1969. De eerste mens op de maan. De jeugd in opstand tegen het gezag. No more war. Flowerpower.

Gerard van Zandt neemt deel aan het jaarlijkse Concours Hippique. Hij ontmoet femme fatale Carmen. Haar komst vanuit het woonwagenkamp naar zijn boerderij zet zijn leven op stelten. Haar ontuchtige levensstijl past niet bij het boerenbestaan. Aan hem de keuze: gek doen en Carmen volgen – of terug naar af en een gewoon boerenleven leiden.

Ook het dorp ontkomt niet aan de veranderingen in de maatschappij. De grimmige buitenwereld dringt zich op als er een autoweg wordt aangelegd en de oude vaart, die ooit de belangrijkste verkeersader in de regio was, overbodig wordt verklaard. De vaart moet dicht. Welnee, de vaart moet openblijven, vindt de jeugdige leraar Nederlands Henry Maartens. Hij begint een actiegroep. Daar moeten de notabelen van het dorp niets van hebben.

Een drietal zakenlieden – het triumviraat – bepaalt de toon. Ze hebben burgemeester Croon in hun macht. Als een oude boerderij wordt omgebouwd tot een seksclub nemen de ontwikkelingen onverkwikkelijke vormen aan.

De Amerikaan is een caleidoscopische roman, die zich afspeelt op het platteland in het oosten van Nederland. Gerrit Brand (1956) schildert op onnavolgbare wijze hoe het dorpsleven steeds meer op de kop komt te staan. Wanneer de woedende familie van Carmen de seksclub betreedt om paal en perk te stellen, kan dat alleen maar leiden tot een onontkoombare, apocalyptische ontknoping.

Gerrit Brand is geboren in Zwolle en studeerde Nederlands aan de universiteit van Groningen. Hij werkt als communicatieadviseur, uitgever, vertaler en docent. De Amerikaan is zijn vierde roman.

Van Gerrit Brand verschenen eerder:

Tolvlucht (2007)

Een heel nieuw leven (2011)

De wegen van Valentina (2014)

De Amerikaan

Roman • Gerrit Brand

Uitgeverij Nobelman

De Amerikaan © MMXIX Uitgeverij Nobelman

www.nobelman.nl

All rights reserved.

Eerste druk, 2019

NUR 301

E-book: ISBN 9789491737503

De Amerikaan is ook verkrijgbaar als hardcover met stofomslag.

ISBN 9789491737480

Coverdesign: Sven Schriever

And presently I was driving through the drizzle of the dying day with the windshield wipers in full action but unable to cope with my tears.

Vladimir Nabokov (Lolita, 1955)

1

De laatste platen ijs lagen weg te smelten langs de randen van het pad, poreuze schijven als platte sponzen, grauw en goor. Bij de vlonder aangekomen, twee dikke balken naast elkaar met een wrakke leuning die geen enkele steun meer bood, hield hij even de pas in. In de verte was het silhouet van de kerk met haar slanke toren zichtbaar. Het was zwaarbewolkt maar hier en daar kon je tussen de wolken een stukje blauwe lucht zien en toen hij midden op de vlonder vooroverboog om in het water te staren brak ineens de zon door. Als een korenschoof kwamen de zonnestralen door het wolkendek heen en zijn schaduw viel over het water precies op de plek waar hij zijn vader gevonden had, drijvend in de vaart met zijn gezicht naar beneden. Tegelijkertijd verscheen de maan aan de hemel, een waterige halve maan, gebleekt in de vochtige winterlucht. De kerkklokken begonnen te luiden en hij haastte zich voort.

Toen hij bij de kerk aankwam stond Jannes den Oudsten hem buiten op te wachten. ‘Gerard,’ zei de ouderling terwijl hij zijn hand greep. Hij reageerde niet op de verwijtende blik van de oude man maar volgde hem naar binnen. Onder gedragen orgelklanken schreden ze tussen de volle kerkbanken door naar voren tot bij de preekstoel waar de kist stond met daarop een bloemenkrans. Gerard nam recht voor de kist plaats. De plek was voor hem vrijgehouden.

