Jaap Willems

Met pensioen

Zwart gat of Zwitserleven?

uitgeverij mets & mets, amsterdam

Waarom schreef ik dit boek?

Enkele jaren geleden ging ik min of meer vrijwillig met pensioen. Het verjongde beleid aan mijn universiteit werd dusdanig anders dat mijn vertrek onvermijdelijk leek. Maar hoe moest het verder? Hoe ging ik, hoe gingen wij, de derde levensfase inrichten?

Het was heel plezierig om vrij te zijn en de dingen te gaan doen die ik altijd al (meer) had willen doen: journalistiek schrijven, zeilen, verre wandelingen maken, fotograferen. Maar het verlies van het interessante werk knaagde. En ik miste mijn collega’s, het werkritme, de maatschappelijke betrokkenheid en… een deel van mijn inkomen. Was stoppen met werken vooral winst, vroeg ik mij af, of wogen die verliezen toch zwaarder? Moesten we vooral gaan kijken naar die nieuwe mogelijkheden of toch blijven proberen om een deel van het verleden te behouden? En hoe ging je dat nieuwe samen-leven vorm geven?

Vrienden reageerden dikwijls heel anders. Enkele zagen vooral voordelen en stortten zich vol enthousiasme op hun tuin of een andere hobby. Sommigen herontdekten hun kleinkinderen en werden oppas-grootouder. Anderen vonden een blije toekomst in het vrijwilligerswerk. Zij genoten van het Zwitserlevengevoel. Maar enkele anderen vielen met hun pensionering in het beruchte zwarte gat: bij hun afscheid verloren ze de zin van hun bestaan. Eén dacht serieus dat hij eraan zou sterven, een ander voelde zich volslagen nutteloos geworden. Wat moest zij verder met haar leven? Anderen klaagden over eenzaamheid. Bij sommigen kwam de relatie onverwacht onder spanning te staan. Zij leken vooral verliezers.

Wat was normaal? Hoe losten anderen dit op?

Ik ging op zoek naar feiten, ideeën en meningen rond pensionering. De ervaringen en gevoelens van anderen, mijn eigen kennis en opvattingen legde ik naast de uitkomsten van interviews met deskundigen en onderzoek van instituten als het nidi (Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut) en projecten zoals lasa (Longitudinal Aging Study Amsterdam). Daaruit ontstond dit boek.

Het geeft uiteraard geen eenduidig antwoord op alles; de vraag wat beter is lijkt niet gemakkelijk te beantwoorden. Hoe je de derde levensfase goed inricht is van persoon tot persoon zeer verschillend. Maar die speurtocht leverde wel veel overzicht op, verduidelijking, inzicht en… herkenning.

Jaap Willems, oktober 2011

Adviezen o.a.:

Dorly Deeg (vu Medisch Centrum, Amsterdam/lasa)

Joep Dohmen (uvh, Utrecht)

Kène Henkens (nidi, Den Haag/Univ. v. Tilburg)

Kees Knipscheer (Mook)

Lenny Langerveld (Plus Magazine, Baarn)

Theo van Tilburg (vu, Amsterdam)

Gerben Westerhof (ut, Enschede)

Afscheid

Als je met pensioen gaat, neem je definitief afscheid. Je bent aan het einde gekomen van je loopbaan en dat betekent voor veel mensen het verlies van een belangrijk doel in het leven, soms het belangrijkste. Je gaat stilletjes verder in de marge van de maatschappij.

Dat klinkt nogal somber, er is immers zo veel meer dan werken? In plaats daarvan ga je studeren, vrijwilligerswerk doen, sporten, klussen, reizen, varen, tuinieren. Mogelijkheden genoeg. Sterker: je krijgt eindelijk tijd voor wat je altijd al zo graag wilde doen.

Voor veel mensen die met pensioen gaan, zijn die alternatieven echter surrogaat. Misschien wordt dat voor nieuwe generaties anders, maar voor de huidige is het einde van het werkzame leven dikwijls ook het afsluiten van de aantrekkelijkste levensfase. Je gaat daarna je dagen kunstmatig vullen met vaak overbodige bezigheden. Dat is vooral tijdverdrijf. Gerontoloog Jan Baars zei het zo: “Ouderen moeten op relatief jonge leeftijd stoppen met werken om zich daarna, zo lang ze nog leven, bezig te gaan houden met maatschappelijk irrelevante activiteiten.”

