Het waanzinnige paradijs

Copyright © Frans Oosterbaan en Uitgeverij Nobelman

Grafisch ontwerp cover: Niels Cornelis Meijer

Uitgeverij Nobelman, mei 2013

ISBN 978 94 917 37039

www.nobelman.nl

Conversie e-book: Alderlane Digital Publications

Het waanzinnige paradijs

In de hoop

dat Edward vrij mag worden.

Met de wens

dat Theo heeft gevonden wat hij zocht.

Vanuit de verwachting

dat Janet het verleden zal willen omarmen.

In de zekerheid

dat Sander de toekomst kan verwelkomen.

Voor Wijntje

Edward

There are times when all the world’s asleep,

the questions run too deep,

for such a simple man.

Won’t you please, please tell me what we’ve learned,

I know it sounds absurd,

but please tell me who I am.

Logical song - Rick Davies / Roger Hodgson

Misschien ontwaak je zelfs niet

als een leraar je zegt dat je slaapt.

Je kunt alleen ontwaken als je het zelf wilt

en aan jezelf gaat werken en alle nonsens uitsnijdt

om te ontdekken wie en wat je werkelijk bent.

Dansend naar god - Reshad Feild

1.

In de droom was iemand in snelstromend water gedoken, het gebeurde vanaf de spits toelopende punt van een weiland, de plaats waar twee rivieren bij elkaar kwamen. Het was trouwens meer vallen dan duiken geweest. Zonder zich af te zetten had de man zich met een draaiende beweging voorover laten vallen zodat hij op zijn zij terechtkwam. Binnen enkele seconden bracht het kolkende water hem stroomaf naar de oever waar Edward stond toe te kijken. Terwijl de onbekende zwemmer druipend aan land kroop, vroeg hij de toeschouwers wie nu aan de beurt was.

De betekenis van het water leek Edward voor de hand liggend, hij moest zelf de volgende zijn die een duik ging nemen, letterlijk en metaforisch. De aanwezigheid van zijn zoon in de droom kon hij niet plaatsen. In het begin hadden ze samen langs de oever gelopen en Sander was jonger geweest dan nu, een kleuter nog. Het kind had zijn vingertjes losgewriemeld en rende door het bloemrijke grasland stroomopwaarts. Edward had hem teruggeroepen, maar de jongen wilde niet luisteren en was daardoor het voorval met de man misgelopen.

Edward rechtte zijn rug. Hij schudde de beelden van zich af en keek in het fletse ochtendlicht om zich heen. Boven de rafelige horizon van rotswanden stond een ster of planeet te glinsteren, pal in het zuiden. Hij nam het zichzelf kwalijk dat hij niet wist welke. Venus kon het niet zijn, die bevond zich in het oosten of in het westen, altijd in de buurt van de zon. Er waren jaren geweest waarin hij de stand van de hemellichamen bijhield met behulp van een speciale kalender.

De begrippen ruimte en tijd hadden hem geboeid zo lang hij zich kon herinneren. Wat was hun betekenis, in hoeverre hadden ze met elkaar te maken? Stonden ze onwrikbaar vast als natuurkundige wetten en golden ze hetzelfde voor alles en iedereen in het hele universum of kon je eraan ontsnappen? Waren ze niet meer dan illusies die in stand gehouden werden omdat iedereen er hetzelfde over dacht? Dat soort vragen hield hem al bezig voordat hij in aanraking kwam met de relativiteitstheorie en met de openbaringen van de kwantummechanica. Zijn belevingswereld had hem wat dat betreft al parten gespeeld toen hij nog een schooljongen was. Hij had er op die leeftijd geen taal voor gehad. Het was verwarrend als de werkelijkheid onverklaarbaar ging verschuiven, zoals die ene keer in het stadspark, waar hij met zijn moeder heen was gegaan om de eenden te voeren.

Uit zijn gemijmer opgeschrikt door enthousiast gejoel van Sander draaide hij zijn hoofd naar het geluid. Aan de bewegingen van het figuurtje tussen de rotsblokken zag hij dat alles in orde was. Afwezig stak hij wapperend met zijn hand een arm in de lucht. Zijn T-shirt kleefde tegen zijn borst, hij haakte een vinger in de hals. Allesbehalve fit voelde hij zich. Had hij de dagboeken van zijn broer wel mee moeten nemen, laat staan tot diep in de nacht lezen? Uit een zijvak van de rugzak haalde hij zijn veldfles en ging verzitten op de rode steen waarop hij was neergestreken voor een rustpauze. Sander en hij waren ruim voor zonsopgang bij het motel weggereden om de hitte voor te zijn. Ze moesten vele kilometers door de stenige bedding van de kloof afleggen, hij zou op zijn watergebruik moeten letten. De streek ging gebukt onder een hittegolf die hij een misplaatste grap had genoemd. Was de normale droogte van het gebied niet zinderend genoeg?

Edward liet zijn blik door de schemering dwalen, hij hield van de zwangere minuten waarin tegengestelde werkelijkheden in elkaar overvloeien. Laag in het westen verwees de hemel nog naar de zwartblauwe aard van de nacht en in oostelijke richting meldde de nieuwe dag zich met een dun licht. Alles in de omgeving begon zich scherper af te tekenen en kleur te krijgen: grillige rotspartijen die het landschap beheersten, oude populieren met hun geschubde stammen, cactussen en vetplanten waarvan sommige in bloei stonden, grijs gebleekt dood hout.

Hoewel hij in een totaal verschillend klimaat op een ander continent was opgegroeid, hadden droge canyons van kinds af een grote aantrekkingskracht op Edward uitgeoefend. Hij herinnerde zich de ontdekking van stoffige stapels National Geographic tijdschriften, achter in de kast op de overloop, in het huis van een tante, drie-hoog in de stad. Voor hem was het een voorraad goud geworden, hij kon er uren in bladeren. Als zijn ouders op familiebezoek gingen, was hij sinds die vondst steevast op zijn tante af gestapt om te vragen of hij plaatjes mocht kijken. De fotoreportages konden een weemoedig verlangen oproepen, maar het zien van de beelden kon tegelijkertijd ook voelen als uiterste vervulling van de innigste wens.

Het was zijn eerste kennismaking met de landschappen die hij later was gaan opzoeken. In zijn beleving maakte iets in hem deel uit van die natuur, de oranjerode wanden gingen tot in zijn merg en mensen snapten niet dat hij uitgerekend in een dergelijke vijandige omgeving die gelukzaligheid kon ervaren. Hij was uiteindelijk gestopt met zoeken naar verklaringen. Niet over nadenken, hield hij zich voor, niet proberen uit te leggen, ik ben er thuis, hoe ongerijmd het voor het denken ook zijn mag. Aan het klimaat van zijn geboorteland had hij een hekel gekregen. Hij zei altijd dat de vochtigheid in alles binnen wist te dringen. Van zijn botten tot de boeken en het beddengoed, allemaal klam.

‘Pap, kijk ‘ns wat ik gevonden heb.’

