Het einde van de punk in Helsinki

Roman • Jaroslav Rudiš

uit het Tsjechisch vertaald door Edgar de Bruin

Oorspronkelijke titel: Konec punku v Helsinkách

Copyright: © Uitgeverij Nobelman

All rights reserved

Vertaling: Edgar de Bruin Groningen, 2016. www.nobelman.nl

Deze uitgave is mede mogelijk gemaakt door een financiële ondersteuning van het Tsjechisch Centrum te Rotterdam en de Ambassade van Tsjechië in Nederland, en dankzij ondersteuning van het Tsjechisch ministerie van Cultuur.

De vertaler ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds.

ISBN 9789491737176

NUR 302

Omslagontwerp en lay-out: Sven Schriever

Conversie e-book: Alderlane Digital Publications

Uitgeverij Nobelman

Für Christine

Het moet nu vlakbij zijn. Ik loop over een smalle bosweg. Toen was het niet geasfalteerd, slechts grind en modder, terwijl langs de overwoekerde randen reusachtige onttakte boomstammen lagen. Op de bomen geen markering van een wandelpad. Wie zou hier toen ook komen?

Ik houd stil op een driesprong, de groene en de gele route buigen af het donkere bos in, beide een andere kant op. Stond dat kruis er destijds? Was Jezus toen al zijn kop kwijt? De rode route gaat verder over de asfaltweg. Het moet die kant op zijn.

Ik heb dorst. Maar ik snak vooral naar een sigaret, het was geen goed idee om te stoppen. Ik had het kunnen uitstellen tot een andere keer, tot een andere tijd. Ik loop door, er hangt stilte over het bos, slechts ergens in de verte hoor ik een motorzaag en een trekker.

Opeens een krankzinnig geluid. Geschrokken spring ik de greppel in. Vijf fietsers zoeven voorbij. De snelle-interventiemacht van een wespenleger dat uit de lucht is komen vallen. De gespierde benen snijden monotoon stukken weg af. De laatste coureur verstoort de synchrone beweging als hij even stopt met trappen om in de bosbessenstruiken te spugen. De glimmende lichamen verdwijnen in de verte tussen de bomen.

Ik weet nog steeds niet zeker of dit de goede weg is, het is toch zeker twintig jaar geleden. Er zit weliswaar een kaart in mijn rugzak, maar ik ben te lui om die eruit te halen. Toen hadden we er ook eentje en toch raakten we verdwaald. We hielden ons schuil in het bos en meden elk pad. We waren te bang. Nu maakt het niets uit. Een slang schaatst dwars over het asfalt. Een ringslang.

Ik loop door en luister naar de wind die de boomkruinen laat trillen, het zijn bijna allemaal naaldbomen, af en toe een berk of een ratelpopulier. Plotseling word ik bang. Dat was ik toen ook en dat viel best te begrijpen. Maar waarom nu, er is toch geen vuiltje aan de lucht? Het dreigende gevaar van een soldaat met een machinepistool achter elke boom en een hond met ontblote tanden in de struiken is nu afwezig. Mijn hoofd gonst. Het waait en de wind begeleidt me uiteindelijk naar de rand van het bos.

Blij dat ik eruit ben. Ik kijk rond en denk aan de natuur om me heen, aan al die eeuwenoude bomen. Ik probeer rustig te worden door te bedenken dat die bomen hier al lang vóór mij waren en er ook na mij nog zullen zijn, dat die bomen, zoals je dat noemt, symbool staan voor het oneindige. Ik moet er hoognodig eentje opsteken. Verdomme. Mijn noodpakket, waar heb ik dat?

De zon brandt opeens fel in mijn ogen. Ik kijk naar de glooiende heuvels van het grensgebergte. Dat moet Duitsland zijn. Die heuvel daar moet al in Beieren liggen – hadden we dat toen ook niet tegen elkaar gezegd?

Ik loop verder en kijk om me heen. Een grote zomerweide golvend in de wind als een zee. De schuur waar we ooit hebben overnacht. Hier had ik mijn eerste meisje. Het lage hek en het huis. Een van ruwe stammen gebouwde berghut met een felrood metalen dak, onder de kleine vensters netjes gestapelde houtblokken. Aan de zuidkant een satellietschotel. Het huis glanst in de zon, het is opgeknapt, lijkt wel een sprookjeshuis. Het wordt nu vast door mensen uit de stad als zomerhuis gebruikt. Niemand te bekennen.

Ik ga naar het huis toe en dan zie ik hem. Hij heeft een zeis in zijn handen en maait het gras. Even twijfel ik of hij het wel is. Maar het moet wel! Hij is oud geworden, hij loopt krommer, maar dat deed hij destijds toch ook al, de linkerschouder hoger dan de rechter. Hij zal over de tachtig zijn, maar houdt de zeis stevig en zeker in zijn handen, net als toen hij ons water had aangeboden en zijn vrouw brood, spek en bier. Onder de uithalen van de zeis zijgt het gras neer, het ondergaat heel kalm en berustend de dood. Dan houdt de oude magere man midden in een zwaai stil.

Hij recht zijn rug, rekt zich uit en kijkt naar de zon. Met de mouw van zijn geruite flanellen overhemd wist hij het zweet van zijn rimpelige voorhoofd, uit de zak van zijn overall haalt hij een strekel, spuugt erop en begint de zeis te scherpen.

Dan krijgt hij mij in de gaten.

We kijken elkaar aan. Best lang. De wind speelt met de resten van zijn grijze haar, hij veegt zijn lippen af aan zijn mouw, de linkerhand steunend op de zeis. Hij heeft blauwe, ietwat verbleekte ogen en gele gebroken tanden. Ik doe de rugzak af. Nog steeds zou ik twee jaar van mijn leven geven voor een sigaret. Ik zeg niets, hij ook niet. We staan elkaar gewoon maar aan te kijken. Het te hoge gras golft en over de weg passeert een zware vrachtwagen volgeladen met hout.

Toen liep de zomer op zijn eind, dit keer begint hij pas.

PAKJES SIGARETTEN

Hij steekt een sigaret op, knoopt zijn jas helemaal dicht, gooit een pilletje tegen de dood naar binnen en daar gaat hij. De straat is net een woestijn. Het waait en onder de buizen verstuiven duinen bonte bladeren. De takken en stammen van de bomen ondersteunen als kale grijze stokken het gebarsten plafond van donkere wolken.

Ole vraagt zich even af of hij het gasfornuis heeft uitgedraaid en houdt zichzelf wel tien keer voor dat hij dat gedaan heeft. Maandenlang hebben De Prager en hij het niet gebruikt, maar toch twijfelt hij. Hij loopt verder, de bladeren onder zijn voeten ritselen en Ole probeert zich te herinneren wanneer hij eigenlijk voor het laatst thuis gekookt heeft, maar hij weet het niet.

De gekromde buizen boven zijn hoofd ruisen. Even denkt hij dat die buizen elk moment kunnen barsten. Maar dan lijkt het of zijn kop gaat barsten. Het rare geruis is niet boven hem, maar zit in hem. Hij zou niet de eerste zijn die in deze ontredderde stad knetter wordt. Het hoort er hier, zeg maar, gewoon bij.

Hij is op de hoofdstraat. Hij zou drie haltes met de tram kunnen nemen, maar een wandeling in de ochtend vindt hij juist fijn. Bovendien zou hij dan niet kunnen roken. Als hij loopt wil hij ook roken. Met de ene hand in zijn zak en in de andere een sigaret kijkt hij naar de spitse punten van zijn versleten lederen schoenen.

Een zware vrachtwagen geladen met opgediepte aarde en zand puft voorbij. Eén snelweg is al voor de oorlog in een ring om de stad gebouwd en de arbeiders waren blij dat iemand na jaren voor werk had gezorgd. Ook al liet diezelfde persoon hen meteen daarna doodschieten en ergens in Rusland creperen, zoals de broer van opa en ook hun neef en vast nog iemand. En nu bouwen de wegenbouwarbeiders nog een snelweg onder de stad, om van de cirkel een halve cirkel te maken. En ook zij zijn weer blij om werk te hebben, want sinds de Polen alle baantjes hebben ingepikt is het hier waardeloos. De ingenieurs zijn van plan nog een tunnel aan te leggen om zijn stad als een pizza doormidden te snijden. Niemand weet meer hoe lang de arbeiders al onder de grond zitten. Misschien drie jaar, misschien tien, misschien twintig. En niemand weet hoe lang ze daar nog blijven.

De ingenieurs haalden hun ontwerpen tevoorschijn, arbeiders sloegen hun pikhouweel de eerste maal in de grond, maar iedereen was de zee aan water vergeten waarop deze stad als een reuzeneiland drijft. Nu moet dat via buizen vanonder de grond ergens ver achter de flats aan de periferie worden geloosd om te voorkomen dat de hele boel instort en de stad de grond in zakt. En om te voorkomen dat daar beneden weer iemand verdrinkt. Daarom wordt er beton gestort en water naar boven gejaagd, tot buiten de stad, en daarom ruist het water in de buizen het hele jaar door. Naar verluidt staan in de tunnels grote ketels die het water opwarmen zodat het buiten niet bevriest.

Ole loopt verder onder de tracés van buizen. Hij rookt en weet dat hier een bontzaak zat, daar een kapper en ernaast een kleine groezelige kruidenier met een tante in een blauwe overjas. Al die winkels die hier waren ziet hij voor zich, nu verdringen zich in plaats daarvan de boetieks. Hij passeert een van die nieuwe, rustige rookvrije restaurants. Hij loopt verder en de stad spant zich en knarst. Ole stelt zich voor hoe het zou zijn om er van boven even op neer te kijken, even de stad vergeten en alleen die tracés van oranje en blauwe buizen zien. Die afgepelde bonte aderen zien die uit het lijf van de stad naar de oppervlakte zijn gesjord, zoals bij een operatie waar een mensenhart eruit gehaald wordt en vervangen door een ander hart – hij heeft dat een keer op tv gezien.

Hij passeert weer een nieuw gebouw dat is verrezen op de plek van een kleine, ooit befaamde fietsenfabriek. De fabriek die alle regimes overleefde tot dit van deze tunnelingenieurs. Met de auto kun je hier met de lift tot bij de voordeur van je woning komen.

Voor een van de ingangen staat een kale vent in een grijze regenjas iets te fotograferen. Het zijn drie rode verfvlekken die onlangs op de nieuwe façade zijn beland. Een knappe, frisse biomeid van een jaar of dertig met een knappe, frisse biobaby in een buggy, waarvan het in de wijk nu wemelt, praat tegen de wat vermoeide smoel van de man. Hij weet niet waarom, maar haar schoongeboende, afgetrainde, scherp gesneden gezicht doet hem denken aan het nieuwe wolfsdesign van BMW.

‘En als het de volgende keer bij mij op het raam terechtkomt?’ klaagt ze. De kerel knikt, hij zegt niets. Als hij op de ontspanner drukt, trekt de linkerkant van zijn gezicht scheef.

Ole loopt verder, steekt nog een sigaret op en weet dat hij daarna een zachte druk op zijn longen zal voelen, alsof iemand op zijn borst stapt. Hij is blij als hij iets voelt. Onderweg naar zijn werk rookt hij er altijd drie. Soms heeft hij het idee dat zijn tijd niet wordt afgemeten door een horloge maar door sigaretten. Pakjes sigaretten. Sloffen weggepafte sigaretten van een oud merk dat al sinds de oorlog bestaat. En als hij omkijkt, ziet hij niet de hoofdstraat achter zich, maar een berg lege, verfrommelde pakjes sigaretten, waar de zon tevergeefs over omhoog probeert te klimmen om door de wolken heen te bijten.

Het kruispunt. Nu nog de brede boulevard oversteken, uitkijken voor de trams en hij is er.

DIT IS OORLOG

Eerst zet hij de prachtige Italiaan aan die hij op afbetaling heeft gekocht. Hij wacht tot de machine is opgewarmd en rookt ondertussen nog een sigaret. Hij krijgt een hoestbui, een flinke, want nu is de druk op zijn longen veranderd in steken. Hij kijkt naar de flessen achter de bar en denkt na over wat hij moet bijbestellen. En wat hij vooral nooit meer moet bestellen. Bols melon bijvoorbeeld, dat nooit meer. Bols banaan en sinaasappel staan ook niet in de hitparade. Toen ze het een keer per ongeluk dronken, sprong hun maag door het raam naar buiten en konden ze pas gered worden door wodka met tomatensap. Hij had het al lang moeten weggooien.

Dan gaat de deur open, een windvlaag schiet naar binnen en Ole weet wie het is. Een paar keer per maand komt hij in Helsinki langs, vaak is hij de eerste, nog voor om twaalf uur de zaak officieel opengaat. Hij hoort hem rechtstreeks naar de bar lopen. Al was hij blind dan zou hij hem nog herkennen aan de zware tred.

Hij voelt aan de zij van de Italiaan. Al precies op temperatuur. Hij vult het filterbakje voor twee kopjes koffie, klikt het vast, schuift er twee kopjes onder en drukt op de knop. Dan draait hij zich om en begroet Frank.

‘Hoe is ie?’ ‘November.’

Ole weet dat als het augustus was, Frank augustus zou zeggen, en was het april, dan april. Maar nu is het november. Dus een dipje.

Even zwijgen ze en Ole ziet dat Frank de laatste maanden flink ouder is geworden. De inhammen hebben een fors stuk uit zijn haar gebeten, de zwarte kringen onder zijn ogen lijken elke ochtend door iemand met een dikke viltstift aangezet te zijn. En die ingevallen wangen. Alsof een stofzuiger in zijn kop steeds harder alles in zich opzuigt. En dan zijn ogen, of eerder de ietwat gezwollen spleetjes waarachter je ogen kunt vermoeden. Eeuwig vermoeide, bleke ogen, want Frank slaapt niet. Al een paar jaar niet. Dat komt door al die experimenten van hem.

‘Je ziet er niet uit,’ doorbreekt Frank de stilte. ‘Ik?’ reageert Ole verbaasd.

‘Ja, jij. Je haar is helemaal grijs, man. En die magere kop van je. Eet je wel?’

‘Jawel.’

‘Ga es in de spiegel kijken… Total loss. Kringen onder de ogen, rimpels, inhammen. Alles hangt met alles samen. Je zou haast zeggen dat je niet kan slapen.’

‘Inhammen? Ik? Ik heb nooit inhammen gehad,’ zegt Ole terwijl hij een hand door zijn haar haalt en naar Franks inhammen kijkt en naar zijn bleke, ingevallen wangen.

‘Zeg nooit nooit. Ach, niemand wordt er jonger op.’

‘Hoe gaat het met die geschiedenis van de wereld van je, nog altijd mee bezig?’

‘Wordt aan gewerkt,’ glimlacht Frank, maar Ole weet dat het zo’n pretje nou ook weer niet is, dat de geschiedenis van de wereld in Franks hoofd alles en niets voor hem is. Het begin van zijn einde. ‘Het zal al gauw af zijn, nog een paar dagen, hooguit een paar weken.’

‘Dat zeg je al jaren.’

‘De geschiedenis van de wereld is geen kattenpis!’ Plotseling klinkt een grote, doffe dreun. De aarde onder Helsinki trilt en de glazen in de kast geven elkaar tinkelend een vluchtige kus.

‘Dit is oorlog, man,’ zegt Ole.

In de tunnel onder de stad wordt met springstof gewerkt. Dan weet Ole dat het twaalf uur is. Niet alleen sigaretten, maar ook ondergrondse explosies meten zijn tijd af. Hij zet de muziek aan. De koffie is al lang klaar. Hij pakt beide kopjes en zet ze op de bar, het ene voor zichzelf, het andere schuift hij naar Frank toe. Daartussen duwt hij een asbak, hij biedt Frank een sigaret aan en geeft hem vuur.

‘Dat vind ik nou mooi. Het is tegenwoordig normaal om niet te roken, maar hier kan je paffen. Buggy´s of geen buggy´s,’ zegt Frank en Gabi serveert hem zijn ontbijt.

‘Een kinderportie soljanka als gewoonlijk,’ zegt Ole en Frank bromt iets en verkruimelt eerst een broodje in de soep. Hij eet langzaam, blaast op elke hap. Ole merkt hoe ruw en grof Franks vingers zijn geworden.

‘Ga je weer es een filmpje draaien?’ vraagt Frank als hij uitgegeten is.

‘Ik geef je wel een seintje.’

‘Goed, dan kom ik weer eens langs. En zorg dat je goed eet, je ziet er echt vreselijk uit,’ voegt Frank eraan toe.

‘Krijg de klere.’

‘Geef maar een seintje!’

‘Als die geschiedenis van de wereld je dan nog niet heeft verzwolgen,’ roept Ole.

Frank draait zich in de deuropening om en antwoordt: ‘Nou, mochten we mekaar nooit meer zien, het was mooi.’

Ole ziet Lena en Ulrike op de fiets bij Helsinki aankomen. Ze ontwijken de vermoeide Frank die onhandig in de weg staat buiten en naar de hemel staart die op hem valt, hij lijkt er iets in te lezen.

Lena en Ulrike duwen hun fiets in het rek en Ole weet ook vandaag nog niet of hij met Lena naar bed is geweest of niet. Wat kan het hem bommen, het is welletjes geweest. Enige tijd geleden heeft hij een besluit genomen: wat hem betreft konden alle vrouwen doodvallen, want hij vindt er niets aan om steeds doodlopende straatjes in te slaan en hun stomme spelletjes mee te spelen. Wat hij ook deed, het was toch altijd verkeerd. Als Lena maar niet weer wil praten, wat ze wel zal willen. Mijn god, vast wel. Waar halen die transparante types het vandaan? En waarom willen ze altijd uitgerekend bij hem hun hart uitstorten?

