Louis Velleman

Eigenlijk heet ik Levi

Met een nawoord van

Martin van Amerongen

Het jongetje

In je herinnering was de kleur van het straatje diep-zwart. De stank van de poeptonnen verdrong zelfs de zoete geur van de trekpaarden in de stal tegenover het huis. Op de straatstenen kleefde – ook dat weet je nog – afval, gladde plakken uitwerpselen en plassen urine. Je moest voorzichtig voortschuifelen en vooral niet in de smurrie trappen, dat zou thuis slaag opleveren. Het laveren teneinde je schoenen zo schoon mogelijk te houden was moeilijk want de straat was smal, eigenlijk meer steeg dan straat: de Zuid-Brouwerstraat in de Leidse Buurt in Haarlem.

Wanneer je, tegenwoordig, komend van de Oranjeboomstraat, links de hoek omgaat, is de verrassing immens. Een gedeelte van de Zuid-Brouwerstraat is door fraaie designpilaren voor verkeer afgesloten. Over de straat heen hangen de geurende takken van een seringenboom, ze lijken vreugde en welstand uit te stralen. Voor elk huis is een perkje aangelegd, dat de doorgang verengt tot het formaat van een luxe tuinpad. De paardenstal is afgebroken. Een model-kinderspeelplaats is verrezen in de ontstane open ruimte. De Zuid-Brouwerstraat, die tachtig jaar geleden een beerput was waarin tussen het drek mensen woonden, is herschapen in een sociaal laboratorium voor zonnige, zorgeloze mensen.

En toch is het oude, ouderlijke huis te herkennen. De voordeur zit nog rechts in de zielloze gevel, de kozijnen van de twee ramen zijn vernieuwd maar de vorm is gehandhaafd, de algemene structuur is onaangetast, de gemeente vindt het straatje een monument. Er wonen vriendelijke mensen in het huis, je mag natuurlijk binnenkomen. Het is leuk een oude heer te ontvangen die hier vijfenzeventig jaar geleden een jongetje was. Ze zijn trots op hun huis. De twee kamertjes zijn gecombineerd tot één ruimte, maar een paar meter breed, nog geen zes meter lang. De houten vloer glanst, fantasiebalken vormen het plafond. Maar het binnenplaatsje hebben ze niet groter kunnen maken dan het ooit was. Ze hebben geprobeerd het met wat groen op te sieren, maar het is een stenen cel zonder dak gebleven. En als je achter in het kamertje voor het raam gaat staan en naar het plaatsje kijkt, dan weet je het weer. Je weet alles weer, al gebeurde het driekwart eeuw geleden.

Het jongetje was een jaar of vier en er was één dag in de week die hem bang maakte. Het was de dag dat de strontwagen, getrokken door een paard, de straat binnenreed en twee mannen uit het hok achter in de keuken de volle ton weghaalden en vervingen door een schone. Op die strontdag was de door de week opgebouwde stank het ergst en het jongetje was de stank en de houten plee intens gaan haten. Stank deed hem steeds weer terugdenken aan die verschrikkelijke nacht dat ze hem hadden gedwongen te slapen in het pakhuis van zijn grootvader in de Lange Raamstraat, boven op de katten- en konijnenvellen, de handelswaar van opa Velleman. De vellen verspreidden een stank die ver buiten het huis de lucht bedierf.

De dag waarop de strontwagen de Zuid-Brouwerstraat aandeed, had het jongetje door ervaring geleerd, was ook de dag vóór de dag dat zijn vader telkens thuiskwam met een levende kip in een jutezak. De vogel zou een dag later de basis vormen van de sjabbes-kippensoep. Maar twee of drie keer heeft het jongetje door dat achterraam staan kijken hoe zijn vader het dier slachtte. Hij haalde de spartelende kip met één hand uit de zak, in de andere hand had hij een mes. Hij hield het beest bij de nek terwijl het tot ontzetting van het jongetje bleef klapperen met zijn vleugels. De vader schraapte met het mes wat veren in de nek weg. Dan gaf hij daar een snee, dusdanig dat de kop niet van de kip viel, maar aan de vogel bleef hangen. Vervolgens liet hij de kip los, die dan fladderend, met de half afgesneden kop naar beneden hangend, nog een eind rondwaggelde. Het bloed spatte op de stenen van het plaatsje. Hierna zag het jongetje hoe het beest in water werd gedompeld en het plukken begon. Dit was het werk van de moeder, die ook het achtereinde van de kip opende en met één hand de ingewanden uit het dier trok.

Het jongetje wist dat dan, een dag later, soep moest worden gegeten, soep van die kip vol met lillende, bruingele vellen met stekels eraan. Hij werd bij het zien ervan al bijna misselijk; de ouders dwongen hem gelukkig niet toch die soep te eten. Jarenlang heeft hij geen Jiddische kippensoep kunnen eten. Alleen al de geur maakte hem misselijk.

De schoorsteen van het huis hebben ze niet kunnen verplaatsen. Die begint nog op de plek waar het zwarte potkacheltje stond in een groen huis van gevlochten ijzer. Vlak voor dat kacheltje voltrok zich het niet uitzonderlijk huishoudelijke incident dat desondanks de rest van zijn leven zou beïnvloeden. Het jongetje had iets misdaan, hij wist niet wat, maar zijn moeder was erg boos. Hij moest een pak voor zijn broek krijgen. Ze pakte hem beet en perste zijn hoofd zodanig tussen haar benen, in haar rok, dat het jongetje niet kon ademen. Daarna begon ze hem op zijn gespannen broek te slaan. Niet lang, niet pijnlijk. Het jongetje voelde niet de klappen, hij had ademnood met zijn hoofd in de rok van zijn moeder, hij probeerde wanhopig naar lucht te happen en kreeg ineens buikpijn en erge pijn in zijn nek. En het rook tussen de benen van zijn moeder, het rook heel naar. Het leek een futiel voorval in het leven van een kleuter, maar heel zijn lange leven zijn zijn hals en zijn nek een probleem gebleven. Een overhemd met een sluitende boord vormt nog steeds een kwelling; bij elk gevaar, reëel of vermeend, verkrampt zijn hals, en wie zou proberen zijn lichaam in wat voor houding dan ook te dwingen of wie hem zou slaan, is in acuut levensgevaar indien een als wapen te gebruiken voorwerp onder handbereik zou liggen. De psychiater zegt alles te begrijpen, alleen… hij kan er niets meer aan doen. Hij is wel bereid als getuige-deskundige op te treden wanneer ooit iets ergs zou gebeuren.

Nooit is met de moeder over de gebeurtenis gesproken. Ze zou het waarschijnlijk ook niet hebben begrepen.

Ze stuurden hem naar het bewaarschooltje in de Oranjestraat. Ze lieten hem er alleen heen lopen, een goed kwartier. Geen ouder zou tegenwoordig een kind van vijf alleen door de Oranjeboomstraat naar de Oranjestraat laten lopen. In 1924 reden er echter bijna nog geen auto’s, alleen veel paard-en-wagens. En het jongetje was braaf: hij liep gedwee naar het bewaarschooltje, wetend dat hij daar heel lang braaf in een bank zou moeten zitten. Wat uren waren, wist hij nog niet, maar hij vond het schooltje vreselijk. Hij mocht alleen uit de bank om een plasje te doen, niet vaker dan éénmaal op een ochtend of middag.

Het was een christelijk schooltje. Het jongetje moest enkele keren per dag bidden, zijn gevouwen handen moest hij dan tegen de opstaande rand van de bank drukken, de juffrouw kwam kijken of hij hard genoeg drukte. Zijn handen moesten rood worden, ze moesten pijn gaan doen, en dat was, werd aan de kinderen uitgelegd, om te voelen hoe de Heer had geleden aan het kruis. Hij moest een hele ochtend en een hele middag in die bank zitten, matjes vlechten en hardop bidden en psalmen zingen waarvan hij de tekst niet begreep.

Is zijn herinnering aan het schooltje een vervormde herinnering? Nee. De ook niet meer jonge huidige bewoonster van het huis heeft het allemaal ook meegemaakt, net zo, want het schooltje in de Oranjestraat heeft nog tientallen jaren gefunctioneerd. Verfijnd sadisme op kleuters, afgedekt door een religieuze vlag.

Enig speelgoed had het jongetje niet, afgezien van één blokkendoos. Er zaten alleen vierkante en rechthoekige blokken in, geen ronde, je kon met de blokken geen wagentje bouwen. Hij zat toch uren op de grond met die doos. En hij keek naar plaatjes in de krant, zonder te begrijpen wat ze betekenden. Als het even kon, stuurden ze hem de straat op, hij mocht, móést buiten spelen. Hij viel een keer van een wagen met een paard ervoor en brak een been en werd met een rijtuig naar een ziekenhuis gevoerd.

Hij speelde op het plaatsje van het huis op de hoek. Vreemd: de zwarte deur van het plaatsje is er nog, maar dit stukje Zuid-Brouwerstraat ligt voor de twee pilaartjes, hoort er kennelijk niet bij. Achter de deur deden de jongens spelletjes, vieze spelletjes. Ze deden aan kontje-ruiken en neukvet-maken. Op een dag weigerde hij zijn broek te laten uittrekken. Hij besefte dat het kontje-ruiken vies was, net als neukvet-maken, hij begreep het allemaal niet. Er trok een soort walging door hem heen, een gevoel dat dit soort spelletjes helemaal niet leuk was. Het jongetje liep op een avond huilend weg van dat binnenplaatsje, met die grote jongens. Zijn moeder vroeg boos waarom hij huilde, hij zei ‘nergens om’, maar hij wist of voelde dat sommige woorden ‘vieze’ woorden waren.

De afkeer van viezige woorden – een aan het pathologische grenzende afkeer – is zijn hele leven gebleven. Tientallen jaren later liet een leuk meisje in een café hem weten dat ze ‘even moest pissen’. Voor dat netjes opgevoede meisje was het waarschijnlijk heel normaal taalgebruik. Maar voor hem was dat meisje ordinair en ze bleef ordinair.

Het huisje in de Zuid-Brouwerstraat, ooit zíjn huis, is getaxeerd. Op 260000 gulden, maar het zal snel veel meer waard worden, de straat is erg populair. Nee, niet zozeer bij artistiekelingen, bij doodgewone mensen, ‘de betere arbeiders, begrijpt u?’ Je denkt: dat kan toch niet. De wc is nog steeds aan het einde van de keuken, tegen het binnenplaatsje aan, ’s winters koud want niet verwarmd. De wc is eigenlijk nog steeds een wc in de keuken. Er is een trap gebouwd, boven hebben ze twee heel kleine kamers en er is een douche, geen tweede toilet. Als ze het huis morgen te koop zouden aanbieden, zou het overmorgen verkocht zijn. Maar dit huis ís niet te koop, ze hebben hier tientallen jaren gewoond en het oude vervallen pand onder toezicht van de gemeente gerenoveerd, hier willen ze als het even kan dood gaan. ‘En weet u, de gemeente beschouwt de straat als een monument…’ Maar al zou het huis gouden muren hebben gekregen, voor de oude man die eens het jongetje was, zou elke oude steen verbonden blijven met het verre trieste, armoedige verleden.

Hier ongeveer moet de vierkante tafel hebben gestaan, in het midden van het kamertje, voor de kachel, onder de gaslamp, die elke avond met een lucifer – als het echt donker was – moest worden aangestoken.Wanneer de lamp begon te stinken, moest het gaskousje vernieuwd worden. De tafel was bedekt met een glad zeiltje met een blokjesmotief. Alleen op de avond dat de kippensoep moest worden gegeten, de gele soep met fijne vermicelli en de bruingele vellen, werd er een echt kleedje op gelegd. Het sjabbeskleedje.

Pas heel veel later vroeg het man geworden jongetje zich af hoe zijn ouders, die joodse riten in stand hielden, hem naar een christelijk bewaarschooltje konden sturen waar hij tot Jezus moest bidden en psalmen moest zingen. Misschien wisten ze helemaal niet, bedacht hij, dat de school in de Oranjestraat werd geleid door bitse vrouwen die niet van kinderen hielden.

Het jongetje haatte de tafel.

Het jongetje groeide niet snel, zag bleek, was een zwak kereltje. Elke avond vlak voor het naar-bed-gaan moest hij een lepel levertraan slikken, elke avond een marteling. Hij begon al te kokhalzen bij het zien van de grote apothekersfles, maar elke avond weer pakten ze hem beet, legden hem op de tafel en knepen zijn neus dicht zodat hij om adem te halen zijn mond moest openen. Dan stopten ze de lepel met ranzige, vette levertraan in zijn mond en kreeg hij elke avond een klap om zijn oren, waarschijnlijk een vriendschappelijk, als troost bedoelde klap. Maar voor het jongetje was er niets vriendelijks aan. Mogelijk is het toen geweest, toen al, dat hij de buitenwereld is gaan zien als een dreiging die je telkens weer moest bezweren.

Ze zullen ook weleens lief voor hem zijn geweest, zijn vader en moeder. Ze zullen hem weleens over zijn haren hebben gestreken, maar het jongetje kan het zich niet herinneren. Wel die draai om zijn oren van zijn vader op de brug over de Leidse Vaart. Het jongetje had een mooi wandelstokje gekregen, een dun, zwart wandelstokje met een zilverkleurig knopje. Zijn vader had ook een wandelstok, het jongetje probeerde het tempo van zijn vader bij te houden. Het moet een zondagmorgen zijn geweest, de vader droeg slobkousen en het jongetje keek voortdurend naar die slobkousen in zijn poging de vader, op weg naar biljartcafé De Koorenbeurs bij het Spaarne, bij te houden, trots tikkend met het wandelstokje. Op de brug, aan de linkerkant, komend van de Leidse Buurt, raakte zijn wandelstokje in een spleet tussen twee planken, het brak met een knerpend geluid. Het jongetje bleef versteend staan en kreeg toen die klap. Huilend, met de rest van het wandelstokje tegen zijn buik, werd hij door zijn vader meegetrokken.

Later bleek die spleet tussen de twee planken een halve eeuw te hebben overleefd, een van die moeilijk te verklaren onzinnigheden. Het jongetje, man geworden, is nog een aantal keren over die brug gelopen, richting Wilhelminastraat. Hoe vreemd kan de wereld zijn. De planken waren versterkt met een laagje cement. De spleet was geheel intact. En elke keer als hij weer eens over de brug liep, is hij even bij de spleet stil blijven staan, zoals je stilstaat bij een graf of een gedenksteen. Was het om kinderleed te laten herleven, was het een soort mentaal masochisme? Het breken van het wandelstokje en de tik van de boze vader waren natuurlijk niet meer dan een incident geweest. De vader vond dat het kind beter had moeten uitkijken. Het jongetje had zijn wandelstokje niet in die gleuf moeten steken. Maar toch, voor het kind van vijf jaar werd op die zondagmorgen meer gebroken dan een wandelstokje.

Op een dag kwam een oom hem halen, oom Herman uit Den Haag, getrouwd met tante Eva, een zuster van zijn moeder. Oom Herman, kennelijk in goeden doen, kwam het straatje binnenrijden in een grote bezienswaardigheid: een auto. Het jongetje moest met de oom naar een oma in Hilversum, in de Kruissteeg. Waarom hij mee moest, begreep hij niet; het kan verband hebben gehouden met de geboorte van een broertje.

Oom Herman probeerde er een feest van te maken. Het jongetje mocht voorin naast oom Herman zitten en als hij ging staan, kon hij zien hoe zijn oom met een slinger de motor startte. Het werd een lange rit en ergens onderweg werd gestopt bij een ijscokar: het jongetje kreeg een lekkernij die hij nog niet eerder had geproefd. De dikke ijswafel met eerst een laag geel ijs en daarop rood ijs was het grootste en lekkerste dat hij ooit geproefd had. Dat ene luxe ijsje van oom Herman is het begin geweest van een levenslange romance met ijs.

De opoe woonde in een huisje waar ook nog oom Maurits en tante Nanny woonden. Het was allemaal vreemd en naar en onbegrepen, het jongetje begon te huilen, erbarmelijk te huilen en wilde naar huis. Mogelijk vonden de oma en de oom en tante hem zielig en hadden ze medelijden. Om hem te troosten, haalden ze een magisch ding te voorschijn, een soort machine die elk klein kind stil zou hebben gemaakt: een toverlantaarn. Er werd een wit doek over de leuning van een stoel gehangen, oom Maurits stak een kaars aan en schoof die in een hokje achter in de toverlantaarn en op het witte doek verschenen plaatjes. Het zijn waarschijnlijk zwart-witdia’s geweest, of misschien glazen platen, maar het jongetje kon er niet genoeg van krijgen en vroeg om meer en meer. Hij moet bij de toverlantaarn in slaap zijn gevallen. De volgende avond vroeg hij weer of de toverlantaarn aan mocht en oom Maurits – een grote man met een zwarte snor – gaf weer een voorstelling. Daarna mocht het jongetje elke avond als het bij opoe Schaap in Hilversum was, naar de plaatjes op het witte laken in de donker gemaakte kamer kijken. Zou dit dan het begin zijn geweest van zijn latere fascinatie met fotografie? Hij wist een tijdlang, in Londen, veel geld te verdienen met het maken van plaatjes.

Ook de wandeling met oom Maurits in het bos heeft hij nooit kunnen vergeten. Hij was ineens omringd met mooie dingen, gedompeld in een soort droom. Zó kon het leven dus ook zijn, elke dag vol vreugde. Oom Maurits wandelde met hem naar het eindpunt van de paardentram. Het zal ’s-Graveland zijn geweest. En terug naar Hilversum gingen ze met die tram, tot aan het spoorwegstation. Het jongetje mocht achter de koetsier staan, het balkon had geen deuren, hij kon links en rechts zien hoe de bomen voorbijschoten. Het leken allemaal plaatjes, foto’s. Geen luxetrein in zijn latere leven was ooit mooier dan de Hilversumse paardentram. En zoals de toverlantaarn liefde voor het beeld kan hebben opgewekt, zo zou die paardentram het begin kunnen zijn geweest van de liefde voor treinen: kijkend naar het voorbijschuivende landschap, het hoofd leunend tegen de rechterhand, altijd het raam rechts.

De wereld in Hilversum was mooi en goed. Later, tussen zijn achtste en elfde jaar, is hij nog vele keren terug geweest bij oma Schaap, tante Nanny en oom Maurits, ook toen ze verhuisd waren naar het Korte Achterom. Oma Schaap was erg vroom: ze maakte gebruik van een sjabbessjikse, die op sabbat het licht en in de winter ook de kachel kwam aansteken. Ook bij oma Schaap werd op vrijdagavond kippensoep gegeten, maar zonder vellen met stekels. Ze waren fijn, de oma, de oom, de tante, en ze zijn het alle drie tot hun dood gebleven.

Het jongetje had wel altijd in Hilversum willen blijven, niet wetend dat Hilversum zo’n enorme rol in zijn leven zou gaan spelen. Vanaf de eerste keer bij zijn opoe was het jongetje zich bewust van het bestaan van een andere, mooiere wereld dan die van zijn vader en moeder. En nog iets moet hebben bijgedragen tot de verheerlijking, in zijn gedachten, van Hilversum. Dat iets had te maken met zijn onderbroekje.

De door zijn moeder gebreide wollen, jaeger onderbroekjes veroorzaakten hevige jeuk, die erger werd naarmate hij het broekje langer moest dragen eer het gewassen werd. Het begon dan rond zijn benen, zijn billen, zijn piemel steeds erger te jeuken, zodat hij moest krabben. Maar dat mocht niet; als zijn moeder of vader dat zag, kreeg hij onherroepelijk een tik op de plek waar hij met zijn handen had gefrunnikt. Oma waste zijn broekje regelmatig, waarschijnlijk om de andere dag. De jeuk was minder, zijn broekjes stonken helemaal niet meer.

Nooit in zijn latere leven heeft hij wol, van welke kwaliteit ook, waar dan ook op zijn lichaam kunnen verdragen. En hij moet ook uit zijn jeugd in de Zuid-Brouwerstraat in Haarlem de behoefte hebben overgehouden om zich elke dag, waar hij ook was en wat de omstandigheden ook waren, geheel te wassen, of in elk geval water te voelen, als het moest – zoals in de hongerwinter toen er op een ochtend geen water was – door naakt te wentelen in de sneeuw. En als ooit in de loop van de dag kleren gewisseld moeten worden, dan kan dat alleen maar na – wéér – een douche. Hij had, besefte hij, nooit toneelspeler kunnen worden. Acteurs wisselen gedurende een voorstelling regelmatig en snel van kleren.

Net als de meeste mensen in Nederland droegen zijn ouders hun ondergoed minstens een week, zonder zelfs maar ’s nachts broek, borstrok of hemd uit te doen. Bijna alle mannen droegen een overhemd een volle week, maar overhemden waren in die dagen voorzien van twee losse, meest stijve boorden die met een boordenknoopje aan de opstaande rand van het overhemd werden vastgezet. En deftige overhemden hadden ook twee losse manchetten. Die overhemden met losse boord en losse manchetten zijn tegenwoordig alleen nog te koop als antiquiteit.

Het jongetje was slechts een jaar of zes, zeven. Ook in nieuwe huizen die ze toen gingen bouwen en die snel zouden leiden tot een gigantisch huizenoverschot, kwam maar één enkele waterkraan, in de keuken. Hotels en pensions adverteerden nog: ‘Kamers met stromend water.’ Maar de lampetkan bestond ook nog.

Het jongetje is in Haarlem nog even naar de grote school geweest, op het Leidseplein. Hij was toen zeven jaar. Die school is er nog steeds; er is, uiterlijk, niets aan veranderd. De school was fijn, hij genoot van het leesplankje met aap-noot-mies, maar net toen hij dat liedje had leren zingen – ‘Boehoe, boehoe, zachtjes loeit de bonte koe,/ wat zou het arme dier wel schelen/ zou ’t zich misschien vervelen…’ – verhuisden ze naar Utrecht.

Er bestaat een foto van het jongetje toen hij een jaar of zes was, in een matrozenpakje. Hij kijkt met gebogen hoofd stuurs voor zich uit. Een soort parate houding, gereed om te reageren als het kwaad naderde.

De slak

Spartelend, springlevend danst het leesplankje rond in het geheugen. Gedragen door de ouderwetse schoolcadans golft het de ruimte in: aap-noot-mies/wim-zus-jet/teun-vuur-gijs/ lam-kees-bok/weide-does-hok-duif-schapen. Na meer dan zeventig jaar kun je het door de wimpers van je ogen nog zien. De eenzame noot op een blauw kleed, Mies, de poes,Teun met zijn malle hoed en zijn witte baard, Gijs met de schop over zijn schouder, de schapen op het groene gras.

Kinderen van zes of zeven jaar leren nu heel anders lezen. Maar kan het modernisme het leesplankje overtreffen? Kan een kind van nauwelijks acht jaar even gemakkelijk de krant lezen als ik dat kon in 1927? Elke avond ving ik de krant op, want ik was verslaafd aan Snuffelgraag en Knagelijntje, een stripverhaal met twee muizen in de hoofdrollen. Snuffelgraag was de verteller, Knagelijntje, het zusje, was zijn kritisch klankbord. De kindermuisjes waren gekleed in broekjes en rokjes, maar ze hadden wel een lange staart en een spits muizengezichtje. Ze leefden in een muizenwereld met een muizenschool, ze werden constant bedreigd door figuren als Diender Muizenschrik, Fox de Hond en Kater de Reus. Ze hadden natuurlijk ook vrienden, zij het af en toe van twijfelachtig allooi. Een rattenmeneer kon, als ik me goed herinner, het leven van Snuffelgraag en Knagelijntje moeilijk maken, Babbertje Bibberschrik was, als ik me goed herinner, ook al geen vriend, en meneer Pommade moest je eveneens mijden. Mijn twee muizenvrienden waren een keer in de broekzak van meneer Pommade gekropen, hij stak zijn grove hand in die broekzak, maar Snuffelgraag en Knagelijntje wisten dankzij een snelle sprong te ontkomen. Af en toe vond ik dat de muizenkinderen domme dingen deden. En ik begon elke avond te fantaseren hoe de strip de volgende krantendag verder diende te gaan. Ik liet Snuffelgraag en Knagelijntje veel spannender avonturen beleven dan in de strip gebeurde, maar niet één keer haakten de auteurs in op mijn jongensfantasieën.

Het huis op de Leidsekade in Utrecht was een krot, even armzalig en even verrot als de woning in de Zuid-Brouwerstraat in Haarlem waar we de eerste zeven jaren van mijn leven woonden. Waarom we naar Utrecht zijn verhuisd, wist ik niet. Grote mensen reguleerden het leven. Maar een kind van acht is wel al een individu. Een kind kan zich goed en lekker voelen of naar en vervelend. Ik voelde me fijn en lekker op het vale zeil in de keuken. Daar, op de grond, op mijn buik, de kin in de handen, las ik de kinderhoek in de kranten en lag ik te mijmeren en te fantaseren. De keuken was waarschijnlijk favoriet omdat die in het grauwe huis de lichtste en warmste plek was.

Mogelijk was de milde temperatuur in het koude jaargetijde er de oorzaak van dat de slakken zo goed in de keuken konden gedijen. Elke ochtend slopen ze over het zeil; het moeten er, schat ik nu, nooit minder dan tien zijn geweest, misschien wel twintig. En elke ochtend ook voltrok zich een soort ritueel dat ik als bittere noodzaak aanvaardde, al stuitte het me eigenlijk tegen de borst. Mijn moeder, een struise jonge vrouw, pakte de grijze aarden zoutpot en met een pollepel strooide ze het mineraal over de slakken. Je zag ze onmiddellijk ineenkrimpen, verschrompelen tot vieze hoopjes slijmerig weefsel, die vervolgens met een natte dweil werden verwijderd. Dit drama der slakkenverdelging door mijn moeder herhaalde zich dag na dag.

Nooit in mijn jongensleven heb ik me schuldig gemaakt aan het doden of martelen van dieren. Ik walgde van het opblazen van kikkers en ik heb nooit begrepen hoe iemand een vis kon vangen met een scherpe haak of met een levend visje als aas. De dagelijkse vernietiging van de slakken accepteerde ik wel, waarschijnlijk uit puur eigenbelang, omdat ze mijn plek op de keukenvloer belaagden. Bij het consumeren van Snuffelgraag en Knagelijntje kon ik geen slakken gebruiken, dacht ik, maar toen kwam die namiddag dat ik weer op mijn buik lag, de krant voor me op de vloer. En ik weet nog steeds hoe ik beraamde dat Knagelijntje met een enorme sprong Reus de Kater zo zou laten schrikken dat hij van de dakgoot viel, verkeerd op zijn poten terechtkwam en daardoor heel lange tijd mijn twee vriendjes niet zou kunnen belagen. Zoiets in elk geval. Ik kreeg op dat moment geen kans dit thema verder te ontwikkelen, want daar was hij, de slak. Hij hobbelde zichzelf langzaam voort in de richting van de krant. Tot mijn verbazing bleef hij steken op de rechterbovenhoek van de strip. Het is misschien vreemd dat ik zo’n op het eerste gezicht onnozel detail nog weet, maar de zwarte slak op de strip werd de ontsteking van een lont naar een mentaal kruitvat. Wat die middag ging gebeuren, legde – daar valt niet aan te twijfelen – de fundering voor alles wat de rest van mijn leven zou gaan vullen.

De slak op de krant maakte een abrupt einde aan mijn fantasie over de sprong van Reus de Kater. Een heel ander verhaal werd gecomponeerd. Alles veranderde. Snuffelgraag en Knagelijntje gingen een verbond sluiten met de slak. Met zijn drieen zouden ze Reus de Kater, Babbertje Bibberschrik en meneer Pommade reduceren tot willige slaven van de muizenwereld. Niemand zou het verbond tussen Snuffelgraag, Knagelijntje en de zwarte slak kunnen aantasten. Muizen en slakken zouden de wereld beheersen.

Natuurlijk wist ik toen nog niet hetgeen ik nu wél weet. Ik was, daar op het keukenzeil, bezig mijn eerste verhaal te schrijven. Wat op dat moment nog ontbrak, was een finale impuls. Die kwam. En weinig gebeurtenissen zijn te bedenken die de ziel van een jongen van acht met een duidelijk rijke fantasie harder, verschrikkelijker kunnen doorboren dan datgene wat zich die middag in mijn leven voltrok.

Ik raakte steeds meer jongensdronken van de onwaarschijnlijke vriendschap tussen Snuffelgraag, Knagelijntje en de slak die ik had gecreëerd. Ik wilde hun grootse avontuur met iemand delen. Ik riep mijn moeder. Ik moet iets hebben gezegd als: ‘Moeder, kijk eens, kijk nu eens…’ Ik moet hebben aangenomen dat ze onmiddellijk zou begrijpen dat op die krant, in de kinderhoek, zich een immens grote gebeurtenis afspeelde. Maar zij leek niet te zien wat ik zag. Ze heeft waarschijnlijk alleen maar ‘O’ of ‘Hè, jakkes’ gezegd, ik weet het niet meer. Wat ik wel nog haarscherp zie, zijn haar bewegingen. Ze pakte van de plank boven het aanrecht de Keulse pot met zout, schepte er een volle lepel uit en strooide die, voor ik ook maar iets kon zeggen, over mijn slak. Die vervormde van een belangrijk levend wezen voor mijn kinderogen tot een hoopje drek. Ik heb niet gehuild. Ik was niet kwaad op mijn moeder. Ik keek naar de muizen, naar het overblijfsel van de slak.

