Deze roman belicht een van de witte vlekken in de geschiedenis – de situatie van de “wolfskinderen”. Na de Tweede Wereldoorlog stuurden Oostpruisische vrouwen hun kinderen naar de overzijde van de Nemunas, waar brood was, en de kleine Duitse kinderen vertrokken naar Litouwen, werkten bij boeren, bedelden, en brachten het zuurverdiende voedsel naar hun hongerende families. De geschiedenis van het Duitse meisje Renate, dat de Litouwse naam Marytė kreeg, en haar familie onthult het tragische lot van veel van die vluchtelingen tijdens de eerste naoorlogse jaren in Oost-Pruisen en Litouwen. De auteur van de roman baseerde zich op ware feiten, op de verhalen van de “wolfskinderen” en hun naasten.

Mijn naam is Marytė
roman

Alvydas Šlepikas

Oorspronkelijke titel: Mano vardas – Marytė

Copyright © Alvydas Šlepikas

Copyright © 2012 by Lietuvos rašytojų sąjungos leidykla, Vilnius Copyright © Uitgeverij Nobelman

All rights reserved

Vertaling: Anita van der Molen

Groningen, 2016. www.nobelman.nl

De vertaling van deze uitgave is mede mogelijk gemaakt door een financiële ondersteuning van het Lithuanian Culture Institute.

ISBN 9789491737190

NUR 302

Omslagontwerp en lay-out: Sven Schriever

Conversie e-book: Alderlane Digital Publications

Voor hun steun en hulp bij het schrijven van het boek bedankt de schrijver mevrouw Renatė, Ronaldas, Ričardas en zijn moeder Renata, Evaldas en Rita

Ter nagedachtenis aan Almantas Grikevičius

Ze zegt:

Het duikt allemaal uit het verleden op als uit de nevel. De mensen en de gebeurtenissen zijn omhuld met door de wind aangedragen sneeuw of een in de stilte hangende mist. Alles is weggezakt maar niet vergeten. Sommige details zijn duidelijker, andere al verloren gegaan, als op een verblekende foto. De tijd en de vergetelheid hebben alles toegedekt met sneeuw en zand, met bloed en troebel water.

De mensen lijken uit de mist, uit de snijdende kou, de naargeestige winter tevoorschijn te komen, beginnen zich zwart af te tekenen, werpen een schaduw op de door de oorlog vertrapte, met bloed doordrenkte aarde en verdwijnen. Verschijnen alleen maar voor een episode, een enkele, korte opflikkering van het geheugen, of als een aantal stippen in de geschiedenis, niet per se chronologisch uitgestrooid:

daar heb je het opschrift op het aanplakbiljet als je nog maar net de Nemunas overgestoken bent: “Воин Красной Армии! Перед тобой логово фашистского зверя” (“Strijder van het Rode Leger! Voor je bevindt zich het hol van het fascistische beest”); daar de Russische soldaten, behangen met roofgoed: wandklokken, gordijnen, zilveren borden;

daar het lichaam van een vrouw zonder hoofd, vastgenageld aan een muur;

daar de menigte uitgehongerde mensen die de gecrepeerde knol van een waterboer aan stukken scheuren;

daar de moeder met haar kinderen, die rechtstreeks de met ijsgang bulderende Nemunas inloopt, onderduikt in de stroom, zonder enige uitdrukking, zonder enige gedachte, alsof jezelf verdrinken gewoon en alledaags is;

daar heb je de lijken die door de rivieren meegenomen worden – zwart en opgezwollen – zonder voornamen, zonder achternamen; daar de geplunderde graven;

daar de ruïnes van opgeblazen kerken;

daar de pamfletten die uitgedeeld worden aan de Sovjetsoldaten en in het Russisch aansporen: “Dood alle Duitsers en ook hun kinderen. Er zijn geen onschuldige Duitsers. Pak hun bezittingen, pak hun vrouwen. Dat is je recht, dat is je buit”;

daar heb je de moeders die hun kinderen ruilen, verkopen aan Litouwse boeren tegen aardappelen, meel, tegen voedsel zodat de andere kinderen kunnen overleven;

daar de soldaten, dronken en grappen makend, die voor de lol op vogels schieten en daarna op mensen, net zo vrolijk en zinloos, zelfs zonder erbij na te denken – de oorlogsjaren hebben hen gehard als klei in hoogovens;

daar heb je de vrouwen die de loopgraven dichtgooien, stervend van honger en uitputting;

daar de kinderen die de door de oorlog achtergelaten projectielen laten ontploffen;

daar de wolven die gewend zijn om mensenvlees te eten; daar de hond met een zwarte mensenhand tussen de tanden;

daar heb je de hongerige ogen, daar is de honger, honger en nog eens honger;

daar de lijken – de dood en de lijken;

daar heb je de nieuwkomers, de kolonisten die alles wat nog overgebleven is vernielen: kerken, kastelen, begraafplaatsen, drainagesystemen, afrasteringen van weilanden;

daar heb je de lege en troosteloze velden waarin zelfs de wind verdwaalt bij gebrek aan een vertrouwd pad tussen de ruïnes en de braakliggende gronden;

ziedaar het naoorlogse Pruisen, vertrapt, verkracht, in puin geschoten.

Als uit het donker, als een spel van schaduwen en licht, als een zwart-witfilm doemen brokstukken uit het verleden op:

1946.

Winter.

Koud en gruwelijk is de naoorlogse winter, een tijd van neerslachtigheid.

De brug hangt tussen hemel en aarde, boven de dichtgevroren Nemunas waarover de wind als over een snelweg de sneeuwvlokken voortjaagt, hier en daar schemert ijs, grauwwit als marmer. Het is koud, meer dan twintig graden onder nul.

Er zijn veel metalen constructies, ze kruisen elkaar als een warrig web, tussen de draden door giert de wind. De brug is van metaal, stevig, hij huilt en zingt stormliederen.

Behalve de wind is er ook een vreemd, oosters aandoend soldatenliedje te horen.

Door het metaal van de brug zijn in de verte enkele bewegende donkere stippen te zien.

Op de brugconstructies hangen aanplakbiljetten, kennisgevingen, kranten die de overwinning verkondigen, aansporen om geen medelijden te hebben, om te doden, die waarschuwen dat het noodzakelijk is om toestemming van de legerleiding te hebben.

De rand van een van de aanplakbiljetten is losgescheurd, het wappert in de wind. Een liedje van verlangen weerklinkt.

Op de brug staan twee soldaten op wacht: een zingende Aziaat en een Rus. De Rus steekt de brand in een shagje maar de wind dooft de lucifers, hij is nijdig. Het liedje van de spleetoog irriteert hem ook.

De bewegende donkere stippen op de andere oever komen dichterbij – het zijn Duitse kinderen die proberen om via het ijs de Nemunas over te steken. Een stuk of zeven…

De Rus houdt het niet langer uit:

- Klootzak, hou je bek jij, mongool.

De Aziaat grijnst, is een tijdje stil en zegt dan zachtjes: mongool, mongool, je bent zelf een mongool.

De wind giert en het vaderland is ver weg, het shagje valt uit elkaar, de lucifer breekt in de verkleumde handen.

De Aziaat begint te lachen:

- Hé, Ivan…

- Ik heet geen Ivan, ik ben Jevgenij, Zjenja ben ik.

- Kijk, Ivan, Duitsertje rennen…

De Duitse kinderen lopen als kieviten over het ijs, een paar kleinere blijven iets achter.
De Russische soldaat schreeuwt: “Halt, terug, halt, bevel opvolgen, staan blijven, fascistische zwijnen”, maar de brug is hoog, de stem van de schildwacht gaat verloren in de wind, de kinderen rennen verder, ze zien de zwaaiende man op de brug wel maar begrijpen de taal van die soldaat niet.

- Hé, Ivan…

- Ik heet geen Ivan, jij stomme mongool...

- Zij jou voor lul zetten, Ivan…

- Ik sla je dood…

- Rustig maar, sukkel…

De Rus pakt een granaat, trekt de pin eruit en slingert hem naar het troepje kinderen. Beide soldaten hurken om te schuilen tegen de rondvliegende scherven; er davert een krachtige explosie.

De door de explosie opgeworpen nevel verspreidt zich:

in het na de explosie ontstane wak spartelt een kind, probeert eruit te klimmen, het is koud, damp stijgt op uit het water. De andere kinderen rennen terug, proberen aan de dood te ontsnappen.

Als de explosie is weggestorven, is in de volstrekte stilte een vreemd geluid te horen dat doet denken aan de doodskreet van een wild dier, hoog en oneindig lang: een kind daarginds is zwaargewond, het draait vreemd op zijn rug in het rond en slaat met schokkende benen tegen het ijs, van hem is het gegil afkomstig. Terwijl het getroffen kind ronddraait, stroomt het bloed onder hem vandaan en kleurt een steeds groter wordend vlak van sneeuw en ijs: een kleurige vlek in een zwart-witte wereld.

Tussen het gewonde en het andere, in het wak spartelende kind staat een dodelijk geschrokken kleuter van een jaar of zes. Hij lijkt versteend, zijn benen gehoorzamen niet, het gekrijs van het getroffen kind gaat hem door merg en been. Uit zijn ogen straalt afschuw.

Met dit kind zullen we later kennismaken – het is de kleine Hansje.

De Aziaat tilt zijn geweer op, richt en schiet. Het gegil verstomt, het gewonde kind beweegt niet meer. Hansje lijkt te ontwaken en zet het schreeuwend op een lopen; hij rent niet naar de oever maar verder over het ijs van de rivier. Er klinken na elkaar nog twee schoten, toch blijft Hansje rennen.

De Aziatische soldaat schudt het hoofd omdat hij de hardloper niet geraakt heeft.

In het wak worstelt het kind met zijn laatste krachten.

De Russische soldaat spuugt en kijkt naar het daar beneden in de rivier nauwelijks nog spartelende kleine jongetje.

Het hoofd van het kind duikt onder, met een hand houdt het zich nog vast aan het ijs, maar uiteindelijk verdwijnt ook die in de pap van water en ijs.

De Russische soldaat krijgt eindelijk het shagje aan. De wind giert.

Opnieuw weerklinkt een droevig, rauw liedje.

Slotwoord

Het thema van dit boek heeft mij ogenschijnlijk zelf gevonden. Wijlen filmregisseur Jonas Marcinkevičius heeft mij rond 1996 voorgesteld om samen een documentaire te maken over de Duitse kinderen die in de naoorlogse jaren hun toevlucht zochten in Litouwen. Dat was de eerste keer dat ik het Duitse woord Wolfskinder hoorde. Het is niet verwonderlijk dat ik in die tijd niets wist over het leed van die kinderen, de Duitsers wisten er immers zelf niet veel van af. Een voorbeeld: alweer geruime tijd later, zo rond 2009, maakte ik in Frankfurt kennis met jonge Duitsers. Ik sprak met hen over verschillende zaken, vooral over mijn oeuvre. Toen liet ik hen weten dat ik over de wolfskinderen schreef. “Wordt dat een verhaal over Tarzan?”, vroeg een van die goedopgeleide mensen mij volstrekt serieus. Die vraag sterkte mij slechts in mijn overtuiging dat hierover gesproken, verteld, geschreven moest worden.

Nadat Jonas’ en mijn voornemen, helaas, mislukte omdat onze aanvraag het ministerie niet overtuigde en wij geen financiering kregen, verstreek er behoorlijk wat tijd. En toen vroeg mijn vriend, producer Rolandas Skaisgirys, ineens of ik iets wist over de jonge Duitse kinderen die na de oorlog naar Litouwen trokken om te bedelen, te vragen om brood en een bed, en die wolfskinderen genoemd werden. Ik was verrast. Het bleek dat zakenman Ričardas Savickas, wiens moeder zelf een van de wolfskinderen was, hem had aangesproken. Ričardas wilde dat dit thema aandacht zou krijgen, dat de door die mensen geleden ontberingen herinnerd zouden worden. Hij vertelde over het leven van zijn moeder, Renata Markewitz-Savickienė, en veel van de fragmenten, details van dat verhaal zijn in het door u gelezen boek terechtgekomen.

Wat later, toen we aankondigden dat we een film over de wolfskinderen wilden maken, begonnen bekende en onbekende mensen mij te bellen en te schrijven. Ze vertelden over hun buren, vrienden van vrienden, die ook wolfskinderen waren of iets wisten over die naoorlogse gebeurtenissen. Toen maakte ik ook kennis met een vrouw die na de oorlog in Litouwen mogelijkheden had gezocht om te overleven. Haar naam leek buitengewoon veel op de naam van Ričardas’ moeder – slechts een letter verschilde. Haar naam was Renate. Mevrouw Renate vertelde over haar lotgevallen na de oorlog, over de mensen die haar onderdak hadden verschaft. Van haar kwam ik veel precieze details aan de weet, gebeurtenissen die kleinigheden kunnen schijnen, maar erg belangrijk zijn voor het gevoel van verschrikking en schreeuwende wanhoop van die dagen. Terwijl ze aan het vertellen was, zag, hoorde, voelde ik levende mensen. Toen begreep ik ook hoe ik moest gaan schrijven.

Van welke van die vrouwen – Renata of Renate – meer in dat kleine, tussen sneeuwhopen en mensen verdwaalde meisje zit, waarover u net gelezen hebt? Dat weet ik niet.

Helaas kan ik nu de achternaam van de tweede vrouw niet onthullen, want plotseling, toen het boek al geschreven was en ik haar nog een keer wilde ontmoeten om over het heden te praten en dat interview wilde gebruiken voor de epiloog, weigerde mevrouw Renate ineens pertinent, met als verklaring dat ze zich niets meer wilde herinneren, niets meer wilde becommentariëren, nergens meer over wilde vertellen – “alles is allang dood voor mij”. Toen ze dat gezegd had, legde ze de hoorn neer.

Dus nu kan ik alleen zeggen dat mevrouw Renate in Litouwen woont, haar hele leven als pedagoge gewerkt heeft en met pensioen is. Ze heeft geen contact met andere wolfskinderen, verwanten in Duitsland heeft ze wel gevonden, maar er is helaas geen band ontstaan.

DE AUTEUR