2001: A Space Odyssey

Analyse van een meesterwerk

Marc Trip

2001: a space odyssey

Analyse van een meesterwerk

Uitgeverij Nobelman, 2015
www.nobelman.nl

ISBN EBOOK 978491737121

Nur 670

Coverdesign: Anne Wil Rotman

Conversie e-book: Alderlane Digital Publications

Copyright © 2015 Marc Trip

Dit boek is een ode aan Stanley Kubricks 2001: A Space Odyssey (1968). De teksten en bronvermeldingen in dit boek zijn met de grootst mogelijke zorg samengesteld en dienen als handvat om de film beter te begrijpen.

Alle teksten zijn geschreven door Marc Trip, behalve waar dit duidelijk aangegeven is.

Dit werk is het intellectuele eigendom van marc trip en is compleet onafhankelijk tot stand gekomen. De schrijver van dit werk heeft geen enkele [officiële] connectie met Warner Bros. of de Stanley Kubrick Estate op wat manier dan ook.

Indien iemand zich op wat voor manier benadeeld of onheus bejegend voelt door dit werk dan kan deze persoon contact zoeken via het volgende e-mailadres: marctrip@gmail.com

Ik wens u veel leesplezier.

Marc Trip, februari 2015

“If you understand 2001 completely, we failed.

We wanted to raise far more questions than we answered.”

SIR Arthur C. Clarke

“2001 is basically a visual, nonverbal experience. It avoids intellectual verbalization and reaches the viewer’s subconscious in a way that is essentially poetic and philosophic. The film thus becomes a subjective experience which hits the viewer at an inner level of consciousness, just as music does, or painting.”

Stanley Kubrick

“The thing’s hollow. it goes on forever, and, oh my God...it’s full of stars!”

Commander David Bowman

“Yes. It’s puzzling. I don’t think I’ve ever seen anything quite like this before.”

HAL 9000

Deel I: op weg naar een ruimtereis

Inleiding

Films zijn belangrijk. Ze zijn belangrijk omdat ze allerlei soorten gevoelens en emoties bij mensen los kunnen maken. Ze kunnen ervoor zorgen dat kijkers gaan lachen of huilen. Sommige films maken ons bang en sommige films doen ons helemaal niets. Zo nu en dan zorgt een film voor tranen van verdriet en af en toe voor tranen van plezier. Films beïnvloeden de manier waarop mensen zich gedragen en hoe mensen zich voelen. Ze kunnen zowel een positieve als een negatieve invloed hebben op de maatschappij. Zo doen ze een beroep op ons inlevingsvermogen en de manier waarop we over het leven nadenken. Veel films maken moeilijke onderwerpen bespreekbaar in het normale leven. Vaak hebben ze ook een negatieve invloed op de maatschappij. Zo kunnen films geweld verheerlijken maar ook het concentratievermogen van de kijker beïnvloeden. De gemiddelde lengte van filmscènes is in de loop der jaren zo enorm ingekort dat het gros van de films er bijna een kunst van lijken te maken om de film zo snel mogelijk af te raffelen. De Jason Bourne films zitten op een gemiddelde van 2,4 seconden per shot, terwijl Ben Hur (1959) het moet doen met een gemiddelde van 8 seconden per shot. Op deze manier creëer je een publiek dat snel de interesse verliest wanneer shots langer worden, scènes meerdere minuten in gaan nemen en wanneer films langer dan twee uur gaan duren. Geweld in films is zo oud als de weg naar Rome. Geweld kan voor zowel goede als slechte doelen worden gebruikt. De regisseur wil zijn publiek in een bepaalde richting sturen om zijn verhaal te vertellen. Het publiek moet zelf uitmaken of die beelden goed genoeg zijn voor hen om het verhaal te volgen. Maar wat is een publiek waard als het niet kritisch mag zijn? Mensen zijn kritisch over het weer, de prijzen bij de benzinepomp en over politici. Waarom zouden ze dan niet kritisch zijn over film als kunstvorm? Als je naar een film bent geweest en het was helemaal niets, dan mag dat gezegd worden. Jij bent de persoon die de film heeft gezien, jij zat in de bioscoop met een bak popcorn en jij hebt veel geld betaald voor het bioscoopkaartje. Jij mag kritisch zijn op het product wat je hebt aangeschaft. Ik denk dat het heel gezond is om kritisch te zijn over films. Het is ook belangrijk om een dergelijke houding te hebben.

Het gros van de films is nu eenmaal prut en zonde van je tijd. Een veel kleiner gedeelte van de filmwereld is kwalitatief goed. En het is wat mij betreft de truc om juist die films te vinden die kwalitatief de moeite waard zijn. Je moet keuzes maken want het is onmogelijk om alle films te zien. Het leven is dan ook veel te kort om het te spenderen aan slechte films. Probeer kwalitatief goede films te kijken. Het is de moeite meer dan waard.

Goede films doen iets met mensen. Slechte films worden snel vergeten en niet opnieuw bekeken. En dat is maar goed ook. Hele goede films worden klassiekers. En wat doen kijkers met klassiekers? Ze praten erover, ze bekijken ze meerdere malen en ervaren steeds nieuwe dingen. Klassiekers groeien misschien wel met de kijker mee. Het maakt in feite niet uit dat de kijker precies weet wat er komen gaat, of welke zinnen er worden uitgesproken. De kijker is immers één met de karakters in de film. Het is alsof je voor de tiende keer op rij naar hetzelfde vakantieoord gaat en weer een geweldige tijd hebt, ondanks dat je die plek al zo vaak hebt gezien.

Samen met Rick Blaine tuurt de kijker diep in het glas in Rick’s Café in Casablanca (1942). Men hoopt dat Charles Foster Kane’s krant The New York Inquirer niet failliet gaat in Citizen Kane (1941). En moet je Kane nu eigenlijk afschuwelijk vinden of juist bewonderen? Wie is Kane eigenlijk? Is hij een karakter dat te doorgronden is? Dat Don Vito Corleone een hartstilstand krijgt in The Godfather terwijl hij aan het spelen is met zijn kleinzoon is een droevige scène, ondanks het feit dat hij eigenlijk het hoofd is van een criminele organisatie. Je hoeft je dan ook niet te identificeren met de karakters om mee te kunnen leven met hun verhaal. Citizen Kane, Casablanca en The Godfather zijn maar drie tijdloze iconische films die over honderd jaar nog steeds bekeken en gewaardeerd zullen worden. 2001: A Space Odyssey kun je zonder twijfel toevoegen aan dat rijtje.

Maar wat maakt een film nu een klassieker? Is het een tijdloos, briljant script? Is het de vernieuwende of uitmuntende regie? Wie zal het zeggen? Er is geen pure definitie van het woord ‘klassieker’ te geven, maar wat vast staat is dat films klassiekers worden doordat ze keer op keer bekeken en gewaardeerd worden door een grote groep filmliefhebbers. Ze hebben een bepaalde aantrekkingskracht waardoor kijkers altijd terug blijven komen. Niet iedere klassieker heeft dezelfde karakteristieken waarom de film zo bewonderd wordt. Casablanca wordt nog steeds geroemd om het fantastische screenplay, terwijl Citizen Kane beroemd is geworden door het jonge genie Orson Welles, die als nieuwkomer in Hollywood de filmwereld op z’n kop zette. Klassiekers zullen het grote publiek dan ook niet snel vervelen. De karakters in films als Lord of the Rings, Jaws, Pulp Fiction, Vertigo, Casablanca, the Shining of Psycho zijn tijdloos. Vaak zitten deze films zoals men in Amerika zegt ook ‘in a league of their own’. De films zijn vaak wel in te passen in een bepaald genre, maar vanwege een aantal unieke eigenschappen stijgen ze met kop en schouders boven de rest in hetzelfde genre uit. Dát zijn klassiekers. Het is een combinatie van al deze factoren en meer, die van 2001: A Space Odyssey tot één van die klassiekers maken. 2001: A Space Odyssey zal altijd gelden als één van de meest baanbrekende films aller tijden. Dit boek legt uit waarom.

Van kinds af aan ben ik al filmliefhebber. Ik kan me herinneren dat ik op vijfjarige leeftijd de plaatselijke bioscoop en videotheek al bezocht. Met pasnummer 1011 huurde ik nagenoeg iedere film die me kon interesseren. En geloof het of niet, maar met films als Robocop (Verhoeven, 1987), First Blood (Kotcheff, 1982) en Child’s Play (Holland, 1988) kun je een enorme liefde en passie voor film creëren. Die films mogen dan ook met recht in plaats nemen in mijn lijstje met ‘guilty pleasures’.

Mijn voorliefde om te schrijven is geleidelijk aan gegroeid in de afgelopen tien jaar. Geïnspireerd door mijn studieperiode in Groningen hield ik een weblog bij, schreef ik her en der wat columns en besloot ik over film te gaan schrijven. Films en schrijven zijn in de loop der jaren twee van mijn grootste passies geworden. In dit boek kreeg ik de mogelijkheid om deze twee uit de hand gelopen hobby’s samen te smelten tot één geheel.

Als je iets over film wilt weten is internet een onmisbaar stuk gereedschap. Je kunt nagenoeg alles vinden op internet over welke film dan ook. Als filmliefhebber ben ik dan ook vaak op filmforums te vinden. Op één van deze forums vond ik zo’n vier jaar geleden een discussietopic met de titel ‘Wat is volgens jou de beste film aller tijden en waarom?’ Deze vraag is volgens mij voor iedere filmliefhebber interessant. Want wat is er nu leuker dan discussies houden over welke film, regisseur of acteur ‘het beste’ is? Hieronder staat mijn reactie op deze vraag:

“2001: A Space Odyssey, geen twijfel over mogelijk. Wat mij betreft de beste film aller tijden. Er is een verschil tussen film kijken voordat je 2001 hebt gezien en nadat je 2001 hebt gezien.

Als je helemaal niets over film zou weten en je zou deze film zien, dan is de kans erg groot dat je zou zeggen dat het haast wel iets móet zijn.

Er is geen andere film aan te wijzen die hetzelfde gevoel bij mij opwekt als deze 2001. Het is voor mij dan ook meer een kunstwerk dan een film.

Je kan niet met dezelfde ogen naar 2001 kijken als naar bijvoorbeeld een actiefilm als ‘Die Hard’ of een misdaadfilm als ‘the Godfather’.

Voor 2001 moet je alles even vergeten wat je van andere films weet en jezelf onderuit laten zakken in het warme bad (met veel schuim) dat “2001: A Space Odyssey” heet.

De filmposter met het zogenaamde ‘Star Child’ erop had drie perfecte woorden om deze film te omschrijven: “The Ultimate Trip”

Op basis van deze tekst schreef ik een recensie over 2001: A Space Odyssey van een pagina of twee. Dit deed ik in eerste instantie vooral om de film beter te kunnen begrijpen maar vooral ook voor mijn eigen plezier. Het probleem was namelijk, dat toen de credits voor de allereerste keer over het scherm rolden, 2001: A Space Odyssey een compleet mysterie was in mijn ogen. Ik had geen flauw idee wat er precies was gebeurd en wat de gedachten achter de film waren. Wel wist ik dat ik naar iets speciaals had zitten kijken. Want waarom zou deze film anders zulke lovende reacties krijgen? Dit moet toch wel speciaal zijn? Dit laatste was zo’n beetje mijn gedachtegang en het zat me dan ook erg dwars dat ik de symboliek en de filosofische grondslag van de film niet goed had begrepen. Kortom; ik was enorm nieuwsgierig naar 2001. Ik ging op onderzoek uit naar de film die me de eerste kijkbeurt zo enorm had geboeid en gefascineerd. Om dit boek te schrijven heb ik tientallen films, essays, recensies, boeken, interviews en interpretaties over 2001 geanalyseerd. Dit boek over Kubricks 2001: A Space Odyssey is het uiteindelijke resultaat van dat onderzoek.

Op het moment dat ik deze inleiding schrijf is het zo’n vier jaar geleden dat ik bovenstaande reactie op dat ene filmforum heb gezet. Nu, alle research en tientallen kijkbeurten later durf ik met de grootst mogelijke overtuiging te zeggen dat er wat mij betreft inderdaad een verschil is tussen film kijken vóórdat je 2001 hebt gezien en nadat je 2001 hebt gezien. 2001: A Space Odyssey is een mijlpaal in de filmgeschiedenis. Zevenenveertig jaar na zijn release is het nog steeds een inspiratiebron voor bijna iedereen die een sciencefiction film wil maken. 2001 heeft er voor gezorgd dat men anders naar het heelal, de ruimtevaart en de plek van de mens in het universum ging kijken. De film voelt niet gedateerd aan. Bowman’s reis is geloofwaardig. HAL 9000 is op het gebied van kunstmatige intelligentie anno 2015 nog lichtjaren van ons verwijderd. Kortom: de film staat nog steeds als een huis, roept nog steeds vragen op en de kunde waarmee het gemaakt is grenst aan perfectie. Steven Spielberg zei in een interview dat hij iedereen uitdaagde om een Kubrick film uit te zetten. ‘It’s impossible! His craft is impeccable!’.

Er worden tegenwoordig talloze films gemaakt die niet kunnen tippen aan de special effects die Kubrick en zijn team eind jaren zestig in 2001 lieten zien. Kubrick was met 2001: A Space Odyssey zijn tijd zover vooruit dat de hedendaagse wetenschap nog niet in de buurt komt van de technische hoogstandjes die er in worden vertoond. Deze voorbeelden alleen zouden al genoeg over de kwaliteit en de houdbaarheid van de film moeten zeggen.

“In terms of traditional special effects, it is the pinnacle. You go through the first 70 years of cinema and that is the best of the best of special effects movies. And it will always be.”

George Lucas

Wat is het idee achter dit boek? De twee pagina’s tellende recensie naar aanleiding van het filmtopic werd al snel een kort essay, en voor ik het wist had ik dertig pagina’s volgeschreven over ‘alles’ wat me interesseerde en intrigeerde in 2001: A Space Odyssey. Het begin van dit boek was geboren en vanaf dat moment ben ik de film gaan analyseren. Dit boek is in de basis een grote filmrecensie. Het is een combinatie van een filmanalyse en mijn eigen interpretatie over de film. Je zou dus kunnen zeggen dat dit boek relatief onbewust tot stand is gekomen en dat ik per ongeluk een boek heb geschreven. Maar hoe schrijf je een boek over een film waar zogenaamd alles al over is geschreven? Dat blijkt gelukkig niet heel moeilijk te zijn als je je verdiept in het onderwerp. 2001: A Space Odyssey zorgt anno 2015 namelijk nog steeds voor debat en verhitte discussies op internet.