Lena legt haar fototoestel op tafel en Ole vraagt zich af hoeveel perverse foto’s ze gedurende de week dat ze elkaar niet hebben gezien weer bij elkaar heeft gesprokkeld. Beiden bestellen ze koffie en soljanka, er staat vandaag toch niks anders op het menu. En wanneer Gabi de dampende borden heeft gebracht en Ole twee kopjes koffie voor de meiden neerzet, hoort hij Lena zeggen: ‘Hoe knapper de man, hoe labieler. Poten thuis houden.’

‘Precies, poten thuis houden bij dat vlees,’ beaamt Ulrike.

Verdomme, over welk vlees zitten ze nou te zwammen? Over hem? Over Frank? Of geven ze elkaar gewoon advies over hoe je kunt voorkomen opnieuw je vingers te branden, en bedoelen ze er soms alle mannen in het algemeen mee? Misschien heeft Lena gelijk. Maar misschien geldt het ook voor vrouwen. Hoe knapper de vrouw, hoe labieler. Poten thuis.

Ole is blij dat hij de vrouwen vaarwel heeft gezegd. Dat hij na jaren van aarzelen, proberen en zich vergissen tot dat principiële besluit is gekomen, tot het meest principiële besluit van alle, om zich niet langer voor vrouwen te interesseren, omdat hij geen ingewikkelde toestanden meer wil, omdat hij zich gewoon op zijn gemak voelt als hij alleen is. En als iemand schuld heeft aan al zijn debacles, en als het niet alleen zijn schuld is, en dat is het inderdaad niet, dan zijn het wel vrouwen.

Het was geen makkelijke beslissing, maar hij is blij hem genomen te hebben. Ole is er bovendien snel achter gekomen dat je zonder vrouwen heel veel leuke dingen kunt doen. Hij hoeft bijvoorbeeld niet op te ruimen, omdat hij geen risico meer loopt dat er eentje bij hem langs komt. Geen ontbijt voor iemand te maken, niet langer attent, gevoelig en begripvol te zijn voor de sentimentaliteit en de lange tenen tijdens die heilige onaanraakbare dagen van ze, waar ze onder lijden maar tegelijk zo trots op zijn. Niet sensitief te zijn als je er simpelweg geen zin in hebt. Niet grappig te zijn en constant iemand te vermaken, want dat is wat vrouwen bovenal van mannen verwachten. Maar waar moet je steeds die grappen vandaan halen? Nu kan hij dagenlang zwijgen, nurks zijn. Hij kan zijn onderbroek en sokken op de badkamervloer laten slingeren. Hij kan in bed roken en net zo lang op de wc blijven zitten als hij wil, aan niks denken en ondertussen spannende boeken lezen.

Zonder vrouwen kun je vast nog een hoop andere leuke dingen ondernemen, maar daar kan hij nu niet zo snel op komen, of hij is er gewoon nog niet achter, omdat het nog niet zo lang geleden is sinds hij deze belangrijkste beslissing in jaren heeft genomen.

Lena en Ulrike glimlachen naar hem, dan buigen ze hun hoofd naar elkaar en gaan weer over iets geheimzinnigs smiespelen, ten slotte bestellen ze sinaasappelsap. Ze kunnen naar de maan lopen, Helsinki is toch geen wachtkamer voor meisjes waarin ze kunnen rondhangen tot er iets in hun leven gebeurt? En dit type meiden zit altijd op iets te wachten, maar het zal nooit komen. Maar ze zijn ook allebei min of meer kennisjes van hem en hebben ook hun goede momenten. En dus glimlacht Ole ook maar. Hij brengt het sinaasappelsap en zegt bovendien nog enigszins verward dat het vandaag een heel mooie dag is, terwijl het buiten net begint te regenen.

De meisjes kijken hem aan alsof hij van een andere planeet is. Duidelijk, dat had hij niet moeten zeggen.

Achter het raam tuurt Frank nog altijd naar de hemel. Hij is kennelijk echt knetter geworden. Over de rails rolt een oude Tsjechoslowaakse tram voorbij die eruitziet als een uit zijn krachten gegroeide horzel, hij zoemt al net zo.