24/7: Slaapdeprivatie en laatkapitalisme

Vertaald uit Engels door Twan Zegers

Editie Leesmagazijn 2019

© Verso 2014 © 2019 Editie Leesmagazijn

Vertalingen van citaten en alle bronvertalingen zijn van de hand van de vertaler, tenzij anders vermeld. Voor bijbelvertalingen www.statenbijbel.net.

NUR:756 ISBN: 9789491717635

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij mechanisch, elektronisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever

Voor Suzanne

Or else we make a scarecrow of the day,

Loose ends and jumble of our common world

W. H. Auden

Dankbetuiging

Eerst en vooral ben ik Sebastian Budgen dankbaar voor de steun die hij dit project gegeven heeft en voor zijn waardevolle suggesties tijdens de voltooiing ervan.

De gelegenheid die ik kreeg delen van dit werk als lezing uit te proberen, heeft me erg geholpen. Ik zou graag Jorge Ribalta, Carles Guerra en het Museu d’Art Contemporani de Barcelona bedanken voor het feit dat ze me de ruimte ter beschikking hebben gesteld waarin ik voor het eerst delen van dit boek presenteerde. Verder ben ik Roy Clark en de deelnemers aan het Whitney Museum Independent Study Program dankbaar voor de uitdagende vragen die ze me tijdens mijn seminars stelden. Ook anderen stuurden mij uitnodigingen om te komen spreken en ook hun ben ik dankbaar: Hal Foster, Stefan Adrianopoulos, Brian Larkin, Lorenz Engell, Bernhard Siegert, Anne Bonney, David Levi Strauss en Serge Guibault en zijn studenten beeldende kunst aan de University of British Columbia.

Voor hulp in velerlei vorm wil ik verder Stephanie O’Rourke, Siddharta Lokanandi, Alice Attie, Kent Jones, Molly Nesbit, Harold Veeser, Chia-Ling Lee, Jesper Olsson, Cecilia Grönberg en wijlen Lewis Cole bedanken. Ik sta bij mijn zoons Chris en Owen in het krijt voor alles wat ik van ze geleerd heb. Dit boek is voor mijn vrouw Suzanne.

HOOFDSTUK EEN

Eenieder die lang genoeg aan de westkust van Noord-Amerika gewoond heeft, weet waarschijnlijk dat er ieder jaar honderden soorten vogels over dat continentale plat heen- en weer migreren, waarbij sommige soorten langere afstanden afleggen dan andere. Een van die soorten is de witkruingors. Zijn trek brengt hem in de herfst van Alaska naar het noorden van Mexico, en in de lente weer terug. Anders dan de meeste andere vogels heeft deze gors een ongebruikelijk groot vermogen wakker te blijven, tot wel zeven dagen lang tijdens de trek. Dat seizoensgebonden gedrag stelt hem in staat ’s nachts te vliegen en overdag te foerageren, zonder dat hij tussendoor hoeft te rusten. De laatste vijf jaar heeft het Amerikaanse ministerie van Defensie grote sommen geld besteed aan onderzoek naar de beestjes. In door de overheid gefinancierde projecten werd aan verschillende universiteiten, in het bijzonder in Madison, Wisconsin, de hersenactiviteit van de vogels tijdens hun lange slapeloze perioden onderzocht. De betrokken wetenschappers hopen kennis te vergaren die ook op mensen van toepassing is. Het uiteindelijke doel is manieren te ontdekken die ervoor zorgen dat ook mensen het lange tijd zonder slaap kunnen stellen zónder daarbij het vermogen te verliezen efficiënt en productief te functioneren. Concreet gezien wil men met dit onderzoek de komst van de slapeloze soldaat bespoedigen – de studie naar de witkruingors is uiteindelijk maar een klein onderdeel van een bredere militaire onderneming, gericht op in ieder geval een zekere mate van beheersing van de menselijke behoefte aan slaap. Op initiatief van de onderzoeksafdeling van het Pentagon (DARPA[1]) zijn wetenschappers in verschillende laboratoria bezig te experimenteren met slapeloosheidstechnieken, waarbij onder andere onderzoek gedaan wordt naar neurotransmitters, gentherapie en transcraniële magnetische stimulatie. Zo zouden er op korte termijn methodes ontwikkeld moeten worden om een soldaat ertoe in staat te stellen ten minste zeven dagen niet te slapen, en op de langere termijn manieren om die periode tot wel twee weken te rekken, zonder dat de mentale en fysieke prestaties van de ‘patiënt’ daaronder lijden. Tot nu toe hebben alle bestaande middelen tegen slaap schadelijke cognitieve en psychische bijwerkingen (verminderde waakzaamheid, bijvoorbeeld). Dat geldt bijvoorbeeld voor de amfetaminen die in de meeste twintigste-eeuwse oorlogen werden gebruikt, maar ook voor recenter ingezette medicijnen als modafinil. Het gaat er de wetenschappers dus niet om mensen wakker te houden ondanks hun behoefte aan slaap, maar om de slaapbehoefte van het lichaam weg te nemen.

Meer dan twee decennia streeft het Amerikaanse leger er blijkens zijn strategisch handelen al naar het levende individu uit zo veel mogelijk delen van het commando-, controle- en uitvoeringscircuit te verwijderen. Talloos veel miljarden zijn er uitgegeven aan de ontwikkeling van robotische en op afstand bestuurbare opsporings- en executietechnieken, en met succes, zoals in landen als Afghanistan en Pakistan onthutsend duidelijk gebleken is. In de nabije toekomst zullen militaire operaties, ondanks de buitengewone vermogens die aan het nieuwe wapentuig worden toegeschreven, en ondanks het niet-aflatende geklaag van militair analisten die de mens als grootste knelpunt in het functioneren van geavanceerde systemen beschouwen, nog een onverminderde behoefte aan grote mensenlegers hebben. Het slapeloosheidsonderzoek moet begrepen worden als onderdeel van een streven soldaten te creëren wier fysieke capaciteiten dichter in de buurt zullen komen van de vermogens van niet-menselijke apparaten en netwerken. Tegelijkertijd financiert het leger ook ander onderzoek op het gebied van de hersenen; onderzoek naar een medicijn tegen angst, bijvoorbeeld. Er zullen gevallen zijn waarin, om maar wat te noemen, de inzet van met raketten bewapende drones onmogelijk is en er dus doodseskaders van slaapbestendige, vreesvrije commando’s aan te pas zullen moeten komen om missies met een open einde uit te voeren. Als onderdeel van die ondernemingen zijn de witkruingorsen onttrokken aan het ritme van de seizoenen van de Amerikaanse westkust. Die witkruisgorsen zullen moeten bijdragen aan het streven het menselijk lichaam een machinaal volhardings- en efficiëntiemodel op te leggen. De geschiedenis leert dat aan oorlogen ontsprongen vernieuwingen onvermijdelijk in een bredere maatschappelijke context geïntegreerd raken en de slaapbestendige soldaat zou de voorloper worden van de slaapvrije werknemer of consument. Antislaapmiddelen zouden, mits agressief aan de man gebracht door de farmaceutische sector, uiteindelijk eerst een lifestyle-optie worden en ten slotte voor velen een noodzaak.

Vierentwintiguursmarkten en een wereldomspannende infrastructuur voor doorlopende arbeid en consumptie bestaan al langer, maar nu is er ook een menselijk subject in de maak dat daar perfect bij past.

In de late jaren negentig onthulde een Russisch-Europees ruimteconsortium een plan om satellieten in een baan om de aarde te brengen die zonlicht naar de aarde zouden weerkaatsen. Voor het proefballonnetje zou een keten van satellieten nodig zijn geweest op een hoogte van zeventienhonderd kilometer boven de aardbodem, ieder uitgerust met uitvouwbare parabolische spiegels gemaakt van een flinterdun materiaal. Eenmaal uitgeklapt tot zijn volle diameter van tweehonderd meter zou elke reflector het vermogen hebben gehad een vijfentwintig vierkante kilometer groot stuk aardoppervlak te verlichten met een helderheid honderd keer zo groot als die van de maan. In eerste instantie was het idee achter het project om industrie- en grondstofwinningsgebieden in afgelegen delen van Siberië en West-Rusland op deze manier van verlichting te voorzien zodat het werk dan zelfs in de lange poolnachten dag en nacht kon doorgaan. Maar het bedrijf breidde vervolgens zijn plannen uit zodat ook de mogelijkheid hele metropolen van verlichting te voorzien er onderdeel van werd. Betogend dat daarmee de kosten van elektrische straatverlichting uitgespaard konden worden, bracht het bedrijf zijn diensten aan de man met de slogan ‘heel de nacht daglicht’. Er ontstond onmiddellijk en van verschillende kanten weerstand tegen het plan. Astronomen waren ontzet vanwege de gevolgen die het zou kunnen hebben voor de mogelijkheid het heelal vanaf de aarde te observeren. Wetenschappers en milieuactivisten zeiden dat het schadelijke gevolgen zou hebben voor de gezondheid van mens en dier, omdat het gebrek aan een regelmatige afwisseling tussen dag en nacht verschillende metabolische patronen, waaronder die van de slaap, zou verstoren. Er kwam ook verzet uit de hoek van culturele en humanitaire organisaties, die vonden dat het nachtelijk uitspansel een gemeenschappelijk bezit van de mensheid is, waartoe eenieder recht op toegang heeft, en dat de mogelijkheid de duisternis van de nachtelijke hemel te ervaren en de sterren te observeren een mensenrecht is dat niet zomaar door een bedrijf weggenomen kan worden. Als dat echt op de een of andere manier een recht (of verworvenheid) is, wordt het voor die helft van de mensheid die in steden woont al lang en breed geschonden, veroordeeld als die is tot het leven onder een koepel van smog en teruggekaatst kunstlicht. Ondanks alle tegenstand waren er ook voorstanders van het project: zij droegen onder andere aan dat de technologie die ermee gemoeid was ertoe zou bijdragen het energieverbruik van de mensheid te verminderen, en dat het verlies van zichtbare sterren en de volledige duisternis van de nacht een kleine prijs was voor een zo grondige verlaging van de wereldwijde energieconsumptie. Hoe dan ook is deze uiteindelijk onwerkbaar gebleken onderneming maar één verschijningsvorm van een hedendaagse verbeeldingswereld waarin een toestand van constante verlichting onmogelijk los te zien valt van het voortdurende wereldwijde handelsverkeer. In zijn overdreven ondernemendheid is het project een hyperbolische expressie van een institutionele intolerantie jegens alles wat een geïnstrumentaliseerde en eindeloze toestand van zichtbaarheid verdoezelt of aantast.

Een van de vormen van marteling voor de vele slachtoffers van extrajudicial rendition, het proces waarbij het Amerikaanse leger zonder tussenkomst van de rechter gevangenen overdroeg aan buitenlandse mogendheden, is slaapontzegging. Vooral aan de feiten met betrekking tot één bepaalde gevangene is veel ruchtbaarheid gegeven, maar hij is slechts een van velen. Zijn naam is Mohammed al-Qahtani, en hij is gemarteld volgens de aanwijzingen vervat in wat bekendstaat als het First Special Interrogation Plan van het Pentagon, dat op initiatief van Donald Rumsfeld opgesteld werd. Al-Qahtani werd twee maanden lang vrijwel doorlopend zijn nachtrust ontzegd. Hij werd onderworpen aan ondervragingen die tot wel twintig uur duurden en opgesloten in een hokje dat zo klein was dat hij er niet in kon liggen, dat fel verlicht was en waarin continu keiharde muziek klonk. Bij de militaire veiligheidsdiensten staan gevangenissen als die waarin Al-Qahtani gevangen zat, bekend als ‘Dark Sites’, hoewel de precieze gevangenis waar hij in zat dan weer Camp Bright Lights heette. Het was lang niet de eerste keer dat de Amerikanen of hun handlangers slaapontzegging gebruikten als marteltechniek. Het is in zekere zin misleidend om de aandacht alleen op slaapontzegging te richten, want Mohammed al-Qahtani werd, net als vele anderen, ook nog onderworpen aan allerlei andere martelingen – hij werd geslagen, vernederd, langdurig vastgebonden en aan gesimuleerde verdrinking onderworpen. Vaak werd het ‘stappenplan’ dat een gevangene moest doorlopen speciaal voor hem op maat gemaakt door een door de Amerikaanse overheid aangesteld team van psychologen, zodat zowel de emotionele als de fysieke zwakke plekken van ieder individu ten volle ‘benut’ konden worden.

Slaapontzegging als martelingstechniek is zo oud als de weg naar Rome, maar het systematische gebruik ervan begon pas op te komen toen elektrisch licht wijdverbreid was en gevangenbewaarders langwerkende geluidversterkende middelen tot hun beschikking kregen. In de jaren dertig werd ze voor het eerst routinematig ingezet, door Stalins politie, waarbij ze het eerste onderdeel was van wat door de NKVD de ‘lopende band’ werd genoemd – een geplande opeenvolging van bepaalde brutaliteiten, van zinloos geweld, die een mens onherstelbaar beschadigde. Al na korte tijd ontstaan er door toedoen van dergelijke behandelingen bij degene die eraan onderworpen wordt psychosen, en na een aantal weken treedt neurologische schade op. In experimenten met ratten gaan de dieren na twee tot drie weken slaapontzegging dood. Het leidt tot een staat van extreme hulpeloos- en volgzaamheid, die het verkrijgen van bruikbare informatie uit het slachtoffer onmogelijk maakt, omdat wie erin verkeert bereid is van alles te bekennen en van alles te verzinnen. Slaapontzegging is een gewelddadige ontneming van buitenaf van het zelf, het opzettelijk vermorzelen van een persoon.

Zeker, de Verenigde Staten zijn al sinds mensenheugenis betrokken bij martelingen, zowel direct als via hun satellietstaten, maar wat het tijdperk na 11 september opvallend maakt, is dat folter in het publieke debat een relatief onschuldige plaats inneemt en als slechts een van de vele controversiële onderwerpen wordt gezien. Verschillende opiniepeilingen laten zien dat een meerderheid van de Amerikanen marteling onder bepaalde omstandigheden goedkeurt. In de media wordt het idee dat slaapontzegging marteling is meestal ronduit verworpen. In plaats daarvan wordt het in het kader van psychologische overredingstechnieken geplaatst; voor veel mensen is het even acceptabel als bijvoorbeeld het gedwongen voeren van gevangenen in hongerstaking. Zoals Jayne Mayer in haar boek The Dark Side onthulde, werd slaapontzegging als ‘overredingstechniek’ in interne documenten van het Pentagon op cynische wijze goedgepraat: bepaalde elitetroepen van de Amerikaanse marine moesten immers ook weleens missies uitvoeren waarbij ze tot wel twee dagen niet sliepen.[2] Het is belangrijk hier op te merken dat de behandeling van ‘gevangenen van groot belang’ in Guantánamo en elders duidelijke vormen van marteling combineerde met complete machtsovername van de zintuiglijke waarneming van de gedetineerden. Zij verblijven in cellen zonder ramen, die altijd verlicht worden, en als ze hun cellen worden uitgeleid, moeten ze blinddoeken en oordoppen dragen, opdat elk besef van dag en nacht hun ontzegd blijft en ze geen enkele mogelijkheid hebben zich een idee van hun omgeving of locatie te vormen. Dit regime van waarnemingsbeperking is vaak ook van toepassing op het alledaags contact tussen gevangenen en hun bewaarders, waarbij de laatsten de eersten vaak geharnast, gehandschoend en gehelmd tegemoettreden, waardoor de gevangene iedere visuele relatie met een menselijk gezicht of zelfs maar een vierkante meter huid ontzegd wordt. Het doel van deze technieken en procedures is om iemand in een ellendige staat van totale volgzaamheid te brengen en een van de manieren waarop men dat bereikt is een fictieve wereld te creëren waarin iedere hoop op zorg, bescherming en troost ontbreekt.

Tezamen genomen verschaffen al deze recente gebeurtenissen ons een veelzijdig perspectief op een aantal gevolgen van de neoliberale globalisering in het bijzonder en het westerse moderniseringsproces in het algemeen. Het is niet mijn bedoeling aan juist deze gebeurtenissen een speciale verklarende kracht toe te schrijven, in plaats daarvan gebruik ik deze gebeurtenissen om een aantal paradoxen van de uitdijende, volcontinue habitat die het twintigste-eeuwse kapitalisme is te belichten – paradoxen die onverbrekelijk verbonden zijn met verschuivende configuraties van slapen en waken, verlichting en duisternis, recht en terreur, en met vormen van blootstelling en onbeschermd zijn en kwetsbaarheid. Iemand zou me voor de voeten kunnen werpen dat ik ervoor gekozen heb buitengewone of extreme verschijnselen uit te lichten, maar zelfs als dat zo is, wil dat nog niet zeggen dat die fenomenen geen enkel verband houden met vergelijkbare ontwikkelingen en omstandigheden die elders de norm zijn geworden. Een van die omstandigheden kan omschreven worden als een algemene onderschikking van het menselijk bestaan aan doorlopende tijd, zonder pauzes, gedefinieerd door het principe van doorlopend functioneren. Het is een tijd die niet langer voorbijgaat, de kloktijd voorbij is.

Achter de ledigheid van de slagzin is de Engelse uitdrukking twenty-four seven een statisch bijna-pleonasme dat zijn verband met de ritmische en periodieke weefsels van het menselijk leven ontkent. Het roept een willekeurig, leeg weekschema op, losgezongen van iedere werkelijke ervaring, afwisseling en al het cumulatieve. ‘24/365’ zeggen, bijvoorbeeld, is gewoon niet hetzelfde, want daarin klinkt ineens een weinig in de kraam te pas komend vermoeden van een langdurigere werkelijkheid door waarin er zelfs weleens iets zou kunnen veranderen of zich onvoorziene gebeurtenissen voor zouden kunnen doen. Zoals ik al aanstipte, werken veel instituties in hoogontwikkelde landen nu al decennia in continubedrijf. Maar het is nog maar kortgeleden dat de vorming van je eigen persoonlijke en sociale identiteit zich ook is gaan conformeren aan de ononderbroken werking van markten, informatienetwerken en andere systemen. Een vierentwintiguursomgeving heeft veel weg van een sociale wereld, maar is in de kern gemodelleerd naar het uiteraard niet-sociale functioneren van een machine. Een dergelijke omgeving zorgt voor een opschorting van het leven maar versluiert de menselijke kosten die de effectiviteit ervan in stand houden. Het moet onderscheiden worden van wat Lukács en anderen aan het begin van de twintigste eeuw aanduidden als de lege, homogene tijd van de moderniteit, de kalender- of metrische tijd van naties, banken en industrieën, waar individuele verwachtingen en projecten van buitengesloten werden. Wat nieuw is, is de algehele afstand die gedaan is van de pretentie dat tijd gekoppeld is aan plannen voor een de toekomst, of zelfs aan fantastische voorstellingen van ‘vooruitgang’ of ontwikkeling. Een helverlichte, schaduwloze vierentwintiguurswereld is de allerlaatste kapitalistische fata morgana van een posthistorisch tijdperk, van een uitdrijving van het anders-zijn dat elke historische verandering aanjaagt.

‘24/7’ is een onverschillige duur, waarin voor onze kwetsbaarheid steeds minder plaats is en waarin slaap noodzakelijk noch onvermijdelijk is. Met betrekking tot arbeid maakt het de gedachte dat je kan werken zonder onderbreking plausibel, of zelfs volkomen normaal. Het ligt op één lijn met het zielloze, het levenloze, dat wat niet veroudert. Als reclameslogan verordonneert het de onvoorwaardelijke verkrijgbaarheid en daarmee het onherroepelijke voortbestaan van behoeften en hun fabricatie, en van de onmogelijkheid van hun leniging. De ontstentenis van consumptiebeperkingen is meer dan slechts tijdelijk. Het tijdperk waarin het vooral de hoeveelheid aan dingen was die steeds groter werd, ligt ver achter ons. Inmiddels zijn zelfs onze lichamen en identiteiten een steeds groter overschot aan diensten, beelden, procedures en chemische stoffen gaan assimileren, in zulke mate dat het giftig of soms zelfs fataal voor ons wordt. Het blijkt altijd opeens erg makkelijk om het overleven van het individu op de lange termijn te veronachtzamen als het alternatief het zelfs slechts in potentie rekening houden met onderbrekingen van het eindeloos consumeren van producten of diensten, of van reclames daarvoor inhoudt. Op een vergelijkbare manier is het idee van 24/7 onlosmakelijk verbonden met de rampzalige staat waarin het milieu verkeert, in hoe het een oneindige vermeerdering van onze uitgaven vertegenwoordigt – een eindeloze spilzucht die het nodig heeft om zichzelf in stand te houden –, en in hoe het een terminale verstoring impliceert van de kringlopen en seizoenen waar alle ecologische integriteit van afhangt.

In zijn diepe nutteloosheid en intrinsieke passiviteit, door zijn onschatbare verspilling aan verloren productietijd, en door het belemmeren van de omloop van de goederen en diensten en van hun consumptie, zal de slaap altijd botsen met de vereisten van een 24/7-wereld. Het voortbestaan van dat enorm grote deel van het leven dat mensen slapend doorbrengen, bevrijd uit het moeras van gefabriceerde behoeften waar ze hun dagen in slijten, is een blijvende belediging in het aangezicht van het vraatzuchtige kapitalisme van onze tijd. Slaap is een compromisloze onderbreking van de tijdsdiefstal die het kapitalisme tegen ons begaat. De meeste schijnbaar onherleidbare menselijke levensbehoeften – honger, dorst, seksueel verlangen, en sinds kort ook de behoefte aan vriendschap – hebben commodificatie en financialisering ondergaan. Slaap vraagt aandacht voor het idee van een menselijke behoefte, het idee van een bepaalde periode die kolonisatie weerstaat en dus niet ingezet kan worden als onderdeel van een enorme winstgenerator, en blijft daarmee een vreemde eend in de bijt, een bron van crises in het wereldwijde heden. Ondanks al het wetenschappelijk onderzoek dat op dit gebied is verricht, verhindert en verwart de slaap elke strategie om hem uit te buiten of te hervormen. De ongelooflijke, onaanvaardbare waarheid is dat er niets van waarde aan onttrokken kan worden.

Als we de enorme economische belangen die ermee gemoeid zijn in ogenschouw nemen, vermag het niet te verbazen dat slaap momenteel overal aan erosie onderhevig is. In de loop van de twintigste eeuw heeft de slaap gestaag terrein verloren – de gemiddelde Noord-Amerikaanse volwassene slaapt vandaag de dag ongeveer zes en een half uur per nacht, wat minder is dan de acht uur die hij of zij nog maar een generatie geleden sliep, laat staan dan het moeilijk te geloven maar toch nauwkeurige aantal van tien uur dat zijn of haar voorganger aan het begin van de twintigste eeuw per etmaal slapend doorbracht. In de decennia na de Tweede Wereldoorlog was het vertrouwde idee dat mensen vrijwel precies een derde van hun leven slapend doorbrengen bijna axiomatisch voor de hand liggend, een zekerheid die tegenwoordig steeds meer ondermijnd raakt. Slaap is een alomtegenwoordige maar niet-erkende herinnering aan een premodern tijdperk dat nog steeds niet in alle opzichten voorbij is, van het agrarische universum dat vierhonderd jaar geleden begon te verdwijnen. Het schandalige aan slaap is dat het het gegeven onthult dat de ritmische afwisseling van zonlicht en duisternis in onze levens ingebed is, net als die van activiteit en rust, van arbeid en herstel – allemaal voorbeelden van de schommelingen die elders, buiten onze levens, uitgebannen of onschadelijk gemaakt zijn. Slaap heeft natuurlijk een complexe geschiedenis, zoals alles wat doorgaans als ‘natuurlijk’ wordt bestempeld een complexe geschiedenis heeft. Slaap is nooit een monoliet of iets eenduidigs geweest en door de eeuwen en millennia heen heeft hij allerlei verschillende vormen en patronen aangenomen. In de jaren dertig nam Marcel Mauss zowel de slaap als het lopen op in zijn studie Techniques of the Body waarin hij aantoonde dat bepaalde aspecten van schijnbaar instinctieve gedragingen in werkelijkheid aangeleerd waren, en dat met het aanleren ervan een enorme hoeveelheid vormen van imitatie en onderwijs gemoeid was. Desalniettemin kan gesteld worden dat de verschillende vormen van slaap die in premoderne agrarische samenlevingen bestonden bepaalde cruciale eigenschappen gemeen hadden.

Tegen het midden van de zeventiende eeuw begon de tot dan toe stabiele positie die slaap in inmiddels uit de tijd geraakte aristotelische en renaissancistische modellen had ingenomen, te wankelen. Een besef van zijn onverenigbaarheid met moderne voorstellingen van productiviteit en rationaliteit begon te ontstaan, en Descartes, Hume en Locke zijn maar een paar voorbeelden van de vele filosofen die de slaap veronachtzaamden vanwege zijn vermeende gebrek aan relevantie voor de werking van de geest of de zoektocht naar kennis. Hij verloor steeds meer van zijn waarde doordat de nadruk steeds meer op bewustzijn en wil begon te liggen, en op noties als bruikbaarheid, objectiviteit en welbegrepen eigenbelang. Voor Locke was slaap een spijtige maar onontkomelijke onderbreking van de prioriteiten die God gesteld had voor de mens, namelijk nijver en redelijk te zijn. Al in de allereerste alinea van Humes A Treatise on Human Nature wordt slaap over één kam gescheerd met koorts en gekte als voorbeelden van hindernissen op de weg naar kennis. Tegen het midden van de negentiende eeuw werd de asymmetrische verhouding tussen slapen en wakker zijn in een hiërarchisch model geplaatst, waarin slaap gezien werd als een terugval naar een lagere en primitievere staat waarin zogenaamd hogere en complexere hersenactiviteit ‘onderdrukt’ werd. Schopenhauer is een van de weinige denkers die deze hiërarchie tegengesproken hebben en het idee naar voren hebben gebracht dat het alleen in de slaap is dat we ‘de ware kern’ van het menselijk bestaan kunnen vinden.