Het verbond tussen de muizen en de slak was ontploft, maar onmiddellijk ontstond een heel ander verhaal. Dode dieren moesten worden begraven, en het was aan Snuffelgraag en Knagelijntje, verzon ik, de slak die in hun huis was overleden, ter aarde te bestellen. Maar daar zou het niet bij blijven. Alle dieren uit de buurt, de katten en de roofvogels en de vissen uit de vaart en natuurlijk alle slakken zouden bij de begrafenis zijn. En ze zouden een feest vieren, want ze zouden in hun zondagse kleren de begrafenis bijwonen. En nooit meer zouden ze met elkaar ruzie maken, in de mensen- en dierenwereld zou eeuwige vriendschap heersen, Reus de Kater zou in een van de volgende afleveringen optreden als de bediende van Snuffelgraag en Knagelijntje.

Ik schreef die middag in een krotwoning op de Leidsekade in Utrecht mijn eerste verslag van een heel grote gebeurtenis. Dat de gebeurtenis fantasie was, versmolt in het brein van de jongen van nog geen negen jaar. Ik wist die middag van de slak wat ik de rest van mijn leven wilde doen. Verhalen over gebeurtenissen, net zo groot, net zo machtig als de begrafenis van de slak. Het woord ‘journalist’ kende ik toen nog niet.

We verhuisden naar de Bandoengstraat, nummer 28 bis A. Nieuwbouw 1928, een bovenhuis: een te smalle trap, een keukentje met één kraan, twee kamertjes en suite en een trap naar de ‘overloop’ die toegang gaf tot drie kamertjes. De bovenverdieping besloeg in oppervlakte nauwelijks de helft van de woonverdieping. Een douchecel kwam in een arbeiderswoning nog niet voor, één waterkraan was de standaard. Maar hier in de Bandoengstraat kreeg ik wel een eigen kamertje. Het zag uit op een platje, in de winter stonden als het vroor de bloemen op het raam, de lakens van het bed waren ijzig, maar het kamertje waarin net een bed paste, werd de vervanging van de keukenvloer op de Leidsekade. Beneden in de woonkamer stond een divan, mijn tweede pleisterplaats.

Mijn ouders waren eenvoudige mensen. Ze hadden de lagere school doorlopen, mijn moeder helemaal, mijn vader tot hij toen hij veertien werd, niet meer leerplichtig was. Ze waren wel geabonneerd op een krant, maar er was geen enkel boek in huis, zelfs geen joods gebedenboek. Wel beschikten we over een radio met een ingewikkeld spoelenstelsel, je kon er Moskou op ontvangen waar ze regelmatig De Internationale ten gehore brachten, tot genoegen van mijn vader. Hij was als ‘aanvrager’ bij een winkel in herenconfectie zelfs in die tijd een verschoppeling. Hij moest van ’s morgens negen uur tot ’s avonds acht uur en op zaterdagavonden tot tien uur buiten voor het winkeltje in de toen nog smalle Lange Viestraat staan om potentiële klanten met een praatje naar binnen te lokken. Vier dagen per jaar had hij vakantie. Hij droomde van een overwinning van de arbeidersklasse en het winnen van de honderdduizend op een ‘twintigje’; als dat ooit gebeurd was, zou het hem vijfduizend gulden hebben opgeleverd, een vermogen.

Tot het gezin hoorde ook een broertje, zeven jaar jonger dan ik. Hij heette Jonas, later afgekort tot Jo, maar mijn ouders hadden het nooit over een ‘Jo’ maar alleen over ‘het jeled’, het joodse woord voor ‘kind’. Ik leefde in het gezin, voor zover je het een gezin kon noemen, alsof dat jeled niet bestond. Ik was volledig in mezelf gekeerd, een eenzame rups in een cocon.

De school was aan het einde van de Kanaalstraat, de slagader van wat toen de Indische Buurt heette, tegenwoordig aangeduid met ‘Lombok’. Eigenlijk stonden aan dat einde van de Kanaalstraat twee scholen: op de uiterste hoek de ‘klompenschool’, daarnaast de ‘schoenenschool’. Het was niet zo dat de kinderen van de klompenschool uitsluitend klompen droegen, maar ze kwamen uit gezinnen die echt arm waren of a-sociaal. Je kon aan hun verslonsde uiterlijk zien dat ze niet thuishoorden op de nette schoenenschool. Bijna vanzelfsprekend hoorde ik als fantaserend, bedeesd, net jongetje thuis op de schoenenschool. Of mijn ouders dat hadden bewerkstelligd door Jiddisch pochen of dat de selectie is gemaakt door een onderwijzer of een schoolhoofd, weet ik niet. Wel weet ik dat de kinderen van de schoenenschool één keer in de week verplicht naar het badhuis gingen, een eindje terug in de Kanaalstraat. De gevel staat er nog steeds; er huist nu een kantoor van een islamitische gemeente.

Je kreeg in het badhuis een rechthoekig stukje zeep en een handdoek, na zo’n tien minuten kwam de badmeester hard op je deur slaan, maar ik bleef zo lang mogelijk onder het warme water, vingers in mijn oren, zodat het net was of het regende en dan verzon ik een verhaal over een briesende storm buiten terwijl ik thuis warm bij de kachel zat.

De verplichte douche één keer in de week maakte mijn schoenenschool bijna elitair. Het was de school van schone kinderen. Enige omgang met kinderen van de klompenschool bestond niet. Mijn ouders hadden me bevolen nooit met dat gojse geteisem om te gaan. Ze hoefden niet bang te zijn. Ik leefde volstrekt in mezelf gekeerd. Ik had geen enkel vriendje, elke poging tot omgang met de jongens in de Bandoengstraat mislukte. Ik was de jood die op zaterdag niet naar school ging. Misschien wekte dat jaloezie op, misschien hadden de jongens ook wel op zaterdag vrij willen hebben. Nooit noemden ze me Louis. Wel Moos of Sammie. Als ik na een voetbalwedstrijd, verslagen op de radio door Han Hollander, naar buiten stormde in de hoop mee te mogen doen met een partijtje, was de standaardvraag: ‘Mag Moos meedoen? Nee Moos, we hebben je niet nodig.’ Toen ik één keer wel mee mocht trappen en een schop tegen het kruis kreeg waardoor ik verrekte van de pijn, kwamen ze om me heen staan en zongen ze: ‘Vier woorden wil ik je slechts zeggen, vier woorden slechts: de jood gaat dood.’ Op de melodie van een Duitse schlager uit die tijd. Ik heb een avond en een nacht gehuild. Ik haatte de jongens en eigenlijk de hele wereld.

Nooit heb ik gevraagd om op sjabbes thuis te mogen blijven. Het was een vanzelfsprekendheid. Maar het betekende natuurlijk dat ik drie uur school miste.

De schoenenschool in de Kanaalstraat was voor die tijd – tussen 1926 en 1933 – een uitstekende school. De juffrouwen droegen een keurige japon en de meesters zaten in driedelig kostuum, ze spraken algemeen beschaafd Nederlands – plat praten werd niet geduld –, en met een precisie die thans vreemd aan zou doen, werkten ze door strakke schema’s met een zware nadruk op taal en rekenen. De spelling werd bijna wreed in je hoofd gestampt, je moest weten welke woorden met twee o’s geschreven werden – boomen, noodig, zoo – en welke niet, en waar een ‘sch’ moest staan of alleen maar een ‘s’. Al heel vroeg kreeg je zinsontleding en naamvallen. Je gaf ‘den paarden’ (derde naamval meervoud) de haver.

We hadden een sponzendoos en een griffeldoos. Alleen voor bijzondere lessen werd papier uitgereikt, en dan beschikte je over een penhouder met een kroontjespen. Het inktpotje in je bank werd door de meester bijgevuld. Voor routinezaken was er de lei die je in het vak onder je bank had liggen en die altijd glanzend schoon diende te zijn. Je had een sponzendoos met een nat sponsje aan de ene kant en een zeempje aan de andere. En bij de spons stopte je een bruine boon die – hoopte je – zou gaan uitlopen. Dat de lei een uiting was van ontstellende maatschappelijke armoede, wist je niet. Je wist ook niet dat de schoenenschool met zeven leerjaren een school was voor nette, maar toch ook arme kinderen. Rijkeluiskinderen gingen naar een school met zes klassen en daarna naar de hbs.

Toch was de schoenenschool zeven jaar lang voor mij een feest. Van enige discriminatie vanwege het jood-zijn was bij de onderwijzers geen sprake, met andere kinderen had ik zo goed als geen contact. Op een of andere manier wist ik het missen van de zaterdagse lessen op te vangen, ik blonk uit. Men deed in de klas niet aan het rangschikken van leerlingen, de rapporten moesten uitwijzen wie goed was, erg goed of uitzonderlijk goed. Mijn laagste cijfer was een zeven, een acht was meer de norm, geflankeerd door een paar negens.

Mijn vader en moeder hadden voortdurend ruzie over geld. Moeder was duidelijk de baas in huis. Vader moest, ontdekte ik algauw, elke zaterdagavond zijn hele weekloon afgeven en kreeg hiervan dan van moeder zijn zakgeld. En verder ging het kiften vooral over centen en dubbeltjes. Ik weet niet meer hoe ik mijn moeder als jongen van een jaar of tien heb kunnen bewegen mij elke week zes cent te geven voor het lenen van een boek, maar ze deed het. In de Bilderdijkstraat, aan de andere kant van de Vleutenseweg, was een winkel die boeken uitleende, zes cent per boek per week. Elke week haalde ik een boek. Heel dikwijls meisjesboeken. Ik las ze in één ruk uit en daarna voor een tweede keer. De krant begon ik van begin tot eind te lezen, ook al begreep ik lang niet altijd wát ik las. Op school, al in de vijfde klas, werd ik een taalfenomeen. Het ging zover dat ik met de meester kon strijden over de vraag of we te maken hadden met een bijvoeglijke ofwel een bijwoordelijke bepaling van tijd.

Ik had intussen ook ontdekt wat je was als je verslag deed over wat in de hele wereld gebeurde. Je was journalist. Ik liet er al snel bij niemand twijfel over bestaan dat ik journalist ging worden. Sterker nog: ik speelde journalist. Mijn vader nam me op zondagmiddagen mee naar voetbalwedstrijden en ik maakte er een gewoonte van, eenmaal thuis, zonder enige aantekening te hebben gemaakt, een verslag te schrijven, vellen vol. Met elke kopbal, elke aanval, elk doelpunt. Ik nam zo’n wedstrijdverslag een keer mee naar school en vroeg de meester of hij het wilde lezen. De volgende dag wilde hij weten of ik het helemaal zelf had gemaakt. ‘Ja, natuurlijk, wie anders…?’ Het verslag ging op de school circuleren, ik moest bij het hoofd komen, meneer De Boer, die een gat sloeg in mijn jongensziel door te vragen uit welke krant ik alles had overgeschreven. Hij gaf me, zei hij, nog één keer de kans de waarheid te vertellen, zo niet… Ik vertelde hem nog één keer de waarheid. Hij hield het verslag en zei dat hij zou nagaan hoe ik aan het verhaal was gekomen. Een paar dagen later kreeg ik het verslag terug van de klassemeester, zonder verder commentaar.

Het voorlezen van mijn opstellen in de klas werd bijna vaste procedure. Ik had op mijn elfde, twaalfde jaar bereikt wat ik wilde zijn: schrijver, verteller van verhalen, verslaggever, journalist.

Tante Greta ging, zo dat al nodig was, in de opbouw van het journalist-syndroom een belangrijke stimulerende rol vervullen. Ze was een zuster van mijn vader, maar was prachtig terechtgekomen door te trouwen met oom Niek Kruyff, een schitterende man, gereformeerd van origine maar van zijn geloof gevallen. Hij was eigenaar van een clichéfabriek in de Warmoesstraat in Amsterdam en woonde met tante Greta aan de Jacob van Ruysdaellaan 8 in Heemstede. Oom Niek stuwde haar, die toch ook uit het dubieuze Velleman-milieu uit Haarlem kwam, op naar een verrassende hoogte. Tante Greta werd een dame. Ze verbeeldde zich Engels te spreken door de a van Maggi als e uit te spreken: ‘meggie’ dus. Mij noemde ze niet meer Louis maar steevast ‘meneer de journalist’. Ook haar en natuurlijk oom Niek had ik er nooit aan laten twijfelen wat ik later ging worden.

Bij tante Greta en oom Niek heb ik, op mijn twaalfde jaar, drie weken gelogeerd. Het zijn drie cruciale weken geworden. In de halve villa in Heemstede – nog steeds wonen er de beter gesitueerden – vond ik namelijk voor het eerst in mijn leven het milieu waar ik, vond ikzelf, in thuishoorde. Als oom Niek ’s avonds thuiskwam, stond de fles oranjebitter klaar. Steevast dronk hij twee glaasjes. De tafel was door tante Greta gedekt met een wit laken, prachtig servies en – naar ik nu maar aanneem – echt zilveren bestek. In twee kristallen miniatuurvaatjes stond peper en zout, met een klein zilveren lepeltje. Oom Niek schepte het zout en de peper eruit met een elegantie die een acteur niet had kunnen naspelen.

Het was oom Niek die, in diezelfde vakantie, een cadeau voor me had dat de grondslag legde voor de verlenging van mijn journalistieke aspiraties: een fototoestel, een Kodak Brownie in een bruin foedraal. En hij leerde me, in de kast op de echtelijke slaapkamer, hoe je moest ontwikkelen en fixeren. En hoe je met daglichtpapier de 6 x 9-negatieven kon afdrukken. Na eerder natuurlijk te hebben uitgelegd hoe je het toestel moest bedienen. Tegen je buik drukken, de adem inhouden, goed kijken in het zoekertje en dan drukken. Ik bezit nog steeds een Kodak Brownie in een bruin foedraal.

In de weken die volgden, ging ik me verbeelden dat ik een echte verslaggever was en over alles wat rondom me gebeurde diende te rapporteren. Journalisten gingen naar ongelukken en branden, dat was gevaarlijk. Ik ging naar de ziekenfondsdokter en bewoog hem verbandmiddelen voor te schrijven. In een oud koektrommeltje stopte ik verbandgaas, pleister, jodium, een driehoeksverband. Het trommeltje ging elke dag mee naar school. Ik schreef in een schrift verslagen over allerlei lessen met beoordelingen als: ‘Het komt mij voor dat de meester het verband tussen het onderwerp en het gezegde beter had moeten uitleggen. Ik heb het wel begrepen maar Karel – dat weet ik zeker – niet.’

Journalist-willen-worden werd een obsessie.

De zevende klas van de schoenenschool was in handen van het hoofd van de school, meneer De Boer. Hij heeft mij eens strafregels laten schrijven omdat ik een verhaal had verzonnen over een man die me mee had genomen naar Rhenen. Hij prikte mijn verzinsel snel door nadat mijn moeder verontrust was komen informeren wat er gebeurd kon zijn. Meneer De Boer zat voor de klas op een hoge stoel, net als de andere onderwijzers gekleed in een driedelig kostuum. Ook als het warm was, had hij een colbertjasje aan. Als hij zat, trok hij zijn broekspijpen op, zodat een lange onderbroek zichtbaar werd. Hij was een humorloze man, sterk verschillend van de meesters uit de vijfde en zesde klas. Eén keer heb ik meneer De Boer een jongen zien slaan met een liniaal. De jongen verdiende het, zonder enige twijfel, het was een jongen die eigenlijk niet op onze schoenenschool thuishoorde.

Het laatste jaar op de lagere school in Utrecht was niet het leukste. Ik was bang voor meneer De Boer. Hij gaf ook voor alles wat ik deed veel lagere cijfers dan ik gewend was. De achten werden zevens, een enkele zes onderging ik als een zwarte vlek. Maar in de zomer van 1932 kwam ik toch trots thuis met het briefje waarop stond dat ik met goed gevolg lager onderwijs had genoten.

Ik wist die zomer, dertien jaar oud, dat als ik echt journalist wilde worden, ik verder moest leren, op de Hogere Burger School. Mijn vader had er geen idee van wat dat was, een hbs, mijn moeder ook niet, maar ze was bevriend met meneer en mevrouw Ten Have die schuin tegenover ons woonden in de Bandoengstraat. Meneer Ten Have, een overtuigd sociaal-democraat, met een vaste baan bij het spoor en actief lid van een vakbond, wist niet of ik knap genoeg was om naar de hbs te gaan, maar hij zag het somber in. Voor die school, legde hij aan mijn moeder uit, moest je niet alleen een toelatingsexamen doen, je moest er ook je eigen boeken kopen, wat in de tientallen guldens zou lopen.

Na het gesprek bij Ten Have, waar ik bij was, drong toekomstangst mijn leven binnen. Mijn moeder zag het en besloot tot een kloeke daad. Ze ging, met mij, naar de schoenenschool, naar meneer De Boer die spreekuur hield voor ouders van kinderen die de school hadden verlaten.

Mijn moeder trok haar sjabbesjurk aan, ik mijn zondagse broek, een korte broek die de knieën bloot liet, en mijn overhemd met stropdas. Zo opgedoft gingen wij naar een gesprek met de bovenmeester. Het werd een gesprek dat voor altijd mijn gedrag en mijn opstelling in de maatschappij heeft beinvloed. Hij zat in een kamertje achter een bureau; of een stoel voor een bezoeker beschikbaar was, weet ik niet. Hoe dan ook, hij liet mijn moeder voor het bureau staan en commandeerde: ‘Zeg het maar.’

Mijn moeder legde hakkelend uit dat Louis journalist wilde worden en dat hij daartoe naar de hbs wilde, maar ze had gehoord dat je dan de boeken zelf moest betalen en wist meneer De Boer misschien wat je kon doen om te maken dat je die boeken kreeg.

Het schoolhoofd liet haar niet uitspreken, hij interrumpeerde haar betoog. Hij sprak de woorden die in mijn geheugen zijn geëtst als mentale zweepslagen. Hij zei en ik kan het na bijna zeventig jaar letterlijk weergeven: ‘Vrouw Velleman, ga niet boven je stand, de jongen moet naar de ambachtsschool.’

Weer eenmaal thuis explodeerden wanhoop, wilde woede, moordende haat in een aan waanzin grenzende razernij. Als De Boer in de buurt was geweest, dan zou de volstrekt dolgedraaide jongen hem bij de keel hebben gegrepen. Voorwerpen die los lagen in het huiskamertje, werden opgepakt en weggesmeten. Serviesgoed werd aan diggelen gegooid. Maar de radio met zijn spoelen werd gespaard. Zat er toch nog enig systeem in de woede?

De uitbarsting kan een minuut hebben geduurd of vele minuten. Wat mijn moeder deed, weet ik niet meer. In elk geval eindigde de aanval in schokkend huilen, dat doorging tot in de avond, eerst op de divan in de hoek, later op mijn kamertje. De volgende dag ging ik over tot een zwijgactie. Ik sprak niet meer. Vroeg niets, gaf geen antwoord. Was de woede, het huilen, het zwijgen ‘eerlijke frustratie’, of was het een weloverwogen dreinen, een poging zelfs tot afpersing?

Het is mijn moeder geweest die ging handelen en daarmee een jongen van dertien jaar redde van de ondergang. Waarschijnlijk ging ze weer naar vriend Ten Have, de spoorwegarbeider en vakbondsman, om raad te vragen. Ze is daarna, alleen, naar de mulo op het Janskerkhof gegaan en heeft er het hoofd gesproken. Meneer Kimbie liet haar weten dat ze in principe geen leerlingen aannamen van de klompenschool in de Kanaalstraat, maar als de zoon op de schoenenschool was geweest en geen onvoldoende had op zijn eindrapport, dan was hij bereid het te proberen. Het zou voor de jongen, zei hij ook, wel moeilijk worden. Thuis blijven op zaterdag vanwege de sabbat moest hij ten sterkste afraden. Dat zou tot een slecht resultaat leiden, want op zaterdag werd in de eerste klas Frans en aardrijkskunde gegeven.

Mijn moeder bracht het nieuws triomfantelijk. Ik had van een mulo nog nooit gehoord. Ik wist alleen iets over de hbs. Maar als je op de mulo Frans, Duits en Engels kon leren, dan was de mulo goed genoeg. En je kreeg er alle boeken in bruikleen. Mijn moeder hield het grote nieuws van haar interventie niet voor zichzelf. Aan eenieder die het horen wilde, vertelde ze dat haar zoon ging ‘studeren’.

Het was, die eerste maanden in Utrecht, niet makkelijk. De schoenenschool leverde tieners af die nooit ook maar een halfuur huiswerk hadden moeten maken. Huiswerk bestond niet. Alle kennis werd op school in je hoofd gestampt. Het moet, besef ik nu, een bijna briljante methode van onderwijzen zijn geweest. Ik kwam van de schoenenschool met een diep gefundeerde kennis van het Nederlands, het vermogen snel uit het hoofd te rekenen en het vermogen een reeks jaartallen op te sommen zonder enig verband te kunnen leggen tussen de tijdperken. Het vak mensenkennis bestond niet, maar je wist wel dat een koe vier magen had en herkauwde. Je was goed in aardrijkskunde en je kreeg een zeven op je rapport als je met een stok op een blinde kaart kon aanwijzen waar Den Haag lag, waar Roodeschool, Maastricht en Almelo, waar Parijs, Brussel, Berlijn en Londen.

Op de mulo kreeg je huiswerk mee. Veel huiswerk. Het zelfstandig thuis moeten kunnen werken en leren was maandenlang moeilijk. Je moest alle eilanden van Japan kunnen opnoemen en aanwijzen. Ik stampte de reeks namen in het hoofd door ze honderden keren achter elkaar te declameren. Het was zó moeilijk dat ik in de winter van 1932 naar 1933 toch begon te twijfelen. Had meneer De Boer gelijk gehad met zijn ambachtsschool-advies? Was het waar dat kinderen van de klompenschool én de schoenenschool niet geschikt waren voor de mulo, het Meer Uitgebreid Lager Onderwijs? Was de driejarige ulo (Uitgebreid Lager Onderwijs) niet een juistere keus geweest?

We verhuisden naar Rotterdam, naar de Van der Sluysstraat 72, een bovenhuis. De mulo in de havenstad leek niet op die in Utrecht. Je moest elke avond van zes tot acht terugkomen om je huiswerk te maken. De leerlingen hadden hiertoe thuis kennelijk geen mogelijkheid.

Mijn vader, de aanvrager, raakte weer zonder werk, na acht of negen maanden. Om toch nog wat geld te krijgen wendde hij ziekte voor, ‘zenuwen’. Hij liet zijn vingers trillen, hij slikte grote doses valeriaan.

De familie onder leiding van tante Greta kwam te hulp. Er werd net genoeg geld bij elkaar gebracht om op de Botermarkt in Haarlem een winkeltje te beginnen in herenconfectie. We verhuisden dus naar Haarlem, terúg naar Haarlem. Het winkeltje ging failliet en mijn vader verduisterde enkele dozijnen kostuums die niet van hem maar van de firma Van Kollem waren; hij had de schamele voorraad pakken in consignatie gekregen.

We gingen wonen op het Cremerplein, nieuwbouw in de Amsterdamse Buurt. Dankzij het woningoverschot, kreeg je een maand gratis wonen en en nieuw behang als het plaksel op de muur je niet beviel. Het huis op Cremerplein 35 had een slaapkamer met een vaste wastafel en een douchecel, die onmiddellijk in gebruik werd genomen als voorraadkast voor de aardappelen.

Op de mulo A in de Jacobstraat leerde ik – het belangrijkste van alles – de fundamenten van de drie moderne talen. Op mijn vijftiende kon ik in het Engels schrijven, ik verstond de taal en ik kon in het Engels converseren. Duits kon ik na twee jaar lezen en na drie jaar spreken, Frans na vier jaar. Ik dankte dit alles aan drie leraren: meneer Mazee, Duits, die me jarenlang aansprak met ‘Meneer Louis’, Jan Blatt, Engels, die elke vakantie in Engeland doorbracht, en vooral meneer Schuurman, Frans. En dan was er nog meneer Van der Meulen, Nederlands.

Het eindexamen was in 1936 een uiterst serieuze affaire. Eerst schriftelijk, daarna mondeling. Het werden vier zevens, vijf achten, twee negens en een tien (handelsrekenen). Een van de negens was voor geschiedenis. Je moest in één tijdperk gespecialiseerd zijn. Ik had de Franse Revolutie gekozen. Op het mondeling wist ik veel meer over wat zich tussen 1789 en 1813 in en om Frankrijk afspeelde dan de twee examinatoren. Het was de eerste keer dat een schier pathologische neiging details te koesteren zich openbaarde.

Om van de mulo te komen met een mooie cijferlijst had ik als een bezetene gewerkt. Het was niet vanzelf gegaan. Tegen mijn zeventiende jaar wist ik evenwel heel helder dat een journalistieke carrière kansloos zou zijn met niet meer dan een matig mulo-diploma. Zelfs een mooi diploma zou de kansen niet veel groter maken. Er kwam geen enkele kans.

De jeugdwerkloosheid was enorm, de wereldcrisis was nog niet uitgewoed. Ingenieurs werden trambestuurder. Een arbeidersweekloon lag rond de dertig gulden. De enige baan die een jongen met mulo kon ambiëren, was die van ‘jongste bediende’ op een kantoor. Een jongste bediende kreeg vijftien gulden in de maand, een enkele keer vijfentwintig gulden.

Van enige vakantie na het eindexamen kon geen sprake zijn. Ik begon onmiddellijk met het schrijven van sollicitatiebrieven. ‘Mijne Heeren, naar aanleiding van uw advertentie in De Telegraaf heb ik de eer te solliciteren naar de door u aangeboden betrekking van jongste bediende op uw kantoor.’ Enzovoort. Tussen juli en november 1936 moet ik dozijnen van dit soort brieven met de hand hebben geschreven en op de fiets bezorgd. Het najaar van 1936 werd een dieptepunt in mijn leven. Elke dag thuis, aan de smalle kant van de tafel. De wanhoop groeide. Ik bleef die weken overeind dankzij de handelsavondschool, vier keer in de week. Die school was gratis, je kreeg er ook de nodige boeken te leen. En ik leerde met tien vingers typen, bij instituut Balthussen.

Terug in Nederland, na drieëndertig jaar in den vreemde, besloot ik tot een inhaalslag: echt studeren. Filosofie. ‘Geen enkel probleem,’ zeiden ze bij de Universiteit van Amsterdam. Slechts een fotokopie van mijn hbs- of gymnasiumdiploma was nodig. Ik moest uitleggen dat ik alleen maar een cijferlijstje kon overleggen, behorend bij een in 1936 uitgereikt mulo-diploma, een document dat helaas de oorlog niet had overleefd. De gezichten betrokken enigszins. Geen hbs of gymnasium? Dan moest ik het colloquium doctum doen, het geleerde gesprek. Geen probleem van mijn kant, zei ik. Een geleerd gesprek met twee professoren zou, gezien mijn lange staat van dienst als correspondent voor een grote krant, radio en televisie in België en het Verenigd Koninkrijk en met werkervaring in Afrika, de Verenigde Staten, het Midden-Oosten en in Europa, leuk en interessant kunnen worden. Het zou, opperde ik, voor de goede orde zijn, het invullen van een formaliteit. ‘Nou, nee,’ zei de UvA. Het colloquium doctum bestond uit een formeel zaalexamen, een opstel en het beantwoorden van vragen, waarvan niet kon worden afgeweken.

Normaal met de hand schrijven kon ik, door een oogziekte, allang niet meer. Het afleggen van een schriftelijk examen, een toelatingsexamen, vond ik in mijn geval vernederend. En: niet slagen voor dit colloquium doctum zou een vervelende psychische schok teweeg kunnen brengen.

Ik had miljoenen woorden geschreven in duizenden artikelen, ik had documentaires gemaakt over wetenschappelijke onderwerpen, een televisiedocumentaire over Martin Luther King werd ook uitgezonden in de Verenigde Staten, ze hadden me ereburger gemaakt van Atlanta, hoofdstad van Georgia, waar diezelfde King begraven ligt. Dit alles met een mulo-diploma.

Ik heb toch nog zeven jaar college gelopen: filosofie, als ‘contract-toehoorder’.

Wat was eigenlijk veranderd in de maatschappij sinds 1936?

Niets.

De cirkel was rond.

isbn 90 5330 288 3

nugi 321

© 2000 Louis Velleman, Uden

© (Nawoord) 2000 Martin van Amerongen, Amsterdam

TEKSTCORRECTIE

Sjoerd de Jong

OMSLAGONTWERP

Bob Velleman

OMSLAGILLUSTRATIES

Louis Velleman op 19- en op 81-jarige leeftijd

ZETWERK

MMS Grafisch Werk, Amsterdam

EPUB

KM Grafisch Werk, Utrecht

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van uitgever.

Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16b Auteurswet 1912 jo. het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 aug. 1985, Stb. 471, en art. 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 882, 1180 AW Amstelveen). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (art. 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

No part of this book may be reproduced in any form, by print, photoprint, microfilm or any other means without written permission from the publisher.

© 2012 Denuncio C.V.

Deze uitgave is gerealiseerd door en voor rekening van Denuncio C.V.

Deze publicatie is als ePub hier verkrijgbaar.