin wat vaker langskomen om op gang te komen, maar daarna kunnen er veel grotere tussenpozen in de gesprekken komen. Het werk moet door de mureed zelf worden gedaan en afspraken worden naar behoefte gemaakt. Zo heeft dat werk zich ontwikkeld en heb ik de laatste jaren bijna elke week enkele malen een gesprek met een mureed. Voor mij is het vaak inspirerend om te horen hoe een mureed – in het licht van de Soefi-boodschap – met zijn of haar levensproblemen omgaat.

8.6 VERZOENING

De contacten met de Internationale Soefi Orde bleven dus afstandelijk. Wel hield ik altijd een relatie met Pir Vilayat, met wie ik vroeger nauw bevriend was en die ik na de oorlog vaak geholpen had met het vertalen van voordrachten. Die relatie bleef en we bleven converseren over het probleem dat ons gescheiden hield: zijn wens om hoofd van de Soefi Beweging te worden en zijn mening dat dit absoluut was wat zijn vader Hazrat Inayat Khan had gewild. Ik stelde daar dan tegenover dat het – zoals hij zei – een wens van zijn vader was geweest, maar geen benoeming zoals hij volhield. Hij had daarvoor eerst de leiding van Piro-Murshid Ali Khan moeten volgen.

Daar correspondeerden wij over en we zochten naar mogelijkheden om tot elkaar te komen, maar die waren met die uitgangspunten niet te vinden. Zo kwam het moment dat Pir Vilayat in juni 2004 overleed en zijn zoon Pir Zia, die hij al eerder tot zijn opvolger had benoemd, het leiderschap van de Internationale Soefi Orde moest overnemen.

Bij die opvolging ontstond nu een probleem over de financiële steun die Pir Vilayat altijd had gekregen van de Egeling Stichting. Deze stichting was opgericht door Murshida Fazal Mai Egeling. Fazal Mai was een trouwe en toegewijde mureed van Hazrat Inayat Khan, die een mooi huis, Fazal Manzil, in Suresnes had gekocht, waar de familie van Hazrat Inayat Khan met haar kon wonen. Aan die stichting had zij dit huis en haar gehele vermogen nagelaten. De statutaire doelstelling van de stichting was om haar huis Fazal Manzil in Suresnes te bewaren en te onderhouden, zodat de familieleden daar konden blijven wonen en om daarnaast Pir Vilayat te steunen in zijn toekomstige werk voor de Soefiboodschap.

Dargah Nizamuddin Aulia. Omstreeks 2000 met Vilayat Khan en Zia Khan (beiden links naast mij) en Wali van Lohuizen (rechts van mij)

De gedachte was dat Pir Vilayat hoofd van de Soefi Beweging zou worden. In de statuten werden allerlei belangrijke bevoegdheden gegeven aan het hoofd van de Soefi Beweging. De statuten bepaalden onder meer dat Pir Vilayat als hoofd van de Soefi Beweging moest worden beschouwd, ook wanneer hij die functie nog niet of niet meer vervulde. Maar de ontwikkeling is dus anders geweest dan Fazal Mai verwachtte. Zoals eerder beschreven is Pir Vilayat nooit hoofd van de Soefi Beweging geworden, maar heeft hij zijn eigen Soefi-organisatie opgericht. Daarom waren de statuten na het overlijden van Pir Vilayat voor tweeërlei uitleg vatbaar. Dat juridische dispuut moest nu worden opgelost. Dat was moeilijk, want het bestuur van de Egeling Stichting wilde zelfs niet spreken over onze opvatting die de Soefi Beweging al veel eerder – in 1990 – naar voren had gebracht, namelijk dat het hoofd van de Soefi Beweging nu de begunstigde moest zijn.

Ik bood aan naar een compromis te zoeken, maar dat wilde het bestuur niet. Dus moest de Soefi Beweging een proces beginnen. Dat kwam moeizaam op gang. We hebben in de eerste zitting op voorstel van de rechter-commissaris besloten een ‘mediation’ (bemiddeling) te proberen, maar daar kwam geen beweging in. Het bestuur hield vast aan zijn standpunt en wilde geen duimbreed toegeven, zonder instructie van Pir Zia.

Deze bracht aanvankelijk het oude fusievoorstel uit 1968 weer naar voren: twee vertakkingen met een zekere zelfstandigheid, waarbij Pir Vilayat de topleiding zou hebben. Die zou nu dan bij Pir Zia komen te liggen, maar dat was voor de Soefi Beweging niet aanvaardbaar. Daarom werd afgesproken dat Pir Zia en Pir-o-Murshid Hidayat samen een gesprek moesten hebben en Pir-o-Murshid Hidayat naar Suresnes zou gaan om Pir Zia te ontmoeten.

Toen de datum naderde, werd echter zijn vrouw Aziza ernstig ziek en kon hij haar niet alleen laten. Ik stelde voor om dan in zijn plaats naar Suresnes te gaan. Daar heb ik in een zeer ongezellige bijgebouwde veranda van Fazal Manzil met Pir Zia gesproken over de verschillen tussen ons; want hij hield de sleutel in handen. Toen dat gesprek geen openingen bood, opperde hij dat wij eerst zouden kunnen proberen om tot een algemene ‘reconciliation’ (verzoening) tussen de beide Soefi-organisaties te komen. Dan zou het probleem van de Egeling Stichting ook kunnen worden opgelost.

Aziza en Hidayat Inayat Khan

’s Nachts dacht ik daarover na in mijn hotelletje in Saint Cloud. Het leek mij een moeilijke opgave en ik sliep niet veel. Maar tegen de ochtend voelde ik een bijzondere lichte tegenwoordigheid en wist ik dat ik mij voor die verzoening moest inzetten. Later die morgen heb ik Pir Zia dan ook gezegd dat ik een verzoening zou voorstellen aan het Executive Committee van de Soefi Beweging.

Ik zal nooit vergeten in wat voor heerlijke lichte sfeer ik toen terug ben gereden naar Nederland. Ik dacht niet meer aan de moeilijkheden van de bespreking in het Executive Committee, ik twijfelde niet en zag overal schoonheid. Het was een état de grâce, een staat van genade.

In de bespreking enige dagen daarna had men vele aarzelingen en bezwaren. Terwijl iedereen grote argwaan liet blijken, maakte alleen Wali van Lohuizen een juiste opmerking: ‘It could be an historic opportunity’ (het kan een historisch moment zijn). Dat is het inderdaad geworden, want Pir-o-Murshid Hidayat steunde mij wel en zo is toch besloten dat wij die poging tot verzoening zouden ondernemen.

Dat is een mooie ontwikkeling geworden: beide organisaties hebben zes leiders aangewezen om met elkaar over die verzoening te spreken. Zij zijn uitvoerig op de geschiedenis van het conflict ingegaan. Wij, de Soefi Beweging en de Soefi Orde, hebben beiden in gesprekken, afwisselend in Katwijk (Murad Hassil) en Suresnes (Fazal Manzil), onze visie daarop gegeven. Daardoor is meer onderling begrip ontstaan. Daarbij bleek de biografie over de opvolgers van Hazrat Inayat Khan een grote hulp. De drie broers zijn daar treffend beschreven: er kwam duidelijk naar voren wat voor mystieke persoonlijkheden zij waren en met hoeveel diepte en inspiratie zij aan de Soefi Beweging leiding hebben gegeven. Ik heb de hoofdstukken in dat boek over de drie broers aan de delegatie van de Internationale Soefi Orde gegeven en dat heeft grote indruk op hen gemaakt.

Suhrawardi Gebel, de secretaris van Pir Zia, die samen met Pir Zia in die delegatie zat, vond die beschrijving prachtig en zei dat hij nooit had geweten dat zij zulke bijzonder mystieke persoonlijkheden waren. Dat had Pir Vilayat hun niet verteld, hij had altijd kritiek op de Soefi Beweging geuit en op Murshid Ali Khan. Zo konden Pir Zia en andere leiders van de Internationale Soefi Orde respect krijgen en ook uitspreken voor onze geestelijke leiders.

Van onze kant gaven wij uiting aan onze bewondering voor het fantastische werk dat Pir Vilayat voor de Soefi-boodschap had gedaan. Het creëerde een warme sfeer waarin wij de geschiedenis van de oorsprong van het conflict konden gaan begrijpen. We zagen hoe verschillend de beide leiders, Pir Vilayat en Pir Murshid Ali Khan, waren. De één half westers, half Indiaas en de ander door en door Indiaas en helemaal in die mystieke cultuur opgegroeid. Pir Vilayat was opgegroeid onder de invloed van mureeds, die van het begin af aan naar Vilayat keken als toekomstige leider.

Het conflict werd zo heel begrijpelijk en we konden ons in elkaars gevoelens inleven. In die geest was Sitara Jironet bereid om op suggestie van Suhrawardi Gebel, de secretaris van Pir Zia, nog enkele correcties in het manuscript Sufi Mysticism into the West aan te brengen met betrekking tot het conflict met Pir Vilayat.

Wij konden besluiten om het oude conflict nu achter ons te laten en de toekomst tegemoet te gaan, als vrienden met hetzelfde Soefi-ideaal. Wij konden met elkaar gaan samenwerken. Er ontstond ook een begin van een warmere persoonlijke relatie tussen Pir-o-Murshid Hidayat en Pir Zia. Dat was een wezenlijk element in de verzoening. De conclusies hebben we samengevat in een brief³⁴³ naar al onze mureeds (bijlage 3).

Op basis van de ‘reconciliation’ hebben de Soefi Beweging, de Egeling Stichting en Pir Zia daarna langdurige en delicate onderhandelingen gevoerd, die ten slotte uitmondden in een overeenkomst over de financiële steun van de Egeling Stichting in de toekomst. Aan de ene kant erkent de Soefi Beweging daarin Pir Zia als begunstigde van de Egeling Stichting en aan de andere kant belooft Pir Zia de inkomsten van de stichting te delen met het hoofd van de Soefi Beweging zolang hij zelf een bepaald minimuminkomen krijgt.

Een ander element daarbij is dat het appartement van Murshid Hidayat in Fazal Manzil door de Mohammed Ali Khan Stichting aan de Egeling Stichting is verkocht, zodat Pir Zia daar regelmatig een tijd kan wonen en van daaruit aan de verbreiding van de Soefi-boodschap kan werken. Eerder had de Mohammed Ali Khan Stichting het appartement van Murshid Hidayat gekocht om het in de toekomst voor Soefi-doelen te behouden.

De onderhandelingen waren ingewikkeld en moeizaam, omdat het bestuur van de Egeling Stichting aanvankelijk niets voor zo’n overeenkomst voelde. Het is aan Faz’l Peach, een Soefi van de Internationale Soefi Orde met wie ik een goed contact had gekregen, te danken dat onze standpunten geleidelijk tot elkaar zijn gekomen.

Bij dit hele proces heb ik van het begin af aan telkens wegwijzers van de geest van leiding gezien. Naarmate het proces voortging werd dit steeds duidelijker. Daar ben ik heel dankbaar voor. Door de overeenkomst was Pir Zia in 2009 eindelijk bereid om tot de Federation of the Sufi Message toe te treden.

De verzoening en de overeenkomst over de Egeling Stichting zie ik als een kroon op mijn Soefi-werk. Ik ben er vanaf het begin af aan op uit geweest om harmonische relaties en vriendschappelijke samenwerking op te bouwen. Nu was de weg daartoe open.

Wij hebben daarna eind mei 2009 een bijzondere retraite van de Federatie van de Soefi-boodschap beleefd in de Universel Murad Hassil. Het was de mooiste ‘retreat’ die we tot dan toe hadden gehad. Het was duidelijk dat een zekere spanning, die vroeger vaak aanwezig was, nu was opgelost. Er was een sfeer van eenheid en harmonie, waarin wij van elkaars bijdragen aan het programma konden genieten. Van verdeeldheid was nauwelijks meer iets te bespeuren. Dat is voor mij een grote vreugde geweest. Zo herdachten wij gezamenlijk met alle Soefi-organisaties dat 100 jaar geleden, in 1910, de Soefi-boodschap naar het Westen is gebracht. Op 5 februari 2010 gebeurde dit in de Dargah, eind april 2010 in een Federation Retreat in San Rafael, Californië, en vervolgens op 5 juli en 12 september 2010 in Nederland. Wij konden voortaan alle energie geven aan de verbreiding van de Soefi-boodschap.

8.7 PIR-O-MURSHID COUNCIL

Een belangrijke ontwikkeling was ten slotte dat Pir-o-Murshid Hidayat op 20 april 2009 zijn titel zelf heeft opgegeven om die in te brengen in een Pir-o-Murshid Council, die de leiders van de vijf Soefi-activiteiten en de Representative General bijeenbrengt. Het idee is dat die Council de inspirerende traditie van alle vroegere Pir-o-Murshids voortzet door afstemming op Hazrat Inayat Khan en zich open te stellen voor goddelijke inspiratie. Alle belangrijke besluiten en benoemingen moeten voortaan daar worden besproken om tot een consensus te komen als voorbereiding voor besluiten van het Executive Committee.

Zo kunnen meer Soefi-leiders – ook uit Amerika – bij de leiding worden betrokken, een meer democratisch element in onze hiërarchische organisatie. Ik ben daarbij zelf naast Murshid Hidayat ook Representative General geworden. Het zijn er nu dus twee; in de huidige overgangsperiode vervullen wij die functie gezamenlijk. Na onze al zo lange samenwerking kunnen wij dat harmonisch doen. Wij hopen nu dat opvolgingsproblemen, die de Soefi Beweging in het verleden zo hebben geplaagd en tot zoveel conflicten hebben geleid, in de toekomst harmonisch zullen kunnen worden opgelost.

Tot slot wil ik opmerken dat Hazrat Inayat Khan zelf heeft gezegd niet te voelen voor een organisatie rondom het Soefisme, maar dat die nu eenmaal nodig is als je samen op weg bent. Hij zag een organisatie als een mandje waarin je alle verschillende bloemen verzamelt: alle volgelingen van de Soefi-boodschap horen op die manier bij elkaar.

_______________

342. McLaughlin, R., ‘Brief History of the Dargah of Hazrat Inayat Khan’, juni 2009

343. Letter on behalf of the members of the Reconciliation Group, April 30, 2008

9

Persoonlijke conclusie

9.1 HET OVERLIJDEN VAN MIJN VROUW

Deze autobiografie sluit ik af op mijn eenennegentigste jaar. Ik doe dat met grote dankbaarheid voor zo’n lang en mooi leven, dat uitloopt in een ouderdom die natuurlijk enkele lichamelijke bezwaren en beperkingen meebrengt, maar vooral een grote geestelijke verrijking en verdieping geeft. Ratan, mijn vrouw, die meer dan vijftig jaar lief en leed met mij gedeeld heeft, is mij bijna zes jaar geleden eind november 2006 ontvallen. Zij heeft in haar leven veel Soefi-werk met mij gedaan. Wij gingen vaak samen naar Soefi-bijeenkomsten en zij heeft als secretaris veel organisatorisch werk verricht voor de Universele Eredienst. Later componeerde zij ook Soefi-liederen met pianobegeleiding en soms viool, dikwijls op de woorden van Hazrat Inayat Khan. Die liederen zijn op cd’s gezet (zie § 1.5).

Ratan, op middelbare leeftijd

Haar laatste jaren waren moeilijk. Als gevolg van artrose had zij versleten heupgewrichten. Een heup was geopereerd, maar die was inmiddels eigenlijk weer aan vervanging toe. Dit was heel pijnlijk en gaf ook moeilijkheden in haar rug en knieën. Het hield haar steeds meer aan bed gebonden, zodat zij nog maar zelden en met grote inspanning een Soefi-bijeenkomst kon bijwonen. Toch genoot zij daarvan en van de contacten met andere Soefi’s. Zij bleef met het Soefisme bezig en haar diepe indruk van Hazrat Inayat Khan bleef van haar uitstralen. In april 2000 hadden wij nog een heel mooie viering van haar tachtigste verjaardag. Toen kwamen ook enkele tia’s die haar al dicht bij het hemelse leven brachten – wat zij als zo mooi ervoer dat zij hiervoor geen angst kende – en ten slotte de beslissende tia die haar het eten en spreken onmogelijk maakte. Dit was juist nadat op 21 november 2006 de presentatie was geweest van mijn boek Tot de Ene. Ze zou daar zo graag bij hebben willen zijn en we hadden daarvoor ook regelingen getroffen, maar toen de dag van de boekpresentatie aanbrak voelde zij dat ze dit niet meer kon.

Voor mij waren die laatste jaren ook niet gemakkelijk, doordat ik steeds met haar meeleefde – vaak ook ’s nachts – en omdat zij mij graag bij zich wilde hebben, terwijl het Soefi-werk met lezingen en vergaderingen mij vaak opeiste.

Haar sterven was een bijzonder mooi gebeuren. Toen de tijd kwam, heb ik de diepste Soefi-meditatie – de zikr – voor haar gedaan. Zij deed daar – zonder woorden – toch intensief aan mee. Daarop begon haar adem te ontspannen, langzamer te gaan om in volkomen vrede en stilte te eindigen.

Toen de begrafenis met een bijzonder mooie Universele Eredienst met alle drukte daaromheen voorbij was, kon ik weer tot rust komen. Al mijn zorgen over Ratans achteruitgaande lichamelijke toestand waren voorbij en ik ging mij realiseren wat de diepe liefde tussen ons betekend had. Het was een sterke verbondenheid, iets wat over alle zorgen, inspanningen en werk heen straalde, iets heerlijks waar ik altijd naar uitzag en waar we zoveel vreugde van beleefden, zoals in de mooie vakanties die wij samen vierden.

Jacques Chardonne heeft in zijn roman Claire, die ik lang geleden heb gelezen, zo’n zuivere liefde in een huwelijk met de vrouw van wie men houdt mooi beschreven: ‘Alors, on n’est plus seul, on n’est plus libre; un être existe, qu’il faut sans cesse consulter d’un regard tres subtil; on n’agit plus que par accord: rien n’est exactement borné à soi, mais tout se répercute de l’un à l’autre, [...].’³⁴⁴

Zo heb ik het ook beleefd. Ik vond en las het boek in 1942 en was er bijzonder door geraakt. Later, in 1977, heb ik het nog eens gelezen in Washington DC.

Deze liefde was nu voorbij, maar ik besloot nu mijn liefde op het Ene goddelijke wezen te richten. Zo kwam bij mijn meditatie op de wazifa ‘Isq Allah Mah’bud Allah’ (God is liefde en God is de geliefde) het accent op de liefde voor God te liggen en ging ik meer mediteren. Ook in de middag en langer in de avond. Ik streefde met overgave en openheid naar harmonie met de Ene en ging grote dankbaarheid voelen voor de ontwikkeling van de geest van leiding in mijn leven. Dat heeft mij diep geïnspireerd en veel gegeven, zodat ik mij alleen – in de stilte van mijn huis – niet eenzaam voelde.

9.2 MIJN KINDEREN, KLEINKINDEREN EN HULP

Het grote gemis van die ene geliefde metgezel, met wie ik alles kon delen en bespreken, werd enigszins verzacht door de steun en liefde die ik van mijn twee zoons en dochter kreeg. Wij hebben door de jaren heen warme en diepe relaties met hen ontwikkeld. Ratan en ik deden dat ieder op onze eigen manier en met elk van onze kinderen weer anders en uniek.

Ze kwamen regelmatig bij ons thuis, zodat we alle ontwikkelingen in hun leven konden bespreken. We leefden intensief met hen mee en hielpen hen waar dat mogelijk was. Zo hebben we hun, toen ze zelfstandig werden, al een deel van hun erfenis gegeven. We dachten: nu hebben ze dat het meeste nodig. En inderdaad heeft het Willem en Julie geholpen om een prettig huis te kopen en Raoul om zich in te kopen in Interpool, het Amerikaanse containerleasingbedrijf waar hij werkte.

Zo hebben we hun leven zich prachtig zien ontwikkelen. Ze trouwden allen in hetzelfde jaar: 1989. Eerst Julie met Antony van den Ingh, toen Willem met Lidwien Heerkens en in december Raoul in New York met Bettina Beythan. Dat waren allemaal heel verheugende gebeurtenissen. Tegelijkertijd hebben wij dat jaar ons veertigste huwelijksfeest gevierd.

We leefden mee met hun successen.

Willem werd hoogleraar in de rechtswetenschap in Tilburg en ook twee termijnen (acht jaar) lid van de Eerste Kamer. Ik kreeg grote bewondering voor hem. Voor zijn intelligentie en werkkracht, zijn warmte en idealisme en daarnaast zijn artistieke gaven. Hij speelt op een bijzondere manier piano en is gaan schilderen en tekenen, waarvoor hij regelmatig lessen heeft gevolgd. Ook publiceerde hij een aantal belangrijke wetenschappelijke studies.

Zijn vrouw Lidwien, die jarenlang Nederlandse les heeft gegeven aan buitenlandse studenten in Tilburg en nu werkt bij de Onderwijsinspectie, maakt makkelijk contact met mensen en is sinds enige tijd een toegewijde Soefi-leerling geworden. Zij hebben twee hoogbegaafde kinderen.

Mijn tweede zoon Raoul heeft zich als ondernemer succesvol ontwikkeld en door de verkoop van Interpool financiële onafhankelijkheid bereikt. Nu gebruikt hij zijn kapitaal enerzijds om mensen te helpen en anderzijds om ondernemingen op te richten die gunstig zijn voor het milieu. Hij reist veel, maar ik heb altijd een warm en intensief contact met hem wanneer hij hier in het land is. Bij hem zie ik het typisch zoeken naar nieuwe combinaties van productiefactoren, zoals de grote econoom Joseph Schumpeter dat omschrijft. Zo bouwt hij nu een fabriek in Duitsland, waar uit agrarisch afval biodiesel en elektriciteit wordt gemaakt.

Hij heeft in Nederland een kantoor, een appartement en een auto met chauffeur, waarmee hij mij bijzonder helpt door die ook aan mij beschikbaar te stellen. Nu ik zelf door slechter wordende ogen niet meer kan rijden is dat belangrijk voor mij. Daar hij veel weg is, kan ik die auto met chauffeur veel gebruiken. Raouls vrouw Bettina is fotografe en conceptueel kunstenares, met een eigen studio in Berlijn.

Mijn mooie intelligente dochter Julie heeft Engelse taal- en letterkunde gestudeerd in Leiden en geniet van literatuur. Sinds haar kinderen zijn uitgevlogen heeft zij zich artistiek ontwikkeld. Begonnen met beeldhouwen heeft zij zich nu toegelegd op het schilderen. Al haar hele leven is Julie gefascineerd door paarden en zij rijdt dan ook nog steeds met veel plezier haar eigen paard.

Ik ben altijd dol op haar geweest en geniet ervan dat zij mij elke week met mijn correspondentie helpt, die nog altijd omvangrijk is. Naast dit alles is zij ook een Soefi in hart en nieren. Julie woont samen met Jan van Duyvendijk, die advocaat is en in zijn vrije tijd mooi piano speelt. Samen hebben zij vier kinderen: Michiel, Max, Erik en Eveline, die allemaal studeren.

Naast deze heerlijke verhouding met mijn kinderen heb ik ook mijn contacten met mijn mureeds (Soefi-leerlingen). Daarbij ontstaan diepe relaties, die heel inspirerend kunnen zijn. Dat verrijkt mijn leven ook en geeft er warmte aan. Door het groeiende aantal van mijn mureeds heb ik nu elke week wel drie à vier gesprekken.

Een groot voorrecht is het ten slotte om zo goede en vertrouwde hulp te hebben. Dit zijn de Portugese Annabel met haar man Mingos, die al langer dan vijfentwintig jaar bij ons zijn. Zij wonen nu ook bij mij, terwijl zij ook een eigen huis hebben. Zij zijn bij ons komen wonen toen dat voor Ratan erg wenselijk was. Wij hebben een warme relatie met hen gekregen, die zich voortzet met mij nu Ratan er niet meer is. Annabel kookt heerlijke maaltijden met veel groenten en vis (een gezonde voeding) en Mingos helpt mij met allerlei dingen in huis.

Dankzij Raoul heb ik ook een alleraardigste Tsjechische vrouw, Eva, die voor het huis zorgt. Zij heeft voetreflexologie gestudeerd, die zij heel gevoelig en goed op mij toepast. De chauffeur van Raoul, de Griek Floropoulos, een bijzonder warme en aardige man die veel voor mij heeft gereden, is intussen gepensioneerd.

Ten slotte helpt Petra van der Klaauw, de secretaresse van Raoul, mij regelmatig met mijn financiële administratie. Ook heeft zij mij met veel sympathie raad gegeven over gezondheidsproblemen.

Zo is het voor mij mogelijk om in mijn heerlijke huis met de mooie tuin te blijven wonen, waar ik praktisch al mijn tijd aan Soefi-werk kan besteden. Vooral de tuin, die zo’n prachtig vrij uitzicht heeft op een groot weiland, inspireert mij altijd bijzonder. Het is heerlijk om daar elke dag te wandelen en te zien hoe de wisseling van de seizoenen zich toont in de bloei van de rozen en later van de dahlia’s en de hortensia’s en alle mogelijke andere planten en struiken.

9.3 HET GEHEIM VAN OUDER WORDEN

Wat ik in de voorgaande paragraaf heb beschreven zijn voor mij natuurlijk gunstige omstandigheden die mij helpen om met het ouder worden toch in goede gezondheid te blijven. Maar ik heb al lange tijd mijn leven op evenwicht gericht en ik denk dat dat voor iedereen die ouder wordt waardevol zou kunnen zijn. De volgende aspecten heb ik zelf als belangrijk ervaren:

Bij de buste van Hazrat Inayat Khan in mijn tuin (2006)

1. De Soefi-oefeningen. Zowel de gebeden als concentratieoefeningen houden de gedachten en gevoelens (het hart) zuiver. De ademhalingsoefeningen zuiveren de adem, maken die ritmischer en geven ons er beheersing over. Die zuivere adem helpt om het contact te bewaren met de goddelijke sfeer en die beheersing van de adem maakt het makkelijker om ook onze gedachten en gevoelens te beheersen, waarmee je de juiste richting aan je leven kunt geven. Door die adem vloeit er steeds geneeskracht door je hele zenuwstelsel.

2. Yogaoefeningen. Iedere dag doe ik yogaoefeningen. Om de paar maanden krijg ik nieuwe oefeningen van Zohra le Rutte, een Soefivriendin die een uitstekende yogalerares is. Die yogaoefeningen zijn buitengewoon belangrijk om je spieren en gewrichten soepel en bewegelijk te houden. Ook versterken zij de ademhaling.

3. Acupunctuur. Toen mijn ouderdom bepaalde gebreken ging veroorzaken, met name artrose in mijn rechterknie, heb ik een uitstekende acupuncturist gevonden, die met de zo noodzakelijke intuïtie op precies de juiste plaatsen de doorstroming van energie kon bevorderen. Daardoor is na enkele behandelingen de artrose – waarvan de specialist zei, dat er alleen door een operatie iets aan te doen was – geheel verdwenen. Mijn fysiotherapeute, die het behandelde, constateerde dat de knie genezen was en dat haar behandeling niet meer behoefde te worden voorgezet.

4. Wandelen. Mijn hele leven heb ik veel gewandeld, wat een heel gezonde beweging is. Naarmate ik ouder word, wordt dat moeilijker, maar ik ben het regelmatig blijven doen, behalve dat het kortere en langzamere wandelingen zijn dan vroeger.

5. Evenwicht. Het is belangrijk om een evenwicht te bewaren tussen activiteit en rust. Daarvoor is een regelmatig dagritme nodig. Bepaalde uren van oefeningen en meditatie, uren van werken, een korte rust na de lunch, weer een werkperiode en in de avond rust. Die rust moet ook geestelijke rust zijn. Ook je gedachten moet je tot rust brengen en dat leer je in de Soefi-oefeningen (zie punt 1).

6. Harmonie in je hart. Door het zoveel mogelijk bewaren van harmonie met de mensen om je heen blijft je hart zuiver, wat ook voor je gezondheid buitengewoon belangrijk is. Uit een studie van David Servan-Schreiber, een in Frankrijk en Amerika werkende psychiater, blijkt dat de gevoelens van mensen grote invloed hebben op hun gezondheid. In samenwerking met cardiologen ontdekte hij dat gevoelens het hartritme beïnvloeden. Dat ritme wordt bij warme gevoelens zogeheten coherent; een ritme dat heilzaam is voor je welbevinden en je gezondheid. In een daarvoor ontworpen computerprogramma kun je elk moment je eigen hartritme en coherentie meten.³⁴⁵

9.4 LESSEN UIT MIJN LEVEN

Wanneer ik nu terugkijk op dit rijke leven, springen drie duidelijke lijnen naar voren:

1. De magie van harmonie. Mijn voortdurende gerichtheid op harmonie, die begrip en sympathie voor anderen vereist, heeft door alle fasen van mijn leven heen gespeeld. Mijn levensverhaal laat zien hoe moeilijk dat soms was, maar ook wat een fantastische schoonheid en liefdevolle warmte bij mij terugkwam. De oogst in de combinaties van functies in het bedrijfsleven, die ik na het IMF kreeg, had niet mooier kunnen zijn en mijn persoonlijke omgeving met mijn kinderen, hulp en mijn grote kring mureeds was en is heel liefdevol en harmonisch.

2. Heel belangrijk hierbij is te zien hoe er een geest van leiding in ons leven werkt. In grote en ook heel kleine dingen. Die geest maakt soms de verborgen of overschaduwde weg van harmonie duidelijker. Als we ons maar telkens afvragen: ‘Waarom gebeurt dit? Wat moet ik ervan leren?’ 3. Daarbij kan het nodig zijn om soms iets los te laten, maar soms ook de moed te hebben om een nieuwe weg in te slaan. De duidelijkste voorbeelden hiervan zie ik in de manier waarop ik tot het besluit kwam – door een sterk innerlijk gevoel – om in 1971 niet meer in de politiek te blijven, in de manier waarop ik daarna naar de functie bij het IMF werd toegetrokken (§ 6.1) en vervolgens mijn besluit om geen nieuwe termijn bij het IMF te accepteren, terwijl die mij wel werd aangeboden.

En achter deze lijnen lag het Soefisme – het ideaal van liefde, harmonie en schoonheid – waarmee ik opgroeide en de Soefi-training in de innerlijke school, waardoor het innerlijk licht helderder wordt, zodat de geest van leiding zich in dat licht duidelijker aftekent en het vertrouwen in die leiding toeneemt.

Ik eindig dus met grote dankbaarheid voor wat mij door de Ene gegeven is en ik blijf uitzien naar wat de Ene mij nog verder aan bijdragen tot de Soefi-boodschap wil vragen.

Aan het werk

_______________

344. ‘Dan is men niet meer alleen en niet meer vrij. Er is een wezen dat men voortdurend moet raadplegen met een heel subtiele blik; men handelt alleen in overeenstemming; niets is precies tot jezelf begrensd, maar alles weerkaatst van de een naar de ander, [...].’ Chardonne, J., Claire, Éditions Bernard Grasset, Parijs, 1931, pag. 160

345. Servan-Schreiber, dr David, Uw brein als medicijn. Zelf stress, angst en depressie overwinnen, Kosmos-Z&K Uitgevers bv, Utrecht-Antwerpen, 2003

Bijlagen

1 Artikel Financial Times

August 22, 2011

‘A bigger, bolder fund can stop the next crash'

By Hendrikus Johannes Witteveen

Unusual problems require unconventional solutions. The world’s financial system is threatened by a new crisis that could be even worse than that of 2008. Investors’ recent turn against Italy and Spain created a panic in stock markets that were already nervous of a possible new economic downturn and the political impasse in the us. To counter this, the International Monetary Fund should establish a new “debt facility” to help indebted countries work out their finances.

The current crisis shows no signs of abating. The leaders of eurozone countries have done everything that is politically feasible in the present stage of monetary unification. The European Central Bank and US Federal Reserve are close to the limit of their capabilities. Resorting to debt reduction – an organised default – would help the respective countries but cause large losses for European banks, insurers and pension funds, with systemic risks comparable to those of Lehman’s failure in 2008.

The problem now exceeds the capabilities of developed countries. Yet it also threatens the growth of the world economy and therefore of emerging countries. In China, India, Brazil and other countries stock markets are also falling. But the largest surpluses are in the reserves of their central banks. We need new and effective measures to tackle the problem on a global scale.

In my time as Managing Director of the IMF (1973-78), we successfully created an “oil facility” in 1973 to overcome the Opec surplus problem and resulting deficit problems. We also created a “supplementary facility” in 1977 that proved crucial to our response to the Latin American debt crisis. Why not now create a new “debt facility” to give struggling sovereigns headroom to work out their borrowing issues?

The original facilities were helpful because the IMF’s ability to borrow is constrained by its system of financing via quotas related to the size of different countries. So when in 1973 oil prices rose sharply, Opec countries suddenly had balance of payment surpluses far larger than their quota. The facility allowed the fund, which had only relatively small amounts of their currencies, to borrow more and use the funds for loans to countries where the oil price increase had caused deficits not easily financed by commercial banks.

Use of these funds, giving more time to cut deficits, was intended to lessen the recessionary impact of trying to do so at once. Today’s situation differs in many respects. But it is similar in that several emerging and Opec countries have huge surpluses in relation to their quota to the fund, while developed countries are struggling to persuade banks to continue vital financing.

A new “debt facility” would allow the fund to borrow large amounts from all surplus countries, and so provide temporary financing even for a big country such as Italy. Such a country could apply to the fund for a stand-by arrangement meeting all its financing needs for two years – until its budget deficit could be cut sufficiently. This would reassure markets, reduce interest rates to normal and the SBA would be only partially used, if at all.

Such a facility would make it possible to tap the vast central bank reserves of China, Japan or Middle Eastern countries, besides those of Germany, for example, in Europe.

This would be more attractive for the surplus countries than directly financing the deficit countries. IMF financing always has priority in any default, so the risk for financing countries is minimal: the amounts lent to the fund will be available if they later wish to draw on the fund. They would remain in central banks’ reserves, not affecting taxpayers.

A final advantage would be to bring big countries such as Italy and Spain under IMF conditionalilty. The fund could then take over the work of the ECB, whose courageous buying of indebted countries’ bonds requires adequate fiscal policies. This is clearly more the task of the IMF than of the ECB. It would restore market confidence, so the financing can eventually be taken over again by the normal market mechanisms.

International action is now urgent to avert a vicious recessionary cycle, which many governments – bound by their debt problems – would be unable to counter, even becoming a recessionary force themselves.

The writer was Managing Director of the imf from 1973 to 1978

2 Artikel voor website Financial Times

November 20, 2008 10:29 am by Financial Times

‘ To recreate the Bretton Woods ideal, we must first look at its history’

By Johannes Witteveen

When we think about a second Bretton Woods conference, we have to realize that the international monetary system created in Bretton Woods was fatally damaged when the US suspended the convertibility of the dollar into gold in 1971.

This opened the door to a fundamental change of the system to which the articles of agreement of the International Monetary Fund were adjusted in 1976.

The possibility for floating exchange rates was opened; but this should be under the “firm surveillance” of the IMF. The aim of member countries should be to promote better international surveillance of global liquidity and to make the Fund’s special drawing rights the principle reserve asset in the system.

But developments after 1976 began to deviate more and more from these aims. Floating exchange rates became more prevalent and the firm surveillance of the Fund remained a rather dead letter.

At the same time, there was practically no need for the Fund to create more special drawing rights as world liquidity needs were more than amply provided for by US dollars that were created by US balance of payments deficits and by private banks in the euro-dollar market.

Thus, the system mutated into a dollar reserve system where international payments and reserves were mainly in dollars. This was a deepseated systemic change.

It brought a great privilege to the US, as its balance of payments deficits would now be automatically financed by accumulation of US dollars in the reserves of other countries. It removed the discipline of reserve losses for the US; a discipline that holds for all other countries.

But on the other hand this also meant a weakness for the US, as it could not adjust its own exchange rate. Surplus countries were able to keep their exchange rate constant, or adjust it only very slowly, by intervening in currency markets, buying dollars and accumulating reserves.

In this way the US and surplus countries have a shared responsibility for the development of international liquidity and exchange rates.

But these responsibilities are very important for the world as a whole and should therefore be subject to collaboration with the IMF.

In the beginning, this completely free system seemed to work reasonably well. But gradually US governments and politicians discovered how easy it had become to create budget deficits by increasing spending and reducing taxes, as the resulting international payments deficits could simply be paid in US dollars.

During the last eight years of the George W. Bush administration all rules of responsible budgetary policies were then thrown aside by starting a very expensive war in Iraq, while at the same time carrying through large tax reductions, instead of raising taxes to pay for the war.

At the same time, monetary policies were also extremely expansionary with short-term interest rates zero or even negative in real terms. And supervisory rules limiting bank lending in relation to capital were practically abolished.

Is it a wonder that in that climate many banks went too far in using that abundant and cheap credit to increase short term profits by innovative but complicated and risky forms of lending?

The example of an overspending government was also not helpful in the maintenance of prudent spending limits by consumers.

All this was only possible because the normal discipline of reserve losses by balance of payments deficits was absent.

On the other hand this could only continue as long as surplus countries preferred accumulation of dollar reserves instead of exchange rate adjustment, causing their rapid growth to become more and more inflationary.

This is the underlying problem that a second Bretton Woods conference would have to address. How could we restore more stability and discipline to a monetary system that has become so free of rules that it seems more apt to call it a non-system?

A starting point could be found in the aims that were agreed in the amended articles of the IMF in 1976 and that were lost from view.

How could we now move special drawing rights more to the centre of the system? A first important step could be a new creation of SDRs by the IMF to meet the present dangerous lack of international liquidity.

Then ways should be found to give SDRs a more important role in the international payments system so that some discipline is restored.

Restoring the central position of the IMF in this way in the present world would of course require a long overdue adjustment of its governance structure and quota system. In that respect it should leave the legacy of the western dominance in 1944 behind it and be made truly international.

By working together in the IMF the world could then be guided back to a more stable system. The essential need is to get the world, including the US and large surplus countries, to recognize that the task of managing the main reserve currency – with its consequences for world liquidity – is an international responsibility.

At least an effective way of international surveillance of it should then be developed and accepted, together with the firm surveillance of exchange rates by the IMF that was already envisaged in 1976.

Johannes Witteveen was Managing Director of the International Monetary Fund from 1973-1978

3 Reconciliation-brief

4 Terugblikken van bijzondere relaties

4.1 TERUGBLIK VAN MAHMOOD KHAN

Altijd handig om met een cliché te beginnen: zijn faam was hem al vooruitgesneld. Allang zelfs. Als nog uiterst pril knaapje bereikten mij geruchten over die grote jongen van de Rotterdamse Soefi-familie Witteveen-Wibaut, die met zijn ‘vliegende Hollander’ de levens, of althans de gemoedsrust en tenen van zijn oude mede-mureeds aangrijpend bedreigde. Ik had daar groot respect voor; zelf kwam ik nooit verder dan een autoped. Die Hollander mocht ik dus niet krijgen, medemenselijk veel te gevaarvol. Bedreigend voor mijn mede-Soefi’s ben ik dan ook nooit meer geworden, althans niet in woord of daad. Maar zowel vliegend als Hollander te zijn, lijkt mij een goede beeldspraak voor Witteveens hele levensgang. Hoogvlieger naar loopbaan, Soefistisch zo goed als in de buitenwereld; gevleugeld in zijn bevlogen bewoordingen; dus ook globaliserend in zijn waarnemingen. En dat alles in de geestelijke gestalte van de Hollander die Witteveen zo door en door is (ondanks zijn zin voor tact): een calvinist in de beste morele en historische zin (is wel iedere Nederlander ongeacht confessie, maar niet in die uitnemende mate).

De overbekende relatie tussen twee uitersten: Hollanders en Javanen die elkaar toch aantrokken, vormt een goede typering van die, op persoonlijk gebied, tussen hem en zijn Indiase en half-Indische meesters en medewerkers. Empathie meer dan begripsvorming is daarbij het sleutelwoord, rijk aan resultaat of gevolg. Niet anders was het met Hazrat Inayat Khan zelf en zijn toonaangevende medewerkers, de grondlegger dus van het moderne Indiase Soefisme, dankzij Witteveen nu alom als het ‘Universeel Soefisme’ bekend. [...]

Ik voor mij houd het op ‘Indiaas Soefisme’, omdat Hazrat Inayat Khans nieuwe initiatief uitgaat van de minstens al duizendjarige gezamenlijkheid, interactie, versmelting, van Perzisch Soefisme met Vedantijnse en wel ook Jains/Boeddhistische beschouwingswijzen.

Dat zeer betrekkelijke verschil tussen Witteveen en mijzelf biedt echter een tweede dienstig zinnebeeld van onze onderlinge verhouding in het Soefi-bestek: gezamenlijk intens gegrepen en verbonden door toon, teneur en inhoud van Hazrats neo-Soefisme. Daarnaast, gelukkig ook maar, met vele verschillen, bij gelegenheid geschillen, van opvatting en inzicht omtrent de concrete gang van zaken binnen de georganiseerde Soefi-werkzaamheden, waarin wij beiden óók met hart en ziel betrokken waren: voor hem het wereldlijk deel van een heilige plicht, voor mij natuurlijke ‘dharma’.

Het Soefi-kernbegrip ‘harmonie’ (‘Sufism is the religious philosophy of love, harmony and beauty’ [Soefisme is de religieuze filosofie van liefde, harmonie en schoonheid]), dus alles anders dan monotonie, en jarenlange persoonlijke vriendschap en onderling vertrouwen, bleken zulke afwijkende standpunten steeds weer als vanzelfsprekend te overbruggen.

Al in een vroeg stadium van onze Soefi-beraadslagingen leerde hij mij die kostbare uitspraak: ‘du choc des opinions jaillit la vérité’ [uit de botsing der meningen ontspringt de waarheid]. Een betere samenvatting van onze Soefi-samenwerking van meer dan zestig jaar is niet te geven! Maar ook: ‘Als Soefi geef je het eerste toe’. Privé prachtig, beleidsmatig een nader discussiepunt.

NB. Het volgende korte overzicht blijft beperkt tot enige ervaringen mijnerzijds van Witteveens rol in het Soefisme. Meer dan dat zou een volledige geschiedenis van de Soefi Beweging en Orde vereisen. Ik moge bekend veronderstellen of anders met de meeste nadruk aanbevelen, het nu onmisbare boekwerk van dr K. Jironet Sufi Mysticism into the West. Zonder kennisname daarvan kan men wordingsgeschiedenis en gang van zaken in ons Soefisme niet begrijpen; zonder grondige kennis daarvan kan men daarin geen bestuurlijke of beleidsvormende functie vervullen; zonder inzicht erin moet men gewoon zijn mond houden!

1. Terug naar af: 1948

Onze persoonlijke kennismaking begon bij een deur, waar wij ons toen nog niet getweeën hoefden te zien door te wringen. Johannes Witteveen werd door mij uitgeleide gedaan na zijn formele benoeming (destijds nog onmisbaar geacht) tot opvolgend voorzitter van de Young Sufi’s Brotherhood. Een naoorlogs initiatief van de Soefistische duizendpoot, tientallen jaren lang, Cor Voûte die later ook de Noord-Hollandse ‘Soefi-Contact’-groep stichtte, een onzer Soefi-paradepaardjes.

De toen nog 26-jarige Johannes werd daartoe ontvangen aan het Haagse adres van het toenmalig hoofd van de Soefi Beweging en Orde, broer en eerste opvolger van Hazrat Inayat Khan zelf, de ook nu nog steeds geëerd gebleven Shaikh-ul-Mashaik Maheboob Khan (1887-1948) [...].

Maar in deze jongerengroep vormde Johannes Witteveen een nieuwe noot die mij, op afstand, wel aansprak. Zijnerzijds zal hij mij vast een wonderlijk ventje gevonden hebben, althans in later jaren werd hij nog steeds, in alle vriendschappelijkheid overigens, een beetje ongeduldig als ik weer eens, over Soefi-zaken of personen, iets Indiaas, Islamitisch, of Oriëntaals te berde probeerde te brengen: niets voor het universeel Soefisme, dat alles. Maar toentertijd verzoende zijn persoon en optreden mij met die jongerengroep. Hij kon met de anderen meedoen, maar typisch speels in plaats van nadrukkelijk, bedaard in plaats van de leukste thuis. Daarmee ging van hem vanzelf een authentieke overtuigingskracht uit, zonder de aanstellerij die de verzamelde anderen pas naderhand verloren en zijn optreden maakte de hele gang van zaken duidelijk geloofwaardiger, echter.

Maar wat mijn werkelijke bewondering wekte, was Witteveens fabelachtig concentratievermogen. Dat is het eerste, onontbeerlijke en lastigste (en als trainingsvorm vervelendste) stadium voerend tot de meditatie die kern is van alle mystiek in een stelsel, door Hazrat Inayat Khan in zijn gemoderniseerd Soefisme diepzinnig maar helder uitgewerkt. Dat eerste stadium, concentratie, concentratie in de praktijk, is dus het zwaarste, meest eisende, voor nagenoeg iedereen. Niet voor Johannes Witteveen.

Op deze jongerenweekends kwam, naast andere Engelstalige sprekers, ook Pirzade Vilayat Inayat Khan het woord voeren [de oudste zoon van Hazrat Inayyat Khan], Musharaff Khan, Hazrats jongste broer, kwam alleen zingen of vertellen, wat hij beide uitstekend kon. Witteveen vertaalde. Zo mogelijk aan een kampvuur waar Vilayat, oud-marineman en echte gangmaker, zo van hield. Ik zie hem nog zitten, Johannes, met verglaasde, wel niets ziende blik, de vlammen spiegelend in zijn bril, naar binnen gekeerd, iedere overvolle zin, ieder woord en uitdrukking in zich opnemend om dan telkens opnieuw ellenlange voordrachtsfragmenten feilloos in het Hollands weer te geven – bij deze abstracte materie en Vilayats hevig-literair-Engelse woordkeuze en zinsbouw zonder overdrijving een fenomenale prestatie. De aanwezige jongeren hadden alle reden om op beide uitzonderlijke mede-Soefi’s trots te zijn! Voor een goed begrip: die esoterische stadia van concentratie enz. werden ook geacht van toepassing te zijn, dus psychologisch en praktisch in houding en verhoudingen in het alledaags bestaan: mystiek is geen loutere vrijetijdsbesteding [...].

Maar bij alle indrukwekkendheid: vrolijk kon het bij ons natuurlijk toch ook toegaan. Toen Witteveen hoogleraar geworden was vroeg eens de secretaris van de jongerengroep, of hij hem nu ook op de convocaties en aankondigingen had te vermelden als, voluit, prof. dr H.J.W. Deze bekeek hem wat verbluft-schichtig [...] en baste toen klankrijk: ‘Je mag ook schrijven: onze Janneman!’ Wij allen kwamen voorlopig niet meer bij. Humor en lachlust hebben Witteveens hele leven, tot vandaag toe, gekenmerkt als een bevrijdende kwalificatie van gevestigde standpunten.

Dat zeer bijzondere concentratievermogen heeft Witteveen later ook in velerlei opzicht in zijn bestuursfuncties in de nationale en internationale Soefi-organisaties kunnen toepassen (waarover nader), praktisch dus. Al met al een waar genie; maar daarnaast gelukkig ook een hoogst menselijk mens, wat onder meer ook wil zeggen: met, gelijk ons allen, les défaults de ses qualités [hij heeft de gebreken, die een gevolg zijn van zijn goede hoedanigheden]. De volgende stap in de mystiek na de eenpuntige concentratie is de expansieve contemplatie. Witteveen heeft ongetwijfeld het vermogen vanuit concentratie regelrecht in het verdere, vervullende stadium van meditatie te geraken, het voorrecht van talent. De grote, niet-aflatende nadruk door Hazrat Inayat Khan gelegd op concentratie heeft hij aldus treffend gehonoreerd. Wat betreft het tussenliggende stadium van contemplatie [dit zijn niet de contemplatieoefeningen of wazifa’s] – dat werd hem, mijns inziens, op cruciale momenten bemoeilijkt met name wanneer hij, de integrale Hollander, te maken kreeg met Indiase denk- en gevoelswijzen van totaal andere orde; een onwinbare vertaalslag. [...]

2. Onontkoombare dualiteiten

In de tweede helft van 1948 volgde de monumentale Jagirdar Mohammad Ali Khan, het oudste en laatst overlevende lid van het Soefi-triumviraat van 1910, de op 3 juli overleden Shaikh-ul-Mashaik Maheboob Khan op als hoofd van de Soefi Beweging (Representative General) en Orde (Pir-o-Murshid).

Hij was de (enige) tweedegraads neef, over tweemaal vrouwelijke lijn, van Inayat, Maheboob en Musharaff Khan. Formeel dus een normale Indiase erfopvolging bij senioraat, over de [...] erfgenamen, Vilayat en Musharaff Khan, héén. Ongeacht de eigen bijzondere hoedanigheden van die beiden staat Md. Ali als persoonlijkheid, als Soefi-mysticus en geestelijk leider én als Moghul-Indiaas cultuurdrager, zo ver boven hen en dus al helemaal boven alle andere Soefi-ingewijden uit, dat het ondenkbaar was dat enig ander bij zijn beschikbaarheid die Soefi-opvolging zou kunnen vervullen.

Twee grote vraagstukken deden zich al direct en in onderling verband voor. De dreiging van gemeentelijke onteigening van het Soefi-landbezit te Suresnes kwam op in 1950 en kreeg, tegen taai verzet van de Soefi Beweging in, haar beslag in 1956.

Al vanaf 1948 kwamen aanspraak, agitatie en actie van en namens Pirzade Vilayat op om zijn opvolging a priori en onvoorwaardelijk te verzekeren. Hij en zijn medestanders zagen heel goed, dat hij bij aanwezigheid van Md. Ali Khan geen enkele kans maakte op welke geloofwaardigheid dan ook, dus mikten zij nu maar op daarna.

Deze thema’s worden helder uiteengezet in dr Jironets genoemde boek; de polemische gang van zaken bij de fatale onteigening wordt magistraal analytisch, gedetailleerd en in grote volledigheid behandeld in dr Witteveens Witboek over Suresnes, een standaardwerk voor de geschiedkundige [...].

Wat hier volgt kan dus volstaan met enkele bijzonderheden.

Later archiefonderzoek heeft nog doen blijken dat de bipolariteit Genève (hoofdbestuur) – Suresnes (nabij Parijs, waar Hazrat Inayat Khan woonde, een onderkomen voor volgelingen was en op een groot landstuk de lezingenhall stond, waar de ‘Summerschools’ van drie maanden gehouden werden) al in de twintiger jaren een dualiteit vertoont, die bij het ongebreideld enthousiasme van die jaren ook wel gemakkelijk tot algehele tegenstrijdigheid zou kunnen leiden – rivaliteit tussen twee groepen van medewerkers geleid door twee markante persoonlijkheden, Soefi’s van het tweede uur: de Cubaan Dussaq in Genève, de Hollander Van Stolk te Suresnes. Deze verpersoonlijkten langjarig genoemde dualiteit. En die groeide weer uit tot de controverse van Pir-o-Murshid Ali Khan en de jonge Pirzade Vilayat Inayat Khan. Dat waren dus de problemen, waarmee Witteveen geconfronteerd werd bij zijn overstap van de Soefi-jongeren naar de ouderen [...].

Om de onteigeningsproblemen te Suresnes het hoofd te bieden, had Murshid Ali Khan aanvankelijk een commissie van drie ingesteld, prof. K.Th. van Lohuizen, E.K. Hübner, die veel ervaring van vooroorlogs Suresnes had en Nic Faber. Deze had hij benoemd tot vicevoorzitter (Executive Supervisor) van het hoofdbestuur te Genève.

Dat was een ingreep: zijn voorganger Maheboob Khan had de jonge Vilayat toegezegd dat hij die post voor hem zou openhouden. Eerder had hij hem overigens al verzekerd dat hij in de jongere generatie niemand anders tot zijn opvolger zou benoemen en in de dertiger jaren hadden wij allen aangenomen dat te zijner tijd Vilayat zou opvolgen. Maar Vilayats deelname aan wat vanuit Genève als de ‘Suresnes opposition group’ gold, had zijn aanzien in bestuurlijke kring verspeeld.

Na het plotseling overlijden van Maheboob Khan als jeugdig aandoende 61-jarige, had zijn weduwe aangeraden voor de Soefi-leiding een driemanschap te vormen (voor een was dat naar haar ervaring te veeleisend), namelijk van Mohammed Ali Khan, Dussaq en Vilayat. Dat verstandige advies, dat veel problemen had kunnen vermijden, werd door Dussaq zonder meer verworpen. Vilayats deloyaliteit mocht niet gehonoreerd worden. De benoeming van Faber was voor Vilayat dus een alarmbel. En toen na zijn aftreden, na een tijdlang onvervuld, Witteveen tot dat vicepresidentschap werd benoemd, moet dat voor Vilayat wel een onheilstijding geweest zijn: Faber was van de oude generatie, tijdelijk beschikbaar, Johannes echter van Vilayats eigen jongere: een blijver op zijn post!

In die periode 1948-1955 voerde ik dagelijkse gesprekken met Mohammed Ali Khan en in ieder geval zeer frequente gesprekken met Witteveen, in zijn woonhuis aan de Rotterdamse Heemraadssingel. [...]

Met Witteveen gingen de gesprekken niet over de toekomst, maar over het verleden en heden. Hij wilde geïnformeerd, om niet te zeggen bijgeschoold worden.

Dat was een bijzonderheid. Bij vele Soefi-aanhangers overwoog een romantiserende visie van de Soefi-gang van zaken en de eerdere wordingsgeschiedenis, die bij het minste en geringste tot ware mythologie kon opgroeien. Maar Witteveen wilde precies weten hoe de lopende vraagstukken in het verleden hun aanleidingen hadden kunnen vinden. Dat waren voor ons beiden leerzame en voldoening gevende gesprekken, waar ik met veel genoegen op terugkijk. Met Pir-o-Murshid Mohammed Ali Khan waren zijn contacten eerst vooral op Soefi-spiritueel gebied, later kwamen daar de beleidsmatige en bestuurlijke zaken bij. Mohammed Ali Khan gaf Johannes de [...] Soefi-erenaam, van Karimbakhsh, Arabisch-Perzisch voor, bij benadering, ‘de van Godswege begaafde’ of ‘geschenk van de Edelmoedige’; in Baroda de naam geweest van een bevriende sitar-speler, solist en begeleider in het muziekleven van de familie, die hij, wegens omvang en belang ervan, kenschetste als een ‘nagar’, een verwantschapskring meer als een stad op zich dan eenvoudig een geslacht.

De benaming was voor Witteveen dus alleszins ‘to the point’, gezien het Soefi-verband waarin hij kwam te functioneren.

Met prof. Van Lohuizen, juriste J.M. Kunst [en mij] vormde nu Karimbakhsh een ‘working committee’ die namens en in plaats van een hoofdbestuur te Genève vanuit Holland vanaf 1954 de Suresnese onteigeningsdreiging te lijf zou gaan.

Na de Heemraadssingel-gesprekken over wording en wegen van de Soefi Beweging, volgden dus de voortdurende treinreizen naar Parijs. Tegen de dramatische achtergrond van de onteigening van het landbezit, nog bemoeilijkt door het feit dat de Suresnese groep met eigen voornemens wapperde, ontwikkelde zich toch onder ons deelgenoten van het ‘working committee’ een geanimeerde persoonlijke band.

Ofschoon Karimbakhsh een half dozijn jaren ouder was, waren wij op die tochten, soms ook louter getweeën ondernomen, niettemin de jonge generatie die buiten de uiterst moeizame Parijse besprekingen om het lachen nader stond dan het huilen. Wij vertikten het de dag anders te beginnen dan in een prettig restaurantje; waar Karimbakhsh dan om mijnentwille, om de croissants au lard [croissant met spek] te vermijden, die hij au beurre [botercroissant] bestelde, maar dan steevast ‘et beurre’ [én boter] vroeg, die dan bij klodders tegelijk werd aangedragen – het restaurant was toch al te geciviliseerd voor de au lards. En na een uitputtende dag op de Champs Elysées neerzijgend, toen ik in hoogst bouwvallig Frans een haastige garçon [ober] trachtte uit te leggen dat ik vegetariër was en hij natuurlijk met poisson [vis] aankwam en bij mijn weigering plotseling opklaarde met zijn vondst ‘de la charcuterie?’ [vleeswaren?], was onze Parijse dag weer goed. Maar ook onze Fransen zelf wisten van wanten, zoals die kunstzinnige gedichtenbundels publicerende jurist die een andere Franse betrokkene, vrij van ieder spoortje onzakelijkheid, typeerde als ‘het soort Fransman als de Britten in hun komedies ten tonele voeren’.

Maar natuurlijk was er ook verschil van mening. Toen de onteigening een fataal feit was, zette Witteveen de verkoop van het Mureed House, het grote logeercomplex voor Zomerschooldeelnemers, ook maar door om in Katwijk opnieuw te beginnen. Murshid Ali Khan stemde daarmee in, ik was er erg tegen, maar als jongste bijbungelaar had mijn mening geen gewicht en een Indiase jongere houdt dan op na een eerste onnadrukkelijke tegenwerping.

3. Executive Supervisor

Ondanks de Suresnese onteigening en Vilayats pogingen, wadend door die troebele wateren zijn opvolging als Soefi-leider te verzekeren, was gedurende Murshid Ali Khans tienjarig leiderschap ook veel positiefs aan de orde. Al was het alleen maar dat zijn persoonlijkheid op zich al van zo’n gehalte was, dat alle strubbelingen daarbij vervaagden. Voor de toekomst blijft belangrijk dat hij besloot dat het opgetekende levenswerk van Hazrat Inayat Khan integraal zou moeten worden uitgegeven om zowel het behoud als het begrip ervan zo volledig mogelijk te verzekeren. Weliswaar kon dat werk pas na zijn dood (hij was Soefi-leider van 1948 tot 1958) in de jaren zestig worden gerealiseerd, maar het blijft een van de belangrijkste principiële beslissingen binnen het Soefisme – veel van de toonaangevende medewerkers wilden liever zoveel mogelijk als geheimleer voor hun ingewijden reserveren, nadat zij wel hun wens vervuld hadden gezien, de lezingen over ‘Philosophy, Psychology, and Mysticism’ in druk te laten verschijnen – en bij alle bewondering, er niets mee konden aanvangen, bij gebrek aan nevenstudie.

Door Murshid Ali Khans veelvuldig verblijf in Genève kwam het Soefi-centrum daar weer tot grote bloei. Maar hij vermeed het aanvankelijk een nieuw hoofdbestuur te benoemen. Hij was uiterst tevreden over het werk van de working committee en vond dat het oude bestuur wel erg de baas gespeeld had over de leden als zodanig. Toen Vilayat echter dreigde er een eigen bestuur te benoemen, omdat het voormalige bestuur niet in juridisch steekhoudende vorm meer bestond, moest hij wel tot vernieuwing besluiten. Professor Van Lohuizen werd secretarisgeneraal, vanouds de meest prestigieuze positie, maar dat zou spoedig veranderen, hij overleed al in 1956. Inmiddels was Witteveen tot vicepresident van het ‘International Headquarters [IHQ] of the Sufi Movement’ aangesteld (1956) en van toen af was het, voor zover het IHQ betreft, ‘l’état c’est lui’ [hij is de staat]: Executive Supervisor slechts onderbroken door de presidentsfunctie (Representative-General) zelf tussen 1982 en 1993 en opnieuw (als een van twee presidenten) van 2009 af.

Witteveen had zowel vakkennis, het talent en de daadkracht voor de beheerstaken van een dergelijke organisatie, het geduld ook om talrijke vergaderingen voor te zitten. Organisatorische, administratieve en financiële beslommeringen combineerde hij met persoonlijk leiderschap voor een belangrijke reeks eigen volgelingen en als voormalig hoogleraar was hij een begaafd spreker over vrijwel ieder onderwerp dat in het Soefisme een rol speelde. Zijn boeken zijn in vele talen de wereld rondgegaan.

Die alzijdige begaafdheid, het zal duidelijk zijn, stond rechtstreeks in verband met zijn concentratievermogen, als boven besproken. Hij moet daartoe wel een aangeboren talent hebben gehad om dat, onder doelgerichte Soefi-training, zo sterk tot ontwikkeling te kunnen brengen.

Daartegenover: de achilleshiel van een geringer contemplatieve betrokkenheid zich vertalend in een zwakke beleidsvisie, dáár waar Europese, discursief intellectuele gedachtevorming zich had te verstaan met Indiase [...] evocatieve begripsvormingen. [...]

En, zo zit het leven nu eenmaal in elkaar: die relatieve zwakte werd nog weer verdiept door een andere voortreffelijke eigenschap, waar hij ook als Soefi ongetwijfeld expliciet van vervuld was, namelijk bovenal steeds het goede in ieder mens te zien; en dat te kunnen blijven zien, is een bewijs van waar meesterschap.

Weer dus, concentratie op, met terzijdelating, verwerping of ontkenning van enig tegendeel. Zo’n tegendeel van een bepaald inzicht daarin te kunnen integreren, dat is weer meer een beschouwelijke contemplatievorm van geestelijke spijsvertering. Aldus zijn bepaalde beleidsmatige vraagstellingen nooit echt opgelost, eerder verschoven, maar doen hier verder niet ter zake. ‘Being easily taken in’, een kwaal die alle idealisten evenzeer bedreigt als goedgelovigheid, zijn op persoonlijk vlak redelijk dierbare kenmerkjes. Maar in een beleidsbepalende rol kunnen zij ook ontoereikend blijken. Voeg daar nog andersoortige cultuurkaders aan toe en het Soefi-doolhof is compleet.

Hoe Karimbakhshs volleerd concentratievermogen en mijn gebrekkige contemplatie op een nogal ethisch moment in de Soefi-geschiedenis typerend tegenover elkaar kwamen te staan, illustreert het volgende voorbeeld.

In 1958 werd Pir-o-Murshid Mohammed Ali Khan opgevolgd (en tot 1967) door de jongste broer, Musharaff Khan. Krachtens bijkomende bepalingen werd ook mij een optie gelaten om in dit leiderschap te treden. Ik vond het in eerste instantie zinloos, om een oom op zijn tenen te trappen op een wijze die weinig met onze dharma-tradities te maken had. Maar toen ontketende zich een bepaalde, tijdens mijn afwezigheid in India zorgvuldig gecultiveerde hetze in een bepaalde, gelukkig even beperkte als slecht geïnformeerde aanhangerslobby, die de opvolging van Musharaff Khan tegen de critici van weer andere groepen trachtte voor te stellen als rechtsreeks en uitsluitend door Mohammed Ali Khan aldus voorgeschreven, zonder erkenning van de door hem aan mij toegekende optie. Dat bezorgde me genoeg ergernis om mijn aanvankelijke goodwill weer op losse schroeven te zetten, zeker toen ik merkte dat Musharaff Khan die willekeurige entourage niet kon of wilde dementeren, wat hij gemakkelijk had kunnen doen. Aan mijn kant werd mij door talrijke anderen weer verweten dat ik mijn optie niet had uitgebuit. In dat onvriendelijk geworden klimaat kwam hij, Karimbakhsh Witteveen, mij opzoeken. Ik zie hem nog zitten, verstrooid met een Soefi-boekje spelend, beduimel en passant die foto van Hazrat nou niet, dacht ik nog. Maar toen kwam zijn uitspraak, die ook in latere overlegsituaties typerend is gebleven voor Witteveens spiritueel gehalte en ideële visie.

‘Als jij die benoeming werkelijk wilt aannemen, moet je dat doen vanuit een overtuigde, diep innerlijke inspiratie en gevoel van roeping en bestemming, als leiding van binnenuit!’

Maar ik was helemaal niet uit op bevlogenheden. Ik zocht naar honorering van wat hier vooral bekend is als ‘dharma’, de geboorteverplichting van je geslacht. Dat was inspiratie genoeg en [...] ik voelde mij moreel verplicht tot consideratie van een oom, die nog maar weinig van de grandeur van zijn voorgangers had, maar van wat hij wel had bekwaam en getrouw, soms ook wel iets te handig of afhankelijk, van derden gebruik wist te maken.

Daarmee ging de bestuursperiode van Musharaff Khan in, waarvan overigens ook veel goeds te herinneren valt. In die tijd werd de serie van (nog zeer onvolledige) complete werken van Hazrat Inayat Khan in twaalf delen gepubliceerd. Mede uit Suresnese onteigeningsgelden naast andere legaten, bijdragen en subsidies, werd in Katwijk het Soefigebouw ‘Murad Hassil’ ontworpen, waarvan de realisatie vele onderhandelingen met gemeente en provincie vergde. Ofschoon Musharaff Khan zelf de totstandkoming niet meer heeft beleefd, is zijn bijdrage veelbetekenend geweest; op een goed oosters gebouw moest een koepel komen, iets waarin de Hollandse plannenmakers niet voorzien hadden; maar aldus geschiedde. Met die verwerkelijking, alsmede met de bouw te Delhi van een ‘Dargah’, ornaat mausoleum van Hazrat Inayat Khan, zal altijd de naam verbonden blijven van Musharaff Khans opvolger, Fazal Inayat Khan, die beide projecten uit alle macht bevorderde. Maar ofschoon de verzamelde werken tot stand kwamen dankzij secretarisgeneraal Pallandt te Genève, een binnen de Soefi-verhoudingen fabelachtige prestatie, waren Fazals projecten ondenkbaar geweest zonder het team van bekwame en deskundige Hollanders, aangevoerd door de onvermoeibare Witteveen.

In 1982 honoreerde Fazal dat bij zijn aftreden van zijn vijftienjarig Soefi-leiderschap door het presidentschap van de Soefi Beweging aan hem over te dragen.

Het inhoudelijke Soefi-werk werd gegeven door een raad van destijds zogenaamde ‘initiatic lines’, waarin aanvankelijk ook Fazal zelf en Vilayat naast de weduwe van Musharaff Khan gebundeld waren. Pikant is, dat ik tegenover een aarzelende Witteveen moest praten als Brugman om hem tot aanvaarding te overreden van Hidayat, Hazrats tweede zoon; en elf jaar later had ik eenzelfde aandrang nodig om hem te bewegen, het collectief bestuur op te heffen en nu Hidayat weer als enig opperhoofd in te zetten. Elf jaar later volgde dus de vader Hidayat zijn zoon Fazal op, een figuur die je alleen in Roemeense vorstenhuizen ziet. [...]

Ik bleef maar denken en automatisch reageren en voelen in de Indiase ‘Khandani dharm’-trant, spirituele-morele verplichtingen van een geslacht. En had ongelijk: Witteveen was realistischer in zoverre dat Hazrat Inayat Khans kinderen, als halfwezen in Frankrijk opgegroeid, daar geen boodschap aan hadden. Daartegenover kan ik stellen dat de intelligente Fazal daarin wel degelijk voldoende inzicht had, om dat op bepaalde kritische punten van zijn omstreden leidersloopbaan te laten gelden.

Sinds 1956 dus en tot op de dag van vandaag is Karimbakhsh Johannes Witteveen als een rode draad geweest, die door alle opeenvolgende Soefi-regimes heeft heengelopen en alsnog heenloopt. Zijn uitvoerend aandeel in de inzichten en projecten van de opvolgende opperste Soefileiders, is bepalend geweest voor het succes daarvan.

Hij kon als zodanig zinvol blijven functioneren door een kenmerk, waarin hij meer dan een van zijn opeenvolgende Soefi-leiders overtrof: het zonder poespas onwrikbaar blijven vasthouden aan de inzichten en maatstaven van Hazrat Inayat Khan zelf, als garantie van de authenticiteit van diens Soefisme en van de constitutie van het Soefi-bestel, als door hem in 1923 vastgelegd.

Enige aardige typeringen: af en toe stelde ik hem voor, bepaalde termen uit de reglementen van en na 1923 weer om te zetten in die, welke zij voordien [...] hadden gehad. Maak van het gezwollen ‘Sufi World Brotherhood’ weer gewoon ‘Sufi Brotherhood’; vervang daarentegen de wonderlijke vragen oproepende benaming van het hoofdbestuur ‘Executive Committee’ weer wat juister door het eerdere, Britse, ‘Executive Council’, enz. Maar nee!

Toen Fazal en ik, gebruikmakend van Md Ali Khans theoretisch gebleven instemming tot splitsing van de dubbele benaming van het Soefi-Orde-hoofdschap, die ook uitvoerden, waarbij het mij toevallende deel zou worden toegevoegd aan de door Md Ali Khan aan mij toevertrouwde ‘family honours’ [familie erefuncties], dus niet meer binnen de Orde zou functioneren, heeft het jaren geduurd voordat Witteveen bereid was met die toch vrij matige aanpassing in te stemmen. Zulke standvastige getrouwheid aan een geheiligd uitgangspunt van Hazrat Inayat Khan zelf verdient een eresaluut en geeft vertrouwen voor de toekomst!

4.2 TERUGBLIK VAN ANDREW CROCKET – VERTALING

Dr Johannes Witteveen bij het IMF

Op 6 oktober 1973 vlogen dr Johannes Witteveen en ik terug uit Oost-Afrika na de Jaarvergadering van het Internationaal Monetair Fonds in Nairobi. Hij was de juist benoemde Managing Director van het Fonds, die zijn eerste officiële optreden in zijn nieuwe functie vervulde. Ik was zijn personal assistant. Terwijl we de Sahara overstaken, kondigde de piloot aan dat wij een kleine omweg zouden maken om het Egyptische luchtruim te vermijden. Toen wij in Europa landden, hoorden we wat de reden was: Egyptische strijdkrachten waren het Suezkanaal overgestoken en vielen het Israëlische leger aan.

De gevolgen van dit conflict zouden Witteveens termijn als Managing Director markeren op manieren die nauwelijks te voorzien waren toen hij die positie een paar weken eerder aanvaardde. Het olie-embargo dat door belangrijke OPEC-producenten werd opgelegd en de daaropvolgende verviervoudiging van de olieprijzen confronteerden de wereld met een onmiddellijke uitdaging om petrodollars te recyclen [weer in het betalingsysteem te doen terugvloeien]. Later brachten de hogere prijzen voor energie de recessie van 1974 en 1975 en de intensivering van de stagflatie [economische stagnatie met inflatie] die volgde. Deze ontwikkelingen maakten een einde aan de pogingen om een internationaal monetair systeem te herscheppen op basis van vaste wisselkoersen.

Het bezoek van Witteveen aan Nairobi was, geloof ik, zijn eerste aan Afrika. Maar dit betekende niet dat er een gebrek aan belangstelling of zorg was voor ontwikkelingslanden. Zijn verkiezing als Managing Director was voor een groot deel te danken aan de steun die hij onder die landen genoot. Dit hing samen met de manier waarop zijn voorganger Pierre-Paul Schweitzer, die ik ook had bijgestaan, zijn functie beëindigde. De Nixon-administratie was ongelukkig over de rol van het management van het IMF bij haar voorstel om de dollarprijs van het goud omhoog te brengen en weigerde hem voor een derde termijn als Managing Director te ondersteunen. Dit stoorde de ontwikkelingslanden, die het Fonds onder Schweitzers leiding waren gaan zien als verdediger van hun belangen.

Het zoeken naar een nieuwe Managing Director begon vroeg in 1973 en werd vrij spoedig gericht op twee Nederlanders, Emile van Lennep, secretaris-generaal van de OESO – die een campagne voerde voor die functie, zelfs al voordat bekend was dat die open kwam – en Johannes Witteveen, de vroegere Nederlandse minister van Financiën. Mijn herinnering is dat de meningen over de verdiensten van de twee kandidaten tamelijk gelijkelijk waren verdeeld onder de industriële landen. De ontwikkelingslanden wilden echter geen Managing Director wiens vorige positie in de ‘club’ van industriële landen, de OESO, was geweest. Zij werden aangetrokken door Witteveens onafhankelijke geest en geintrigeerd door zijn betrokkenheid bij de Universele Soefi Beweging. Hij zou zich niet zonder meer laten meeslepen door de belangen van de industriële landen.

Tegen de tijd dat de definitieve keuze gemaakt werd, kwamen de bijeenkomsten van 1973 in Nairobi snel nabij en moesten voorbereidingen getroffen worden voor de overdracht van de Managing Director’s functie. De staf legde een aantal keuzemogelijkheden voor met betrekking tot belangrijke beleidsvragen en maakte een blauwdruk voor de toespraak die de aankomende Managing Director bij de Annual Meeting zou houden. Witteveen was ten onrechte geïnformeerd dat een veel gedetailleerder concept was voorbereid, terwijl dat niet zo was. Dat leidde aanvankelijk tot enige spanning, waar hij natuurlijk vasthield aan zijn recht als Managing Director om de toon en inhoud van zijn inaugurale toespraak te bepalen. Gelukkig duurde dit misverstand maar kort. De staf aanvaardde spoedig dat hij als getrainde econoom en vroegere minister van Financiën Witteveen zelf het beleid van het Fonds zou bepalen. Hij op zijn beurt begon de toewijding en kwaliteit van de unieke staf van het Fonds te waarderen. De invloedrijke adviseurs van het Fonds, Jack Polak en Joseph Gold, pasten hun stijl aan om Johannes’ activistische benadering van IMF-stellingnames aan te vullen. Ikzelf was er gelukkig mee om deze samenwerking te zien, vanuit de van mij verwachte rol bij de voorbereiding van de notulen van de dagelijkse stafbijeenkomst en het ontwerpen van officiële toespraken.

Om tot de inhoud te komen. Er waren twee beleidskwesties waar de wereldeconomie voor kwam te staan op het moment dat Witteveen de leiding van het IMF op zich nam: het tot stand te brengen van een internationaal monetair systeem, nadat in maart 1973 de Smithsonian overeenkomst over vaste wisselkoersen was ingestort; en om te gaan met het economisch effect van de viervoudige stijging van olieprijzen. Als Managing Director was Johannes Witteveen het instrument om het antwoord van het fonds op beide kwesties te ontwikkelen.

Internationale monetaire hervorming was een zorg van het IMF geweest sinds in het midden van de jaren zestig de spanningen in het Bretton Woods-systeem duidelijk waren geworden. De meeste pogingen om deze kwestie op te lossen gingen uit van het vaste – maar aanpasbare – wisselkoers-paradigma, dat de basis was geweest van internationale monetaire betrekkingen sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog. De meest omvattende poging werd ondernomen door het Comité van 20 dat gevormd werd nadat de pariteiten [wisselkoersen], overeengekomen in de Smithsonian overeenkomst, waren opgegeven.

Toen Witteveen aankwam bij het Fonds was het werk van de c20 in volle gang. Het richtte zich op twee aspecten: versterking van het aanpassingsproces en betere regelingen voor de voorziening in internationale liquiditeit. Op dat moment was het doel om terug te keren naar stabiele, maar aanpasbare pariteiten (‘met een mogelijkheid voor zweven in bijzondere situaties’). Dit doel kreeg een dodelijke klap door de toename van de olieprijzen die eind 1973 ontstond. Wat die toeneming van de olieprijs overigens ook mocht bewerkstelligen, het was duidelijk dat het voor een zeer lange periode een diepgaande invloed op betalingsbalansposities had en in de praktijk een overeenkomst over een nieuwe serie wisselkoerspariteiten onmogelijk maakte. Als gevolg daarvan werd op de bijeenkomst in Rome van januari 1974 besloten het Bretton Woodssysteem op te geven en zich in plaats daarvan te richten op regelingen om extern beleid aan te sturen in een systeem van een zwevend regime.

Velen dachten toen dat dit de rol van het Internationaal Monetair Fonds bij het aansturen van het internationale systeem zou beëindigen. In feite, zoals wij nu weten, opende het een bijzondere fase in de geschiedenis van het Fonds als de centrale instelling voor overleg over buitenlandse economische politiek en voor het geven van raad en financiële steun aan landen die worstelden om betalingsbalansproblemen te overwinnen.

Maar eerst kwam de vraag wat het systeem van vaste wisselkoersen moest vervangen. Marcus Fleming [directeur van het Research Department], die samen met Robert Mundell [professor economie aan de Columbia University] pionierswerk had gedaan voor het Fonds met betrekking tot een open economische macro-economie, legde de basis voor het ontwerpen van een eerste serie richtlijnen voor zweven. Witteveen onderstreepte voor de leden van het Fonds dat wisselkoersen zaken van gezamenlijk belang waren en dat een afwezigheid van regels met betrekking tot wisselkoerspolitiek tot anarchie kon leiden. Internationale overeenkomsten bereiken over herziene regels voor een post-Bretton Woods-wereld en die overeenkomsten vertalen in een amendement op de Articles of Agreement van het Fonds was geen gemakkelijke taak. Terwijl algemeen werd aanvaard dat nieuwe regels nodig waren, verschilden nationale belangen scherp en was er in het begin weinig overeenstemming over specifieke punten. Ik ben er niet zeker van of de overeenkomst die uiteindelijk in 1976 werd bereikt, zonder Witteveens volharding had kunnen worden gesloten. Hij hield langer vol dan de vermoeide ministers van Financiën, die waarschijnlijk de uitspraak van de Amerikaanse minister van Financiën Bill Simon deelden over de Jamaica overeenkomst: ‘Alles is goed dat eindigt’ [Het bekende toneelstuk van Shakespeare heet: All’s Well That Ends Well, maar Simon liet het laatste woord ervan weg, zodat het accent werd dat het goed was als het eindelijk afgelopen was].

Ofschoon de inhoudelijk belangrijkste onderhandelingen plaatsvonden tussen nationale functionarissen (in het bijzonder uit de Verenigde Staten en Frankrijk), werd de vertaling van de daaruit voortkomende overeenkomst in geëigende taal overgelaten aan de IMF Executive Board. Sommige directeuren stonden bekend om wat nog vriendelijk ‘orakelachtige stijl’ genoemd kan worden. Door dit alles heen onderdrukte Witteveen uitingen van frustratie en luisterde met (bijna) onuitputtelijke beleefdheid. Aan het einde van elk debat, ondanks de tegengestelde en soms irrelevante opvattingen die naar voren waren gebracht, was hij in staat om bij elk van de sprekers inzichten te vinden die te prijzen waren en een consistent verhaal te weven van wat hij suggereerde dat een consensus kon zijn. De directeuren, die onder de indruk (en een beetje trots) waren om te horen hoe samenhangend en waardevol hun interventies waren geweest, voelden zich gevleid om tot aanvaarding van die consensus te komen. Het was een zeer succesvolle techniek die ik van hem probeerde te leren voor mijn latere carrière, wanneer ik verdeelde vergaderingen moest voorzitten.

De kardinale macro-economische beleidskwestie in het eerste jaar van Witteveen bij het Fonds was om de overschotten van olieproducerende landen te recyclen. Industriële landen met grote kapitaalmarkten hadden betrekkelijk weinig moeite om reële en financiële investeringen van olieproducenten aan te trekken [om hun tekorten te financieren]. Dat kon echter niet gezegd worden over ontwikkelingslanden, waarvan vele weinig toegang hadden tot commerciële financiële markten. Om dit probleem aan te pakken, stelde Witteveen een ‘oil facility’ in het Fonds voor, die gefinancierd zou worden door te lenen van olie-exporterende landen. Dit idee werd warm ontvangen op de ministersbijeenkomst in Rome van de C20, misschien omdat het een positief voorstel was tegenover het opgeven van de poging tot monetaire hervorming.

Vervolgens reisde Witteveen naar bijna alle leden van de OPEC om hen over te halen om bij te dragen. Ik herinner mij sommige van die reizen heel levendig. In Iran ontmoetten hij en Robert McNamara [president van de Wereldbank] de sjah die tevoren een voorstel naar voren had gebracht om een geheel nieuwe organisatie te scheppen, waarin olieproducerende landen (geleid door Iran?) een gelijk aandeel zouden hebben als de industriële en ontwikkelingslanden. Het voorstel van de sjah was echter niet gunstig ontvangen en daarom gooide hij zijn gewicht (en financiële steun) achter Witteveens voorstel. Na de bijeenkomst met de sjah werden Witteveen, McNamara en enkele van zijn begeleidende stafleden door de regering van Iran onderhouden in een modieuze nachtclub in Teheran (niet het soort plaats dat Witteveen normaal frequenteerde). Ik herinner mij dat ik een ogenblik nam om de resultaten van de bijeenkomst van de dag door te geven aan Frank Southard, de altijd nogal keurig geklede Deputy Director en veteraan van het Fonds. Toen hij vroeg naar de reden van de muziek op de achtergrond en het lawaaiige gedoe, antwoordde ik heel rustig: ‘Geen muziek hier, Frank. Ik ben gewoon in de hotelkamer. Het moet aan jouw kant zitten.’ De volgende dag gingen we naar de fascinerende oude steden Shiraz en Isfahan, waar de Perzische mystieke dichters Hafiz en Saadi woonden van wie het werk aan Witteveen bekend was. Wij zagen bij een uitstapje vanuit Shiraz hoe het Pahlavi-regime trachtte zijn band met het keizerlijke verleden te bevestigen. Pal naast de magnifieke overblijfselen van Persepolis [nederzetting van voor Christus met o.a. paleis van Perzische koningen] was een rijke tentenstad die de sjah in 1971 had opgezet om gasten te ontvangen voor de 2500ste verjaardag van de Perzische monarchie.

We maakten ook een lange tocht naar Arabische OPEC-landen, waarmee we in Genève begonnen door Sheikh Zaki Saad te consulteren, een Egyptische ambtenaar die, naar ons verteld werd, de sleutel in handen had om steun van de Saoedi’s te krijgen. De bijeenkomst, zoals Witteveen na afloop aan mij rapporteerde, was geen groot succes omdat Zaki Saads Engels moeilijk te volgen was. Witteveen voelde zich ongemakkelijk, daar hij [uit beleefdheidsredenen] niet wilde toegeven dat hij hem niet begreep. Dus gingen we door zonder echt te weten wat de positie van de Saoedi’s was, maar Witteveen was toch in staat om zijn aanzienlijke overredingskracht te gebruiken en een overeenkomst af te sluiten met alle OPEC-landen om een fonds van uit te lenen gelden in het leven te roepen dat de meest kwetsbare ontwikkelingslanden hielp door de onmiddellijke gevolgen van de hogere olieprijzen heen te komen.

De midden jaren zeventig, toen ik naar een andere positie buiten het kantoor van de Managing Director was overgegaan, waren de jaren waarin vele landen in een worsteling raakten met stagflatie. Tot op zekere hoogte was dit veroorzaakt of tenminste vergemakkelijkt door de soepele begrotingspolitiek die vele landen volgden om de macro-economische consequenties van de hogere olieprijzen te compenseren. Witteveen had indertijd ingestemd met deze beleidskeuze, maar ik voelde dat hij altijd zijn bedenkingen hield. Zijn instincten maakten hem achterdochtig met betrekking tot voortgezette begrotingstekorten en ik denk niet dat hij zich op zijn gemak voelde met het actieve gebruik van begrotingspolitiek bij het managen van de economie. Maar toch, het paradigma van de Phillips-curve speelde in de jaren zeventig nog in vele landen en het zou moeilijk zijn voor een man, zelfs voor de Managing Director van het IMF, om die heersende orthodoxie te weerstaan. [De Phillips-curve toont een relatie tussen prijsstijging en werkgelegenheid.]

Terugkijkend lag de echte vergissing in het niet erkennen dat hogere olieprijzen een aanbodschok waren die het productievermogen verminderden. Een periode van pijnlijke aanpassing was onvermijdelijk. Vele regeringen gingen echter voort met het gebruik van een begrotingsstimulans om de werkgelegenheid te vergroten en, toen dat leidde tot inflatoire druk, lieten centrale banken liever hogere prijzen toe dan dat zij rentevoeten verhoogden wanneer de groei zwak was. Toen dit proces gaande was, drukte Witteveen zijn zorgen uit over de toenemende afwijkingen van fiscale en monetaire orthodoxie, maar er was maar zoveel dat het Fonds kon doen. Pas toen de inflatie een werkelijk alarmerende omvang kreeg, waren de omstandigheden geschikt voor de voortgezette aanval die begon met Paul Volckers [de latere president van de Federal Reserve Board] dramatische verschuiving [een sterke verhoging van de rente] in het monetaire beleid van de Verenigde Staten teneinde de vicieuze cirkel te doorbreken.

Witteveens erfenis bij het Fonds kan nu in een veel helderder licht worden gezien dan toen hij het Fonds in 1978 verliet. Zoals wij nu weten (maar toen niet zo duidelijk apprecieerden) zijn zwevende wisselkoersen op zichzelf onvoldoende om de wederkerige samenhang van nationaal beleid te verzekeren. Witteveen stond in de voorhoede van pogingen om de noodzaak van regels voor wisselkoerspolitiek aanvaard te krijgen en om te definiëren wat die regels zouden kunnen zijn. Op het terrein van binnenlands macro-economisch beleid is nu een consensus bereikt over de wenselijkheid van lage inflatie, de afwezigheid van een uitruil op de lange termijn tussen inflatie en werkloosheid en de noodzaak van een duurzaam begrotingsevenwicht. Op al deze gebieden fungeerde Witteveen als instrument om een beleidskader te ontwikkelen dat richting kon geven aan het advies van het Fonds aan ledenlanden.

Ik kan me er niet van weerhouden om op een persoonlijke noot te eindigen. Als een heel jonge economist was het een voorrecht om zo nauw met Witteveen samen te werken, om deel te nemen aan al zijn bijeenkomsten met ministers van Financiën, presidenten van centrale banken en hoge ambtenaren en hem te begeleiden op vele buitenlandse reizen. Ik leerde veel van de lange gesprekken met hem over economie en economische politiek en zal altijd dankbaar zijn dat hij bereid was om mij zijn tijd te geven om naar mijn inzichten te luisteren en om mij de zijne te geven. Ik wil graag denken dat wij een vriendschapsband hebben die de tientallen jaren die zijn voorbijgegaan sinds wij samenwerkten heeft overleefd.³⁴⁶

4.3 TERUGBLIK VAN AAD JACOBS

‘Witteveen? Witteveen? Is dat een wat schriele man? Ja. Dan droeg die het nachtkastje.’ (Uit de oudejaarsconferente van Wim Kan in 1970)

Ik stel het bijzonder op prijs dat Johan [Witteveen] mij heeft gevraagd een kleine – hij kent me – bijdrage te leveren aan zijn autobiografie. Dat geeft me de gelegenheid om hem nogmaals te bedanken voor het vele dat hij in het verleden voor mij betekend heeft. Ik weet uit ervaring dat hij, bescheiden als hij is, daar nooit van wil weten. Dus komt zijn uitnodiging prima uit.

Op drie belangrijke momenten in mijn leven heeft Johan mij de goede kant op gestuurd. Dat is meer dan je van een goede vriend mag verwachten.

De eerste keer was dat al meer dan vijftig jaar geleden. Toen ik mijn weinig glorieuze middelbareschoolperiode toch met een diploma had afgesloten, wist ik een ding zeker: nooit meer naar school! Ik vond mezelf knap genoeg! Op sterke aandrang van mijn vader, die vond dat je een vak moest kiezen waarin de wereld je werkterrein (dus geen tandarts!) was, ging ik voorlopig voor een jaar (daarna moest ik in dienst) naar de Nederlandse Economische Hogeschool, de voorloper van de Erasmus Universiteit. Daar werd ik vanaf de eerste minuut gegrepen door de colleges van de toen 34-jarige professor Witteveen. Hoewel mijn vader in de financiële wereld werkzaam was, werd er thuis nooit over economische onderwerpen gesproken. Johan gaf op buitengewone, ook voor een gewone sterveling begrijpbare, wijze college. Hij nam zijn studenten mee in de fascinerende wereld van de conjunctuur. Nog herinner ik mij zijn verhandeling over cycli, de Kitschin, geassocieerd met voorraadinvesteringen, de Juglar, voor investeringen in duurzame productiemiddelen, en voor de lange golfbewegingen de Kuznets- en de Kondratieffcycli. Wat me vooral interesseerde was de intercorrelatie tussen al deze verschillende cycli en de wijze waarop de minister van Financiën en De Nederlandsche Bank probeerden die te beïnvloeden. Schitterende colleges waarbij je goed moest opletten want Johan sprak heel zacht en zonder stemverheffingen. Zonder enige twijfel heeft hij toen de vonk aangestoken die mijn latere leven in zo belangrijke mate heeft bepaald. En nooit spijt van gehad!

De tweede keer, dat Johan in mijn leven een beslissende rol speelde, was bijna veertig jaar later. Hij was toen de voorzitter van de raad van commissarissen van Nationale-Nederlanden en ik lid van de raad van bestuur. De onderneming was ten tijde van de fusiebesprekingen met NMB/Postbank in zeer ruw water terecht gekomen. Na aankondiging van de plannen kwamen er veel sterk negatieve commentaren. Eerst kondigden de voor NN zo belangrijke tussenpersonenorganisaties, die bevreesd waren dat de verzekeringsproducten via het directwritingkanaal van de Postbank goedkoper verkocht zouden worden, een boycot aan. Daarna werden aandeelhouders ontevreden over de ruilverhouding tussen de aandelen en meenden dat zij tekort werden gedaan. En of dat alles niet genoeg was, ging het personeel van NN dwarsliggen omdat het meende dat de cultuurverschillen met de ‘ambtenaren/grijze muizen’ van de Postbank te groot was. Vooruitlopend op de extra vergadering van de raad van commissarissen op een zondag besloot de raad van bestuur, na een uitvoerige discussie, de handdoek in de ring te gooien. De voorzitter van de raad van bestuur, Jaap van Rijn, gezegend met een grote overtuigingskracht, zou die boodschap overbrengen. Dat deed hij met verve in een bijeenkomst met het Presidium van de raad van commissarissen, maar toen hij uitgesproken was, zei Johan zonder enige aarzeling: ‘Geen sprake van! Wij hebben diepgaand over onze toekomstige strategie nagedacht en nu gaan we verder.’ Discussie gesloten. Zonder enige twijfel kan gezegd worden: zonder Johans krachtige interventie was er geen ING geweest.

Toen ik later zeer onverwacht voorzitter werd, heeft hij mij in die eerste moeilijke periode met raad en daad bijgestaan. Wij hebben in zijn prachtige tuin in Wassenaar heel wat kopjes thee gedronken.

De derde keer dat Johan een rol speelde, was in 2004 toen de Shell worstelde met de problematiek rondom de door de SEC opgestelde richtlijnen, volgens welke de oliereserves te hoog waren gewaardeerd. Aandeelhouders van de ‘Koninklijke’, waar ik op dat moment voorzitter van de raad van commissarissen was, eisten diepgaande veranderingen, terwijl onze grote concurrenten, mede door de recente koersdaling, duidelijk op de loer lagen. In ieder geval wilden aandeelhouders afschaffing van de dubbele holdingstructuur, waarbij de ‘Koninklijke’ 60% van de aandelen en Shell Transport & Trading 40% hield, omdat die structuur een waardedrukkend effect zou hebben. Hoewel er binnen de raden van commissarissen en bestuur geen enkel verschil van mening was en ook onze adviseurs geen andere oplossing zagen, had ik met die afschaffing grote moeite. Heel veel Nederlanders, waaronder met name oudwerknemers, waren trots op die meerderheid. Shell werd beschouwd als Nederlands erfgoed! Vanaf het begin van mijn betrokkenheid bij de ‘Koninklijke’ werd mij duidelijk gemaakt dat 60% meer was dan 40% en misschien nog belangrijker 40% was minder dan 60%. Ik heb mijn hele werkzame leven grote voorzichtigheid betracht met belangrijke beslissingen die onomkeerbaar zijn. En dit was er zo een! Ik heb toen, de dag voordat de finale beslissing genomen moest worden, Johan, die tien jaar commissaris bij de ‘Koninklijke’ was geweest, uitgenodigd voor de lunch in De Kieviet (‘Aad, het liefst zou ik twee toetjes bestellen, maar dat doe ik niet’). Heel precies heb ik hem toen de voor- en nadelen van de gekozen oplossing voorgelegd. Zijn advies was kort en duidelijk: ‘Doen!’ En zo is het dus gegaan. Ik denk dat het achteraf gezien een moeilijke maar juiste beslissing is geweest.

Ik realiseer me dat het een platitude is om van iemand te zeggen dat het een voorrecht is hem te kennen en met hem gewerkt te hebben. Voor Johan geldt dat zeker; een zeer knappe en buitengewoon aardige, maar vooral bescheiden man!

4.4 TERUGBLIK VAN SITARA JIRONET – VERTALING

Murshid Karimbakhsh,

Mijn eerste ontmoeting met Murshid Karimbakhsh vond plaats in augustus 1992. Ik heb begin jaren negentig, tijdens mijn promotieonderzoek, kennisgemaakt met de leer van Hazrat Inayat Khan en de Soefi Beweging, de organisatie van mensen die deze leer volgen. Ik heb mystiek gestudeerd aan de theologische faculteit van de Universiteit van Lund en was uitgenodigd voor de zomerschool, de jaarlijkse internationale Soefibijeenkomst in Katwijk.

Bij aankomst in Nederland bleek ik beroofd van mijn materiële zekerheid (mijn portemonnee gestolen, maar mijn paspoort niet) en heb ik mijn weg met lege handen vervolgd. Mijn opwinding over hoe het zou zijn om de Soefi’s te ontmoeten was, begrijpelijkerwijze, tamelijk groot. Hoe zouden ze zijn, de ridders van puurheid en wijsheid?

De zomerschool werd gehouden in de Soefi-tempel in Katwijk, een van de drie tempels die de wereld rijk is. Op het eerste gezicht lijkt de tempel uit de duinen op te rijzen en tegelijkertijd daarin op te gaan. ’s Nachts draagt de koepel – verlicht tegen de sterrenhemel – de belofte in zich van ‘welkom in het geheim’. Men wordt omgeven door zijn warme gloed, de vogels, een briesje vanaf de Noordzee, de lichte geur van wierook en de serene atmosfeer. Allemaal zaken die men in eerste instantie opmerkt maar die men snel in zich opneemt en dus vergeet, totdat ze er niet meer zijn, waarna men er ontzettend naar verlangt – dit is de Murad Hassil, de plaats waar een wens vervuld is.

Bij mijn eerste bezoek stond er een lange, magere man bij de deur waarop ‘Alfa en Omega’ geschreven stond. Ik voelde ‘De Kracht’ toen ik hem passeerde. Ik boog instinctmatig. Ik beschouwde dit als een heel goed teken. (Omdat ik door en door allergisch ben voor ‘heiligmakingen’, ben ik maar al te blij om alledaagse woorden en verwijzingen voor belangrijke momenten te gebruiken. Dit is een toespeling op Luke Skywalkers [Star Wars] bewustwording van en geloof in De Kracht. Dat wil zeggen een weg die ik veel later zelf zou gaan volgen). Mijn buiging maakte indruk op me omdat het een spontane, natuurlijke beweging was zonder het bewust te doen.

Bij het nadenken over dit fenomeen in de afgelopen jaren heb ik daar veel van geleerd.

Murshid Karimbakhsh is nu al bijna twintig jaar mijn spirituele gids en leraar. De aard van die eerste ontmoeting heeft daarna als basis gediend voor ons contact dat direct en natuurlijk is. Het omvat een grote wereld met een groot aantal dimensies die tegelijkertijd beschikbaar zijn: eerbied, humor, kleine praktische zaken, het grote geheel, waarheidsvinding en, vooral, ons ontzag voor de werking van de Geest van Leiding zoals wij dat samen delen.

Soms ligt alles besloten in één ervaring, en kan het lang duren voordat deze is ontrafeld, en haar betekenis tot het volle bewustzijn is doorgedrongen. Wat heb ik vanaf die eerste ontmoeting geleerd, dat de toon voor mijn latere werk aangeeft?

Ik begon de betekenis van kracht te doorgronden. Ik ben gaan geloven dat het allemaal draait om toewijding en dat de richting die het neemt, de mate en kwaliteit van deze toewijding bepaalt. Laat mij uitleggen hoe naar mijn idee toewijding en kracht samenkomen.

Het was een uitzonderlijk warme zomermiddag. Wij zaten te praten in Karimbakhsh’s studeerkamer in zijn huis in Wassenaar. We hadden het over hoe Ali Khan, die zijn leraar was geweest, zo’n goed gevoel voor humor had gehad. Ik was hierover aan het schrijven, probeerde er meer vat op te krijgen. Wat voor soort humor had hij? Karimbakhsh herinnerde zich een aantal voorvallen uit de vele jaren waarin zij nauw hadden samengewerkt in de Soefi Beweging. Hij was erg ontroerd geraakt door zijn herinneringen, en liet een paar tranen. Ik voelde intuïtief aan dat er een diepe band tussen die twee bestond en, van daaruit, met alles dat er is.

Opeens ‘zag’ ik Ali Khan zowaar links van mij zitten, op de bank in de hoek. Het was alsof hij naar me keek. Hij sloeg met zijn handen op zijn knieën en lachte met zijn hele gezicht en lichaam. Die lach sloeg op mij over, zodat ik begon te lachen als nooit tevoren. Toen begreep ik zijn soort humor. Karimbakhsh herkende dit, en wij hebben ons toen heel erg vermaakt.

Daarna ben ik naar huis gegaan. Toen ik mijn straat binnenreed, zag ik een jonge man langs de kant van de weg liggen, met zijn motorfiets naast hem. Hij had kennelijk een ongeluk gehad. Op deze verzengend hete zondag was de straat verlaten. Ik voelde dat ik niet wilde kijken, dat ik niet met mijn auto wilde stoppen; ik wilde gewoon zo snel mogelijk weg van deze schrikaanjagende aanblik. Toen hoorde ik een inwendige stem die zei: ‘Wat nu als het jouw zoon was?’ Toen stopte ik, reed achteruit en rende naar het lichaam op straat. Het was een jonge man die buiten bewustzijn was, maar geen zichtbare verwondingen had.

Ik legde mijn hand op zijn voorhoofd. Terwijl ik dit deed, of liever: terwijl mijn hand zich naar hem toe bewoog, voelde ik een immense kracht door mijn hele wezen stromen die mij als het ware boven mijzelf uittilde. Hoewel ik deze ervaring niet kon plaatsen, was het eenzelfde ervaring als die ik eerder heb beschreven in relatie tot mijn eerste ontmoeting met Karimbakhsh in Katwijk. Het was ontegenzeglijk dezelfde Kracht, maar meer. Toen mijn hand de jongen op straat bijna raakte, opende hij zijn ogen, leek bij zijn verstand en ging in één krachtige beweging rechtop zitten. Ik haalde mijn hand weer weg, waarop de jongen meteen weer het bewustzijn verloor. Dit herhaalde zich twee keer. Toen mijn hand voor de tweede keer naar zijn voorhoofd toe bewoog, besefte ik dat dit de werking van Ali Khan moest zijn. Op dat moment hoorde ik een inwendige stem, luid en duidelijk en zeer resoluut, ‘Vergeet niet dat het God is die geneest.’

Ali Khan, die in 1958 is overleden, was Karimbakhsh’s leraar, zoals Karimbakhsh nu mijn leraar is. Een van de mysteries van de inwijding in een lijn van mystici is dat het zowel persoonlijk – tussen mensen – als onpersoonlijk is, in de zin dat het een relatie met de Geest van Leiding tot stand brengt.

Bovenstaand verhaal is er één van vele met soortgelijke kenmerken die in synchroniciteiten, dromen en andere vormen van zegeningen worden voorgesteld; alle zijn richtinggevend en leiden het leven voorwaarts. Toen wij een keer samen in India waren om de sterfdag van Hazrat Inayat Khan te gedenken, werden wij in Janpath (een drukke straat in New Delhi) benaderd door een man. De man stopte pal voor ons, keek ons aan en maakte toen een korte maar veelzeggende buiging richting Karimbakhsh. Toen was de man opeens weg. Ik keek naar Karimbakhsh en dacht: ‘Wat was dat nou?’ Maar hij had het niet opgemerkt. Ik heb het nooit ter sprake gebracht.

Kracht is direct gecorreleerd aan de toewijding aan God. Karimbakhsh heeft mij laten zien hoe ik zelf kan ondervinden hoe dit werkt. Natuurlijk heb ik onderweg veel gestudeerd, ontelbare ademhalingsoefeningen gedaan en mijn wazifa’s (heilige uitspraken) trouw opgezegd. Ik meen dat ik dit gedaan heb, ten minste ten dele, uit toewijding aan Karimbakhsh, erop vertrouwend dat het werk een vruchtbare onderneming zou zijn. Echter, zonder de overdracht die leidt tot een werkelijke ervaring en bewustzijn van hetgeen buiten het persoonlijke zelf ligt, zou dit besef niet mogelijk zijn geweest. Een dergelijke onpersoonlijke overdracht doet zich in een flits voor en is eeuwig en voortdurend.