Sander liep de laatste meters naar hem toe en opende zijn linkerhand, de hand waarvan de pink ontbrak, een aanblik die Edward nog steeds kon doen schrikken. Een koude vuist plantte zich in zijn borst, het was de pink die zijn zoon en zijn broer voor altijd met elkaar verbond. In de open palm lag een mosgroen steentje, ovaal en glad. In de lengte van het oppervlak was een lijntje te zien dat de suggestie wekte van een kronkelende slang. De jongen stak het in zijn mond om het daarna weer te laten zien.

‘Mooi hè, pap, zie je dat de kleuren dieper zijn geworden? Als je door je wimpers gluurt, is het net of je met ‘n telescoop het heelal in kijkt. Die piepkleine stipjes, zie je ze? Moet je opletten, nu zullen ze langzaam verdwijnen als m’n spuug opdroogt. Kijk, daar gaan ze, zal ik het nog ‘ns doen?’

Edward vond de taal van zijn zoon ongebruikelijk voor een jongen van twaalf. Sander leek de zinnen uit de mouw te schudden, terwijl Edward moest vechten om iets op papier te krijgen als hij het knagende verlangen om te schrijven probeerde te volgen. Onlangs was hij in de dagboeken een notitie daarover tegengekomen. Een pleister op de wond was het geweest, of zout er in, hij wist niet wat hem raakte.

De beste vertalers van inspirerende literatuur zijn meesterlijk in het overbrengen van de essentie van een hartverscheurende dialoog of filosofische beschrijving. Ze gebruiken melodieuze bewoordingen en hanteren een zinsbouw die een grote uitdrukkingskracht heeft. Hun criterium is dat de tekst gesmeerd moet lopen, dat de lezer over de regels moet kunnen vliegen zonder te blijven haken. In wezen zijn het onbekende schrijvers.

Dat had er gestaan, in het sierlijke handschrift van zijn broer. Theo was een nakomertje geweest. Edward vroeg zich af of sommige creatieve geesten te snel opbrandden. Waar had zijn jong gestorven broer de tijd vandaan gehaald om naast journalistiek werk, de artikelen en de novelles, een dagboek bij te houden? Het was zo gek niet dat Theo en Sander het goed met elkaar hadden kunnen vinden.

Edward hield zijn hand op. Zijn zoon had iets met slangen en verzamelde alles wat ermee te maken had, al was het zijdelings, zoals nu het steentje. Hij was echter als de dood voor de dieren zelf en had geen gebruik willen maken van de gelegenheid om er een vast te houden, een kleintje, in een dierentuin.

‘Ja mooi, super schitterend. Waar heb je dat vandaan?’ Hij gaf het terug aan Sander. ‘Dat kan bijna niet, hier in deze canyon. Snap ik niet. Om die dingen zo glad te krijgen is toch water nodig zou je zeggen, miljoenen jaren stromend water. Zou dat hier geweest zijn, lagen er meer van die steentjes?’

‘Weet ik niet. Niet op gelet, ik zag het liggen.’ De jongen zwaaide in de richting van waar hij tussen de rotsen had gescharreld. Hij leek iets van zich af te gooien. ‘Daarginds.’

Mijn zoon ten voeten uit, dacht Edward, mij zou het opvallen dat het ding daar niet kan liggen omdat alle stenen ruw en van een andere samenstelling zijn en die jongen neemt het vol bewondering mee. Aanvaarden wat zich voordoet zonder daar gedachten aan te wijden, Edward had die houding leren respecteren. Sinds de traumatische gebeurtenissen rond de dood van Theo had Sander niet meer over zijn oom willen praten.

‘Wat kan het schelen, ik ben blij voor je. Mooi steentje. Fijn voor je verzameling lijkt me zo. Wat vind je, zullen we gaan?’

Edward schoof naar de rugzak. Terwijl hij zijn armen door de draaglussen worstelde, maakte hij oogcontact met zijn zoon.

‘Let je op dat je blijft drinken?’

‘Jij wilde even rusten, pap,’ zei Sander, met een goedmoedig plagende nadruk op het woord jij en een zangerig op en neer gaande toonhoogte. Daarna klonk hij serieuzer.

‘Let jij maar op, echt waar, jij draagt dat zware ding en dan zweet je veel meer dan je denkt.’

Hij liep ongevraagd om zijn vader heen en tilde de rugzak op. Edward trok zijn T-shirt recht.

‘En je vindt het natuurlijk niet leuk om te horen, maar je bent nog eigenwijzer dan ik. Ons kent ons, pap.’

Door Edward stroomde een golf van ontroering. Al was hij dan te wijs voor zijn leeftijd, ook zo kon de jongen zijn, oplettend en behulpzaam, met schijnbaar achteloze gebaren die zo snel werden uitgevoerd dat woorden van dank als bloemblaadjes op de grond vielen omdat hij weer met iets anders bezig was.

‘Maak je maar geen zorgen, San,’ lachte hij, terwijl hij zich omdraaide en een paar stappen achterstevoren liep. Hij hield het slangetje omhoog dat voor zijn borst hing. ‘Kijk, ik heb toch die waterzak in m’n rugzak? Ik hoef niet te stoppen, er zit nog veel in, ik kan onder het lopen lekker lurken. Kom op, daar gaan we.’

De wanden rezen hoger en steiler en de canyon werd smaller en bochtiger, waardoor het soms leek alsof ze in een doodlopend stuk terechtgekomen waren. Het gaf Edward geen beklemd gevoel, eerder een ervaring van veiligheid, zo diep in de poriën van de aarde, beschut tegen de elementen. Hij voelde zich rustiger worden, deel gaan uitmaken van de omgeving.

Hij had de weidsheid aanvankelijk weer de baas willen blijven in plaats van die te worden, hij had het gevoel gehad dat de grootsheid hem dreigde te overspoelen. Tegen beter weten in was hij weer gezwicht voor de neiging toeschouwer te blijven. Als hij zich na lange afwezigheid in zijn geliefde landschap begaf, probeerde hij te begrijpen, te omvatten, te overzien. Altijd vergeefs. Het bracht hem verder weg van de onmiddellijke ervaring. Hij besefte dat de schepping overgave verlangt. Het meest wezenlijke wat je kon doen was erin opgaan, of het nu natuur, architectuur, kunst of klassieke muziek betrof. Langzaam en ingekeerd stapte hij voort, aan de rand van zijn overpeinzingen bewust dat dit een gebied was waar slangen konden zitten.

Van toeschouwer naar deelnemer, dat was het geweest, destijds in het park, met zijn moeder zittend op een bankje. Hij had niet tegen haar gezegd wat er gebeurde. Omdat de werkelijkheid begon te verschuiven, had hij ingezien dat hij tot dan alles had waargenomen als een film, een doorlopende reeks beelden, een chronologische volgorde van iets buiten hem. Hij merkte dat de hoedanigheid van de spiegeling in het water, van de spelende kinderen, van eenden die gevoerd werden, van de krijsend rondvliegende meeuwen, subtiel veranderde. Edward voelde zich in het landschap opgaan. Hij maakte deel uit van de gebeurtenissen. De wereld bestond niet alleen buiten zijn netvlies, zijn ogen werden een sleutelgat, een doorgeefluik, met aan weerskanten dezelfde oneindigheid. Later had hij begrepen dat hij versmolten was met de ruimte en tegelijk hadden toekomst en verleden hun betekenis verloren.

Het was fijn, maar het gaf ook een raar gevoel in zijn buik. Hij was beducht geweest dat zijn moeder het zou ontdekken. Ze zou corrigerende kritiek hebben gehad. Terugkijkend meende Edward dat ze die ervaring met een flauwe grap zou hebben ontzenuwd. Gekscherend van zich af gegooid. Net als Janet gedaan zou hebben, een voortschrijdend inzicht dat in zijn brein opflitste als een zaklantaarn in een geblindeerde kamer. Hij snoof de relatief frisse ochtendlucht naar binnen en liet zijn adem met een hoorbare zucht ontsnappen.

Ze hadden ieder hun tempo. Sander liep zo ver vooruit dat hij soms achter de volgende bocht verdween als zijn vader de voorgaande bereikte. Edward zag dat de jongen was begonnen met foto’s maken. Het deed hem goed. Zelf vond hij het nu teveel moeite, hij gaf er de voorkeur aan stil in het landschap te zijn. Kijkend naar zijn zoon zag hij zichzelf over rotsen klimmen, op stenen in bergbeken springen, een drukke weg oversteken, of op zijn zij in een weiland liggen voor een gunstige hoek en de juiste voorgrond. Schitterende plaatjes had dat opgeleverd, allemaal verbonden aan herinneringen.

De gebeurtenissen rond het verlies van zijn broer waren het voorportaal van de hel geweest. Na de scheiding enkele weken later had hij alles bij Janet achtergelaten, inclusief de albums met baby- en peuterfoto’s van zijn zoon. Zijn weinige vrienden hadden gewaarschuwd dat hij daar spijt van zou krijgen. Niet gehad, dacht hij bij zichzelf. Er werd wel meer voorspeld dat hij niet zo voelde als men verwachtte. Probeerden mensen grip te krijgen op zijn vrijheid door zijn gevoelens bij voorbaat langs maatschappelijk aanvaarde lijnen te willen laten lopen?

Bijna iedereen hechtte aan het verleden. Wilden ze met foto’s van een levensloop de tijd naar hun hand zetten, stilzetten? Jonge moeders konden op straat bij hun kinderwagens verzuchten dat hun baby’s helaas niet zo lief zouden blijven. Edward vond het een benauwend idee. Hij had elke nieuwe mogelijkheid om met zijn zoontje te communiceren verwelkomd. Gezichtsuitdrukkingen, aanrakingen en geluiden en gebaren, verbaal contact dat steeds verfijnder werd. Verschonen kende voor hem geen geheimen, hij had in een handomdraai geleerd dat je met een enkele veiligheidsspeld heel simpel een perfect zittende katoenen luier kon vastzetten. Maar dat was toch geen bezigheid waarvan je geen afstand wilde doen? Theo was de enige geweest met wie hij over levensvragen had geproken.

Een week voor Edward met Sander in het vliegtuig stapte, was iemand de dagboeken komen brengen. Onaangekondigd stond hij op de stoep, een zwierige jongeman met rossig haar die beweerde vier jaar geleden bij de crematie te zijn geweest. Hij wilde niet binnenkomen. Hij had gezegd dat hij de doos met schriften zonder uitleg van zijn vriend Theo in bewaring had gekregen, vlak voor de reis die noodlottig was gebleken. Al die tijd had hij ermee in zijn maag gezeten. Ondanks de drukte van de voorbereidingen was Edward gaan lezen. Het was een van de passages over de betekenis van de tijd die hem afgelopen nacht uit de slaap had gehouden.

Er spelen zich in mij ervaringen af waar ik niet goed raad mee weet. Diep van binnen. Met ongelijke tussenpozen en op onvoorspelbare momenten. Het kan tijdens de afwas zijn. Of als ik op de fiets door de stad ga, of zittend tegen de stam van een dikke beuk. Ik kan die niet met anderen delen, ik kan ze niet beschrijven.

Als ik het toch probeer, dan is dat uitermate frustrerend. Mijn gebruikelijke gedrevenheid om nauwkeurig verslag te doen botst met mijn gebrek aan woorden voor wat niet uitgedrukt kan worden, alleen individueel ervaren. Afgezien nog van de angst om niet begrepen te worden – wat een isolement oplevert dat pijnlijker is dan wanneer ik die ervaringen en inzichten in mezelf koester, op een plek waar ze in geen geval beschadigd kunnen worden.

Het lijkt erop dat emoties en gedachten tijdens die ervaringen de beperkingen van lineaire tijd en fysieke ruimte ontstijgen. Zoals laatst die ene waterdruppel, vallend in de lege douchebak, tikkend met een hol geluid op metaal de tijd deed wegvallen en mij kon terugvoeren naar dagen van benarde eenzaamheid. Als een verlaten kind. Tijd is een vreemde uitvinding. Een verjaardag van jaren geleden kan verder weg voelen dan flitsen uit de vorige incarnatie. Waar bevind ik mij dan, wie ben ik op zo’n moment? Wat is individueel en wat is universeel? Kan het een het ander worden en kan het worden uitgelegd, besproken?

Edward wenste dat hij vaker met zijn broer van gedachten had gewisseld. Wat hadden Theo en hij in zich gekoesterd, blind en doof om elkaar heen draaiend, zonder te weten dat ze gelijkgestemd waren? Hunkerend naar contact zonder te beseffen dat het er al was, meer dan ze durfden te hopen? Uit de doos had hij de meest recente schriften meegenomen, geschreven in de laatste maanden voor de reis waarvan Theo niet terugkwam. Het werd voor Edward ondragelijk dat hun levensopvattingen elkaar zo dicht naderden, terwijl ze niet de intimiteit hadden bereikt die daar bij gepast zou hebben. Ook de frustratie die Edward kon overvallen met betrekking tot misstanden had hij bij Theo teruggevonden. Zoals de tirade over kunst. Het anders zo vloeiende handschrift was even venijnig als de tekst.

In musea en andere openbare gebouwen kun je net zo goed struikelen over de rotzooi. Het is dood en koud. Inhoudsloos, zielloos. Het verwijst naar weinig anders dan het navelstarende ego van de maker en zijn of haar innerlijke chaos. Een met punaises opgeprikte serie polaroid zelfportretten, de kunstenaar staande voor een spiegel. Nagemaakt dood paard waarvan de ingewanden naar buiten hangen. Met brede stroken isolatietape vastgeplakte hompen piepschuim. Roestige stukken oud ijzer die zonder kop of staart tegen elkaar gelast zijn en waarvan de titel geen uitkomst biedt met betrekking tot het doel dat de knutselaar in gedachten had. De ene na de andere video-installatie – de goede niet te na gesproken. De term conceptueel als verklarende dooddoener.

Ik zou het kunnen uitschreeuwen bij de gedachte dat gemeenschapsgeld wordt weggesmeten voor aankoop daarvan. Gemeenten verspillen miljoenen aan schandelijke rommel omdat wethouders geen tegengas durven geven. Geen nee durven te zeggen tegen de voortbrengselen van een broddelaar die bij gebrek aan gewicht, geholpen door meeliftende holle vaten en via een kundig geregisseerd PR-traject ‘bekend kunstenaar’ is geworden. Geen nee uit angst om voor cultuurbarbaar of moraalridder te worden uitgemaakt. Of wat erger is: te worden uitgelachen als achtergebleven, onontwikkelde leek.

Ware kunst roept een verwijzing op naar datgene wat juist niet uitgedrukt kan worden, niet in lijnen, niet in kleuren, niet in klanken, niet in vormen – en niet in woorden, want de ziel leest tussen de regels door. Schrijvers en dichters dienen te streven naar uitdrukking van het onzegbare, schilders en beeldhouwers naar weergave van datgene wat onzichtbaar is, de componist naar een referentie aan de daverende stilte. Zij dienen ernaar te streven de mens te raken in het gebied dat voorbij de zintuigen ligt. Het mooiste werk is het gevolg van de zoektocht van de kunstenaar naar het doorbreken van de illusie van afgescheidenheid.

De rugzak werd zwaarder. Er hing tussen de rotsen af en toe een vage geur. De stilte begon op hem in te werken. Werd er voortdurend tegen hem gepraat? Hij kreeg het idee dat hij het gesteente en de populieren en alles om hem heen zou kunnen verstaan als hij de taal kende. Edward ging zich als in trance voortbewegen.

Wat betekenen ruimte en tijd, welke processen worden ermee aangeduid? Hij haalde zich een andere ervaring voor de geest, na de geboorte van zijn zoon, in de periode dat hij apart sliep omdat Janet liever alleen Sander verschoonde en zoogde. Hij had zich voorgehouden dat hem die ongebroken nachtrust goed uitkwam, vanwege de tijdrovende opdracht en een deadline van de uitgeverij. Op het logeerbed in zijn werkkamer was hij ongemerkt ontwaakt, zoals nevelslierten in de ochtendschemer zichtbaar worden tussen de heuvels. Stilte was de eerste gewaarwording. Behaaglijk zweefde hij door warm licht. Gedachten waren er niet, alleen gelukzalige rust, volkomen vervulde leegte. Het was een cadeautje uit de hemel. Wat volgde, had in lineaire tijd waarschijnlijk kort geduurd.

Eerst constateerde hij dus het weldadige ontbreken van het denken en daarna voelde hij het verlangen zo te blijven. Hij had niet geweten welke dag het was, de volgende mentale activiteit was dan ook de zorg dat hij een afspraak zou kunnen hebben die misschien belangrijk was. Het genot van zijn toestand was echter zo alomvattend dat hij die overpeinzing weer liet gaan. Maar niet voor lang. Het werd een punt van overweging. De behoefte aan sturing bleef aandacht vragen, de onontkoombare behoefte om te weten hoe laat het was op welke dag. Hij meende dat het een het ander niet hoefde uit te sluiten, heel eventjes naar de aardse werkelijkheid en dan terug naar het warme licht. Nadat hij zijn geestesoog zijn agenda had laten doorzoeken, bleek de kans op terugkeer verkeken. Met de zekerheid dat er niets misging als hij langer in die toestand zou blijven liggen, was de toestand zelf verdwenen.

Daarmee kwam het inzicht dat hij in het dagelijks leven werd gehouden door zijn denken, als een luchtschip dat verankerd is. Dat was precies zoals het voelde, realiseerde Edward zich. Gedachten waren kabels waarmee hij zich aan de aardse werkelijkheid vastlegde. Terugkeer naar gelukzaligheid en ongebondenheid was onmogelijk. Hij kon er niet voor kiezen, de vrijheid die hij had ervaren bleek zich buiten het domein van de wil te bevinden. Hij voelde spijt dat hij het met Theo niet hierover had gehad.

Halverwege het proces had hij de verankering tegelijk waargenomen als pijnlijke belemmering om vrij te zijn én als veilig houvast. Terugkeer van het denken had dus het verdwijnen van de ervaring ingeluid. Edward vroeg zich af of een gewaarwording al een gedachte was. Had de bewustwording van de leegte, van de onberoerde innerlijke vrede het begin van het einde van de ervaring ingezet? Hij wist het niet. Wat was de verhouding tussen een dergelijke toestand en het bewustzijn waarmee we de straat oversteken en in de auto stappen om naar ons werk te gaan? Of zoals nu, het pad volgend door de canyon, met een half oog lettend op een mogelijke slang? Lagen die in elkaars verlengde, waren ze in elkaar vervat als doosjes die steeds kleiner worden, of sloten ze elkaar uit?

Happend naar het mondstuk zoog hij een paar slokken door het slangetje. Hij trok een vies gezicht, het lauwe water smaakte naar plastic. Er was een geluid. Edward bleef staan, hij kon het niet thuisbrengen, de wanden speelden met de echo en onwillekeurig keek hij achter zich. Toen drong het tot hem door: gekletter van hoefijzers, ze kwamen de pakpaarden tegen met de bagage van toeristen die hun eigendommen niet terug omhoog wilden dragen. Dat verklaarde de weeë geur. Hij zag Sander druk in de weer met zijn camera.

Het pad liep ter plaatse zigzaggend smal tussen hoge rotsblokken door. Zoekend deed Edward enkele stappen opzij en hij vond een plekje om te zitten zonder zijn rugzak af te hoeven doen, zo zou de karavaan onbelemmerd langs hem heen kunnen. Hij wilde zijn overpeinzingen voortzetten. Over de betekenis en de mogelijkheden van het denken, over het illusionaire belang en potentiële gevaar ervan. Hij leunde achterover om zijn schouders te ontlasten en met tegenzin stelde hij vast dat zijn conditie te wensen overliet.

Wij zijn niet wie we denken dat we zijn, hij had het wel gezegd in gesprekken. Als hem om opheldering werd gevraagd, was de uitleg telkens anders omdat die meebewoog met zijn innerlijke roerselen. Hij vond het een gegeven dat niet kon worden uitgelegd, hoogstens het principe ervan, voor het overige moest het ervaren worden. Zo had een belevenis op dat gebied hem ooit beslopen en onverhoeds besprongen, terwijl hij nietsvermoedend in bad zat. Het inzicht was door zijn naaktheid heen gewaaid als een kille windstoot: ik ben niet die ik dacht te zijn. Dat besef was allesdoordringend geweest en het leek al zijn zekerheden ter discussie te stellen. Hij had het gevoel gehad dat er niets overbleef van de bekende patronen waarin hij veilig was geweest.

Er spelen zich in mij ervaringen af waar ik niet goed raad mee weet. Ik kan die niet met anderen delen, ik kan ze niet beschrijven. Waarom had hij niet vaker met Theo gesproken? Sinds hij de dagboeken was gaan lezen, werd Edward rauw geconfronteerd met de verdwijning van zijn broer. De aanwezigheid van Sander werd des te kostbaarder. Hij vroeg zich af wat rol was die zijn zoon in hun onderlinge verhoudingen had gespeeld, met name de laatste maanden, toen het huwelijk met Janet op de klippen liep en de jongen elk weekend bij Theo was blijven slapen.

De schonkige paarden sjokten voor hem langs. Ze duwden en beten elkaar, hun hoeven gleden ketsend over de stenen. Ze waren beladen met kleurige koffers, rugzakken en tassen, in alle vormen en maten, vastgebonden aan stellages van gekruiste latten op de zadels. Er leek niemand bij te zijn. Al die bagage zou straks veel tegenliggers te voet betekenen. Indringers op verboden terrein, Edward voelde zich bezitterig worden, vooral in een omgeving als deze was hij het liefst alleen. De stilte van de kloof behoorde hem toe, ieder ander was een rustverstoorder.

De geur was nu niet te missen. Hij meende dat de stoet voorbij was. Toen hij wilde opstaan, draafde een jonge Indiaan voor hem langs. Kort ongekamd haar, gescheurde spijkerbroek, T-shirt met afgeknipte mouwen. Flitsend moderne sportschoenen. Oordopjes van een MP3-speler sloegen een deuk in restanten van een romantisch beeld over de inheemse bevolking. Edward wist niet of de groezelige jongen hem had gezien en hij zette de ergernissen van zich af.

Met de jaren hadden oude overtuigingen plaatsgemaakt voor een innerlijk weten dat de mens meer is dan hij denkt te zijn. Wat hij is kan door het denken niet eens bevat worden. In zijn drang de wereld te verbeteren had Edward die ontdekking willen delen. Zijn uiteenzettingen werden vaak als belerend ervaren. Deels vermoedde hij wat er op die gepassioneerde momenten gebeurde. Voor het overige werd hij als een machteloze drenkeling meegesleurd door zijn niet te stuiten woordenstroom. Zijn broer mengde zich niet in die gesprekken. Had de raadselachtige Theo het maar wel gedaan, dacht Edward, in plaats van erover te schrijven zonder dat ik het wist. Hij moest aan een ander fragment denken, niet minder indringend dan de ontboezeming over kunst.

We zijn generaties lang opgegroeid met een stelsel van waarden en normen, binnen een geheel van overtuigingen en mensbeelden, op grond van leefgewoonten en opvattingen – kortom met een vorm van bewustzijn die ons een aanzienlijke hoeveelheid wetenschappelijke kennis heeft gebracht en een grote mate van technisch kunnen. In die bewustzijnsvorm neemt het denken een overheersende plaats in.

Een van de eigenschappen van het denken is dat het langs bepaalde lijnen verloopt, dat het de werkelijkheid in verklarende structuren wil onderbrengen. In die zin zou een discipline als de filosofie een tweesnijdend zwaard genoemd kunnen worden. Er bestaan gebieden van het mens-zijn die via het denken niet te bereiken zijn. Als je het toch probeert, levert dat geamputeerde mensbeschouwingen als van Sartre en Schopenhauer op. Een ander kenmerk is dat het niet zonder bewijzen kan. Feitelijk roept het denken: wat niet wetenschappelijk bewezen kan worden, bestaat niet. We denken van de schepping het raderwerk te snappen. We vinden het fijn om overzicht te hebben, het in materieel opzicht goed te hebben. Kennis en overvloed geven de illusie van veiligheid, dat willen we uiteraard zo houden. Onze bekende structuren loslaten en als mens wezenlijk veranderen, dat zorgt ervoor dat we ons bedreigd voelen.

Eeuwenlang in slaap gesust en aan het lijntje gehouden, betutteld, onderdrukt, gemarteld of gedood door de hiërarchische structuren van grote religies, hebben we gemeend de macht over ons leven terug te nemen door ons te verschansen in ons denken. Zijn er geen andere wegen dan kind met badwater weg te gooien? De hardnekkigheid waarmee mechanistische wetenschappers willen blijven aantonen dat innerlijke belevenissen, zoals bijna-dood ervaringen, zuiver en alleen toe te schrijven zijn aan de elektro-chemische processen van de hersenen – het is te gek voor woorden. De obsessieve volharding waarmee zij de zogenaamde bewijzen voor hun reductionistische opvattingen via de media naar buiten brengen, begint lachwekkend anachronistisch te worden – juist in een tijd waarin een wetenschappelijke discipline als de kwantummechanica steeds dichter naar de geesteswetenschappen toegroeit.

Die ouderwets degelijke beoefenaren der wetenschap mogen zichzelf misschien in een ivoren toren wanen en menen daaraan hun autoriteit te kunnen ontlenen, maar wat mij betreft zitten ze op een zinkend schip, zwalkend op een onmetelijke oceaan van innerlijk weten, druk bezig hun angsten te verdoven door zich vast te klampen aan het reddingsvlot dat zij kennis noemen. Het is hun angst voor het leven, voor de dood, voor het onbekende. Kennis is niet per definitie wijsheid.

‘Pap, je loopt ‘n beetje raar, vind ik. Anders dan anders in elk geval. Zal ik dat zware ding ‘n tijdje dragen? Dat kan ik echt wel.’

Sander zat bij een overhangende rots, de wanden leken elkaar aan de bovenkant van de kloof te raken. Zijn voorhoofd had een bezorgde frons. Hij wekte een ongeduldige indruk.

‘We moeten eten, ik heb trek.’ Hij wees omhoog. ‘Net of we in ‘n grot zitten. Enkele bochten terug stonden tekens, boven ‘n richel, net onder de top. Heb je ze gezien? Ik heb ingezoomd en ‘n foto gemaakt. Zouden dat rotstekeningen zijn, van heel vroeger?’

Al pratend ritste hij zijn rugtas open. Met een verlekkerd gezicht haalde hij er de sandwiches uit die ze gisteravond hadden meegenomen uit een winkel naast het motel. Kant-en-klaar voorverpakt.

‘Die donuts van vanmorgen in de auto zijn bij mij al lang opgebrand, hoor. Ik heb honger, dit ziet er best goed uit.’ Hij keek met volle mond om zich heen. ‘Wat klinkt het hol, pap, hoor je dat?’

Edward zei niets. Hij deed zijn bepakking af en zocht een plekje om te zitten. Hij wierp zijn zoon een warme glimlach toe. De jongen had het naar de zin. Was liefhebben altijd maar zo makkelijk. Zijn zoon had soms stemmingen waarin er niet veel deugde, alsof hij onrechtvaardig behandeld werd. Het was dan voor Edward een uitdaging niet het gevoel te krijgen dat hij er op een irrationele manier verantwoordelijk voor was en dat hij het diende op te lossen.

‘Ik heb het naar m’n zin met jou samen, San, ik ben blij met je. Ik vind het fijn dat je op deze reis bent meegegaan. Het betekent veel voor me. Heel speciaal, zo samen met m’n zoon. Ik hou van je, Sander.’

Edward zei het zelden. Als het zich aandiende, sprak hij de woorden langzaam articulerend uit. Hij wilde ze proeven en met de trillingen zijn innerlijk testen. Zijn zoon zei het nooit. Niet uit zichzelf, niet als reactie.

2.

Uren later weken de rotsen uiteen. Voor de wandelaars opende zich een brede bedding die bezaaid was met grijs gesteente, op sommige plaatsen onderbroken door struikgewas. Er stonden een paar van dezelfde bomen die ze in de kloof waren gepasseerd. Ze konden het verloop van het pad honderden meters voor hen uit zien. Afgezien van rotsblokken die van de wanden moesten zijn afgebroken, was het er vlak.

De beek kon niet ver zijn. Edward zat steeds minder lekker in zijn lijf. Van het lauwwarme water dat naar plastic smaakte had hij de laatste druppels opgezogen. Hij was zich te lamlendig gaan voelen om te stoppen en de reservefles onder uit de rugzak te halen. Alleen het eindpunt telde nog. Hij had een grens overschreden, het lijntje waar doorzettingsvermogen verandert in onachtzaamheid. Ze waren nog meer paarden met bagage tegengekomen en groepjes toeristen. Elke stap opzij om die te laten passeren, weg uit het voortsjokkende ritme, was dubbel vermoeiend. Zijn voeten deden pijn, ze waren gezwollen door de hitte en daar was zijn schoenmaat niet op berekend. Het had makkelijk op sandalen gekund en meesmuilend moest hij voor zichzelf toegeven dat een niet onbelangrijk argument om bergschoenen aan te trekken het onderscheid met toeristen was geweest. Die lieten zich, alsof ze van een feestje kwamen, met ongeschikte kleding overal heen transporteren, of dat nu per kabelbaan, te paard, in een helicopter of met een bergspoor was. Daar hoorden zijn zoon en hij dus niet bij.

Sander was naast hem gekomen en trok een zijvak van de rugzak open.

‘Mag ik dat plattegrondje nog ‘ns zien? Ik wil dadelijk wel pauzeren, pap. Voor ons uit is de T-kruising waar de beek van rechts komt en wij linksaf moeten.

‘Andere kant, ander vakje. Doe je de ritsen ook weer goed dicht? Ik blijf onderwijl doorlopen, dan hou ik m’n ritme. Eigenlijk wil ik door naar dat dorpje en dan pas stoppen. Wat vind je, San? Het kan niet ver meer zijn.’

De jongen was op zijn leeftijd al een echte sporter, meende Edward, hij kon het gestage tempo prima aan. Maar tijdens het uitspreken van het voorstel drong tot hem door dat hij de signalen van zijn lichaam aan het negeren was. Hij hield zich voor dat Sander het leuker zou vinden als ze stopten. Ze zouden kunnen praten, een spelletje verzinnen.

‘Weet je wat, laten we verderop bij het beekje gaan kijken. Het water schijnt glashelder te zijn en snel te stromen.’

‘Ja nou, ik dacht al. Het is nog lang licht, we kunnen best ‘n grotere pauze nemen. Doe je mee, pap? Schoenen uit en voeten in het water. Jij speelde vroeger toch altijd bij bergbeken? Dat heb je zelf verteld.’

Waar was dat gebleven, dat tijdeloze? Hij had stukken hout in het water gegooid en uitgebreid gefantaseerd over de weg die ze zouden afleggen. Bij het bouwen van dammetjes vergat hij alles om zich heen. Wanneer was dat gekomen, geen ruimte maken voor onderbreking? Edward vroeg zich af of gedrevenheid altijd al een eigenschap van hem was geweest, als tegenhanger van de ervaringen die hem als kind konden overvallen. Of was die houding van lieverlee ontstaan? Op zich was er niets mis met doorzetten. Je doet iets helemaal goed of helemaal niet, dat was zijn maat in alle dingen. Grenzen liepen voor niemand hetzelfde. Waar het voor de een een gepaste rustpauze zou zijn, kon het voor de ander afhaken betekenen.

‘Je hebt alweer gelijk,’ zei Edward, terwijl hij zijn zoon onder het lopen een plaagstootje gaf. Zou het kunnen dat hij te lang doorging om daarmee het risico te vermijden dat hij te vroeg stopte, dat hij in andermans ogen niet genoeg had gedaan? Hij kreeg een onprettige ingeving. Was hij ongemerkt bezig goedkeuring te verdienen, acceptatie, liefde, bewondering? Maar van wie?

‘Iets heel anders, hoe gaat het met je moeder?’

Vier jaar na de definitieve breuk kreeg Edward het zinnetje nog moeilijk over zijn lippen. De woorden kleefden tegen zijn verhemelte. Na het uitspreken vlogen ze mee als een wolkje muggen rond zijn hoofd. In de echo van de vraag noteerde hij een verwarde ondertoon. Er was benauwdheid achter zijn borstbeen. Hij nam zichzelf kwalijk dat de voorstelling van haar goddelijke lijf en de overvloed aan rode krullen nog steeds gloeiende lust kon oproepen. Het lag vers in zijn geheugen, de nuchtere onbeschaamdheid waarmee ze onder de douche tegen hem aan schuurde. Met haar harde buik en volle heupen. Opkomend voor haar genot. Edward merkte dat de storm van de scheiding in de uithoeken van zijn binnenwereld niet was geluwd. Toen het antwoord kwam, ontdekte hij dat hij met de vraag iets anders bedoeld had.

‘Best goed hoor, we kunnen samen lol hebben. En met de hond natuurlijk. Soms zit ze me op m’n nek en daar kan ik echt niet tegen. Ik weet niet wat dat is. Ze vond het wel fijn voor mij dat ik met jou mee op vakantie ging.’

Sander had het kaartje teruggestopt. Hij was naast zijn vader blijven lopen, schopte een droge tak voor zich uit en gaf een lik aan het steentje.

‘Straks ga ik naar de grote school. Zij denkt dat ik dat moeilijk vind en dat is gewoon niet zo. Wel spannend natuurlijk. Maar zij zegt iedere keer dat het allemaal best zal meevallen en zo.’

Mee op vakantie of samen op reis, hoeveel mensen zouden een opmerking over het verschil beschouwen als haarkloverij? Edward vond het een wrange gedachte. Voor hem was het een teken van de afgrond tussen de denkwereld van Janet en de zijne. Vakantie vond hij een uitdrukking die na de Industriële Revolutie in gebruik was geraakt, net als de activiteit waarnaar die verwees. Vakantie veronderstelde de onderbreking van dienstbaarheid aan iets buiten jezelf, als een lastdier dat uit zijn tredmolen mag. Luchtspiegeling van ongebondenheid. Ging je daarentegen op reis, dan was dat een uiting van constant ervaren vrijheid.

‘Ja, ze kan erg bezorgd zijn. Weet je nog in Oostenrijk, op de wandeling naar die gletsjers?’

Het was gezegd. Edward schrok van zijn eigen woorden, hij was begonnen en kon niet meer terug. Hij had geleerd zowel Theo als het hooggebergte in gesprekken met Sander uit de weg te gaan. Dit was het allerslechtste voorbeeld. Nu kon hij alleen nog maar doen of er niets aan de hand was.

‘Je was ‘n jaar of zes, denk ik. Jij en ik zijn apart gaan lopen ... nee, je moeder is apart gaan lopen omdat ze hysterisch werd van de angst dat jij zou vallen. Ze kon het niet van zich af zetten, het idee dat jij ‘n misstap zou maken en langs die gladde rotsen in de afgrond zou verdwijnen. Ze zag het bij wijze van spreken gebeuren. Ik geef toe dat het daar eng was, maar toch.’

‘Stop ‘ns, pap.’

Sander stond stil en hield Edward tegen.

‘Hoor je dat? Ssst, hoor dan, dat moet het water van de beek zijn, eindelijk!’

De opwinding spatte van hem af. Hij keek zijn vader even aan en draaide zijn hoofd weer naar voren. Zijn hand liet de bovenarm van Edward los. Toen begon hij te rennen in de richting van het geluid dat hij had gehoord, armen gespreid, ronkend als een vliegtuigje, wiebelend om zijn evenwicht te bewaren op de ongelijke bodem.

Edward voelde zich opgelucht. Er was van zijn zoon geen reactie gekomen. Om zijn misser te vergeten, trok hij zich terug in gemijmer. Hij meende dat je op reis gaan als metafoor kon zien. Theo was het met hem eens geweest, een van de weinige keren dat ze tegen elkaar hun mening hadden uitgesproken. Net als gezagvoerder Jean Luc Picard van de Enterprise werd je uitgenodigd onbekende gebieden te betreden. Je werd uitgedaagd je angsten los te laten, grenzen te verleggen, standpunten te herzien. Maatschappelijke vooroordelen ten spijt moest je de roep van de ziel volgen, boldly go where no one has gone before. Vanuit dat uitgangspunt was je altijd vrij, ongeacht je werk en bij wie je in dienst was. Het zwaartepunt hoorde bij de stellingname, niet bij afhankelijkheid van omstandigheden. Voor hem waren het wezenlijke gedachten, de uiting van een levensvisie. Men had hem vaak genoeg als een muggenzifter beschouwd.

Het aanvankelijk milde cynisme van Janet was langzamerhand een bijtend zuur geworden. In hun eerste jaren kon het door Edward nog gezien worden als humor die ervoor zorgde dat het allemaal niet te zwaar werd. Hij had het verschil tussen hun denkwerelden gebagatelliseerd, gerationaliseerd en verdrongen uit angst voor de gedachte aan scheiding. Sluipenderwijs werd de frustratie onvermijdbaar. De geestelijke afstand bracht hun situatie schrijnender aan het licht dan het feit dat ze steeds vaker gescheiden sliepen.

Intussen had hij een strook met bosjes bereikt. Van de beek geen spoor. Hij had niets gehoord toen Sander was blijven staan om te luisteren. Het pad draaide voor het struikgewas langs naar links, zijn zoon was nergens te zien. Edward riep en kreeg juichende kreten als respons.

‘Ja hier! Echt lekker. Of best wel koud, pap. Kom gauw, kijk dan, ik sta er al in!’

Zoekend tussen in elkaar gegroeide struiken vond Edward zijn weg. Na een paar keer bukken om de dikste takken te ontwijken was daar de plek waar zijn zoon door het water waadde. Het haastte zich over een zanderige, lichtgele bodem. Het beekje maakte van het onherbergzame gebied een oase. Hij voelde de opwinding van vroeger terugkomen, hij had inderdaad uren bij bergbeken doorgebracht. Tijdens de schoolvakanties met zijn ouders op reis in zijn verzonnen wereld.

Edward nam het tafereel in zich op. Sander was lichtgevend. De onversneden vreugde van zijn zoon werkte aanstekelijk, ongemakken verdwenen naar de achtergrond. Hij zuchtte met een geluid dat bewondering in plaats van vermoeidheid uitdrukte. De rugzak viel van zijn schouders. Hij zocht een plekje om te zitten en maakte zijn schoenen los.

‘Dat is toch wel om stil van te worden. Zijn we zomaar het paradijs binnen gestruikeld!’

Hij hing zijn sokken over een tak. Zonder op te staan schoof hij naar het water en liet er kreunend zijn voeten in zakken. Het was veel kouder dan je in deze omgeving zou verwachten. Hij gleed in een lyrische stemming.

‘Hier zie je hoe de natuur bedoeld is, dat water ‘n wonder is, de basis van al het organische leven. De aarde moet ‘n lusthof zijn geweest. Op veel plekken is dat godzijdank nog zo. Wist je dat er tijden waren waarin het landoppervlak voor meer dan driekwart bedekt werd door bossen?’

Edward liet zich achterover vallen. Hij vouwde zijn handen onder zijn hoofd en praatte tegen zichzelf.

‘Ik vind het niet te bevatten, dat we dat allemaal doen met ons nest. Met elkaar, met onszelf. Al die vervuiling en de hebzucht. Losgeslagen gekte, angst, martelingen. Hartverscheurende armoede tegenover perverse rijkdom. Wanneer is dat begonnen? Terwijl we in wezen in het paradijs rondlopen, met overvloed van alles voor iedereen. Kwestie van beter verdelen. Van de hemel ‘n hel maken, dat wil toch niemand die bij z’n gezonde verstand is?’

Sander had tussen de struiken op de andere oever een korte dikke tak gevonden. Hij liep terug naar de beek en roerde met het stuk hout door het water.

‘Kijk pap, kijk nou, als ik die hier in het water gooi, zou die dan in de rivier terecht komen? En dan in zee? Zou dat lang duren? Zal ik het doen, zal ik?’

Ze gingen in het midden van de beek naast elkaar staan. De tak werd zorgvuldig te water gelaten. Edward legde vederlicht zijn arm om zijn zoon. Ze zagen het hout uit het zicht verdwijnen. Ondanks de snelheid duurde het lang omdat het stroompje een eind rechtuit liep.

‘Ik zou best mee willen, pap. Maar er zit natuurlijk van alles tussen waardoor het niet kan, bij de zee komen. Stuwdammen en zo, denk je niet?’

Edward hoorde en zag zichzelf. Had hij niet vaak zo gestaan, met dezelfde fantasie, met een gelijksoortig verlangen? Hij miste de argeloosheid van zijn jeugd en voelde zich verdrietig.

‘Niet alleen stuwdammen,’ zei hij, de nostalgie van zich af pratend. ‘Rotsblokken waartussen je bekneld kunt raken. Watervallen en stroomversnellingen. Draaikolken waarin je voorgoed gevangen lijkt te zitten. Noem maar op. En dat zou dus geen reden mogen zijn om niet te gaan. Het avontuur, daar gaat het om, niet de eventuele gevaren. Ik zie ons al drijven, bocht na bocht.’ Hij trok zijn zoon met een korte ruk tegen zich aan en liet hem meteen los, bewust van de weerstand die dat bij Sander kon oproepen. ‘Het eindpunt is niet alles, het is de reis op zich. Reken maar dat ik mee zou gaan,’ voegde hij eraan toe.

De tak was verdwenen. Edward bleef staan. Hij stelde zich voor dat spijt om verloren onschuld en ergernis vanwege maatschappelijke misstanden via zijn benen uit zijn lijf stroomde, dat onbegrip over de dood van Theo in het water oploste, dat de herinneringen aan de maanden rond de scheiding meegenomen werden. Niet aan het verleden hechten, niet aan de toekomst, dat was altijd en overal de oplossing. Zo kinderlijk simpel, zo onmogelijk lastig. Hij keek naar zijn zoon, zoals die in het spel kon opgaan en samenviel met wat hij aan het doen was. Sander vermaakte zich. Het confronteerde Edward met datgene wat hij zelf leek te zijn kwijtgeraakt. Had hij het zich laten afnemen, had hij het in de wacht gezet, had hij het verdrongen om een strijd te kunnen aangaan? Met wat, met wie, met welk doel?

Jezelf niet verzetten tegen iets waarvan je ziet dat het niet deugt, was dat niet de leefregel van de boeddhisten? Verder redenerend zou je over de gedragingen van anderen geen oordeel kunnen hebben. Wie kan weten wat op termijn goed is in het grote geheel? Wie bepaalt wat goed of slecht is? Edward had zich op de oever gehesen, zijn zoon was aan de overkant in de bosjes verdwenen. Je eigen gang gaan en niet meedoen aan het rondrennen van anderen zou de discipline van innerlijk evenwicht vragen. Maakte zo’n levenshouding het makkelijker of moeilijker? Hij zette de gedachten van zich af, peuterde het ene dagboek van Theo dat hij niet in de auto had willen laten uit zijn rugzak, ging op zijn zij liggen en vergat te drinken. Bladerend vond hij de passages waarmee hij de nacht tevoren in een onrustige slaap was weggezakt.

Wij zijn geen haar beter dan de tovernaarsleerling. Met ons gegoochel hebben we een systeem verwekt dat zich gedraagt als vraatzuchtig monster en onze fossiele energiebronnen in hoog tempo verslindt. Dat met voetbalvelden tegelijk onze kostbare oerbossen met de grond gelijk maakt, dat een spoor van vervuilende bijverschijnselen achterlaat op continenten en in oceanen. Dat mensen en landen doet wedijveren en tegen elkaar in het harnas jaagt, dat zich niets gelegen laat liggen aan de honger en de mensonterende ellende van een niet te bevatten percentage van de wereldbevolking. Want in plaats van dat het systeem ons voedt en dient – zoals de leerling van zijn toverkunsten had gehoopt – zijn wij er de onderdanen van geworden. Lijdzaam zien we de zaken wereldwijd fout gaan. We lijken tot niets anders in staat dan deze afgod nog harder te aanbidden.

We kunnen stellen dat er astronomische hoeveelheden goederen en diensten geproduceerd en geconsumeerd worden waarbij er geen sprake is van de bevrediging van basisbehoeften als voedsel, veiligheid, onderdak en als nieuwkomer met stip: mobiliteit. Denk aan een begrip als lifestyle. We zijn op deze weg al zo ver voortgeschreden, dat we niet in de gaten hebben dat onze economie draait op het bedienen van emotionele behoeften. Maar hedonisme is per definitie onverzadigbaar. Bezitsdrang wordt juist sterker door de pogingen die in materiële zin tegemoet te komen. Het is een verloren strijd. We voeden onszelf niet, we geven voeding aan voornoemde eigenschappen die daardoor krachtiger worden. Er is dus steeds meer nodig. Meer en meer en meer. Terwijl we steeds ongelukkiger worden.

We brengen onze kinderen, voorzien van hun eigen mobieltje met ingebouwde camera, MP3-speler en uiteraard de nieuwste ringtone, drie straten verderop naar de basisschool in een loodzware, brandstof slurpende SUV die als pantservoertuig niet zou misstaan – om dan snel door te rijden naar het reisbureau en voor het hele gezin een last-minute korte kerstvakantie in Kenia te boeken. Voor de langere ritten zijn de rugleuningen van onze voertuigen voorzien van een schermpje waarmee ons kroost zich stil kan houden door wezenloos naar tekenfilms te staren. In de supermarkt hebben we de beschikking over vijfendertig smaken suikervrije marmelade en negenentwintig soorten shampo voor alleen al droog haar – en verdraaid als die ene tijdelijk niet leverbaar is.

Wie schreef er zoveel met de hand in een tijd van digitale hulpstukken? Bovendien was het geen tekst uit een dagboek, het moest voor Theo een andere betekenis hebben gehad. Was hij zo woedend dat hij er eerst mee in het reine wilde komen voordat hij het naar buiten kon brengen? Nieuwsgierigheid naar de overeenkomsten tussen zijn wereld en die van zijn broer had voor Edward een dwingend karakter gekregen.

Wetenschappelijk onderzoek heeft uitgewezen wat een kind altijd al kon natellen: voorbij een bepaald punt betekent het hebben van meer mogelijkheden om te kiezen grotere ontevredenheid. Het zal moed vereisen deze situatie te doorbreken, we zijn blind geworden voor onze verslaafdheid. Een verslaving kan pas worden aangepakt na te zijn erkend. We moeten toegeven dat we onze beste eigenschappen in dienst gesteld hebben van de slechtste – in dienst van het vergaren van macht en bezit, in dienst van het sussen van onze levensangst.

Doorzettingsvermogen kan dan verworden tot zoiets als over lijken gaan, vindingrijkheid tot ellebogenwerk, creativiteit tot het manipuleren en indoctrineren van potentiële afzetgebieden. Het was altijd al moeilijk de fluisteringen van het geweten te verstaan, maar we hebben het intussen monddood gemaakt. In plaats daarvan zoeken we de grenzen van de wet in ons streven naar winst. We laten het aan derden over ons al dan niet te betrappen en te veroordelen. Met onbezwaard gemoed leveren we afgekeurde medicijnen aan ontwikkelingslanden, chemische rommel en wapens aan dubieuze regimes – net zo lang tot iemand het ontdekt en roept dat dat niet mag.

De vergelijking met het sprookje van de tovernaarsleerling dringt zich op. Waar zijn we in hemelsnaam aan begonnen, welke wereldomvattende crisis wacht ons? Belangrijker: kunnen we nog terug? Voor ons geen deus ex machina, geen tovenaar die ons op het nippertje komt redden. Wij zullen het tij moeten keren, door schade en schande wijs geworden. Wij zijn de daders. Willen we de schade herstellen, de schande te boven komen? Hebben we de moed om te erkennen dat wij de tovenaar zijn?