Ik ging ook met pensioen, vervroegd en op eigen verzoek. Mijn nieuwe directeur had mij daartoe verleid. Zij sprak over een goed recht, een nieuwe start en over het belang van de organisatie. Er zou sprake zijn van een win-win situatie. Ik zou meer tijd krijgen voor mijn eigen wensen en mijn opvolgster kreeg de kans om haar carrière verder uit te bouwen. Nee, ze wilde me niet wegwerken. Dat deed je niet, onder professoren. Maar ze gaf me wel een goedbedoelde raad: mijn productiviteit was niet meer wat het was geweest. Je kon beter vertrekken voordat je verder wegzakte. De eer aan jezelf houden.

Ik vertrok.

Je zou dit boek ook positief kunnen beginnen: ik was nu vrij man. Verlost van de alsmaar oplopende werkdruk. Bevrijd van het oeverloos overleggen met Jan en alleman en van de steeds harder wordende concurrentie. Winstpunten, zonder meer. Maar die lieten zich nog niet zien. Mijn vrouw probeerde die voor het voetlicht te halen: ‘Wees blij, man. Je kunt weer jezelf zijn. Zoals vroeger. Je kunt weer doen wat je zinvol vindt. We kunnen gaan varen wanneer we willen, ook buiten de vakanties. En we krijgen eindelijk voldoende tijd voor elkaar en voor de familie.’

Ik zei dat ik het contact met mijn collega’s zou missen, het rustgevende ritme van de volle werkweek, de studenten met hun vaak verrassende ideeën, mijn rol in de maatschappij. Zij herinnerde me eraan dat ik daarvoor een hoge prijs moest betalen: mijn werk begon mijn gezondheid aan te tasten. Ik had een burn-out overleefd, maar kreeg de laatste maanden weer hartkloppingen als ik het driftige hakkengetik van mijn bazin over de gang hoorde naderen. Hadden we niet afgesproken dat we samen naar een vitale oude dag zouden streven?

Je kunt de pijn van een gedwongen vertrek relativeren door je te realiseren dat het ook anderen overkomt. Vaak helpt dat. Veel mensen moeten voortijdig stoppen met hun baan. In het rapport De vervagende grens tussen werk en pensioen van het Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut, het nidi, staat onder meer dat bijna iedereen voortijdig met pensioen gaat; ongeveer twee derde doet dat zelfs veel eerder dan verwacht. Dat kun je positief uitleggen: veel mensen mogen eerder stoppen met werken. Het rapport suggereert iets anders: een op de vier deed dat ‘expliciet onvrijwillig’, d.w.z. ging tegen zijn of haar zin weg. Dat gedwongen voortijdige vertrek zou vooral worden veroorzaakt door druk van werkgevers en collega’s. Anders gezegd: die mensen waren weggepest. Vooral veel lager opgeleiden zou men op die manier wegwerken.

Een op de vier werknemers vroegtijdig de laan uitgestuurd: dat klinkt al dramatisch, maar het kan natuurlijk erger. Volgens de betrokken onderzoekers is het ook erger, want de werkelijke cijfers liggen waarschijnlijk nog hoger. Er zou namelijk nogal eens sprake zijn van ‘verplicht-vrijwillig vervroegd pensioen’. Vaak laten de omstandigheden, bijvoorbeeld een reorganisatie, de betrokken werknemer geen andere keus, maar noemt men het afgedwongen vertrek desondanks vrijwillig.

Vrijwillig met vervroegd pensioen?

Voormalig verkoopster (62 jaar): Ik ben door de bedrijfsleiding gepusht om van een regeling gebruik te maken.

Voormalig medewerker klantendienst (62 jaar): Ik had graag willen blijven, maar er werd zo lang op me ingepraat dat ik vertrok.

Voormalig ict-programmeur (59 jaar): Ik heb gebruik gemaakt van een gedwongen regeling voor vrijwillig vervroegde uittreding.

bron: nidi

Een veel toegepaste manier om mensen eerder met pensioen te sturen is het arbeidsconflict. Als dat voldoende kan worden opgeklopt, kun je het benutten om een contract open te breken. Zo’n (schijn-) probleem kan het gevolg zijn van een generatieconflict, bijvoorbeeld bij het aantreden van een nieuwe, jongere leiding. Verschillende culturen kunnen dan gaan botsen. Het kan ook worden veroorzaakt door het invoeren van een nieuwe werkwijze, een ander dienstrooster, moderne technieken. Die vereisen vaak aanpassingen die voor sommige senioren te ver of te snel gaan. Ook reorganisaties en fusies kunnen voor oudere werknemers de druppel zijn die de emmer doet overlopen. Ze raken overspannen of worden ziek.

Ouderen zijn vaak minder flexibel als het om grote veranderingen gaat en dat leidt nogal eens tot problemen, op of boven de werkvloer. De befaamde psychiater Carl Jung stelde al vast dat de meeste mensen na hun vijftigste onbuigzaam worden: “Soms is het een langzame verandering van karakter, een andere keer komen nieuwe eigenschappen te voorschijn, of de huidige neigingen en interesses verbleken, of, wat zeer vaak het geval is, overtuigingen en principes gaan zich verharden, worden onbuigzamer, wat tegen het vijftigste jaar kan culmineren in onverdraagzaamheid en fanatisme.” Dan ligt een arbeidsconflict al snel op de loer. Vroeger kon je een daarop volgend gedwongen vertrek nog (financieel) aantrekkelijk afhandelen via de wao, tegenwoordig lost men dat soms nog soepel op met een financieel aantrekkelijke afspraak zoals de vut, maar steeds vaker zal dat gaan via een gedwongen ontslag.

Een eerder vertrek is niet per definitie onaangenaam. Voor veel mensen is het waarschijnlijk zelfs helemaal niet vervelend: ze hebben genoeg gewerkt. Ze willen iets anders. En dat gevoel leeft zeker niet alleen bij degenen die monotoon of zwaar werk hebben verricht. Ook veel hoger opgeleiden, die dikwijls mooie banen hebben gehad, gaan gretig met pensioen. De indruk bestaat zelfs dat komende generaties dat nog veel sterker zullen hebben: het besef dat er in het leven meer is dan werken.

De meeste gepensioneerden lijken dus tevreden met hun situatie, maar enige nuancering is op zijn plaats. Mensen die niet vrijwillig zijn gestopt hebben er onmiskenbaar meer moeite mee. De cijfers spreken voor zich: een op de drie bevalt het niet.

Een deel van de mensen die vervroegd met pensioen worden gestuurd, is ziek. Afgezien van diverse fysieke beroepsziekten zoals slijtage en longaandoeningen, vind je onder hen een groeiende groep die (ook) geestelijk is versleten. Ze zijn opgebrand. Onder hen veel leraren.

Door gebrek aan goede slaap vanwege gedoe op het werk was ik de laatste jaren voortdurend moe geweest. Daarmee kun je leren leven, maar toen zich daarbij een stevige hoofdpijn voegde, ongevoelig voor pijnstillers, greep mijn vrouw in. Wanda adviseerde me dringend eens met onze huisarts te gaan praten. Die luisterde professioneel, stelde een aantal doelgerichte vragen en herkende daarna als vanzelfsprekend de verschijnselen van overspannenheid. Komt dat vaak voor?, vroeg ik. Zij kende geen exacte cijfers, maar het moest zeer frequent zijn want in haar vakbladen werd er steeds meer over geschreven. Overspannenheid was een groeimarkt, tranquillizers stonden in de top tien van de meest verstrekte geneesmiddelen. Overspannen? Dat is in mijn vocabulaire min of meer synoniem voor zwak. Ik was sterk, mijn conditie prima. Zij stelde echter vast dat het raadzaam zou zijn als ik minstens drie weken thuis bleef en in die tijd contact opnam met de bedrijfsarts. Ja, dat was verplicht.

Onze bedrijfsarts was kennelijk ook druk, want ik kreeg pas na die drie weken een afspraak. Maar toen was er ook alle tijd. Dat was geen overbodige luxe, want ik had niet stilgezeten. Ik had een lange lijst gemaakt van alle symptomen die mogelijk iets te maken hadden met mijn situatie. Een soort logboek. Hij moest volledig geïnformeerd worden, meende ik, om een andere diagnose te kunnen stellen. Het idee dat ik overwerkt zou zijn, viel nog steeds buiten mijn voorstellingsvermogen.

Helaas onderschreef hij de diagnose van mijn huisarts. Sterker, volgens hem was ik ‘gevaarlijk overwerkt’. Als ik zo doorging, kon ik binnen afzienbare tijd met vervroegd pensioen. Hij zei ook dat chronisch overwerkt zijn op dit moment veel voorkwam; burn-outverschijnselen namen hand over hand toe. En het was geen modekwaal. Een op de tien Nederlanders kreeg er last van, zei hij, en de gevolgen konden dramatisch zijn. Invaliditeit was geen uitzondering.

In veel gevallen leidt overspannenheid of burn-out uiteindelijk tot een voortijdig vertrek uit het werk; sommige mensen herstellen, maar vaak is dat tijdelijk. Zeker als je al wat ouder bent, ontbreekt meestal de flexibiliteit om je voldoende aan te passen aan de veranderende situatie.

Burn-out in Nederland

Het gemiddelde ziektepercentage van werknemers in Nederland ligt op vijf procent. Daarvan is de helft zogenoemd langdurig verzuim. Het is niet onrealistisch aan te nemen dat een kwart daarvan uit burn-out bestaat. In Nederland zijn er al decennia ongeveer zes miljoen gewerkte mensjaren per jaar. Dat betekent dat er jaarlijks bijna 40.000 door burn-out verloren gaan. Dit is een conservatieve schatting, want mensen kunnen ook gedeeltelijk of grotendeels opgebrand zijn, maar toch op het werk verschijnen om hun baan te behouden.

bron: stichting burn out

Afscheid nemen

Als je met pensioen gaat, is goed afscheid nemen belangrijk. Zowel voor degene die weggaat als voor de achterblijvers, en niet te vergeten: de familie. Voor al die mensen is het van belang dat je niet onopgemerkt het veld ruimt. Een zorgvuldig afscheid lijkt op de eerste plaats van belang voor degene die vertrekt. Hij (voortaan bedoel ik ook ‘zij’ als ik de mannelijke vorm gebruik) sluit een belangrijke levensfase af en stapt over naar een volgende; dat is zoiets als het afronden van een scheiding of het overlijden van een partner. Het zijn ingrijpende gebeurtenissen, en als je zoiets niet goed doet, levert dat later vaak problemen op, bijvoorbeeld in de vorm van posttraumatische depressies. Vooral goed opgeleide mannen lijken de neiging te hebben dit soort gebeurtenissen te bagatelliseren. Dat breekt menigeen later stevig op.

Afscheid nemen?

Oud-docent (60): Ik ben met de noorderzon vertrokken en daarvan heb ik lang spijt gehad. Je moet netjes afscheid nemen van mensen met wie je jarenlang hebt samengewerkt.

Voormalig gemeenteambtenaar (58): Ze hebben me een receptie aangeboden, maar ik was zo boos dat ik die heb geweigerd. Stom, want daardoor is bij de familie de indruk ontstaan dat ik ben ontslagen omdat ik mijn werk niet goed deed.

Oud-industrieel onderzoeker (62): Ik bewaar goede herinneringen aan mijn afscheid. Er zijn dingen gezegd waarop ik nog altijd teer. Ik vond het ook erg plezierig dat mijn familie eens hoorde hoe mijn collega’s me waardeerden. Heel waardevol.

bron: lasa

De achterblijvende collega’s, klanten, studenten/leerlingen, patiënten en andere werkrelaties verliezen bij pensionering het contact met iemand met wie ze soms jarenlang intensief hebben samengewerkt. De veelgehoorde opmerking ‘We houden contact’ is een dooddoener. Dat lukt zelden. De achterblijvers raken een vertrouwd deel van hun professionele omgeving kwijt; sommigen ervaren dat als een persoonlijk verlies. Ook voor hen mag het vertrek niet terloops plaatsvinden. Ook zij hebben recht op een afscheid. Als dit niet plaatsvindt, kan dat zowel emotionele als praktische problemen veroorzaken. Eventueel lopende verschillen van mening kunnen daardoor niet meer worden uitgepraat en opgelost, en er zijn daarnaast misschien afspraken, lopende zaken of nog openstaande problemen die nog aandacht vragen. Die kunnen dan niet meer worden afgehandeld.