De meningen over 2001 zijn enorm verdeeld en de interpretaties ervan nog meer verdeeld, dat je wel nieuwsgierig moet worden naar de film als je die nog niet hebt gezien. Mede door deze grote verdeeldheid in publieke opinie is het onderwerp van 2001 zo interessant. Iedereen die een website, blog of boek heeft gewijd aan het enigma dat 2001 heet heeft zo zijn eigen visie en ideeën over de film en denkt dan ook de wijsheid in pacht te hebben.

Ik denk met dit boek niet de wijsheid in pacht te hebben maar een mogelijke verklaring voor de film te geven op basis van mijn ideeën en interpretaties. Arthur C. Clarke vond dat de film veel meer vragen op moest roepen dan ze zou beantwoorden, en dat is denk ik gelukt.

Als je in Google ‘2001: A Space Odyssey’ intypt krijg je meer dan 15,7 miljoen hits. Op basis van dit zoekresultaat zou je kunnen zeggen: ‘Vertel hier maar eens iets nieuws over’. Dat heb ik geprobeerd, en iedere lezer kan voor zichzelf bepalen of die missie wel of niet geslaagd is. Het is in ieder geval mijn doel geweest om met dit boek een werk te presenteren wat hopelijk uniek zou zijn in de wereld van de literatuur over 2001: A Space Odyssey.

Het blijkt overigens vrij moeilijk te zijn om een tekst over 2001 te vinden die niet in een van de onderstaande drie categorieën gestopt kan worden. De kans is namelijk heel erg groot dat, wanneer je op internet een willekeurige tekst over 2001 vindt, het in één van de onderstaande drie categorieën valt (en dat is juist niet mijn bedoeling geweest).

Categorie 1: Clichés en papegaaien

De schrijver van het desbetreffende werk vervalt in allerlei (vervelende) clichés waardoor de tekst zijn oorspronkelijke waarde erg snel verliest. In dit soort teksten zijn eigen interpretaties ver te zoeken en worden anderen naar de mond gepraat. Je kunt bij wijze van spreken merken aan dit soort teksten dat de schrijver de film niet heeft begrepen of zelfs niet heeft gezien. Het simpelweg overschrijven van anderen valt niet onder de categorie filmanalyse of filmkritiek.

Categorie 2: Fanboyisme

De tweede categorie teksten die ik niet wil lezen over 2001 vallen zijn afkomstig van de zogenaamde fanboys. Dit zijn mensen die Stanley Kubrick en 2001: A Space Odyssey adoreren en geen enkele vorm van negatieve kritiek willen uiten. Deze fanboys zijn dusdanig geobsedeerd door Kubrick en zijn werk dat je als lezer het idee krijgt dat de schrijver in kwestie een bijna religieuze ervaring mee heeft gemaakt na het zien van 2001: A Space Odyssey. De schrijver is dus niet meer in staan om enigszins objectief naar het werk te kijken. Fanboys met roze brillen wil je als lezer (en schrijver) het liefst vermijden.

Categorie 3: De ik-weet-precies-wat-Kubrick-wil-zeggen-auteurs

De derde en laatste categorie teksten is misschien wel de ergste. Dit zijn de schrijvers die zichzelf veel belangrijker vinden dan het onderwerp waar ze over schrijven. Dit resulteert (nagenoeg) altijd in enorm vage zinsconstructies, onmogelijke theorieën, en vooral saaie teksten die niets bijdragen aan de discussies over 2001: A Space Odyssey. Dit zijn vooral aanhangers van complottheorieën en mensen die zogenaamd precies weten wat Stanley Kubrick en Arthur C. Clarke bedoelden met de film. Ik kan iemand niet serieus nemen die in iedere scène van 2001 een zogenaamde verborgen boodschap ziet.

De toevoeging van deze categorieën is niet bedoeld om vervelend te zijn of om expres af te geven op anderen. Het geeft globaal weer wat ik in meer dan vier jaar aan onderzoek aan onbruikbaar materiaal ben tegengekomen. Dit is allemaal erg zonde want 2001 is een prachtige film om over te debatteren en om over te schrijven. Ik wil me dan ook van harte distantiëren van allerlei vreemde verhalen die de ronde doen over Stanley Kubrick en 2001: A Space Odyssey. Deze categorieën zijn er ook omdat ik aan wil geven dat dit boek niet in te delen valt in één van de drie. Ik ben geen fanboy, geen religieuze aanhanger van complottheorieën en mijn ego is wel heel erg ondergeschikt aan het primaire onderwerp van dit boek, en dat is de analyse van Kubricks 2001: A Space Odyssey. Mijn persoonlijke doel is altijd geweest om een stuk te schrijven wat een zinvolle bijdrage zou leveren aan het voortbestaan van de erfenis van dit meesterwerk.

De drie categorieën en de bijbehorende voorbeelden hierboven komen echter niet zomaar uit de lucht vallen. Tijdens mijn research voor dit boek ben ik een enorme hoeveelheid aan onbruikbare informatie tegengekomen. Helaas is dat een gegeven wat simpelweg niet te vermijden valt. Wist je bijvoorbeeld dat er mensen zijn die urenlange documentaires in elkaar zetten om te ‘bewijzen’ dat Stanley Kubrick de maanlanding in juli 1969 heeft geregisseerd met archiefmateriaal uit 2001: A Space Odyssey? Weer anderen lijken overal symbolen in terug te zien en refereren aan tientallen religieuze en spirituele referenties in de film. Ik ben hier gelukkig te nuchter voor. Toegegeven, er zit veel symboliek in 2001 en het is een moeilijke film die de kijker aan het denken zet. Dat is juist één van de redenen waarom de film door de jaren heen voor zoveel verschillende interpretaties heeft gezorgd. Mede doordat er zoveel interpretaties [mogelijk] zijn heb ik dit boek geschreven.

Waar anderen dat wel doen, ga ik niet claimen dat mijn teksten waarheid zijn of de enige waarheid. Iedereen moet voor zichzelf uitmaken waar de film over gaat. Dit boek geeft mijn interpretaties en mening over de film weer, niet die van een ander. Het is belangrijk om de film te waarderen voor wat het is. Niet meer en niet minder. Natuurlijk, 2001: A Space Odyssey is een meesterwerk van de bovenste plank. Als ik dat niet zou vinden zou ik dit boek niet hebben geschreven. Er zijn jammer genoeg mensen zijn die doen alsof 2001 een religie is en dat gaat mij te ver. Meerdere malen bekroop me het gevoel dat de schrijver van een tekst over 2001 in zijn vrije tijd kaarsjes aansteekt en regendansjes doet om in een goed blaadje te komen bij de geest van Kubrick en HAL 9000. Stanley Kubrick was een geniale regisseur, een meesterlijke schaker en een Auteur met een hoofdletter A, maar van een overtuigd atheïst verwacht ik geen goddelijke krachten. Ik heb me dan ook vier jaar lang opzettelijk af gehouden van alle 2001 referenties die te maken hadden met Kabbala, alchemie, drugs, hallucinerende middelen, maandlandingen of iets wat daar ook maar bij in de buurt komt. Dit is geschreven vanuit mijn optiek, mijn opvattingen en mijn interpretaties over 2001: A Space Odyssey. Het dient puur en alleen als een handvat voor iedere filmliefhebber die meer over 2001 te weten wil komen, al dan niet door middel van een nieuwe invalshoek.

Om de zeitgeist waarin 2001 uitkwam beter te kunnen begrijpen en waarderen moet de klok worden terug gedraaid naar de jaren zestig van de vorige eeuw.

De televisie was net algemeen goed geworden. Er was geen internet en dus ook geen Twitter of Facebook. Mobiele telefoons waren ondenkbaar en er waren al helemaal geen Apple Stores om urenlang voor in de rij te staan. Vanuit een technologisch standpunt was de wereld totaal anders dan de wereld die we vandaag de dag kennen. De mens was nog niet op de maan geland en de zogenaamde Space Race tussen de Verenigde Staten en Rusland was nog in volle gang. 1968, het jaar waarin 2001 uitkwam, was een zwaar jaar voor de Verenigde Staten van Amerika. Martin Luther King en Robert Kennedy werden vermoord en het Amerikaanse volk werd er zich steeds meer van bewust dat ze de oorlog in Vietnam niet zouden gaan winnen. Op dat moment komt er een zogenaamde ‘hippie film’ uit genaamd 2001: A Space Odyssey. Deze film werd door de geniale ingeving van Mike Kaplan een paar jaar na de release The Ultimate Trip werd genoemd. Dit kwam omdat de jeugdige generatie (deels onder invloed van hallucinerende middelen) de film steeds meer en meer ging waarderen.

2001: A Space Odyssey was een uitvlucht voor een generatie die misschien wel op zoek was naar liefde en waardering: ver verwijderd van oorlogszuchtige politici die hun idealen niet deelden. In 2001: A Space Odyssey vond die generatie De Ultieme Trip die ze wilden ondernemen. 2001 was namelijk de eerste échte sciencefiction film voor het grote publiek. Voor 2001 uitkwam hadden sciencefiction films vooral een simpel plot met gigantische monsters en vliegende schotels. Door het eindeloze gebruik van deze voorspelbare clichés had het sciencefiction genre een slechte reputatie gekregen. Het publiek raakte langzamerhand uitgekeken op sciencefiction.

De publieke opinie keerde echter door de komst van de Space Race en alle aandacht die daaraan werd geschonken. Ruimtevaart, astronauten en de maan werden door alle commotie een beetje tastbaar gemaakt. Op het hoogtepunt van die publieke interesse troffen Stanley Kubrick en Arthur C. Clarke elkaar. Zij zouden een film maken die door niemand genegeerd kon worden.

2001: A Space Odyssey wordt door talloze filmcritici, filmliefhebbers en regisseurs gezien als één van de belangrijkste films aller tijden. In wereldwijde polls staat 2001 vaak ergens tussen The Godfather, Vertigo, Casablanca en Citizen Kane in en is het vaak de enige sciencefiction film die de top van de lijstjes aanvoert. Kubrick’s meesterwerk werd echter niet door iedereen omarmt. Tijdens de première op dinsdag 2 april 1968 om 20:30 uur ‘s avonds verlieten meerdere mensen vroegtijdig de bioscoopzaal. Onder hen was acteur Rock Hudson. Hudson liep furieus door het gangpad van de bioscoop, stoof voorbij een jonge Roger Ebert en riep: “Will someone tell me what the hell this is about?!” Jack Nicholson en Kubrick’s weduwe, Christiane, hebben meerdere malen verteld dat Stanley Kubrick hoogstpersoonlijk het aantal walk-outs heeft bijgehouden tijdens de première van 2001. Hij kwam uit op 241...

Het waren niet alleen de 241 mensen die de Star Gate Sequence gemist hebben tijdens de première die ontevreden waren over Kubrick’s film. Pauline Kael noemde 2001 ‘A monumentally unimaginative movie”. Andrew Sarris noemde het een ‘disaster’ en Stanley Kauffman van The New Republic vond 2001 ‘dull’. Het is mij niet bekend of één van deze drie filmcritici ooit is teruggekomen op deze uitspraken. Ik kan het alleen maar hopen. Ook diverse directieleden bij productiemaatschappij MGM waren enorm bezorgd of hun film zou slagen of niet. 2001 was met een budget van 10,5 miljoen dollar één van de duurste films die ze ooit gefinancierd hadden. Ze vreesden met het uitbrengen van de film dan ook (misschien op dat moment) terecht voor de toekomst van MGM en hun eigen carrière bij één van ‘s werelds beroemdste filmmaatschappijen.

2001 is dus geen film die voor iedereen is weggelegd. Dat zeg ik in alle bescheidenheid. Er is naar alle waarschijnlijkheid geen middenweg voor wat betreft de beoordeling van deze film. Volgens mij zijn er maar twee groepen mensen als het om de beoordeling van 2001: A Space Odyssey gaat. Of je vindt het een meesterwerk, ongeëvenaard in zijn soort en je leest bijvoorbeeld dit boek omdat je de film zo boeiend vind; of je hebt de film na een kwartier afgezet omdat je het vreselijk saai vond. John Lennon bestempelde het als een meesterwerk. Lennon was van mening dat iemand een speciale tempel zou moeten bouwen waar 2001 vierentwintig uur per dag achter elkaar vertoond zou moeten worden. Filmcriticus en televisiepersoonlijkheid Gene Siskel zei ooit tegen David Letterman dat er maar één film was die hij oneindig zou draaien als hij op een onbewoond eiland zou zitten, en dat was 2001: A Space Odyssey.

Schrijver Joseph Gelmis heeft eind jaren ’60 meerdere, treffende reviews geschreven. In een revisie van zijn eerste review schetst hij een probleem waar iedere liefhebber van 2001 waarschijnlijk ooit een keer tegen aan zal lopen: namelijk het aanbevelen van de film zelf. Immers, hoe prijs je iets aan wat zijn gelijke niet kent, en dus nergens mee te vergelijken is?

“The problem in recommending 2001: A Space Odyssey is implying that it may not fall into place for you until the second viewing.”

Joseph Gelmis nadat hij 2001 voor de tweede keer had gezien op 20 april 1968.

Stanley Kubrick’s 2001: A Space Odyssey moet de tijd hebben om zich op de kijker in te laten werken. Het is dan ook moeilijk, zo niet onmogelijk, om de film na één kijkbeurt goed op waarde te schatten, er vanuit gaande dat je op z’n minst een filmliefhebber bent natuurlijk.

De meeste filmliefhebbers zullen het waarschijnlijk met me eens zijn wanneer ik zeg dat sommige films nu eenmaal tijd nodig hebben om te groeien. Des te vaker je een film als deze ziet, des te beter hij wordt. Je gaat een slechte film immers geen tien keer bekijken. Dit gegeven geldt trouwens voor het meeste in Kubrick’s oeuvre. The Shining (1980), A Clockwork Orange (1971) en Eyes Wide Shut (1999), om maar drie voorbeelden te noemen, vereisen allemaal meerdere zittingen om de volledigheid van de verhalen te kunnen begrijpen en te waarderen. Natuurlijk is het mogelijk om een film direct een meesterwerk te vinden. Maar om films als deze, waarin zoveel gebeurt qua diepgang, symboliek en ondertoon, volledig te begrijpen ben je haast ‘verplicht’ om jezelf een tweede, derde of vierde kijkbeurt te gunnen. Dit overkwam ook Robert Kolker, professor filmstudies aan de Universiteit van Maryland, die in zijn boek over 2001 een verzameling essays presenteert van diverse auteurs.

“I realized, as I would with all subsequent Kubrick films, that it is a kind of double, triple, quadruple play, revealing more meanings on each viewing - and more mysteries.”

Robert Kolker in zijn boek 2001: A Space Odyssey New Essays

2001 is en blijft een film die me altijd zal blijven intrigeren, interesseren en bovenal fascineren.

Het is een opzichzelfstaande film die niet te vergelijken is met welke andere film dan ook. Films als Star Wars (1977) en Alien (1979) vallen net als 2001: A Space Odyssey onder de noemer sciencefiction. Deze films verschillen echter zoveel van elkaar dat ze allemaal in wel het genre passen, maar tegelijkertijd ook weer niet. Steven Spielberg noemde 2001 dan ook geen sciencefiction, maar science-eventuality.

“I just remember going to the theater and seeing the picture for the first time and feeling that it wasn’t a movie. It was the first time that the motion picture form had been changed. It wasn’t a documentary, and it wasn’t a drama and it wasn’t really science-fiction. It was more science-eventuality.”

Steven Spielberg in Stanley Kubrick: A Life In Pictures (2001)

Tijdens de research voor dit boek ben ik veel nieuwe en interessante dingen te weten gekomen over de achtergronden, mysteries en het maken van deze film. Veel theorieën heb ik als interessant en nuttig beschouwd en velen daarvan zijn op de één of andere manier verwerkt in dit deze teksten. Dit boek behandelt 2001: A Space Odyssey scène voor scène, vanaf de eerste seconde tot aan de closing credits. Het boek bevat onder andere technische achtergronden, diverse productieprocessen, een enquête, een lijst met veelgestelde vragen en een interview met één van de hoofdrolspelers uit de film.

Ik wil u als lezer de volgende uitspraak niet onthouden, omdat het namelijk precies weergeeft waarom ik graag meer inzichten over de film wil aanreiken. De schrijver van het volgende citaat had zojuist 2001: A Space Odyssey gezien en formuleerde de film als volgt:

‘2001 is een sciencefiction drama over een computer die een ruimteschip overneemt.’

Als de persoon in kwestie zich zo voelt dan vind ik dat prima. Het is alleen een beetje kort door de bocht. Het zou namelijk hetzelfde zijn als ik hier zou schrijven dat Leonardo da Vinci’s Mona Lisa ‘gewoon wat verf op een stuk hout’ zou zijn of dat het plafond in de Sixtijnse Kapel ‘maar wat schilderijen over de Bijbel zouden zijn’. Niets van dat alles. 2001: A Space Odyssey is de moeite waard om bekeken te worden en om vervolgens te worden geanalyseerd. Met dit boek probeer ik een groot aantal mysteries over Kubricks meesterwerk te ontrafelen en om veel achtergrondinformatie te geven zodat het mogelijk is om de film beter te begrijpen en hopelijk meer te waarderen. Er bestaan veel boeken over Kubricks werk en er is bijzonder veel geschreven en gediscussieerd over 2001: A Space Odyssey. Het gros van die literatuur behandelt vooral de technische aspecten van Kubricks werk en de productieprocessen. Ikzelf was en ben altijd meer geïnteresseerd geweest in het verhaal wat Kubrick en Clarke hebben proberen te vertellen met de speelfilm. Dit boek gaat dan ook nagenoeg voor honderd procent over de film 2001: A Space Odyssey en niet over het gelijknamige boek van Sir Arthur C. Clarke. Tussen het boek van Arthur Clarke en Kubricks film zitten teveel verschillen om in dit boek op te noemen.

Sommige mensen denken dat 2001 puur en alleen over eten gaat. Sommigen beweren dat er ontbrekende scènes zijn waarin zelfs blauw eten voorkomt! Anderen denken dat het een film is die puur en alleen over evolutie gaat. Veel kijkers zien 2001 als een religieuze ervaring, met de monoliet als iconisch symbool. Er zijn ook velen die nog steeds geloven dat Kubrick deze film heeft gemaakt als dekmantel voor de maanlandingen, die op hun beurt ‘natuurlijk’ in scène zouden zijn gezet met overbodig materiaal uit 2001. Alle mensen in deze voorbeelden hebben gelijk, behalve de mensen die zeggen dat ze blauw eten hebben gezien en de aanhangers van de theorieën over de maanlanding. Het blauwe eten in 2001: A Space Odyssey is een hoax en dus niet waar. Wantrouw mensen direct wanneer ze je proberen wijs te maken dat ze blauw eten hebben gezien in 2001: A Space Odyssey. Er is geen blauw eten in 2001. De overige interpretaties zijn waar voor de mensen die het beweren omdat het voor hen zo voelt. Dus in wezen zou dat goed moeten zijn en hebben ze allemaal gelijk. Aan de andere kant hebben ze ook allemaal ongelijk, als ze verwachten dat iedereen hetzelfde denkt en vindt als zijzelf. Het punt is: maak van 2001 wat je zelf wilt. Wat zie je er zelf in? Misschien haal je er iets voor jezelf uit wat nog nooit door iemand is opgemerkt. Het zou zo maar kunnen.

Een meesterlijke film kan rekenen op recensies van hetzelfde niveau. In maart 1997 heeft Roger Ebert, de beroemdste filmcriticus ter wereld, zijn recensie over 2001: A Space Odyssey opnieuw geschreven. 2001 stond bij Ebert erg hoog aangeschreven en was één van zijn favoriete films aller tijden. Ebert overleed helaas in 2013 op 70-jarige leeftijd na een lange strijd tegen een vreselijke ziekte. Het is naar mijn mening gepast om deze inleiding af te sluiten met zijn wijze woorden over 2001: A Space Odyssey:

“The genius is not in how much Stanley Kubrick does in “2001: A Space Odyssey,’’ but in how little. This is the work of an artist so sublimely confident that he doesn’t include a single shot simply to keep our attention. He reduces each scene to its essence, and leaves it on screen long enough for us to contemplate it, to inhabit it in our imaginations. Alone among science-fiction movies, “2001’’ is not concerned with thrilling us, but with inspiring our awe.”

Roger Ebert, 27 maart 1997

Stanley Kubrick

“If it can be written or thought, it can be filmed.”

Stanley Kubrick

Een boek over één van de meest invloedrijke films aller tijden kan niet zonder een hoofdstuk over de regisseur. Stanley Kubrick heeft als regisseur, filmmaker, fotograaf en producer een dusdanig grote invloed gehad op de filmwereld dat het onmogelijk zou zijn om zijn persoon onbesproken te laten.

Stanley Kubrick werd op 26 juli 1928 geboren in de Bronx, New York. Hij kreeg voor zijn 12e verjaardag een fotocamera en bleek zoveel talent te hebben dat hij op z’n 16e een contract aangeboden door het tijdschrift Look. Via dit tijdschrift kwam hij in contact met mensen uit de filmindustrie. Een filmproducent uit New York die werkte aan low-budget documentaires voor televisie vroeg Kubrick om een aantal van deze korte filmpjes te regisseren. Het een leidde tot het ander en Kubrick kreeg de smaak te pakken. Met zijn eigen spaargeld financierde hij zijn eerste echte film genaamd Killer’s Kiss. Een van de meest excentrieke filmmakers aller tijden was geboren.

Kubrick was alles behalve een productieve regisseur. Hij maakte dertien films in een carrière die 46 jaar duurde. Ter vergelijking: Martin Scorsese en Steven Spielberg hebben anno 2013 beide zo rond de vijftig films geregisseerd. Kwaliteit is echter belangrijker dan kwantiteit en Kubrick’s manier van werken was uniek. Hij maakte van ieder nieuw project een grondige studie en werd binnen no-time een expert op het gebied van het onderwerp dat hem bezighield. Hij vond het belangrijk om goede films te maken en liet zich niet opjagen door studiobazen of distributiemaatschappijen. De première van zijn laatste film, Eyes Wide Shut, zou hij niet meer meemaken. Hij overleed op 7 maart 1999 aan een hartaanval in zijn huis in Harpenden vlakbij Londen, een paar dagen na een privé-vertoning van Eyes Wide Shut (1999). Zelf vond hij zijn laatste film het beste, maar dat vinden filmmakers wel vaker.

Iedere Kubrick film heeft een nieuw onderwerp met een nieuwe setting. Hij maakte nooit twee keer dezelfde film, iets wat andere regisseurs ontelbare keren wel hebben gedaan. Zo is The Shining (1980) één van de meest intrigerende horrorfilms in de historie van de cinema. Barry Lyndon (1975) één van de betere kostuumdrama’s, al was het alleen maar om het unieke gebruik van het natuurlijke kaarslicht in de film, iets waardoor Kubrick de lat weer iets hoger legde voor de concurrentie. Hetzelfde kan gezegd worden over films als A Clockwork Orange en Eyes Wide Shut. Niet te vergeten is Dr. Strangelove (1964); een schitterende zwarte komedie die de spot drijft met de mogelijkheid op een nucleaire oorlog tussen de twee grootmachten van de wereld: de V.S. en de Sovjet-Unie. In Dr. Strangelove speelt de hilarische Peter Sellers drie hoofdrollen. Sellers was enorm onder de indruk van de regisseur Stanley Kubrick en ging alle superlatieven te boven toen hij Kubrick omschreef als ‘een god’

Maar aan het einde van de dag zijn Kubricks films zijn alles behalve makkelijk. Waar andere regisseurs linksaf zouden gaan, ging Kubrick rechtsaf, er onderdoor en er weer overheen. Zijn films zijn meestal niet te verklaren na één kijkbeurt en dat is wat zijn werk ook meteen zo interessant maakt.

“The most terrifying fact about the universe is not that it is hostile but that it is indifferent; but if we can come to terms with this indifference and accept the challenges of life within the boundaries of death — however mutable man may be able to make them — our existence as a species can have genuine meaning and fulfillment. However vast the darkness, we must supply our own light.”

Stanley Kubrick

Kubrick leidde een teruggetrokken bestaan. Dit had tot gevolg dat hij zelden interviews gaf, zich zelden in het openbaar liet zien en als een kluizenaar werd omschreven door de pers. Dit laatste is compleet uit de lucht gegrepen en is simpelweg niet waar. Stanley Kubrick was in feite iemand die graag in zijn directe omgeving werkte. Hij had zijn studio’s, kantoren en werkplekken allemaal in en rondom zijn huis en werkte daar naar hartenlust aan allerlei projecten die hem interesseerden. Het helpt natuurlijk ook niet mee als je vliegangst hebt, dan blijf je liever wat dichter bij huis. Het feit dat iemand weinig tot geen interviews geeft maakt iemand nog niet ‘gek’ of ‘teruggetrokken’. Kubrick was namelijk helemaal geen kluizenaar. Hij had het beste van twee werelden; iets wat alle ‘sterren’ wel zouden willen hebben. Kubrick ging namelijk compleet anoniem naar de supermarkt, de elektronicazaak en de dierenwinkel om inkopen te doen. Er was niemand die hem herkende. Hij kwam immers nagenoeg niet in de publiciteit. Het ging zelfs zo ver, dat mensen bij hem aanbelden, naar Stanley Kubrick vroegen en dat hij antwoordde met: ‘Nee, Stanley is niet thuis op dit moment.’

Kubricks films gingen als warme broodjes over de toonbank en ondanks dat hij keer op keer over zijn budget heen ging stonden de mensen in de rij om met hem te werken. Iedereen wilde met hem werken, ook Tom Cruise en Nicole Kidman.

Vanaf het moment dat Tom Cruise en Nicole Kidman werden gecast voor Eyes Wide Shut, zou het nog bijna 2,5 jaar duren voordat de film in première zou gaan. Cruise was naar eigen zeggen ‘erg zenuwachtig’ om de grote meester in levenden lijve te ontmoeten. Kubrick had Cruise de coördinaten naar zijn landgoed toegestuurd waar Cruise vervolgens zou landen in een privé helikopter. Cruise, één van de grootste filmsterren van de afgelopen 25 jaar, wist alleen niet goed wat hij moest verwachten van zijn eerste ontmoeting met Stanley Kubrick.

‘Toen ik uit de helikopter stapte stond hij daar gewoon, te wachten, helemaal alleen.’ zei Cruise. ‘Niemand verder om hem heen, alleen Stanley en ik op dat grote landgoed. Toen ik een paar jaar later afscheid van Stanley nam op datzelfde landgoed keek ik hem aan en zei - ik hou van je Stanley, echt waar. Stanley reageerde als volgt: ‘Ik hou ook van jou. Bedankt voor alles.’ Kubrick overleed een paar dagen later, net nadat hij klaar was met zijn laatste aanpassingen aan Eyes Wide Shut.

“The best in history. Nobody could shoot a movie better then Stanley Kubrick, in history.”

Steven Spielberg

Uit nagenoeg al het materiaal wat ik gelezen, gezien en gehoord heb over Stanley Kubrick lijkt het erop dat hij een betrokken familieman, vader, echtgenoot en een briljant individu moet zijn geweest. Hij werkte op een manier die voor de meeste filmmakers helemaal niet zou werken. Ja, hij deed er lang over om zijn films te maken. En ja, hij was perfectionistisch. Hij was zelfs zo perfectionistisch dat er bijna overtreffende trap van het woord zou moeten worden uitgevonden om zijn stijl aan te geven. Zo is de scène in The Shining waarin Wendy Torrance op de trap haar man probeert tegen te houden met een honkbalknuppel berucht om de enorme hoeveelheid takes die het duurde om de scène op te nemen. De ene bron heeft het over zo’n 50 takes en weer een ander meent zeker te weten dat deze scène minimaal 125 keer ‘cut’ heeft gehoord. Welke van deze claims uiteindelijk waar blijkt te zijn laat ik in het midden. Feit is dat Kubrick het zich kon veroorloven om vele takes te gebruiken om precies te krijgen wat hij wilde. Hij vond het zonde dat men maanden aan voorbereidingen nam, hele dure sets ging bouwen en om dan vervolgens klaar te zijn in een handjevol takes. Als je als filmmaker dan toch op die dure set staat kun je net zo goed een paar takes meer doen, want het filmen op zich is altijd één van de goedkoopste processen in de filmindustrie geweest. Het budget van een film gaat vooral op aan salarissen, de pre-production (het bouwen van sets, locatie scouting) en post-production zitten. Kubricks manier van regisseren was niet gebruikelijk, maar hij kon zich dat ook veroorloven. Niemand vond het erg dat hij miljoenen over het budget heen ging of dat hij zes maanden tot twee jaar langer over een project deed. Hij was immers Stanley Kubrick, de man die meesterwerken afleverde. En meesterwerken brengen geld in het laatje.

Alle Kubrick films vanaf de mid jaren vijftig [behalve The Shining] werden genomineerd voor Oscars, Golden Globes of BAFTA Awards. Stanley Kubrick werd als enige regisseur ooit vier keer achter elkaar genomineerd voor een Oscar voor beste regie. Voor zowel Dr. Strangelove, 2001, Clockwork en Barry Lyndon ontving hij de nominatie, maar wist deze helaas nooit te verzilveren. Wel ontving hij een Oscar voor de special effects in 2001: A Space Odyssey. Ook kreeg hij een ‘worst director’ nominatie in 1981 voor zijn regie bij The Shining. Zo zie je maar weer dat smaken verschillen.

Voor mensen die Kubrick niet goed kennen is de situatie waarin hij zich had gemanoeuvreerd misschien niet zo speciaal. Maar hier heb ik het over een man uit Amerika, die naar Engeland is verhuist om films te maken, ver weg van Hollywood, en hij krijgt het voor elkaar dat iedereen naar zijn pijpen danst. Kubricks situatie is haast te vergelijken met die van Orson Welles tijdens het maken van Kane, alleen Welles deed het op een kleinere en eenmalige schaal. Kubrick was een generaal voor wie iedereen wilde marcheren. Hij verwachte 200% inzet van zijn crew en nam niet genoegen met middelmaat. Sidney Pollack zei dat het voelde alsof Kubricks reputatie verbonden was met iedere scène die hij maakte. Iedere scène moest en zou perfect zijn. Tegenwoordig heeft niemand de luxe die Kubrick had. Scripts moeten in 12 weken geschreven zijn, sets moeten na vier dagen worden afgebroken omdat de volgende film in dezelfde studio wordt opgenomen en films moeten het liefst voor een bepaalde deadline worden opgeleverd. Zo niet? Dan heb je geen film en trekken de financiers zich terug. Voor jouw film zijn er honderd anderen. Dit is helaas de belachelijke werkelijkheid van de Hollywood studio’s anno nu. Kubrick had van al het gezeur in Hollywood geen last. Hij maakte een film zoals hij dat wilde.

Maar het leven van één man is niet samen te vatten in één boek, helemaal niet wanneer de desbetreffende persoon zoveel belangrijk werk heeft verricht in zijn leven. Kubrick was een speciale regisseur, met een eigen manier van werken en wordt nog steeds geprezen om zijn schitterende films. Al zijn films hebben hun terechte plek in de filmgeschiedenis dubbel en dwars verdiend. De briljante Jack Nicholson, die drie hele terechte Oscars heeft gewonnen, vond het naar eigen zeggen een eer om met Kubrick te werken in The Shining. Nicholson verwoorde zijn mening over Kubrick dan ook prachtig in de beeldschone documentaire Stanley Kubrick: A Life In Pictures (2001) toen hij het volgende zei:

‘Everybody pretty much acknowledges he’s the man, and I still feel that underrates him.’

Jack Nicholson

Filmografie

Flying Padre: An RKO-Pathe Screenliner (korte docu) (1951)

Day of the Fight (korte docu) (1951)

Fear and Desire (1953)

The Seafarers (short) (1953)

Killer’s Kiss (1955)

The Killing (1956)

Paths of Glory (1957)

Spartacus (1960)

Lolita (1962)

Dr. Strangelove or: How I Learned to Stop Worrying and love the Bomb. (1964)

2001: A Space Odyssey (1968)

A Clockwork Orange (1971)

Barry Lyndon (1975)

The Shining (1980)

Full Metal Jacket (1987)

Eyes Wide Shut (1999)

Niet (af)gemaakt:

Napoleon (1970)

Aryan Papers (1992)

A.I. Artificial Intelligence (2001)

2001: Een impressie van de productie

Op 31 maart 1964 stuurt Stanley Kubrick, die net de première van Dr. Strangelove achter de rug heeft, de volgende brief naar sciencefiction schrijver Arthur C. Clarke:

Kubrick weet de interesse te wekken van Clarke en deze komt in mei 1964 naar New York om met Kubrick te praten over het schrijven van een screenplay. Kubrick besluit de rechten op te kopen van een handvol van Clarke’s korte sciencefiction verhalen, waaronder The Sentinel. Een maand later komen beide mannen tot de conclusie dat Kubrick alleen Clarke’s korte novelle The Sentinel wil gaan gebruiken als basale idee voor de film. Kubrick baseert 2001: A Space Odyssey dus op Clarke’s korte verhaal uit 1951, waarin buitenaardse wezens een voorwerp hebben achter gelaten op de maan. Vervolgens koopt Clarke de rechten op zijn eigen boeken weer terug van Kubrick, in de hoop ze ooit nog eens te slijten aan een andere regisseur.

In deze pre-productie fase kijkt Kubrick naar eigen zeggen ‘iedere’ sciencefiction film die hij tegenkomt. Ook bezoekt hij de New York World’s Fair in 1964 en ziet daar de speciale presentatiefilm To The Moon And Beyond (1964). Deze vertoning door Cinerama werd afgespeeld in een koepelvormig gebouw, met een 70mm projector van Century in het midden van de vloer. Deze projecteerde de beelden recht naar boven op het plafond met een 180 graden fisheye-lens. Kubrick raakt dusdanig geïnspireerd door deze film dat hij het special effects team van To The Moon And Beyond inhuurt om een aantal voorbereidende shots op te nemen voor zijn nieuwe film.

Op 25 december 1964 heeft Arthur Clarke de eerste versie het screenplay klaar. Het 50.000 woorden tellende document eindigt met de Star Gate Sequence. Het einde zoals we dat kennen van 2001: A Space Odyssey is dan nog niet geschreven. Kubrick en Clarke weten het screenplay te verkopen aan MGM en Cinerama en het veronderstelde benodigde budget voor de film wordt vastgesteld op zes miljoen dollar. In de jaren ’60 was dit nog een gigantisch bedrag voor een film. Anno 2013 is een film met een budget van 250 miljoen dollar geen uitzondering.

In februari 1965 brengt productiemaatschappij MGM een persbericht uit waarin staat dat Stanley Kubrick’s nieuwe film ‘Journey beyond the Stars’ gaat heten. Kubrick verandert deze concepttitel een paar maanden later in 2001: A Space Odyssey. Naast deze concepttitel zijn titels als ‘How the solar system was won’, Tunnel To The Stars’, ‘Universe’ en ‘Planetfall’ eveneens overwogen om te gebruiken voor wat uiteindelijk 2001: A Space Odyssey zou gaan heten. (Bron: Clarke in The Lost Worlds of 2001) Na maanden te hebben gewerkt aan diverse versies van het script wordt er op 29 december 1965 dan eindelijk voor het eerst echt film geschoten in Shepperton Studios vlakbij London. De scènes bij de krater Tycho op de maan zijn het eerst aan de beurt.

Een maand later verhuist de gehele productie naar een kleinere studio genaamd Borehamwood waar de rest van de film zal worden opgenomen. Na een screening voor de financiers van MGM op 13 maart 1968 besluit Kubrick om een deel van zijn film te veranderen. In eerste instantie zou 2001 namelijk beginnen met een aantal interviews met experts over de mogelijkheid van het bestaan van buitenaards leven. Deze interviews moesten de kijker een indruk geven over het onderwerp ruimtevaart en de thema’s van 2001. Dit bleek echter, evenals de toegevoegde voice-over, teveel te zijn van het goede. Kubrick schrapt de interviews met de experts en de voice-over track volledig.

Op 4 en 5 april 1968 besluit Kubrick in totaal negentien minuten te schrappen uit de film. Dit gebeurde na diverse premières en screenings in New York en Los Angeles. De initiële speelduur was 2 uur en 41 minuten, maar om de snelheid van de film te verhogen werden diverse scènes verwijderd of ingekort. Dit is een interessant gegeven omdat veel mensen de neiging hebben om 2001 een vreselijk trage film te vinden. Toegegeven, 2001 is geen ‘rollercoasterride’ zoals veel Hollywoodfilms die tegenwoordig de bioscopen vullen. Kubrick en zijn team hebben altijd de realiteit proberen weer te geven in 2001. Wanneer Dave Bowman en Frank Poole de AE-35 unit buiten de Discovery One proberen te repareren wordt alles in een realistisch tempo weergegeven. Dit is dus niet misleidend, in wat voor vorm dan ook. Integendeel zelfs.

De productie van 2001: A Space Odyssey zorgde voor een revolutie in special effects en de manier waarop het publiek naar ruimtevaart en sciencefiction keek. Het is dan ook niet verwonderlijk dat de technieken om ruimtevoertuigen te ontwerpen in 2001 films als Star Wars gigantisch hebben beïnvloed. Zonder 2001 waren films als Star Wars, Blade Runner en Alien misschien nooit gemaakt. Wat er helaas wel is gemaakt is een vervolg op 2001: A Space Odyssey. In 1984 hadden Roy Scheider, Helen Mirren en John Lithgow de hoofdrollen in de sci-fi actiefilm 2010: The Year We Make Contact. Deze film kon in de verste verte niet tippen aan zijn voorganger en ik begrijp tot op de dag van vandaag niet waarom men hier ooit aan is begonnen. Natuurlijk was het leuk om Dave Bowman en HAL 9000 opnieuw te zien en te horen, maar het is een goedkope manier om geld in het laatje proberen te krijgen. Een laatje in een Hollywoodstudio welteverstaan. De acties en gebeurtenissen uit 2001 hebben dan ook totaal geen invloed gehad op dit boek. Dit boek gaat puur en alleen over 2001 zelf.

Op 6 april 1968 is dan eindelijk de versie klaar zoals we die nu kennen. Deze bijgeschaafde versie wordt die dag vertoond in het Cinerama Theater op Broadway. Kubrick zou Kubrick niet zijn als hij zich aan het gestelde budget en tijdsframe zou hebben gehouden. Het budget voor 2001 werd bijna met vijftig procent overschreden en de film werd bijna anderhalf jaar later dan gepland uitgebracht. Na een investering van 10,5 miljoen dollar en veertien maanden later dan verwacht, was de film eindelijk klaar. Een genie laat zich niet leiden door tijd of geld.

“2001 was the beginning of a genuine revolution of visual effects.”

Dennis Muren

In juli 1968 verschijnt de paperback versie van Arthur Clarke’s 2001: A Space Odyssey, die meer dan één miljoen keer over de toonbank gaat. Kubrick en Clarke schreven tegelijkertijd het screenplay voor 2001, maar Clarke werkte ondertussen aan het gelijknamige boek, die op talloze punten verschilt van de uiteindelijke film.

Kubrick maakt nog wat laatste verbeteringen aan de trailer van de film en mag een Oscar in ontvangst nemen voor de special effects in de film. Het is meteen de eerste en laatste Oscar zijn die hij ooit zou ontvangen. Saillant detail is dat Douglas Trumbull, die de slit-scan techniek gebruikte om de beroemde Star Gate Sequence te produceren, niet erg blij was met de beslissing van Kubrick om de Oscar helemaal alleen in ontvangst te nemen. Er hadden immers vier mensen aan de special effects van 2001 gewerkt en Trumbull was van mening dat ze alle vier credit hadden moeten krijgen voor hun werk aan 2001. Trumbull had zich iets bescheidener mogen opstellen. Hij was ten tijde van de productie midden twintig, werd compleet in de watten gelegd door Kubrick en zijn team, mocht meewerken aan een enorm project en mocht samenwerken met de grote man zelf. Een meester als Kubrick overzag het hele 2001 project en was bij ieder facet van het film maken betrokken. Kubrick was zo geobsedeerd door perfectie dat niets, maar dan ook niets aan zijn blikveld onttrokken kon worden. Als het nu om het maken van een trailer gaat of het schilderen van een deel van de set, Kubrick deed het allemaal. Trumbull daarentegen werkte vooral aan de Star Gate Sequence en het ontwikkelen van de ruimtemodellen en verdient daar zeker de credits voor, maar in veel mindere mate is hij verantwoordelijk geweest voor de complete special effects van 2001. Trumbull kwam veel later in zijn carrière grotendeels terug op zijn uitspraken over de Oscar en grijpt sindsdien iedere mogelijkheid aan om te vertellen dat hij aan 2001 heeft gewerkt.

“2001: A Space Odyssey? I was blown away by it, just like everybody else”

Phil Tippett

Nadat de productie van 2001 is afgerond, de prijzen zijn uitgereikt en Kubrick al lang en breed bezig is met zijn volgende project over Napoleon (een film die hij uiteindelijk helaas nooit heeft kunnen maken), wordt 2001 voor een deel werkelijkheid. Op 21 juli 1969 zet Neil Armstrong als eerste mens in de geschiedenis voet op het maanoppervlak. Mensen die 2001: A Space Odyssey hadden gezien, waren er tijdens de ‘Ultimate Trip’ al eens geweest. Nu was de droom werkelijkheid geworden en kon men de aarde zien vanaf de maan. Kubrick en Clarke deden het puur met hun fantasie. Dat is ook een van de redenen waarom de aarde er in 2001 veel blauwer uitziet dan ze in werkelijkheid is. Er was helemaal geen foto van de aarde vanuit de ruimte. De beroemde ‘Blue Marble’ foto werd namelijk pas in 1972 door de bemanning van de Apollo 17 gemaakt, op zo’n 45.000 kilometer van de aarde.

“We’re not the first to discover this, but we’d like to confirm, from the crew of Apollo 17, that the world is round.”

Eugene Cernan, Commander Apollo 17