YAAD

Het meisje zonder geschiedenis

Sarwar Joanroy

Uitgeverij Nobelman

Yaad, het meisje zonder geschiedenis © MMXV Uitgeverij Nobelman

All rights reserved

ISBN 978491737138

Nur 301

Omslagontwerp en typografie Sven Schriever

Conversie e-book: Alderlane Digital Publications

www.nobelman.nl

Voor

de vrouwen in mijn leven: Shamse, Sirwa, Tara

en mijn jongens: Gino en Mirco

Deel 1: De Anfaal1

Proloog

Groningen 2010

Vandaag moest hij het haar vertellen.

Namo schuifelde naar zijn vaste groentekraam op de Vismarkt, terwijl hij de drommen mensen probeerde te ontwijken. Als hij zijn zaterdagse boodschappen deed, voelde hij zich een echte Stadjer, en dat verraste hem nog steeds. Ruim twintig jaar geleden was hij hier terechtgekomen met Nesrin en hun zoon en dochter, en met Yaad, de baby die hij op zijn vlucht had meegenomen. Namo had het nooit aangedurfd om Yaad over haar afkomst te vertellen, maar vandaag ontkwam hij er niet langer aan.

Bij de groentekraam begon hij te twijfelen of hij een echte Hollandse stamppot boerenkool zou maken, of de traditionele Koerdische dolma’s. Het moest een feestmaal worden voor Rebien en Kamaran, die nu al wel geland zouden zijn op Schiphol. Toch maar dolma’s.

Al bij de voordeur hoorde hij de schelle stem van Nesrin. Waar was haar zachte zang gebleven? Namo schraapte luid zijn keel om zijn komst aan te kondigen en liep met zijn boodschappen de keuken in. Bij het aanrecht stond Nesrin uien te snijden, Yaad zat onderuitgezakt, met een verveeld gezicht op een keukenstoel.

‘We wonen in Nederland, mam, open je ogen,’ zei Yaad.

‘Denk aan onze eer. Kijk naar je zus en broer’

‘Mijn broer? Hij woont niet voor niets in z’n eentje ver hier vandaan, alleen schijn jij dat niet te snappen.’

‘Wat haal je je in je hoofd?’

‘Mannen mogen doen wat ze willen en dat vindt iedereen goed.’

‘Houd je grote mond. Zo praat je niet tegen mij!’

Namo die bezig was de snijbiet in de koelkast te leggen, draaide zich om: ‘Ruzie maken terwijl we straks onze vrienden op bezoek krijgen. Ophouden, nu!’

‘Alsof zwijgen helpt. Ik heb je hiervoor vanaf het begin gewaarschuwd.’

‘Ik heb je toch beloofd het haar vandaag te vertellen.’

Yaad sprong op: ‘Zeker weer een preek. Ik zorg blijkbaar alleen maar voor ellende. Aju!’. Ze holde de keuken uit en trok met een knal de voordeur achter zich dicht.

‘Wacht, het is niet wat je denkt,’ riep Namo, maar Yaad kon hem niet horen.

‘Dat krijg je er nou van, Nesrin. Dadelijk is haar vader hier en we hebben het haar nog niet verteld.’

Namo wist drie plekken waar Yaad zou kunnen zijn. In de Drie Gezusters stond haar beste vriendin achter de bar, in Forum Images ging ze vaak naar de film en had ze een weekendbaantje en in het Noorderplantsoen kwam ze geregeld om hard te lopen of op een bankje te zitten.

Zijn ongerustheid nam met het uur toe. Alle sms’jes die hij verstuurd had bleven onbeantwoord, en Nesrin nam ook niet op. Nu moest hij zich nog haasten om Rebien en Kamaran van het station te halen. Hij schopte wat bladeren voor zich uit en mompelde in zichzelf: ‘Het leven is dienstplicht, vanaf de eerste dag is het aftellen.’

1

Namo (Begin 1987)

Met een doekje veegde Namo zachtjes het stof van de potloden, de schriften en de nietmachines die hij sinds een paar jaar erbij moest verkopen omdat het boekenaanbod fors teruggelopen was. De kantoorartikelen lagen op de brede toonbank, de boeken waren verbannen naar een paar oude kasten. Die kleine gummetjes en puntenslijpers trokken veel stof aan en waren lastig schoon te krijgen.

Het was zijn gewoonte wekelijks de boel af te stoffen, maar de laatste tijd was hij er te onrustig voor. In plaats van zijn betrouwbare vrienden waren er een paar onbekenden langsgekomen om pamfletten en medicijnen uit het achterkamertje van de boekwinkel te halen. Tijdens al zijn jaren in het verzet had hij dat nog nooit meegemaakt. Hij was opeens zijn gevoel van controle kwijt, en zijn intuïtie had hem nog nooit in de steek gelaten. Die ene keer dat hij opgepakt was door de geheime dienst kon er niets tegen hem bewezen worden, maar of dat een volgende keer ook zo zou zijn was nog maar de vraag.

Hij was de laatste tijd zo prikkelbaar dat hij zelfs ruzie met zijn vrouw had gekregen, en alles uit de hand was gelopen. Nesrin had uit onmacht met een kopje gegooid naar de foto van Namo’s ouders die al twintig jaar op de kast stond. Toen Namo het gebroken glas zag, riep hij driftig: ‘Ik ga weg, en ik kom niet terug. Bij mijn talaq2!’ en hij was hard weggelopen. Bij zijn talaq, hij geloofde niet eens in dat soort dingen! En hij was een paar uur later thuisgekomen, maar toen was ze weg, met de kinderen Mina en Lalo van zeven en vijf. Zij had het dus wel serieus genomen.

Namo liep naar buiten om de doek uit te kloppen. Het stof waaide met de wind mee. Hij keek het na in de doodstille straat en zag in de verte Resoul aankomen. Resoul, bij wie hij zijn hart had gelucht nadat hij die belachelijke Talaq had uitgesproken.

‘Resoul, kom binnen, pak een stoel,’ zei Namo in de deuropening. ‘Ik heb trek, zal ik voor jou ook iets bestellen hiernaast?’ .

‘Nee, bedankt Namo, misschien straks.’

‘Hoe gaat het?’

‘Nou, niets anders dan ellende,’ antwoordde Resoul. ‘Heb je het al gehoord van Hamid Marouf?’

‘Wat dan? Vorige week was hij nog hier.’

‘Gisterochtend is er een groep soldaten van de speciale eenheid zijn huis binnengedrongen, op zoek naar Kamaran.’

‘Zijn zoon, die lange?’ vroeg Namo.

‘Ja, die is al een tijdje bij de Peshmerga’s3. Waarschijnlijk verraden door iemand uit de studentenkring. De soldaten hebben het hele huis overhoop gehaald maar niets gevonden. Uiteindelijk vertrokken ze, maar net voordat ze het hek uit waren, zag een van hen een zak staan achter een van de tuindeuren. Die zat vol verboden boeken over Koerdistan en ook het grote boek van Darwin.’

‘Wat een rare plek!’

‘Ja, de avond ervoor had Hamid Marouf ze allemaal uit de kamer van Kamaran gehaald om ze te verbranden,’ zei Resoul. ‘Aangezien Kamaran zelf de dans ontsprongen is, zal de straf wel groot zijn. Ze namen Hamid mee in hun auto en een uur later was het hele huis en alles wat erin stond met de grond gelijk gemaakt.’

‘Arme man, in de handen van die wolven te vallen,’ zei Namo.

Resoul vervolgde: ‘Ik had bij verschillende mensen gezocht tot ik ’s avonds Hamid bij zijn broer thuis aantrof. Hij was gebroken. Na een intensief verhoor vol dreigementen hebben ze hem gedwongen een aantal verklaringen te tekenen en hem daarna weer vrijgelaten.’

Er reed een oude vrachtwagen voorbij die met zijn lawaai tot in de diepe gangen van het oor doordrong en een akelige dieselgeur achterliet, hoog in de neus zodat je een bittere smaak in je mond kreeg. Resoul keek naar buiten en stopte met praten tot het lawaai minder werd. Een zwarte wolk bleef achter de vrachtwagen in de lucht hangen.

‘Als ik iets te zeggen had in deze stad,’ zei Namo, ‘dan verbood ik al die auto’s met die vreselijke motoren.’

Resoul knikte. ‘Maar vertel, al iets gehoord van Nesrin? Overmorgen wordt de talaq toch gerepareerd? Hopelijk kunnen jullie dan het gewone gezinsleven weer hervatten.’

‘Ik hoop het. Morgen blijf ik thuis om de rommel van de afgelopen weken op te ruimen. Nesrin hoeft die niet te zien en een schoon huis maakt haar blij.’

‘Ik ben nog steeds verbaasd hoe die talaq uit jouw mond heeft kunnen floepen, Namo. Jij gelooft er niet eens in, en je zou nooit zonder Nesrin en de twee kinderen kunnen. Je mag blij zijn dat zij dat gedoe met het repareren van die talaq wil. Ze zit goed bij haar moeder hoor.’

‘Snap ik zelf ook niet. Blijkbaar gebeurt dat ook in een goed huwelijk. Het was dom van me en ik wil de schuld niet van me afschuiven maar Nesrin is sinds die miskramen van de afgelopen jaren veranderd. Ze is steeds verdrietiger geworden en kan haar emoties niet meer in de hand houden.’

‘Het heeft tijd nodig,’ zei Resoul op zachte toon.

Namo wist wel dat hij geduld zou moeten opbrengen ondanks de onrust in zijn hoofd. Hij ergerde zich vooral aan de familieleden die zich ermee bemoeiden om hen weer bij elkaar te krijgen. Vooral zijn schoonmoeder vond dat er een imam of mulla aan te pas moest komen om de talaq te repareren, iets wat Namo totaal belachelijk en zelfs beledigend vond. Hoe kon hij dit verkopen aan zijn vrienden, die het als een geweldige grap zouden beschouwen waarover nog jarenlang hartelijk gelachen zou worden? Uiteindelijk wisten de vrienden van Namo hem ervan te overtuigen dat hij symbolisch met het ritueel mee moest doen om vooral de oudere mensen in de families gerust te stellen.

‘Heb je morgen hulp nodig? Dat lukt je vast niet alleen,’ bood Resoul aan.

‘Nee, nee, bedankt, dat hoeft niet, ik wil het zelf doen.’

‘Niet te schoon, hè, anders denkt ze dat ze niet meer nodig is,’ zei Resoul met een lach.

Opeens hoorden ze het gierende geluid van remmende auto’s. Namo keek naar buiten en zag een legertruck met soldaten voor zijn winkel stoppen. Hij herkende de truck van de speciale eenheid. Ineens raakte alles in een stroomversnelling. In seconden moest hij beslissingen nemen. De soldaten zouden ook snel handelen, er was dus geen tijd voor overleg.

‘Resoul, ga rustig naar buiten, zoals een klant,’ zei Namo zachtjes. Hij nam plaats achter de toonbank en stak Resoul een perforator en een nietmachine toe.

‘Maar hoe…?’

‘Ga, er is geen tijd, ga,’ zei Namo, het Salaamgebaar4 makend.

Resoul liep met gebogen hoofd naar de deur tot er opeens een militair met sterren op zijn schouders voor hem stond. Hij keek Resoul onderzoekend aan en liep vervolgens langs hem heen naar de toonbank toe.

‘Goedemorgen, kan ik u helpen?’ vroeg Namo aan de officier, terwijl de soldaten de winkel binnenstroomden.

‘Deze keer zal het anders gaan, meneer Namo. We willen naar achteren,’ zei de officier in het Arabisch5. Toen Namo de klep van de toonbank omhoog deed, liepen de soldaten doelgericht af op de kleine deur van de opslagruimte achter in de winkel.

‘Blijf op je plek,’ schreeuwde een soldaat met een geweer in zijn hand tegen Namo die een stap in de richting van de opslagruimte had gezet. Even later kwam er een soldaat uit de kleine ruimte tevoorschijn met een oude typemachine in zijn handen, bedekt met stof van jaren.

‘Daar is hij dus,’ riep de officier op een toon die tegelijkertijd cynisch en triomfantelijk was. ‘Hiermee help jij jouw kameraden met propaganda om de partij en de Peshmerga’s populair te maken.’

‘Ik weet niet waar u het over heeft. Deze typemachine is een antiek exemplaar dat kapot is. Kijkt u maar naar de letters,’ zei Namo, wijzend naar de kromme metaalnaaldjes in de typemachine. ‘Hij ligt daar al jaren, misschien al wel tien jaar en wordt nooit gebruikt, kijkt u maar naar de stoflaag.’ De typemachine was het enige dat hij van zijn vader over had. Hij had hem opgeslagen met het idee hem ooit nog eens op te knappen.

Ondertussen inspecteerde de officier de rest van de winkel. Hij maakte een beweging met zijn hoofd, waarop een paar soldaten achter Namo de stapels boeken van de planken trokken en door elkaar gooiden. In korte tijd veranderde de winkel in een stortplaats vol boeken en schoolartikelen.

‘We hebben genoeg bewijs en niet veel tijd om hier alles te bekijken. Neem de man en de typemachine mee,’ beval de officier.

Een van de soldaten liep met de typemachine naar buiten, een ander pakte Namo bij zijn armen en deed hem handboeien om. Aan de overkant van de straat zag Namo mensen nieuwsgierig naar hem kijken. Toen de officier naar buiten kwam, zijn zonnebril weer opzette en met de handen op zijn heupen naar hen keek, kwam iedereen langzaam in beweging en probeerde zo normaal mogelijk te doen. Jullie zijn mijn getuigen, zei Namo bij zichzelf. Alles zag er net zo uit als op andere dagen. Hij hoorde de deur van zijn winkel dichtgaan en met een slot verzegeld worden.

Namo werd in een truck geduwd die volgeladen met soldaten met geweren in de hand langs de stoep scheurde en verdween.Voordat hij geblinddoekt werd zag hij in een flits Resoul aan de overkant naast een betonnen paal staan, met de perforator in de ene en de nietmachine in de andere hand.

2

Nazdar

Op een vroege ochtend rende Nazdar de heuvel af. Er stond een koude bries. Ze rende steeds sneller, als een vrachtauto die zonder rem naar beneden denderde. Om niet te vallen trok ze haar lange witte trouwjurk met de geborduurde rozen een eindje op en hield hem tegen haar onderbuik gedrukt.

Was dit dezelfde heuvel die zij altijd al had gekend? Een verlengstuk van haar huis? Als kind speelde zij hier dagelijks met haar neef Serhad en andere kinderen uit het dorp. Serhad had haar een keer onderaan de heuvel gekust en gezegd dat hij van haar hield. Zij hield ook van hem, maar dat had ze nooit tegen hem durven zeggen. Ze was honderden keren de heuvel op- en afgerend. Ze kende alles wat er groeide, ze hield van de narcissen en de champignons die in de lente uit de grond rezen. En vaak had ze van bovenaf haar verloofde Jabar voorbij zien komen, op de weg beneden in zijn auto.

Beelden en gedachten flitsten door haar hoofd terwijl haar blote voeten het gras plat stampten dat tot boven haar enkels uitkwam. Dat ze vanmiddag de laatste huwelijksceremonie zou hebben. Dat Jabar al bijna veertig jaar was, een vrouw en drie dochters had en haar trouwde om zonen te krijgen. Dat zijn winkeltje niet zo veel voorstelde. Dat hij zijn geld verdiende met het smokkelen van sigaretten, ritsen, medicijnen en condooms over de grens naar Iran.

Geruchten gingen dat hij voor zijn veiligheid contact had met de Peshmerga’s en ook met de controleposten van het leger, met regeringsambtenaren en legerofficieren. Over één ding was iedereen het eens, hij was door omkoperij rijk geworden. Vader wilde daar echter niets over horen en protesteren tegen het huwelijk had niet geholpen.

Gisteravond was Nazdar zoals altijd vroeg naar bed gegaan, maar ze had de slaap niet kunnen vatten. Ze streek met haar handen over de vertrouwde klei van de muur en telde de houten balken van het plafond. Om haar broertjes en zusjes niet wakker te maken sloop ze rond middernacht het huisje uit, naar de schuur op de binnenplaats waar een paar dunne matrassen lagen die ze af en toe buiten gebruikten en waar haar trouwjurk aan een kapstokje hing. Ze trok de deur goed achter zich dicht en hing er een deken tegenaan zodat niemand haar kon zien. Ze kon zich niet bedwingen haar nieuwe jurk nog eens aan te trekken, en toen ze op een van de matrassen ging zitten, merkte ze hoe moe ze was. Ze was in slaap gevallen.

Toen Nazdar wakker werd, was het eerste wat haar opviel de doodse stilte. Dat rijmde niet met wat ze haar leven lang gewend was geweest. Waar was het geschreeuw van haar broertjes en zusjes en het lawaai dat haar moeder maakte als ze op het binnenplaatsje bezig was? Voorzichtig deed ze de deur open en meteen sloot ze haar ogen voor het felle licht.

Ze haastte zich het huis in. Geen van de bedden was opgeruimd, ze lagen nog rommelig op de grond. Ze liep de straat op, keek naar links en naar rechts, en holde naar de hoek van de hoofdstraat waar ze iets vreemds zag liggen. Naarmate ze dichterbij kwam, kon ze het steeds beter onderscheiden. Ze zag dat het een mens was, verstijfd en niet meer ademend. Ze wilde om hulp gillen maar toen ze opzij de hoofdstraat inkeek, zag ze meer bruine, rode, blauwe en grijze figuren op de grond. De straat van de dood, dacht ze. Ze keerde zich om, rende terug langs hun huisje dat bovenaan de eerste heuvel van het berggebied stond, en rende door alsof ze door een roedel wolven achtervolgd werd.

De heuvel was steil en hoog, vol met grote en kleine scherpe stenen die nauwelijks zichtbaar waren door het hoge gras. Langzaam drong tot haar door wat er gebeurd zou kunnen zijn. Iedereen had het de laatste dagen over bombardementen door Iraakse vliegtuigen met giftig gas en wat je moest doen om jezelf te beschermen, binnenblijven en de boel potdicht houden. Het had de toch al niet zo feestelijke sfeer van de voorbereidingen voor de trouwerij flink getemperd.

Hier en daar zag Nazdar de eerste narcissen van het seizoen, waarvan de kopjes op de wind meewaaiden. Net voor ze op de oude, modderige weg kwam aan het einde van de heuvel trapte ze op een glasscherf. Bij de volgende stap raakte het glas dieper in haar voet en voelde ze een sterke pijnscheut die door haar been omhoog trok. Ze verloor haar evenwicht, viel op de grond en rolde een paar keer om tot ze in de modder van de greppel tot stilstand kwam. Ze probeerde zich op haar rug te draaien, maar op dat moment werd het zwart voor haar ogen.

Toen Nazdar haar ogen weer opende, was ze elk besef van tijd kwijt. Ze wist niet hoelang ze weg was geweest. Ze maakte haar mislukte draai op de rug af en keek recht naar de hemel. Op haar ellebogen leunend probeerde ze haar hoofd op te tillen. Ze hoorde gebrom van een motor en zag een oude vrachtwagen, waarvan de kleur niet meer herkenbaar was, de berg afkomen.

3

Friba

Het pad slingerde zich langs de bergwanden en door de dalen van moeilijk begaanbare bergketens op de grens van Iran en Irak. Het sneed de witte tara6 van het landschap in tweeën. Langs de bergwand lag, tot honderden meters lager in het dal, een dikke sneeuwlaag. Friba werd duizelig als ze er lang naar keek. De gids raadde hen dat ook sterk af, vooral omdat ze op muilezels zaten. ‘Het dier kan jullie onrust voelen en dat is gevaarlijk.’ Ze zag iedereen op zijn zwaar bepakte muilezel zitten, doodstil, nauwelijks ademhalend en voor zich uit starend.