Hij zat tussen Emma Mulder en burgemeester Croon in. De burgemeester fluisterde iets in zijn oor wat hij niet verstond, omdat het orgel juist op dat moment luider begon te spelen. Hij knikte alsof hij het begrepen had en trok een gekweld gezicht waaruit de burgemeester zou moeten kunnen concluderen dat hij vanwege het harde geluid maar liever niets terugzei. Daarna stootte hij Emma aan, ze glimlachte hem moederlijk toe. De organist die ergens boven, onzichtbaar voor de kerkgangers, achter het orgel zat deed er nog een schepje bovenop toen de deur van de consistorie openging en de ouderlingen en diakenen binnenkwamen met in hun kielzog dominee Hemelrijk. De dominee liep met opgeheven hoofd langs de kist en beklom de kansel. Als op commando staakte de organist zijn spel. Hier en daar klonk nog een droog kuchje maar al snel was het stil. De dominee stond met gebogen hoofd achter het boek der boeken dat hij met beide handen omklemde, waardoor het leek alsof hij zich eraan vasthield. Hij tilde langzaam zijn hoofd op en schraapte zijn keel. ‘Broeders en zusters.’ Hij liet een korte stilte vallen en gluurde naar beneden naar Gerard, de zoon, maar aarzelde daarna niet meer en vervolgde met galmende stem, de kerk inkijkend: ‘Laat ons bidden voor het zielenheil van onze broeder Erik van Zandt, want hij heeft ook heel veel goeds gedaan.’ De dominee boog zijn hoofd en begon, zijn handen nu samengevouwen boven de opengeslagen bijbel, te bidden. Gerard keek spiedend om zich heen. De mensen zaten met gevouwen handen en gesloten ogen mee te bidden. ‘O Here, misschien heeft broeder Van Zandt het kwaad niet vrijwillig bedreven maar werd hij door satan overmeesterd. O Here, laat zijn ziel niet verloren gaan maar strekt uw goedheid over hem uit en vergunt het onze broeder het Koninkrijk der Hemelen binnen te gaan.’

Toen het gebed ten einde was haalde Emma een witte zakdoek tevoorschijn en snoot haar neus. De burgemeester zuchtte diep en achter zich hoorde Gerard gekuch en gehoest dat weldra overstemd werd door de daverende orgelklanken die het kerkgebouw opnieuw begonnen te vullen. Men zong uit volle borst mee. O Heer, Gij zijt weldadig, straf mij niet ongenadig in Uwen toornegloed. Ai, matig Uw kastijden, sla mij met medelijden, gelijk een vader doet. De atmosfeer drukte zwaar op hem, hij liet zijn schouders hangen, perste zijn lippen op elkaar en zong niet mee. Op zijn voorhoofd verschenen verticale rimpels. Hij kneep zijn ogen dicht en achter zijn gesloten oogleden flitsten zijn oogbollen heen en weer.

‘Bezit is nog geen eigendom.’ Dominee Hemelrijk had weinig op met mensen die traag van begrip waren, men moest hem maar zien te volgen, daarvoor hadden ze hersens gekregen van de Here, en dus knalde hij het onderwerp van de preek er zonder omhalen in. ‘Bezit is nog geen eigendom voor God, Hijzelf blijft eigenaar van het leven, wij hebben het slechts te leen. Alles wat wij hebben is geleend goed, ook ons lichaam en ons leven. Hém blijven wij dagelijks verantwoording schuldig. Ik dood en maak levend, zegt de Here. Het laatste kunnen wij niet en het eerste mógen wij niet van Hem overnemen. Het is Zijn alleenrecht.’

Het was doodstil in de kerk. Hemelrijk hield zich even in en liet zijn ogen over de kerkgangers glijden. Allen keken naar boven, in afwachting van wat nu ging komen. Maar Gerard niet, hij zat aan het puntje van zijn neus te wriemelen. De dominee draaide een paar maal met zijn hoofd als een worstelaar die zijn nekwervels losmaakt en riep toen: ‘Maar Luther heeft gezegd dat zelfmoordenaars – ja broeders en zusters, dat woord móet eruit, dat woord mogen wij hier niet verzwijgen –, dat zelfs moordenaars door satan overmeesterd zijn en dus in zekere zin hulpeloos waren en daarom hoeft hun ziel niet verloren te gaan, want voor eenieder van ons is vergeving van de zonden mogelijk, als wij maar berouw tonen. Maar kán broeder Van Zandt nog wel berouw tonen? Jazeker, als hij voor de troon van God staat, dan zal hij berouw moeten tonen en dan kan de Here hem genadig zijn.’

Gerard keek nu wel naar boven. De dominee boog zich naar voren en keek hem recht in het gezicht. ‘Wij gaan broeder Van Zandt zo meteen een christelijke begrafenis geven,’ zei hij, zijn ogen even toeknijpend als wilde hij Gerard geruststellen. Er ging een zucht van opluchting door de kerk. Rolletjes pepermunt werden tevoorschijn gehaald en luidruchtig opengescheurd.

‘Broeders en zusters, hier verzameld voor de teraardebestelling van onze broeder Van Zandt, ík heb voor u een boodschap van de Here, een boodschap voor de achtergeblevenen, voor de levenden. Wij kunnen ons druk maken over het levenseinde van anderen, maar het is beter aan onze eigen sterfdag te denken, want ook die zal eens komen. De duivel, broeders en zusters, de duivel vindt het prima als we ons druk maken om anderen en zo onszelf vergeten.’

Gerard zonk langzaam weg in de galmende retoriek van de voorganger die de aandacht afleidde van de dode en de mensen over eigen handel en wandel liet nadenken. