OVER DE IDEOLOGIE VAN NIEUW-RECHTS

Stijn Klarenbeek

Over de ideologie van nieuw-rechts

Editie Leesmagazijn 2019

NUR: 757 ISBN: 978-94-91717-61-1 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij mechanisch, elektronisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

“De cultureel marxisten zullen niet rusten voordat u onderworpen bent.”¹

—Paul Cliteur

Inleiding: Over de ideologie van nieuw-rechts

‘Define alt-right to me. You define it. Define it for me. Come on. Let’s go.’²

—Donald Trump

Sinds een jaar of tien is er een nieuwe beweging in het politieke landschap te ontwaren, die de laatste tijd haar hoogtepunt lijkt te bereiken. Deze ‘nieuw-rechtse’ of ‘alt-right’³ beweging is ontstaan uit allerlei verschillende groeperingen en stromingen in Europa en de Verenigde Staten, en lijkt vooral een sterke aantrekkingskracht te hebben op (hoogopgeleide) jongeren.

Het is lastig een nauwkeurige omschrijving te geven van het gedachtegoed van nieuw-rechts. De groep aanhangers is zeer divers, waardoor het moeilijk is een consistente ideologie te ontwaren. Verder is de groep tegenstanders even divers, en schrijven ze–soms terecht, soms ten onrechte–het begrip toe aan van alles en nog wat. Zo bestaan de aanhangers van nieuw-rechts uit racisten, fascisten, witte supremacisten, nationalisten, Republikeinen, Holocaustontkenners, complotdenkers, islamofoben, klassieke conservatieven en paleoconservatieven, libertariërs, neonazi’s, witte etnonationalisten, christenfundamentalisten, antisemieten, ras-realisten, rechtspopulisten, de Ku Klux Klan, en alles wat daar tussenin zit. Het is een containerbegrip, hoewel de verschillende ideologieën vaak tegenstrijdig met elkaar zijn.

Terwijl we het conservatisme kunnen herleiden tot het gedachtegoed van Burke, en het liberalisme tot dat van Locke en Mill, is er geen eenduidige vader van de alt-right. Er ligt geen boek of organisatie aan ten grondslag, waardoor het lastig is het beginpunt te traceren. Ook staat er niemand aan het hoofd en is er geen dominante groep of vereniging die de lijnen uitzet. Het is een complex (grotendeels online) web bestaande uit blogs, vlogs, internetfora, boeken, websites, podcasts en bijeenkomsten. Het is een samenraapsel van sociale en politieke bewegingen, veelal opgezet en gesteund door jongeren. Ondanks alle verdeeldheid zullen we toch proberen de bovenstaande vraag van Donald Trump te beantwoorden.

In 2008 hield de paleoconservatieve⁴ denker Paul Gottfried een lezing voor ‘hoogopgeleide jongeren’ die zichzelf als rechts beschouwden, maar niet behoorden tot de mainstream conservatieve stroming. Deze speech is later door de witte supremacist Richard Spencer op het internet gezet, met als titel The Decline and Rise of the Alternative Right, voor zover we weten de eerste keer dat deze term is gebruikt.⁵ Spencer introduceerde hem om een heteronome groep te omschrijven, waarvan de leden ‘intellectueel, emotioneel en spiritueel diepgaand vervreemd zijn geraakt van het Amerikaanse conservatisme’.⁶ Hoewel het een onsamenhangende ideologie is, is er volgens Spencer een aantal eisen waar je als lid aan moet voldoen: ‘Het erkennen van het bestaan van rassen, het feit dat ze ertoe doen, en dat ze een belangrijke rol spelen in onze identiteit’.⁷

In grote lijnen is de alt-right een extreem-rechtse, anti-globalistische beweging die een ‘alternatief’ biedt voor het traditionele conservatisme en het establishment. Het is een internationale beweging bestaande uit individuen, groeperingen en (enkele) politieke partijen die stellen dat de ‘witte identiteit’ onder druk is komen te staan door de promulticulturele en liberale elites, en de zogeheten ‘social justice warriors’ wier ‘politieke correctheid’ de westerse beschaving ondermijnt.⁸ Feminisme, het verdwijnen van de traditionele man-vrouw verhoudingen, homorechten, Black Lives Matter, multiculturalisme, de seksuele revolutie: dit zijn allemaal tekenen die duiden op de aanstaande ondergang. De aanhangers van de alt-right staan voor stabiliteit en niet voor verandering, voor behoudzucht en niet voor vooruitgang, voor hiërarchie en niet voor egalitarisme, voor orde en niet voor vrijheid, voor de Romantiek en niet voor de Verlichting, voor het bekende en niet voor het vreemde, voor het nationale en niet voor het kosmopolitische. Het is het conflict tussen deze twee tegengestelde ideaalbeelden dat de Sloveense filosoof Slavoj Žižek de strijd tussen het ‘liberaal-democratische universalisme’ en het ‘nieuwe, organische, populistische communitarisme’ noemt.⁹

Hoewel de alt-right verdeeld is, is deze opvatting algemeen: alle geledingen verwerpen de zogenaamde linkse, liberaal-democratische culturele hegemonie in de westerse samenlevingen, en alle rechten, normen en waarden die daaruit voortvloeien. In de woorden van Angela Nagle:

De alt-right is, in meerdere of mindere mate, gepreoccupeerd met het IQ, de Europese demografische en maatschappelijke neergang, de culturele decadentie, het cultuurmarxisme, het anti-egalitarisme en de islamisering. Maar ze is ook, en dit is het belangrijkste, bezig met het creëren van een alternatief voor de aanhangers van het rechts-conservatieve establishment, die worden neergezet als ‘cuckservatives’ vanwege hun softe christelijke passiviteit en het overleveren van hun vrouwen, natie en ras aan niet-witte buitenlandse indringers.¹⁰

De aanhangers van de alt-right vallen in grofweg twee groepen uiteen. Aan de ene kant is er een groep die wordt aangeduid als de ‘alt-light’. Deze groep legt de nadruk op cultuur: ze zijn tegen multiculturalisme en diversiteit, omdat een natie één dominante cultuur zou moeten hebben, en dus strijden ze tegen alle vreemde elementen waardoor deze cultuur zou worden verwaterd. Het Forum voor Democratie van Thierry Baudet is een voorbeeld van deze stroming. Aan de andere kant is er een groep–de echte alt-right–die de nadruk legt op ras en etniciteit. Ook deze groep is van mening dat ieder land een eigen cultuur heeft (of zou moeten hebben), maar hieraan wordt toegevoegd dat ieder land ook bevolkt moet worden door slechts één etnische groep, of één soort ras, juist omdat etniciteit en cultuur onlosmakelijk met elkaar verbonden zouden zijn. Witte supremacisten en neonazi’s zijn voorbeelden van groeperingen die deze stroming aanhangen, maar ook de propagandisten van het ‘ras-realisme’ van iemand als Jared Taylor. Allemaal wijzen ze de idealen van de Verlichting van de hand en pleiten ze voor ‘etnisch nationalisme’. Zoals een journalist van Associated Press het omschrijft:

‘Alt-right’ of ‘alternatief-rechts’ is een naam die momenteel wordt omarmd door sommige witte suprematisten en witte nationalisten die de nadruk leggen op het behouden en beschermen van het witte ras in de Verenigde Staten. Daarnaast huldigen zij ook traditionele conservatieve opvattingen zoals een voorkeur voor een kleine overheid, lage belastingen en strenge wetshandhaving. De beweging wordt omschreven als een mengelmoes van racisme, wit nationalisme en populisme […] en bekritiseert ‘multiculturalisme’ en meer rechten voor nietwitten, vrouwen, joden, moslims, homoseksuelen, immigranten en andere minderheden. Haar leden verwerpen het Amerikaanse democratische ideaal dat iedereen voor de wet gelijk is, ongeacht geloof, gender, etniciteit of ras.¹¹

Deze ideeën krijgen de laatste jaren meer en meer gehoor in Europa en Noord-Amerika. Vooral jongeren voelen zich aangetrokken tot de stroming. Zij sluiten zich in steeds grotere aantallen aan bij (internationale) bewegingen behorende tot de alt-right. Met de nodige voorzichtigheid kunnen we zeggen dat de Nouvelle Droite (‘Nieuw Rechts’) aan de basis ligt van deze ontwikkelingen. Rondom de revolutionaire jaren zestig, met de linkse studentenrevoltes van mei ’68 als hoogtepunt, ontstond er in Frankrijk een nieuwe rechtse beweging die zich afzette tegen de progressieve golf. Deze spreidde zich verder over het continent uit en leidde tot de oprichting van het Neue Rechte in Duitsland, het Nueva Derecha in Spanje en het Nuova Destra in Italië.

De Nouvelle Droite is feitelijk ontstaan door het opzetten van de denktank grece, met Alain de Benoist aan het hoofd. De Benoist is een ‘etnopluralist’: een uitdrager van een visie die verschillende culturen, naties en maatschappijen accepteert, maar niet zodanig dat deze met elkaar vermengd kunnen worden. Het is een soort raciaal separatisme onder een andere naam: alle culturen en volkeren moeten strikt van elkaar gescheiden blijven. Hiermee is De Benoist per definitie tegen multiculturalisme, en verder ook tegen de liberale democratie en voor een deel zelfs tegen het kapitalisme. Zijn centrale idee is de notie van een sterk, verenigd en homogeen pan-Europees rijk, dat zich afzet tegen ‘decadente’ en ‘materialistische’ ideologieën zoals het liberalisme, het communisme en de sociaaldemocratie. Hij stelt dat de voormalige communistische Sovjet-Unie en de liberaalkapitalistische Verenigde Staten eenzelfde soort egalitaire neiging hebben, die de homogene natiestaten doet verwateren. Om dezelfde reden verwerpt De Benoist Fukuyama’s ‘einde van de geschiedenis’, waarin een ‘universele homogene staat’ gevestigd wordt.

Al deze vormen van het gelijkheidsstreven doen afbreuk aan de verschillende, elkaar wederzijds uitsluitende culturen en naties. De Nouvelle Droite is een rechtstreekse afwijzing van alle Verlichtingswaarden. De aanhangers ervan geloven niet in formele en juridische gelijkheid, maar zijn ‘realistisch’: ze aanvaarden de natuurlijke, ongelijke, hiërarchische orde der dingen. Zij baseren zich op de klassieke tegenstanders van de Franse Revolutie, met name op Joseph de Maistre en Edmund Burke. Ze zijn chauvinistisch, voorstanders van biologisch determinisme, lokalisme en directe democratie; ze zijn tegen imperialisme in welke vorm dan ook, en kritisch over het kapitalisme, in zoverre dat ze zich afzetten tegen de mondialisering en ze economisch protectionistische opvattingen hebben.¹² Zoals de Vlaamse cultuurwetenschapper Ico Maly schrijft in zijn boek Nieuw rechts (2018):

Die natuurlijke orde steunt op identiteit, cultuur, tradities en taal van de voorvaderen. Die orde gaat zowel over etnopluraliteit als over de rol tussen de geslachten en het idee van twee genders. Daarnaast verzet elk van die bewegingen zich tegen de liberale democratie en tegen universele mensenrechten en strijden ze vooral tegen het principe van gelijkheid. Waar identitairen, altright’ers en nationalisten zich alsnog definiëren als strijders voor de democratie, dan gaat het steeds over een conservatief-revolutionaire en nationalistische invulling van democratie. Democratie als de stem van de natuurlijke orde, van de etnocultureel homogene natie.¹³

Hoewel De Benoist een inspiratiebron is voor veel alt-right denkers (zoals Steve Bannon en Richard Spencer), wijst hij iedere connectie tussen die beweging en zijn eigen Nouvelle Droite af: “Zij beschouwen mij misschien als hun spirituele vader, maar ik hen niet als mijn spirituele zonen,” zo heeft hij eens gezegd.¹⁴ Toch sprak De Benoist in 2013 op een conferentie van Spencers National Policy Institute, en zijn het de ideeën uit zijn boek Manifest voor Europees herstel en vernieuwing (in 1999 in het Engels vertaald) die zijn overgewaaid naar de Angelsaksische wereld.

Dit geldt ook voor de ideeën van Guillaume Faye–een andere oprichter van de Nouvelle Droite, die ook regelmatig heeft gesproken op bijeenkomsten van de alt-right. Want het Europese volk wordt bedreigd, zo lezen we in zijn werken, en de enige hoop op verlossing in deze donkere tijden is een federatie van ‘witte etnostaten’–maar, zo voegt hij er direct aan toe, er is geen oplossing denkbaar zonder dat er een burgeroorlog aan te pas komt. Wat ons nu overkomt, is wat Renaud Camus le grand remplacement noemt: de grote vervanging. Wat dit betekent? “Heel eenvoudig: je hebt een volk, en binnen de tijdspanne van een generatie heb je een ander volk.”¹⁵ Het uiteindelijke doel is niet alleen om deze ‘omvolking’ te stoppen, maar ook om haar volledig terug te draaien. Veel aanhangers van de alt-right pleiten voor massale ‘remigratie’–als het kan vrijwillig, als het moet onvrijwillig.

Uit de ideeën van de Nouvelle Droite is uiteindelijk de Identitarian Movement ontstaan. Oorspronkelijk komt deze beweging uit Frankrijk, als Génération Identitaire, maar inmiddels heeft ze vertakkingen in allerlei Europese landen, van Scandinavië tot en met Italië, alsook in de Verenigde Staten. Het doel van deze pan-Europese ‘verdedigingsliga’ wijkt niet veel af van dat van haar Franse voorganger. Martin Sellner (geboren in 1989), student rechten en filosofie in Wenen en tegelijkertijd leider van de Identitäre Bewegung Österreichs, zegt dat de Europeanen ‘op het punt staan vervangen te worden door immigranten die niet assimileren noch integreren in onze samenlevingen’ en dat hij ‘bang is dat islamisering onze identiteit en democratie compleet vernietigt’.¹⁶ Markus Willinger (geboren in 1992), student politicologie aan de Universiteit van Stuttgart en al sinds zijn vijftiende actief in de alt-right, schrijft in zijn boek A Europe of Nations:

De culturele identiteit van een persoon is bijna onveranderlijk. […] Hoe zouden miljoenen mensen uit het Midden-Oosten opeens Europeanen kunnen worden? Dat kunnen ze niet […]. Ons continent en onze cultuur kunnen niet overleven als miljoenen niet-Europeanen hier komen wonen. We kunnen onze identiteit onder deze omstandigheden niet behouden.¹⁷

Generatie Identiteit, de Nederlandse benaming van de beweging, blijft groeien in Europa, en heeft inmiddels ook afsplitsingen in de Verenigde Staten en Canada. Door slimme pr op met name sociale media worden veel jongeren aangetrokken. De doelgroep en de uitstraling zijn ook totaal anders dan wat we van oudere extreemrechtse groepen gewend zijn. Vergeet de bomberjacks, de kaalgeschoren hoofden, de ronkende motoren en de tatoeages; deze jonge mannen en vrouwen studeren aan de universiteit, zien er verzorgd uit en dragen hippe kleding. Met hun skinny jeans en New Balance-schoenen zijn het ‘hipster fascisten’, zoals een journalist van The Times ze gekscherend kenmerkte.¹⁸ Op dezelfde manier wordt Richard Spencer weleens een ‘suit-and-tie-racist’ genoemd. Het is mede dankzij deze geheel nieuwe uitstraling van de groep dat ze hun radicale opvattingen de mainstream in kunnen brengen. Markus Willingers boek Generatie Identiteit. Een oorlogsverklaring aan de ’68’ers, gepubliceerd in 2013, wordt gezien als hun manifest. Het is een oorlogsverklaring van ‘verloren en eenzame’ jongeren aan de oudere generaties, die hen ‘ontworteld en gedesoriënteerd’ op de wereld hebben gezet, ‘zonder ons te vertellen waar we naartoe gaan’.¹⁹ De generatie van ’68 heeft de westerse samenlevingen ‘ziek gemaakt’ omdat ze alles ‘haatte en veroordeelde’ wat aan haar was doorgegeven: ‘iedere traditie, ieder geloof in zichzelf, iedere drang naar een authentieke identiteit’. Ze heeft ons ‘van de werkelijkheid losgetrokken’ en ‘alles vernietigd wat ons identiteit bood’. Ja, de ideologie van de ’68-ers heeft Europa zelfs ‘geïnfecteerd’ met een ‘ziekte die ons zal doden als we er geen medicijn voor vinden’.²⁰

Maar dit wil Generatie Identiteit niet laten gebeuren. Zij ‘rebelleert’ tegen de ‘crisis van de Europese ziel’. De aanhangers ervan willen geen ‘wereldburgers’ zijn, ze willen geen ‘einde van de geschiedenis’, ze willen geen ‘multiculturele samenleving’. Ze willen ‘echte waarden’ en hebben ‘maar één doel, één symbool en één gedachte: Identiteit’.