Op sommige stukken was het pad zo smal dat er alleen eenrichtingsverkeer mogelijk was. Als de ene karavaan al in beweging was, moest de karavaan uit de tegenovergestelde richting wachten. Dit pad was gevormd door ezels, muilezels, paarden, gidsen, handelaars, Peshmerga’s als Friba en Kamaran, en mensen op de vlucht wier lot hen deze kant op had gestuurd en die, eenmaal hier, in de hand van het toeval waren geraakt. Van alles had ze al zien passeren, vrouwen en kinderen, vaders met een kind vastgebonden op hun rug of tegen hun borst, opa’s en oma’s op muilezels, Peshmerga’s, herkenbaar aan de geweren langs hun zij, die liepen te zingen. Hier liet iedereen, van klein tot groot, van analfabeet tot professor, zijn lot afhangen van het gevoel voor evenwicht van een muilezel. ‘Het verhaal gaat,’ had de gids aan het begin gezegd, ‘dat er één keer per seizoen een dier met alles op zijn rug naar beneden glijdt.’

Terwijl Friba het paadje volgde tot in het oneindige, stelde ze zich voor dat ze deel uitmaakte van een schilderij: aan de bovenkant een paar vegen blauw, daaronder een lange, bruine sliert, en bomen die een schaduw van zichzelf waren geworden door de sneeuwlaag op hun takken. Het doek ademde een stilte uit die regelmatig werd verstoord door het geluid van kanonschoten, vaak blindelings door Irak en Iran over en weer afgevuurd. Hier was iedereen die zich voortbewoog een doelwit.

Af en toe voelde ze de stappen van de muilezel tot in haar buik, waar de baby tegen haar buikwand trapte. De eerste vier maanden van de zwangerschap waren goed verlopen, maar sinds enkele weken verloor ze dagelijks wat bloed. Daarom was ze nu onderweg van Iran richting Irak, naar het ziekenhuis in Slemani. De meeste mensen hier vluchten in de omgekeerde richting. Kamaran kwam uit Slemani, hij had zich aangesloten bij de Peshmerga’s van de Koerden in Iran waar hij Friba had ontmoet.

Kamaran kwam soms even naast haar lopen om haar te helpen rechtop te blijven zitten op de twee grote volle zakken die links en rechts van de muilezel hingen. Ze kon zich nauwelijks bewegen door de vele kleren die zij droeg: een rank u choga7 met een wollen jas eroverheen en een deken om haar schouders. Haar man vroeg haar steeds zachtjes of het nog ging en kneep in een van de dikke handschoenen die haar zusje had gebreid.

Friba vond het prettig de gids achter zich te horen praten, dat hield haar wakker. Volgens hem kon geen enkel leger deze bergen bedwingen: ‘Ze hebben in hun lange geschiedenis altijd bescherming geboden aan mensen die in nood verkeerden.’

‘Maar nu kan het leger zonder moeite elk gehucht bereiken,’ hoorde ze Kamaran opmerken.

‘Je bedoelt met chemisch gas?’ vroeg de gids.

‘Is het nog ver?’ vroeg Friba ongerust.

‘Het gevaarlijkste stuk hebben we gehad, we zitten al een paar uur in Irak, tegen de avond komen we aan,’ antwoordde de gids. ‘Onvoorstelbaar dat jullie deze moeilijke route moeten afleggen in plaats van in Iran te worden geholpen.’

Friba reageerde niet.

’In feite is het altijd zo geweest. Jullie gaan naar Irak voor hulp, andersom gaan de Peshmerga’s uit Iraaks Koerdistan voor hulp naar Iran,’ vervolgde de gids.

‘De vijand van je vijand is je vriend. Wij Koerden zijn één volk, we leven in verschillende landen en als we hulp nodig hebben zoeken we die bij de vijanden van elkaar,’ zei Kamaran.

De gids ging hen voor, vol goede moed. Hij was een man van in de vijftig, die bijna de hele dag liep, behalve op de moeilijk begaanbare bergpassen als hij even op een muilezel plaatsnam. Niet te lang, dat zou de dieren kunnen uitputten. Ze hadden een metershoge berg bagage op hun rug. Toen er een jonge Peshmerga passeerde die hij kende, hield hij hem staande om te vragen of er nog nieuws was van de benedenkant van de berg, zoals zij dat noemden.

‘Wil je het echt weten?’ vroeg de man terwijl hij warme lucht in zijn zwarte wollen handschoenen blies.

‘Ik weet dat goed nieuws schaars is. God lijkt ons te vergeten. Zelf ben ik nergens bang voor, maar ik heb een tweezielige8 vrouw bij me en ik heb beloofd haar veilig bij het huis van een oude vriend te brengen,’ zei de gids.

‘Tja, wat moet ik zeggen, mensen en hun vee zijn als insecten op de vlucht. De straaljagers vliegen hen achterna en sproeien Kimiawi 9over hen heen. Eventjes is alles wit en als de lucht opklaart, beweegt er niets en niemand meer.’

‘Vorige week zaten ze nog in het zuiden, zitten ze nu al aan deze kant?’

‘Ja, drie of vier dagen geleden zijn ze hier beneden begonnen maar ze zijn nog niet dichtbij. Jullie kunnen nog door, maar houd je ogen en oren goed open.’ Met een sigaret in zijn hand maakte de Peshmerga het salaamgebaar om aan te geven dat hij verder wilde.

‘Wees maar gerust,’ zei de gids tegen Kamaran. ‘Ik leg deze route al jaren af en het is altijd goed gegaan. Laten we God bidden dat hij een beschermend oog op ons houdt.’ Hij wees naar de rand van een steile bergwand, die als een reus vlakbij hen stond. Het leek wel of hij op hen stond te wachten.

‘Hierachter ligt het dorp. Als we om deze rand heen zijn, dan zie je het in het dal liggen, tegen de andere kant van de berg aan. Het is echt niet zo ver meer.’

‘Heb je de gids gehoord, Friba?’ vroeg Kamaran. ‘We zijn er bijna.’

De gids spoorde iedereen aan om harder te lopen, voordat de wind in een schaar veranderde en in je neus en oren hapte. Langzamerhand was het zachte geluid van de sneeuw overgegaan in een knapperige, scherpe klank doordat de bovenlaag aan het bevriezen was. Friba zat stil op de muilezel, met één hand op haar buik om de baby te voelen. Haar ogen vielen af en toe dicht, en terwijl ze zat te knikkebollen dacht ze terug aan hoe ze haar hart had geopend voor Kamaran, tijdens hun harde leven als Peshmerga’s in de bergen. ’Ik verlang ernaar ons kind te zien, het zoetste van het zoetste,’ hoorde zij hem weer in haar oor fluisteren. Voor het eerst vandaag trok er een glimlach over haar gezicht. Ze ging met haar handen onder de deken, trok haar handschoen uit en voelde dat het tussen haar benen warm en vochtig was.

1 Een massamoordoperatie (in sommige landen erkend als genocide) van het Iraakse bewind tegen de Koerden van 1986 tot 1989. Anfaal betekent letterlijk ‘de buit’. De acties waren gericht tegen de Koerdische burgerbevolking in het noorden van Irak. Naar schatting kwamen daarbij ruim 180.000 mensen om. 4.000 dorpen werden vernietigd. Elk jaar op 14 april wordt deze massamoord herdacht. Het bekendste voorval uit deze tijd is de gifgasaanval op Halabja.

2 Talaq is wat volgens de islamitische wet de man en de vrouw in het huwelijk verbindt. Het ontbinden hiervan ligt in de hand van de man. Als hij met het ontbinden hiervan zweert kan dit een status van scheiding betekenen totdat het volgens dezelfde regels gerepareerd wordt. Voor gelovigen is dit heel belangrijk maar veel mensen gaan hier losjes mee om.

3 Koerdische verzetstrijders

4 groet, Salaam betekent goedendag

5 De meeste militairen en agenten van de geheime dienst spraken Arabisch, ook in de Koerdische gebieden.

6 witte bruidssluier, hier: sneeuw

7 Koerdische mannenkleding die alle Peshmerga’s dragen: een wijde broek met smal toelopende pijpen en een eenvoudig colbert dat in de broek verdwijnt.

8 Een vrouw met twee zielen in haar lichaam, een zwangere vrouw

9 chemisch gif