Tenslotte, voor de persoonlijke omgeving van de nieuwgepensioneerde kan een dergelijk afscheid eveneens verstrekkende gevolgen hebben: partner, kinderen, familie en vrienden worden onvermijdelijk meegesleurd. Al die mensen krijgen te maken met een vaak volledig andere situatie, met een andere vorm van samenleven, met een soms veranderende persoonlijkheid. Dat vereist aandacht.

Goed vertrekken betekent in het openbaar vertrekken. In veel bedrijven en instellingen is dat daarom formeel georganiseerd: er is een receptie waarop officieel afscheid wordt genomen. Alle betrokkenen worden daarvan op de hoogte gesteld en daarmee is het een min of meer publieke zaak. Iedereen zou het kunnen weten. Doorgaans is iedereen welkom. Dat in de praktijk altijd dezelfde mensen komen, is een andere zaak. De gepensioneerde en zijn familie worden in de bloemetjes gezet, vaak letterlijk; soms zijn er toespraken en/of geschenken, bij sommige organisaties is het de gewoonte dat collega’s iets doen voor degene die vertrekt, bijvoorbeeld het aanbieden van een cadeau of een liber amicorum. In andere gevallen probeert de organisatie er zelf munt uit te slaan door een congres of iets dergelijks te organiseren. Dat is goed voor de pr. Goed afscheid nemen is overigens kennelijk niet zo gemakkelijk, want er zijn honderden internetsites waarop advies wordt gegeven hoe dat aan te pakken.

Mijn afscheidsreceptie was druk en droevig. Het was druk: de enorme ontvangsthal van het hoofdgebouw was overvol. Het leek wel een reünie. Ik herinnerde me later vooral de waterprins, die mij even de hand kwam schudden. Een hele eer. Omdat zijn komst uiteraard was aangekondigd was ook het voltallige College van Bestuur present. Die hadden natuurlijk vooral oog voor elkaar. Daarnaast waren er veel externe relaties, een aantal bekende hoogleraren, bijna alle mensen van mijn afdeling en veel studenten.

Het was ook droevig, want van al die mensen nam ik afscheid. De meesten zou ik nooit meer zien. Dat zou me treurig hebben gemaakt als ik daarvoor tijd had gehad. Maar op je eigen afscheid moet je vooral veel praten. Met iedereen. Men zei vooral aardige dingen: ‘Je hebt het goed gedaan, maar onze tijd is voorbij. Wij moeten ruimte maken voor een nieuwe generatie.’

‘Je hebt je stempel gezet op het waterbeleid. Dat is iets waarop je trots kunt zijn. Je hebt resultaten geboekt die jouw directeur zullen overleven.’ Leuk om te horen.

‘Je hebt een hoge prijs betaald. Dat is je aan te zien. Goed dat je stopt voordat het te laat is.’ Zag ik er zo slecht uit? Zelf had ik het idee dat ik was opgeleefd nu er een enorme last van mijn schouders was gevallen.

Veranderingen na met pensioen gaan

Echtgenote van een vutter: Mijn man is door het verlies van zijn baan ingrijpend veranderd. Ik herkende hem aanvankelijk niet meer. Het gaat nu weer wat beter, maar dat heeft heel wat tranen gekost.

Een andere partner: Mijn echtgenoot is depressief geworden door zijn vervroegd pensioen. Dat heeft ons leven diepgaand veranderd.

Echtgenoot van een ontslagen docente: Mijn vrouw is helemaal opgeleefd. Dit had ze veel eerder moeten doen!

isbn 978 94 6116 016 4

nur 400, 740

© 2011 Jaap Willems, Amsterdam

Redactie: Edwin Gitsels Media

Omslag en binnenwerk: km Grafisch Werk, Utrecht

Omslagfoto: Epco Ongering

Auteursfoto: Marian Fournier

Deze uitgave is gerealiseerd door en voor rekening van denuncio cv

Voor meer informatie over het boek kijk hier en de ePub kijk hier

Eerder van dezelfde auteur

Late liefde. Opnieuw verliefd na je vijftigste.

isbn 978 90 468 0335 6

De erfenis. Vechten om het familiefortuin.

isbn 978 90 468 0537 4