Het militante taalgebruik van Generatie Identiteit wordt ook omgezet in daden. Zo stormde Martin Sellner in april 2016 samen met dertig andere identitairen binnen op de Universiteit van Wenen, waar op dat moment een toneelstuk over de vluchtelingencrisis van Elfriede Jelinek werd opgevoerd, met vluchtelingen als acteurs. De actievoerders renden het podium op, gewapend met spandoeken met teksten als ‘Multiculturalisme doodt’, waarna ze nepbloed op het publiek begonnen te spuiten. Er duiken regelmatig gelijksoortige spandoeken op door heel Europa, afkomstig van deze beweging, zoals in Graz op het partijbureau van de Groenen en in Berlijn op de Brandenburger Tor. Generatie Identiteit heeft wereldwijd media-aandacht gekregen door haar zogenoemde ‘Defend Europe’-actie. Het doel was om een schip te huren waarmee op de Middellandse Zee vluchtelingenschepen geblokkeerd en teruggestuurd zouden worden. Hoewel dit schip uiteindelijk is uitgevaren, is deze missie volledig mislukt.

Al deze ‘ludieke’ of ‘provocatieve’ acties hebben een specifiek doel. Naar eigen zeggen bedrijft Generatie Identiteit ‘metapolitiek’. Zij probeert de onderwerpen waarover gesproken wordt te veranderen, de focus van het publieke discours te verleggen, nieuwe normen en waarden te creëren. Het idee hierachter is dat deze vorm van politiek nodig is, voordat er sprake kan zijn van electorale steun en acceptatie van hun standpunten. Het is in feite een voorbereiding voor de echte politiek. De weg wordt nu geplaveid om uiteindelijk door te kunnen dringen tot de formele instituties.

Juist omdat de alt-right zich grotendeels online manifesteert, verloopt de verspreiding van hun ideeën en acties gemakkelijk. Want de meeste aanhangers van de stroming lezen geen papieren kranten, maar louter online fora. Ze publiceren hun artikelen niet in wetenschappelijke tijdschriften, maar op blogs. Ze kijken niet naar het journaal, maar naar internetfilmpjes. Ze zijn niet aangesloten bij traditionele politieke partijen, maar bij meer informele groeperingen. Ze willen het establishment niet opvolgen, maar omverwerpen. Ze opereren vaak niet bovengronds, maar ondergronds. Aanhangers van de alt-right hebben een algemeen wantrouwen jegens de mainstream-media (‘MSM’). Journalisten, redacteuren, omroepbazen, presentatoren van talkshows: al deze mensen zouden een links-liberaal gedachtegoed uitdragen. Ze zouden omwille van politieke correctheid alle kritische tegengeluiden negeren. Als alternatief hiervoor heeft de alt-right talloze websites, blogs, podcasts en video-kanalen opgezet waarop ze hun rechtse ideeën kunnen uiten.

In de strijd om het Amerikaanse presidentschap tussen Hillary Clinton en Donald Trump, de smerigste campagne in de geschiedenis van de Verenigde Staten, was de alt-right online massaal actief om Clinton koste wat het kost onderuit te halen. Via verschillende online platforms werden systematisch fake news-berichten en complottheorieën verspreid die haar en haar medewerkers van van alles beschuldigden. Zo zou Clinton lijden aan de ziekte van Parkinson en zou een hoge campagnemedewerker van haar van pedofilie beschuldigd zijn. In de ogen van de alt-right-aanhangers is Hillary Clinton de personificatie van het links-liberale, feministische, politiek-correcte establishment. Clinton zelf zei op haar beurt over de alt-right het volgende:

Dit is geen conservatisme zoals we het kennen. Dit is geen republicanisme zoals we het kennen. Dit zijn lasterlijke ideeën, gericht tegen moslims, immigranten en vrouwen–allemaal kenmerken van een opkomende racistische ideologie die bekendstaat als de alt-right. […] En hoewel er altijd sprake is geweest van raciale haat was er nooit een kandidaat van een grote partij die die haat heeft opgestookt en aangemoedigd en door een nationale megafoon heeft verkondigd. Tot nu.²²

In de ogen van de alt-right-aanhangers was Trump de perfecte kandidaat. Hij was de roekeloze buitenstaander met extreme standpunten over immigratie, de ideale uitdager van het establishment, perfect om de liberale consensus te doorbreken.

De belangrijkste campagneadviseur en politiek strateeg van Trump was Steve Bannon. In 2012 nam Bannon de leiding over van de website Breitbart.com, die daardoor naar de mening van Bannon zelf het grootste platform van de alt-right werd. Over de alt-right zei Bannon: