Chronische vermoeidheid nooit meer!

STANS VAN DER POEL
IRIS VAN DER ZANDEN

Chronische vermoeidheid nooit meer!

Uitgeverij Lucht BV, Nederhorst den Berg

www.stansvanderpoel.nl
www.uitgeverijlucht.nl

Eerste druk 2014

© 2014 De auteur(s) / Uitgeverij Lucht BV

Omslagontwerp: p3 Jos Peters

Foto auteurs: p3 Jos Peters

ISBN 978 94 91729 126

Dit boek is met de grootst mogelijke zorgvuldigheid samengesteld. Noch de auteur(s), noch de uitgever stelt zich echter aansprakelijk voor eventuele schade als gevolg van eventuele onjuistheden en/of onvolledigheden in deze uitgave, alsmede voor onjuist gebruik of navolging van gegevens en/of adviezen in deze uitgave.

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voorwoord

Vermoeidheid is voor een dokter een van de lastigste klachten waarmee iemand het spreekuur bezoekt. Vaak is het een onschuldig fenomeen, veroorzaakt door een tekort aan slaap of de nasleep van een infectie. Het komt echter ook voor dat het een van de eerste alarmsignalen blijkt te zijn van een kwaadaardige ziekte. Als arts doe je er dan ook verstandig aan deze klacht serieus te nemen.

Het lijkt erop dat het aantal mensen in de westerse wereld dat klaagt over buitensporige vermoeidheid toeneemt. Als het lang aanhoudt, wordt na allerhande onderzoek steeds vaker de diagnose Chronische Vermoeidheid Syndroom (CVS) gesteld. Dat is een atypische medische diagnose, waarbij geen bewijs wordt geleverd voor het bestaan van de ziekte, maar een hele reeks mogelijke verklaringen moet worden uitgesloten. Je zou kunnen stellen dat cvs een verlegenheidsdiagnose is: als je allerlei objectiveerbare afwijkingen die de moeheid kunnen verklaren níét hebt kunnen vaststellen, dan wordt het label cvs toegekend.

De mensen die er last van hebben, maken hier vaak bezwaar tegen. En begrijpelijk: het suggereert dat er sprake is van iets psychisch, wat ten onrechte nogal eens wordt geassocieerd met karakterzwakte of gebrek aan doorzettingsvermogen. CVS kan ook allerlei psychologische problemen met zich meebrengen, maar het is onzinnig om het af te doen als een psychiatrische stoornis. Dat is even ongefundeerd als de stelling dat het om een infectie zou gaan die de klachten veroorzaakt. Jaren geleden werd CVS ook wel aangeduid als myalgische encefalomyelitis (ME), maar vanwege het ontbreken van wetenschappelijk bewijs dat het om een ontsteking zou gaan, is deze term in onbruik geraakt.

Doordat wij lichamelijke en psychische problemen als verschillende grootheden zijn gaan beschouwen en dit onderscheid ook in de organisatie van de gezondheidszorg is doorgevoerd, worden mensen in het (grote) grijze gebied waar deze beide overlappen vaak veroordeeld tot een keus voor een van beide benaderingen. Of je blijft zoeken naar een somatische afwijking die jouw klachten kan verklaren, door uiteenlopende specialisten te bezoeken en veel onderzoek te laten verrichten, of je gaat naar een psycholoog of psychiater die je meestal zal vragen niet meer te zoeken naar een verklaring, maar te gaan werken aan gedrag dat de klachten kan doen verminderen. Voor allebei is wat te zeggen, en dat maakt de keuze voor een bepaalde behandeling nogal willekeurig.

Vermoeidheid, maar bijvoorbeeld ook pijn of slapeloosheid: het zijn bij uitstek klachten die gebaat zijn bij een praktische aanpak. En liefst ook integraal, dus zonder vooringenomen opvattingen bij de hulpverlener over de mogelijke oorzaak van de klachten, en met oog voor ‘heel de mensch’.

In mijn dagelijkse werk als psychiater zie ik heel regelmatig mensen met CVS en in de loop der tijd ben ik er steeds meer van overtuigd geraakt dat een fysieke aanpak de meest kansrijke is. Ondersteunende gesprekken vormen daarbij een nuttige toevoeging. Van op bed blijven liggen wordt in ieder geval niemand minder moe en met enkel psychotherapie genezen heel weinig mensen van CVS.

In dit boek wordt een aanpak beschreven van chronische vermoeidheid die naar mijn stellige overtuiging zeker de moeite van het overwegen waard is. Door die domweg een kans te geven en de adviezen te volgen, zou je zomaar eens flink kunnen opknappen.

Bram Bakker, psychiater

Inleiding

Chronisch vermoeide mensen zijn na relatief weinig inspanning uitgeput en hebben daarnaast ook nog eens vaak last van klachten als spierpijn, concentratieproblemen, slaapstoornissen of darm- en maagklachten. Hoewel deze klachten nogal veel van elkaar verschillen, is er bij al deze patiënten wel een aantal overeenkomsten: de klachten zijn vaak onverklaarbaar, worden niet begrepen door zorgverleners en patiënten krijgen te horen dat zij ‘er maar mee moeten leren leven’.

Stans van der Poel ontdekte meer dan vijftien jaar geleden als longfunctielaborante een verband tussen ontregelde ademhalingspatronen en verschillende vermoeidheidsklachten. Door het meten van de hartslag en de ademhaling kan inzichtelijk gemaakt worden wat er zich in het lichaam afspeelt. Aangezien geschikte apparatuur hiervoor ontbrak, besloot zij die zelf te ontwikkelen. Inmiddels heeft zij vier producten bedacht en ontwikkeld die veelvuldig gebruikt worden voor zowel revalidatie als in de topsport.

Bij patiënten met burn-out, Chronische Vermoeidheid Syndroom (CVS), pfeiffer, fibromyalgie en Myalgische Encefalomyelitis (ME) bleek dat het lichaam in rust meetwaarden vertoonde alsof het een zware inspanning aan het leveren was. Een gezond persoon in rust krijgt energie door vetverbranding. De vermoeide patiënten bleken in rust voornamelijk hun suikervoorraden aan te spreken, voorraden die normaal gesproken bedoeld zijn voor inspanning. Daarnaast bleek ook de ademhaling in rust vaak veel te snel en bleek er een verband te zijn met de hoge suikerverbranding. Het komt erop neer dat het lichaam van chronisch vermoeide patiënten continu in een actieve staat lijkt te verkeren, waardoor het geen kans krijgt om te herstellen.

Na deze bevindingen was er een aanknopingspunt, maar nog geen antwoord op de vraag wat de oorzaak van dergelijke klachten kan zijn. Bij het nader onderzoeken van de resultaten van de inspanningstesten kwam Stans erachter dat het lichaam bij het functioneren op de helft van de maximale capaciteit het meest in balans is. Het laten trainen van patiënten op dit ‘balansniveau’ leverde goede reacties op. Maar toch was ook dit nog niet de oplossing voor de extreme vermoeidheid. Door meer aandacht te besteden aan de ademhaling tijdens inspanning, nam opnieuw het aantal mensen dat zich beter voelde toe, maar het was nog steeds niet voldoende. Na jarenlang testen, behandelen en verfijnen van de techniek, is er nu de Energy Control Methode.

De Energy Control Methode is een wetenschappelijk gevalideerde methode die al vele mensen, van topsporters tot chronisch vermoeiden, heeft geholpen met het terugvinden van hun balans. Het bijzondere van deze methode is dat met slechts een rustmeting en een inspanningstest inzichtelijk is te maken in wat voor conditie het lichaam zich bevindt en wat het nodig heeft om weer in balans te komen. Zo kan er een individueel advies meegegeven worden. De één heeft meer baat bij meer focus op de ademhaling, de ander meer bij voeding of juist bij veel beweging.

Voor het herstelproces zijn vier ingrediënten van onmiskenbaar belang: geest, ademhaling, voeding en energie door beweging (GAVE). Deze aspecten zullen uitgebreid behandeld worden in dit boek, inclusief tips die direct toepasbaar zijn. Vervolgens zal de Energy Control Methode worden toegelicht. Bij deze methode gaan we ervan uit dat ieder mens uniek is. Met behulp van een inspanningstest is het mogelijk om te bepalen op welk inspanningsniveau jouw lichaam het meest in balans is. Dit houdt in dat er gericht advies gegeven kan worden over welke inspanning het best bij jou past en welke ademtherapie jou het best laat ontspannen en meer energie geeft.

Het maakt eigenlijk niet uit of je het stempel CVS, burnout, ME of fibromyalgie hebt gekregen, of dat je je wel herkent in de klachten maar nog geen arts hebt bezocht. De beste aanpak van extreme vermoeidheid en onverklaarbare pijnklachten gaat om het vinden van een juiste balans tussen inspanning en ontspanning.

Dit boek gaat over hoe je die juiste balans kunt vinden. Met voorbeelden van mensen die met behulp van de Energy Control Methode weer helemaal zijn opgeknapt en met concrete tips proberen we jou te motiveren om direct aan de slag te gaan. Jij bent degene die jouw manier van leven en daarmee je gezondheid kan verbeteren. Het is een proces waarbij moed en doorzettingsvermogen komen kijken, maar je zult er ook veel voor terugkrijgen. Je kunt kiezen om zelfstandig aan de slag te gaan, maar gelukkig staan er ook veel therapeuten met kennis en ervaring klaar die je bij dit proces willen helpen. Op de website van Stans (zie achter in dit boek) vind je hun adressen.

Chronische vermoeidheid wordt vaak in de hoek geduwd van ‘het zit tussen de oren’. Wij kunnen ons niet vinden in de uitspraak dat het een ziekte zou zijn waar je maar mee moet leren leven. Daar heeft Stans te veel mensen voor zien opknappen.

Stans van der Poel

Iris van der Zanden

1

WAT IS CHRONISCHE VERMOEIDHEID?

Iedereen is toch wel eens moe? Wanneer ben je eigenlijk chronisch vermoeid? Wat voor klachten zijn kenmerkend? En wat voor weg bewandelen deze mensen, totdat zij te horen krijgen dat zij maar met hun ziekte moeten leren leven? Hoe wordt er in de medische wereld met chronisch vermoeide patiënten omgegaan? Zijn alle mensen met soortgelijke klachten op één hoop te gooien? We bespreken het allemaal in dit hoofdstuk.

MEER DAN MOE ALLEEN

Te weinig slaap, te hard werken, urenlang autorijden, verhuizen, pasgeboren kinderen, relatieproblemen en langdurig sporten zijn voorbeelden waarbij het logisch is dat een mens er moe van wordt. Normaal gesproken zijn dit gebeurtenissen waar je wel weer van herstelt door even lekker uit te rusten. Helaas is dit niet bij iedereen het geval.

Soms herstelt het lichaam zich niet goed, waardoor iemand zich bij de minste inspanning al uitgeput voelt. Zelfs met voldoende nachtrust, minder uren werken en minder sociale activiteiten blijft dan de vermoeidheid aanhouden. Het dagelijks functioneren wordt beperkt en vaak gaat vermoeidheid gepaard met andere klachten die het geheel nog ondraaglijker maken.

Men spreekt in de medische wereld van chronische vermoeidheid als onverklaarbare klachten langer dan zes maanden aanhouden, niet het gevolg zijn van continue inspanning, niet chronisch zijn en nauwelijks verbeteren door rust. Soms is er een virusinfectie zoals griep of de ziekte van Pfeiffer aan voorafgegaan, maar in veel gevallen is er geen duidelijke aanleiding en ontwikkelt de ziekte zich heel geleidelijk.

Voor de officiële diagnose Chronische Vermoeidheid Syndroom (CVS), ook wel Myalgische Encefalomyelitis (ME) genoemd, zijn patiënten onverklaarbaar, voortdurend of regelmatig ernstig vermoeid. Daarnaast hebben mensen met CVS of ME uiteenlopende klachten zoals (ernstige) hoofdpijn, spierpijn, concentratie- of geheugenproblemen en inspanningsintolerantie; ze zijn dus vaak al uitgeput na een minimale inspanning. Veel patiënten omschrijven het gevoel als een voortdurende zware griep.

Een diagnose die ook wel eens wordt gesteld is fibromyalgie (FM). Dat is een chronische pijnsyndroom en wordt ook wel weke-delenreuma genoemd. Het komt voor bij ongeveer twee op de honderd volwassenen, vooral bij vrouwen. Ook hier is sprake van ernstige vermoeidheid, maar in combinatie met pijn in de spieren. Bij deze aandoening is er iets mis met de spiervezels – mogelijk verkleefd bindweefsel – wat pijn veroorzaakt. Ook bij deze ziekte is de oorzaak onbekend. Het enige wat er wel eens gevonden wordt, is verhoogd melkzuur in het bloed (hierover meer in hoofdstuk 2).

De symptomen van CVS en fibromyalgie (FM) overlappen elkaar gedeeltelijk. Bij CVS domineert de vermoeidheid, bij FM de pijn. Een combinatie van CVS, ME en FM komt vaak voor. De diagnose van CVS en FM volgt meestal na uitsluiting van andere ziekten. Dit wil zeggen dat er eerst wordt gekeken of de klachten aan andere ziekten toebehoren. Wanneer er geen aanwijsbare oorzaak gevonden wordt, maar de klachten wel kenmerkend zijn, stelt men als diagnose het Chronische Vermoeidheid Syndroom. Aanvankelijk wilde men deze ziekten niet op één hoop gooien, maar de laatste jaren wordt dat door specialisten op dit gebied steeds vaker gedaan. Het komt erop neer dat al deze symptomen onverklaarbaar zijn en de medische wereld er niet goed raad mee weet. Vaak wordt het advies gegeven om eerst maar eens wat meer te rusten of zelfs om er maar ‘mee te leren leven’. Met de diagnose van CVS, burn-out, ME, of FM worden de klachten erkend, wat een voordeel is omdat het iemand vaak niet aan te zien is dat hij of zij zich zo ellendig voelt.

Uiteraard zijn er ook verschillen aan te wijzen tussen de hier besproken aandoeningen. Bij een burn-out bijvoorbeeld is iemand vaak nog niet in staat van berusting en nog te veel op zoek naar een directe oplossing, het liefst dezelfde dag nog. De ME-patiënt leeft vaak al wel in de berusting dat er niet veel meer aan te doen is. Zowel burnout als ME kunnen zijn ontstaan door te hard werken, te hoge eisen stellen aan zichzelf, vaak in combinatie met nog een ander probleem zoals een scheiding of overlijden van een dierbare. Het lichaam is opgejaagd geraakt en als dat te lang aanhoudt, blijft het in deze staat en raakt het lichaam uitgeput en ernstig uit balans. In sommige gevallen zelfs zodanig dat iemand niet meer aanspreekbaar is.

Soms zijn mensen teleurgesteld in het leven op zich of is er sprake van eenzaamheid of geen goede werksituatie. Maar ook zonder werk- of relatieproblematiek kunnen klachten ontstaan. Vaak wordt stress genoemd als de oorzaak van de vermoeidheid. Patiënten begrijpen dat vaak niet meteen, aangezien stress wordt geassocieerd met zaken als harde deadlines, prestatiedruk, examens of overuren op het werk. In feite is stress niets anders dan een reactie op elke prikkel of conditie die spanning veroorzaakt. Dit kan ook positieve spanning zijn, zoals op vakantie gaan, een wedstrijd of een huwelijk. Meestal verdwijnt deze spanning na enige tijd weer en keert het lichaam terug in een toestand van rust. Het gevaar zit in de onbewuste stress, waarvan het lichaam niet goed uitrust.

Op het moment dat je rustig op de bank zit en denkt dat je ontspannen bent, kan het toch heel goed zijn dat je gedachten alle kanten opschieten en je je onbewust zorgen maakt. Vast staat dat vooral onbewuste negatieve spanningen een gevaar vormen voor de gezondheid, omdat zij de grootste en meest langdurige effecten hebben op het centrale en autonome zenuwstelsel. Vaak hebben mensen met CVS al op alle mogelijke manieren geprobeerd om rust te creëren en stress te voorkomen, maar maken zij zich ondertussen onbewust alleen maar meer zorgen.

Volgens ons is de oorzaak van chronische vermoeidheid dat het lichaam is opgejaagd door een ziekmakende levensstijl, gebeurtenis of overtuiging, en hierdoor uit balans is geraakt. Het lichaam krijgt niet de kans om uit te rusten, de energievoorraad wordt niet meer goed aangevuld en dit leidt uiteindelijk tot uitputting. Na elke inspanning heeft het lichaam tijd nodig om de energievoorraad weer aan te vullen. Wanneer je niet genoeg rust neemt en het lichaam maar blijft uitputten, zal de conditie van het lichaam steeds slechter worden en zul je uiteindelijk volledig uitgeput raken. In de sport leidt dit tot overtraindheid en in het dagelijks leven werkt het precies hetzelfde, maar wordt het overspannen genoemd. Of, als het werkgerelateerd is, een burn-out. Hoe dit precies in het lichaam werkt, bespreken we in hoofdstuk 2 van dit boek.

In feite doet het er niet toe welk labeltje er op de vermoeidheid wordt geplakt. Stans heeft in haar praktijk vele verschillende gevallen behandeld, van energieloze patiënten tot overtrainde topsporters. Het gaat erom te erkennen dat deze mensen meer dan gewoon een beetje moe zijn. Ook al lijken deze patiënten in eerste instantie misschien niet met elkaar te vergelijken, er zijn wel degelijk overeenkomsten: de oorzaak is onbekend, er is geen duidelijke behandeling voorhanden, en jarenlang zijn onbewust de eigen grenzen overschreden waardoor de energievoorraden uitgeput zijn.

BEN JIJ CHRONISCH VERMOEID? DE KENMERKEN

De ziektebeelden van chronisch vermoeide patiënten lopen sterk uiteen. Naast een grote diversiteit aan klachten zijn er veel verschillen tussen patiënten. Voor een officiële diagnose van het Chronische Vermoeidheid Syndroom (CVS) moet je eerst minimaal zes maanden achtereenvolgens last van een aanhoudende of terugkerende vermoeidheid hebben. Deze vermoeidheid is niet het resultaat van inspanning en verbetert niet door rust. De klachten leiden bovendien tot aanzienlijke beperkingen in beroepsmatig, sociaal of persoonlijk functioneren. Behalve van vermoeidheid is er sprake van vier van de volgende symptomen, die langer dan een etmaal duren: concentratieproblemen, keelpijn, gevoelige hals- of okselklieren, spierpijn, gewrichtspijn zonder zwelling of roodheid, hoofdpijn, slaapklachten of malaiseklachten na inspanning.

Voor een officiële diagnose moet iemand dus eerst minimaal zes maanden met klachten rondlopen. Hoe langer je met je klachten rond blijft lopen, hoe harder er gewerkt moet worden om het lichaam weer in balans te krijgen. Ook is bewezen dat als je niet binnen zes weken ingrijpt bij een burn-out, de persoon niet meer terug kan komen op dezelfde werkplek. Het is dus van belang om tijdig aan de bel te trekken.

Om je een beeld te geven van wat kenmerkend is voor chronisch vermoeide mensen, volgt hieronder een opsomming van een aantal veelvoorkomende (onbegrepen) klachten van CVS-patiënten.

Psychologische klachten:

onrustgevoel

paniek angst

emotioneler reageren dan normaal

gauw geprikkeld zijn

overal tegenop zien

Hartproblemen:

onregelmatige en snelle hartslag

pijn in de borst

Neurologische klachten:

duizeligheid

flauwvallen

geestelijke afwezigheid

tintelingen in het gezicht, handen, voeten, vingers of tenen

concentratieproblemen

Klachten van maag en darmen:

een opgeblazen gevoel

buikkramp

veel boeren

slechte spijsvertering

Overige klachten:

hoofdpijn

koude handen en voeten

pijn of kramp in spieren

trillende handen

bibberen

opvliegers

droge keel

stijfheid van gewrichten

stijfheid rond de mond

Ben je al helemaal door de medische molen gegaan en hebben ze niets gevonden, dan kun je kijken of de hier beschreven klachten veelvuldig je leven beïnvloeden. Natuurlijk bestaat de mogelijkheid dat er iets anders met je aan de hand is. Dat is geen bezwaar om toch met dit boek aan de slag te gaan. Het zal geen nadelige gevolgen hebben en zal op de meeste lichamelijke ongemakken zelfs een positieve invloed hebben.

DE ZOEKTOCHT NAAR DE OPLOSSING