Ik denk dat ‘reflectie’, het soort woordloze communicatie in antwoord op je hele wezen – tussen een persoon en een ander – een van de weinige dingen is waar wij ons op een menselijk niveau mee kunnen bezighouden om zelfverwerkelijking te realiseren en een bewuste relatie met de bron, met God, tot stand te brengen.

Karimbakhsh bood bezinning op een grote wereld, wat tijdens onze ontmoetingen gebeurde door het uitwisselen van indrukken en attituden, van saillante maar onbewuste overtuigingen, en door middel van gevoelens. Ik zal nooit naar huis rijden zonder een spiegelbeeld van mijzelf, waar met meer of minder urgentie aan ‘gewerkt’ dient te worden. Ik zou mezelf afvragen, ‘Waarom zei ik dat?’, of ‘Hoe kan ik bepaalde gedragingen achterwege laten?’. Op deze manier heb ik in de loop der jaren waarachtig en oprecht de subtiliteit van nederigheid alsook de opluchting en lichtheid van het kennen van een zachtaardig ego en een zachte stem leren begrijpen en waarderen. En geduld...

Karimbakhsh is een Tweeling en beweert veelvuldig dat dit de reden is dat hij geneigd is om zaken van twee kanten te belichten en om te proberen anderen met elkaar te verzoenen, hoe groot de afstand tussen hen ook moge zijn. Ik denk dat zijn streven naar harmonie ook een gevolg is van zijn geloof. Hij gelooft dat het beter is om oplossingen voor conflicten te bedenken waarin alle partijen zich min of meer kunnen vinden dan om in één winnaar te investeren. Als ik ‘pak het aan!’ riep, dan zei hij, ‘Nee, dat kunnen we beter laten.’ Omdat ik de organisatorische zorgen en dilemma’s waar hij voor stond van dichtbij heb meegemaakt en met hem heb gedeeld, durf ik te beweren dat Karimbakhsh in de praktijk brengt wat hij gelooft.

In spirituele contexten is het gebruikelijk om bij het uitvoeren van een bepaald ritueel vervuld te raken van een besef van het heilige, om vervolgens, zodra men deze heeft gewoon terug te vallen tot kleingeestig ego-gedrag. Ik kan me niet herinneren dat ik Karimbakhsh ooit heb betrapt op het vertonen van deze interpersoonlijke dynamiek. Ik denk dat het een van de belangrijkste redenen is dat hij bijna zijn hele leven heeft vastgehouden aan het leiderschap van de Soefi Beweging. Zoals ik het zie, is balans een ander kenmerk van een dergelijke kracht. Het zorgt voor consistentie tussen ideaal en actie, en balans eerbiedigt het feit dat het ertoe doet hoe een mens zijn leven inricht.

In juni 2011 zal Karimbakhsh zijn negentigste verjaardag vieren. Ik zal aardbeien meenemen, omdat hij daarvan houdt. En ik zal hem vertellen hoeveel hij voor mij heeft betekend, en voor al diegenen aan wie ik op mijn beurt misschien iets zou kunnen leren op de wijze die hij mij heeft bijgebracht. Ik denk dat het ongeveer op het volgende neerkomt: ‘Wanneer een afzonderlijk denkend wezen zichzelf van bedrog bevrijdt en zijn onsterfelijkheid erkent, dan zal het alle stadia van het zijn beheersen; het wordt dat ideale wezen wiens gelukzaligheid geen gelijke kent, noch op aarde noch in de hemel. Dit stadium in de ervaring van een denkend wezen, wanneer de kenner aan zichzelf wordt geopenbaard, wordt Shuhud genoemd; en hierin wordt het doel van het leven bereikt.’ (Hazrat Inayat Khan, Sanghata 1)

dr K.S. Jironet

Amsterdam

april 2011³⁴⁷

4.5 TERUGBLIK VAN HIDAYAT INAYAT KHAN – VERTALING

Herinnering van Hidayat Inayat Khan

Op een mooie zonnige dag in 1983 haastte ik mij op de boulevard in Katwijk. Ik hoopte om op tijd te zijn voor de opening van de jaarlijkse zomerschool in de indrukwekkende Soefi-tempel die gewijd is aan de eenheid van religieuze idealen en daar ergens in de duinen gebouwd is buiten het aardige dorp, toen ineens een auto stopte en de bestuurder mij vriendelijk een lift aanbood.

Tot mijn grote verbazing was de bestuurder dr Witteveen die ik van vele jaren terug kende maar die ik een lange tijd niet had gezien en ik voelde mij vereerd omdat ik wist dat hij hoge verantwoordelijkheden had gehad als minister en als Managing Director van het IMF afgezien van nog andere belangrijke posten.

Ik stapte voorzichtig in de auto en zo gingen we naar de Soefi-tempel zonder ons te realiseren dat wij op dat ogenblik in feite begonnen aan een lange reis van samenwerking over vele jaren voor hetzelfde ideaal.

Na aankomst bij de tempel en na de openingszitting van de zomerschool bespraken wij een aantal delicate punten met betrekking tot de nieuw benoemde leiderscouncil die de administratieve taken van de Soefi Beweging moest gaan ordenen overeenkomstig de laatste ontwikkelingen in de nieuwe tijd.

Dr Witteveens inspirerende boeken hebben de bijzondere eigenschap om de intellectuele horizon van de lezers te verruimen en de verwevenheid van economie en spiritualiteit naar voren te brengen door esoterische ontdekkingen.

Dr Witteveen is bovendien een voorbeeld van vriendelijkheid en generositeit wat ook de betekenis is van de Soefi-naam Karimbakhsh die hij gekregen heeft. Deze speciale gave brengt allen onder de indruk die gecharmeerd zijn door zijn persoonlijkheid zowel als door zijn helder inzicht dat altijd leidt tot een consensus van onderling begrip in alle bijeenkomsten onder zijn voorzitterschap.

Dr Witteveen heeft op zo verwonderlijke manier een magische verbinding gevonden tussen zijn uiterlijke wereldse verplichtingen en innerlijk onderzoek in de esoterische activiteiten van de internationale Soefi Beweging die door Hazrat Inayat Khan is gesticht. In zijn geestelijke verantwoordelijkheid als Murshid (senior leraar) wordt Murshid Karimbakhsh bewonderd door allen die hem ontmoeten op het pad van innerlijke realisatie waar hij het ware doel van zijn leven heeft ontdekt en waarbij hij de goddelijke ‘boodschap’ verder brengt waaraan zijn hele leven zo diep is toegewijd.

Als Siraj-um-Munir van de religieuze missie van de Soefi Beweging is Murshid Karimbakhsh ook uitzonderlijk betrokken bij de leiding van die activiteit. Hij geeft talloze inspirerende toespraken voor een internationaal gehoor in de Soefi-tempel in Katwijk en in verschillende andere steden bij de unieke meditatieve ceremonie die de Universele Eredienst wordt genoemd en die is gewijd aan alle bekende en onbekende religies die gesymboliseerd worden door brandende kaarsen. Er worden ook gebeden gezegd die de wereldboodschappers oproepen in een roep aan de mensheid voor Eenheid van Religieuze Idealen.³⁴⁸

_______________

346. Vertaald uit het Engels door de auteurs

347. Vertaald uit het Engels door de auteurs

348. Vertaald uit het Engels door de auteurs

Lijst van commentaren op huidige situatie

| Onderwerp | Pagina
1 | Wetenschappelijk onderzoek naar het belang voor kinderen van contact met de moeder | 67
2 | Economische mededinging in de Europese Economische Gemeenschap | 76
3 | Fundamentele veranderingen in de relatieve schaarste van productiefactoren | 86-95
4 | Belasting op reclame-uitgaven | 130
5 | De rol van het Centraal Planbureau bij begrotingsvoorstellen | 136
6 | Structurele en conjuncturele invloeden op het begrotingstekort | 153-155
7 | Landbouwpolitiek en Wereldhandelsorganisatie | 169
8 | Belang van samen bouwen aan Europa | 175
9 | Gevaar van het dollar reservestelsel | 179
10 | Conjuncturele begrotingspolitiek en beleggers | 223
11 | Yuan en internationale valutaregels | 225
12 | Gevaar van het dollar reservestelsel | 242-243
13 | Het idee van een debt facility in het Internationaal Monetair Fonds | 250-251
14 | Maatregelen voor de Europese schuldencrisis | 255-258
15 | Leiderschapsstijl in ondernemingen | 267
16 | Toetsing van fusies | 271
17 | Rendementsnormen en oliereserves | 274
18 | Functioneren van banken berust op vertrouwen | 277
19 | Het gevaar van hoge bonussen | 294
20 | Het ontbreken van spiritueel besef in het bedrijfsleven | 305

Register

A

ABN AMRO 271, 285

Ademhalingsoefeningen 15, 18, 55, 302-303, 320, 356

Algemene Bank Nederland (ABN) 186, 271

Algerije 205-208

Al-Ateeqy, Abdul Rahman Salim 205

Ali, Anwar 204

Amelineau, Lilawati 65

AMRO Bank 267, 270, 271, 285-287

Andreotti, G. 215

Anti-Revolutionaire Partij (ARP) 98, 111, 128, 130, 136, 144, 147, 148, 165, 166, 196

Andriessen, J.E. 112, 117-119, 121, 127

AOW 71, 72, 112, 118

Apel, H. 232

Argentinië 208, 232

Asser, H.T. 76

Australië 232

B

Bakker, A. 251

Bakker, J.A. 119, 147, 151, 182

Bakker, M. 142

Bank for International Settlements (BIS) 235, 237-239

Bank voor Internationale Betalingen (BIB) 96, 187, 192, 234, 236, 238, 246

Banque Bruxelles Lambert 276

Barre, R.O.J. 270

Barroso, J.M. 225, 243

Beaufort Wijnholds, O. de 203

Begrotingsbeleid 129, 151, 152, 156, 253

Begrotingspolitiek 70-71, 93, 94, 126, 132, 150, 223, 257, 258, 348, 349

Begrotingsruimte 123, 128, 129, 136, 137, 151, 180

Begrotingstekort 79, 90, 91, 93, 94, 153-155, 182, 183, 223, 242, 257, 258, 349

Belasting over toegevoegde waarde (BTW) 115, 156, 162, 163, 164

Belastingpolitiek 70, 71, 112, 162

Beleggingscommissie 279, 280

België 163, 209, 224, 232, 247

Bennett, J.F. 212

Benslimane, A.K. 244

Berge, W.H. van den 112, 114, 125

Bernhard, prins 77, 78

Betalingsbalans 80, 83, 91-95, 120, 128, 130, 152, 155, 177, 178, 202, 207, 208, 212, 213, 217, 225, 257, 258, 346

Biesheuvel, B.W. 114, 117, 166, 167, 182-184

Blaauw, Kafia 46, 54, 55

Blaauw, Mik 41, 42, 43, 50, 53, 54

Block, L. de 147, 148, 157

Blumenthal, W.M. 247

Bogaers, P.C.W.M. 112, 117, 118, 122-124, 132, 134, 135, 149, 150

Boeken 303

Boer, B. de 62, 64

Boerma, A.H. 187

Bonussen 90, 294

Boom, H.C.A. 31

Brauw, M.L. de 184

Brazilië 95, 200, 232, 254, 259, 325

Bretton Woods 82, 96, 178, 179, 191, 242, 327, 328, 345, 346

BRIC-landen 254, 255

Brink, J. van den 267

Brink, J.R.M. van den 74-75

Brouwer, H. 278

Brutnel, Sitara 214

Bruto binnenlands product (bbp) 57, 87, 130, 154, 155, 180, 257, 258

Buiter, W.H. 289, 290

Burgers, R. 36, 50

Burns, A.F. 218, 246

Bush, G.W. 90, 242, 328

C

Callaghan, J. 195, 217-221, 223

Cals, J.M.L.Th. 131, 142, 143, 145

Canada 175, 208, 224, 294

Centraal Economisch Plan 83

Centraal Planbureau (CPB) 16, 21, 51, 57, 59, 60, 120, 136, 180

Centrale bank 71, 96, 177-179, 187, 188, 205, 206, 208, 209, 211, 217, 224-229, 232-236, 239-241, 243, 247, 250, 251, 255, 256, 349

Chili 208, 210, 232

Chillahs 293

China 86, 87, 90-93, 95, 155, 225, 242, 243, 250, 254, 325, 326

Chishtia Sufi Orde 213

Claus, prins 99

Cleveringa, R.P. 76

Colombo, E. 175, 176

Comptabiliteitswet 77

Computer Security Consultants Coseco 282-283

Concentratieoefeningen 320

Conjunctuurgolf 280

Conjunctuurpolitiek 19, 54, 58, 70, 152-153, 165, 223

Conjunctuurtheorie 52, 86, 280

Consideratie 23

Crisis 11, 86, 90, 93, 95, 223, 230, 242, 250-251, 254, 255, 256, 258, 267, 277, 279, 294, 305, 325

Cross, S.Y. 217, 238

Cyprus 190

D

Dalai Lama 288

Dale, W.B. 186, 193, 201, 208, 231, 240, 259-261

Dargah 293-296, 342

Debré, M. 172, 178

De IJsheiligen 50

Dekker, W. 285, 286

Direct Bank 277

Downing Street 219

Drees, W. 73, 115, 129, 150

Drees jr., W. 183, 184

DS’70 183, 184

Duijn, J. van 280

Duisenberg, W.F. 196, 209, 211, 229, 235, 236, 246, 287,

Duitsland 30, 52, 82, 89, 90, 92, 93-95, 155, 163, 169, 172, 175, 209, 217, 224, 250, 258, 283, 293, 297, 298, 318

E

Economisch Statistische Berichten (ESB) 79, 82, 83, 85, 99

Economische Adviesclub 77, 78

Economist, De 96

Eenwording 168, 174

Eerste Kamer 19, 74, 75, 77, 83, 98, 99, 111, 153, 182, 183, 265, 317

Egeling Stichting 307-309, 311, 312

Ego 14, 102, 303-304

Eizenga, W. 72, 287

Emminger, O. 232

Engeland 58, 66, 85, 93, 96, 200, 292

Estaing, V. G. d’ 58, 186, 224

Esveld, N.E.H. van 62, 76

Europees Financieel Stabiliteitsfonds (EFSF) 94, 253, 255

Europees Parlement 175

Europese Centrale Bank (ECB) 95, 251, 255-257, 326

Europese Commissie 167, 170, 173, 225, 256, 257, 277

Europese Economische Gemeenschap (EEG) 76, 163, 167-175, 228

Europese Ministerraad 19, 172, 190

Eversen, H. 53

Executive Board 186, 188, 190, 193, 202, 219, 222, 224, 239, 253, 259, 347

F

Federal Reserve (FED) 90, 91, 95, 218

Federatie 298, 301, 302, 312

Filippijnen 210, 216

Financieringsfaciliteit 210

Voedsel- en Landbouworganisatie (FAO) 187

Fowler, H. 178

Ford, G.R. 218, 231

Frankrijk 22, 23, 58, 85, 157-159, 163, 172, 175, 178, 224, 229, 237, 238, 270, 321, 342, 347

Fundamental disequilibrium 81-83

Fourcade, J.P. 229, 231, 235, 237-239

G

Garantieprijzen 168

Gebel, Suhrawardi 310, 311, 330

Geduld 304, 356

Geens, G. 247

Geest van leiding 12, 187, 195, 297, 312, 317, 321, 322, 354, 355

Geithner, T.F. 252

Geluk 44

Geneeskracht 320

General Motors 268-270

Gijzelaars 290

Gogh, Th. van 41, 53

Gold, J. 191, 208, 231, 236, 239, 260, 261, 345

Goud 20, 80, 96, 178, 224, 226, 229-237, 239, 344

Goudvoorraad 229-230, 232, 236, 239, 288

Goudzwaard, B. 165, 167

Grapperhaus, F.H.M. 114, 159, 162, 282

Green, D. 192, 213

Griekenland 93, 94, 252

Groep van Tien (G10) 19, 175-179, 224, 230, 234-236

Groep van Twintig (G20) 92, 155, 179, 223, 225, 229, 255

Groep van Dertig (G30) 263, 264, 268-269, 274

H

Haberler, G. 52, 287

Habermeier, W.O. 191, 208, 231, 232

Halberstadt, V. 251

Hall, G. van 180

Hallstein, W. 170

Harmonie 12, 23-27, 106, 109, 321-322, 333

Hartritme 321

Hassan II, koning 243, 244

Healey, D. 195, 216-221

Helen Dowling Instituut 284-285

Hermes 51

Hervorming 196, 345, 347

Hiërarchie 26, 102

Hofstra, H.J. 79, 83, 289

Holland-Amerika Lijn 64

Holtrop, M.W. 79-81, 115, 286, 290

Hoogendijk, F. 271

Hope Project 296

Hoven, H.F. van den 99, 273

Huurders 294

Huurpolitiek 148

Hypotheken 277, 279

I

Ideaal 18-19

IHC-Caland 268, 282

India 92, 95, 200, 210, 213, 232, 242, 254, 293, 294, 325, 341, 355

Indonesië 250, 285

Inflatiecorrectie 115, 122-125, 128, 134, 138, 145, 151, 164-167

Inspiratie 305

Internationaal Monetair Fonds (IMF) 9, 13, 16, 17, 19, 26, 36, 58, 81, 83, 92, 94, 96, 97, 99, 106, 177, 178, 184-189, 192-199, 201, 203, 206, 210, 217, 218, 223, 225, 232, 236, 237, 239-242, 245, 248-256, 259, 261, 262, 266-268, 274, 275, 286-288, 321, 322, 325-329, 343-347, 349, 358

Internationale Nederlanden Groep (ING) 13, 277-279, 351

Internationale Soefi Orde 109, 295, 296, 298, 299, 301, 302, 307, 310

Interpool 281, 317, 318

Iran 199, 204, 208, 222, 232, 347, 348

Israël 190, 202

Italië 95, 163, 169, 172, 175, 210, 214-216, 224, 250, 251, 255, 256, 258

J

Jacobs, A.G. 13, 279, 350-352

Jamaica 225-227, 230, 232, 346

Japan 224, 242, 250, 254, 269, 326

Jaarvergadering 85, 196, 197, 200, 210, 211, 216, 226, 227, 231, 232, 251, 253, 254, 259, 343

Joegoslavië 190, 210

Joekes, Th.H. 99, 134, 135

Jong, P.J.S. de 13, 129, 147, 151, 157, 170, 171, 180, 181, 290

Juglar 280, 351

Juliana, prinses 288

Jung, C.G. 13, 14, 35

K

Kabinetsformatie 98, 111

Kafka, A. 259

Kapitaalschaarste 85-86, 90, 94

Karsten, F. 267

Katholieke Volkspartij (KVP) 83, 98, 111, 124, 130-132, 134, 136, 138, 140-142, 144, 147, 148, 162, 181, 182, 290

Kaul, M.G. 213

Kenia 196, 197

Keynes, J.M. 52, 54, 152, 178, 287

Khan, Ali 35, 65-67, 99-106, 109, 307, 310, 311, 335, 336-341, 343, 354, 355

Khan, Fazal Inayat 110, 146, 184, 200, 213, 259, 268, 283, 291-294, 296-300, 342, 343

Khan, Hazrat Inayat 12, 23, 24, 26, 34, 35, 45, 46, 48, 60, 67, 68, 100-104, 108-110, 146, 184, 213, 292-294, 298, 302, 303, 307, 308, 310, 312, 313, 315, 316, 320, 332, 334-336, 339, 341, 342, 343, 353, 355, 357, 358

Khan, Hidayat Inayat 13, 146, 184, 292, 294, 296, 298-302, 309-313, 342, 357

Khan, Maheboob 100, 102, 103, 334, 336, 337

Khan, Mahmood 13, 103, 109, 110, 298, 332

Khan, Musharaff 105, 109-110, 184, 291, 334-336, 340-342

Khan, Vilayat 99, 103, 104, 109, 295, 298-300, 302, 307-311, 334-337, 339, 342

Khan, Zia 307, 308, 310, 311

Khan-de Koning, Shahzadi 110, 146, 291, 296, 298, 300

Kieft, G.A. 79, 165-167

Kinderen 67

Kitchin 280

Klasen, K. 232

Koeweit 205, 232, 247, 290

Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW) 286-287

Koninklijke Nederlandse Petroleum Maatschappij (Shell) 99, 168, 212, 268, 272-274, 352

Koopmans, J.G. 47, 59

Korea 210, 250

Kort, W.L.P.M. de 111

Korthals, H.A. 55, 76

Koster, H.J. de 157, 159, 170

KPMG EDP Auditors 283

Kredietfaciliteit 245

Kroes, N. 13, 76

Kroese, W.T. 265, 266

Kruisheer, J.C. 58

Kunst, Iman 103

Kwantumvacuüm 306

Kwik Kian Gie 285

L

Lagarde, C. 251-253, 255, 256

Lambers, H.W. 62, 69

Larosière, J. de 224, 248, 262

Laszlo, E. 306

Laurens 268, 282

Ledenlanden 189-191, 193, 201, 202, 210, 224, 233, 260, 261

Leeuw, C. van der 31

Leiders 11, 100, 102

Lennep, E. van 114, 115, 187, 236, 246, 344

Libanon 195, 205, 206

Liefde 67

Lieftinck, P. 185, 186, 190

Licht 44-46, 102, 304

Limburg, E.F. 287

Lipsky, J. 251

Lohuizen, Kadir van 103, 104

Lohuizen, Wali van 295, 296, 308, 310, 338, 339

Loonpolitiek 124, 127, 158, 172, 258

Lubbers, R.F.M. 289

Lucas, A.M. 138, 140

Lugt, G. van der 278

Luns, J.M.A.H. 147, 170, 181, 187

Luxemburg 163, 177

M

Mahroug, I. 206

Malta 190

Mandela, Nelson 288

Mansholt, S.L. 169

Marijnen, V.G.M. 117-119, 123, 124, 130, 145

Marjolin, R. 168

Marokko 232, 243, 244

Meditatie 55, 116-117

Merkel, A.D. 243

Mexico 227

Mil, L. van 283

Miljoenennota 79, 83, 122, 127, 134, 138-140, 159, 182, 183

Mitchell, D. 219

Mohammed Ali Khan Stichting 281, 294, 311

Molenaar, A.N. 98, 265

Morgan Guaranty Trust 195, 268, 269

Murad Hassil 187, 200, 294, 295, 299, 320, 312, 341, 353

Mureed 25, 100, 291, 193, 294, 296, 298-303, 306-307, 311, 318, 319, 321, 332

Muziek 21

Mystiek 306, 334-335

N

Nafs 304

Nationale Levensverzekering-Bank 265, 266, 275

Nationale-Nederlanden 265, 266, 268, 275-279, 351

Nauta, H.H. 280

Nederlandsche Bank (DNB), De 20, 71, 79-81, 83, 99, 115, 146, 153, 173, 179, 185, 196, 209, 236, 243, 246, 278, 286, 289, 351

Nederlandsche Maatschappij voor Nijverheid en Handel (NMNH) 72, 73

Nederlandsche Middenstandsbank (NMB) 276, 277, 351

Nederlandse Economische Hogeschool (NEH) 47, 69, 77, 84, 146, 289, 350

Nelissen, R.J. 77, 153, 159, 182, 184, 271, 285, 286

Nieuwe Rotterdamsche Courant 73, 266, 267

Nieuw-Zeeland 210, 232

Nigeria 247

Nijverdal/Ten Cate 265

Nixon, Richard 204, 224

Nizamuddin Aulia 293, 308

Noord-Atlantische Verdragsorganisatie (NAVO) 187

Noorwegen 171, 209

Notenboom, H.A.C.M. 132-134, 136, 140, 143

NRC Handelsblad 254, 257, 267

O

Obama, B.H. 225

Oefeningen 55, 106, 293, 320

Oil facility 201, 202, 204, 205, 209, 210, 250, 253, 260

Omzetbelasting 115, 136-138, 140, 145, 152, 153, 156, 162, 163, 176

Ondernemingsrecht 77

Ontwikkelingslanden 87, 91, 96, 186, 208, 210, 222, 325, 347

Oort, C.J. 185, 209, 236, 287

Oostenrijk 209

Oratores Orbis Terrarum 43, 50

Organisatie voor Economische

Samenwerking en Ontwikkeling (OESO c.q. OECD) 187, 236, 246, 344

Organization of the Petroleum Exporting Countries (OPEC) 202, 203, 205, 210, 227, 245, 247, 274, 325, 326, 343, 347, 348

Oud, P.J. 111

Overheidsbeleid 81, 139, 305

Overschotlanden 92, 94, 250

P

Pakistan 210

Peach, Faz’l 311

Pen, J. 287, 288, 290

Peru 208

Peschar, H. 135

Pierson, N.G. 289, 290

Pieske, E. 217

Pir-o-Murshid Council 312

Pöhl, K.O. 217, 232

Polak, C.H.F. 76

Polak, J.J. 147, 191, 231, 236, 287, 290

Polen 98, 252

Pols, K. van der 112

Portheine, F. 137

Portugal 73, 93, 94

Postbank 276, 278, 351

Prawiro, Radius 285

Publiekrechtelijke Bedrijfsorganisatie (PBO) 71, 73-76, 99

PVdA 98, 131, 135, 136, 138, 141, 145, 161, 180, 181, 183, 289, 290

Q

Quay, J.E. de 98

R

Reservevaluta 178, 179, 189, 233, 240, 243

Retraite 294, 295, 301, 302, 312

Revaluatie 72, 73, 80, 82-85, 92, 118, 176, 177

Richardson, G. 269

Riel, H. van 111, 145

Rinnooy Kan, A. 158

Robeco 99, 268, 276, 279-280

Robert Triffin Szirak Foundation 96

Rockefeller Sr., D. 212

Rodamco 280

Roemenië 190, 209

Roijen, J.H. van 288

Rooij, M. 266, 267

Roolvink, B. 147, 148, 156, 160, 161

Roosevelt, F.D. 288

Roosevelt Stichting, De 208

Rotary Club 77, 132

Rothmans 282

Rotterdam 31-32

Ruding, H.O.Ch.R. 287

Ruppert, M. 196

Rusland 41, 92, 254

Rutte, M. 155, 251

Ryrie, W.S. 217, 219

S

Sabbatical 64, 66, 96, 106

Saddam Hoessein 290

Safra, E.J. 271

Samkalden, I. 181

Sanders, P. 289

Saoed, Faisal bin Abdoel Aziz Al 204

Saoedi-Arabië 204, 209, 232, 274

SBM Offshore 282

Scherpenhuijsen Rom, W. 278

Schiller, K. 172, 175, 177

Schmelzer, W.K.N. 99, 124, 141-145

Schmidt, H. 218, 224

Schoonheid 23, 107, 322, 333

Schuldencrisis 250, 255

Schumpeter, J.A. 318

Schut, W.F. 147-150

Schweitzer, P.P. 185, 186, 211, 334

Servire 268, 283, 293, 297

Shultz, G. 204

Simon, W.E. 217, 222, 227, 229, 232, 247, 346

Siregar, A.M. 285

Skadi 60

Sneller, Z.W. 48, 62

Sociaal-Economische Raad (SER) 121, 156-160, 162

Société Anonyme Soufi (SAS) 103, 104

Soefi Beweging 13, 23, 26, 48, 49, 65, 67, 100-104, 106-110, 184, 187, 267, 268, 283, 291, 291, 194, 296-302, 305, 307-311, 313, 333, 334, 336, 338, 342, 344, 353, 354, 357-359

Soefi Ruhaniat Organisatie 301

Soefi-activiteiten 298, 312

Soefi-boodschap 23, 26, 27, 48, 49, 68, 107, 109, 291, 296, 301, 303, 306-308, 310-313, 322

Soefi-leerlingen 318

Soefi-leiders 312, 342

Soefi-liederen 21, 315

Soefi-meditatie 20, 302, 316

Soefi-oefeningen 55, 106, 116, 320

Soefi-organisaties 26, 294, 298, 299, 301, 302, 309, 312, 335

Soefi-projecten 294

Soefisme 9, 12, 14, 15, 20, 25, 26, 29, 34, 35, 43, 44, 60, 102, 109, 195, 198, 199, 192, 296, 300, 302, 303, 305, 313, 316, 322, 332-334, 339, 340, 343

Soefi-training 116, 322, 340

Soefi-werk 9, 13, 99, 101, 105, 181, 187, 199, 259, 267, 269, 271, 283, 290, 291, 303, 312, 315, 316, 319, 342

Southard, F.A. 185, 193, 348

Spanje 95, 210, 250, 251, 255, 256, 258

Speciale Trekkingsrechten (Special Drawing Rights / SDR) 177-179, 189, 196, 204, 205, 208-210, 214, 222, 224-227, 229, 230, 233, 240-243, 247, 327-329

Spierenburg, D.P. 170

Stafmissie 213, 216

Stammati, G. 214, 215

Statuten 101, 224-225, 231, 233, 291-292, 308

Stemrecht 102, 189

Stichting Lubbers 289

Stichting Mr. N.G. Pierson Fonds 289

Stoel, M. van der 288, 290

Strauss, F.J. 175

Strauss-Kahn, D. 225

Stijkel, E.G. 49, 52, 55, 59

Stimuleringspolitiek 91, 92

Subramaniam, C. 213

Sufi Way 300

Suurhoff, J.G. 72

T

Tabacofina 268, 282

Tekortlanden 94, 256, 257

Teldersstichting 75-77, 134

Televisiereclame 130, 305

Thurlings, L.M. 83, 84

Thyssen-Bornemisza 268, 281

Thyssen-Bornemisza, H.H. von 281

Tilmant, M. 276

Tinbergen, J. 47, 48, 51-55, 57-59, 79, 81, 97, 192, 287, 290

Toxopeus, E.H. 20, 119, 141-143

Trade Development Bank 271

Trekking 95, 213, 214, 216, 220, 222, 223

Trichet, J.C. 225

Tweede Kamer 74, 77, 83, 99, 111, 119, 121, 123-125, 127, 129, 132, 134, 137, 138, 141, 146, 148-150, 153, 160, 162, 163, 166, 169, 171, 176, 182, 289

U

Universele Eredienst 21, 34, 35, 45, 49, 61, 99, 107, 146, 316, 197, 305, 306, 315, 316, 359

Universele Soefisme 12, 34, 45, 106, 131, 303, 306, 332

Uruguay 208

Uitgavennorm 131, 133

Uyl, J. M. den 131, 160, 161, 165

V

Veen, C. van 277

Veldkamp, G.M.J. 112, 117-119, 121, 124, 127, 145, 148

Venezuela 208

Verenigd Koninkrijk 169, 171, 174, 175, 195, 209, 210, 216, 217, 222, 224

Verenigde Staten van Amerika 53, 58, 64-67, 85-92, 95-97, 106, 115, 136, 146, 175, 178, 179, 195, 199, 203, 209, 211, 224, 228, 229, 231, 232, 236, 238, 241, 242, 247, 254-256, 262, 269, 277, 285, 292, 294, 299, 301, 312, 321, 347, 349

Vereniging voor de Staathuishoudkunde 85, 95

Veringa, G.H. 147, 182

Vermeulen, A. 52

Verolme 157-159

Verrijn Stuart, G.M. 48, 77, 78

Vertrouwen 20

Verzoening 309-312

Visser ’t Hooft, W.A. 288

Vondeling, A. 124, 127, 131-133, 137, 143, 144

Voorjaarsnota 182

Vredespaleis 53

Vriendenboek 287

Vries, F. de 47

Vries, M. de 284

Vries, T. de 185, 198, 199, 231

Vrijzinnig Christelijke Studentenbond (VCSB) 48, 49, 57

VVD 19, 20, 54, 55, 72, 74, 75, 97-99, 110-112, 124, 130, 134-138, 141, 146, 147, 149, 155, 157, 164, 165, 181

W

Wahl, J.H. 238, 239

Wandelen 16, 29, 324

Ware, D. 193

Washington (VS) 76, 146, 184-187, 191, 192, 194-201, 204, 210, 211, 213, 214, 216, 217, 221, 228-230, 243, 245, 248, 251, 259, 267, 275, 286, 2288, 293, 294, 296, 297, 317

Wazifa 55, 106, 117, 302, 317, 335, 336

Wellink, A.H.E.M. 243, 278, 289

Wereldbank 178, 196, 199, 201, 347

Wereldhandelsorganisatie (WTO) 169, 219

Whittome, A. 191, 216, 219, 221, 232

Wibaut, F.M. 38-41, 76

Wiebeltax 152, 1155

Wiegel, Hans 135, 149

Wisselkoersen 73, 82, 172, 224, 225, 344-346, 349

Witteveen, Julie 9, 66, 187, 195-200, 259, 263, 317, 318

Witteveen, Paul 65, 66, 106, 187, 195, 198-200, 262-264,

Witteveen, Raoul 36, 39, 64, 65, 68, 106, 187, 195, 201, 263, 281, 317-319

Witteveen, Ratan 21, 22, 25, 32, 60-68, 78, 100, 104, 146, 157, 159, 186, 187, 192, 194-201, 213, 217, 227, 259, 262-264, 270, 293, 296, 297, 300, 315-317, 319

Witteveen, W.G. 11, 17, 18, 29-32

Witteveen, Willem 63, 106, 187, 259, 263, 317

Witteveen & Bos 32

Witteveen-Dekker Stichting 72, 285

World Economic Outlook (WEO) 202, 203, 280

Wulfften Palthe, Z. van 50

Y

Yamani, A.Z. 274

Yeo, E.R. 212, 218, 222, 224

Yogaoefeningen 320

Yuan 91, 92, 225

Z

Zijlstra, J. 20, 74, 79, 83, 98, 99, 128, 131, 144-146, 178, 179, 185, 187, 196, 209, 236, 246, 273, 280

Zikr 302, 316

Zomerschool 302-303, 353, 357, 358

Zuid-Afrika 226, 229, 300

Zweden 175, 209, 224

Zwitserland 36, 101, 209, 270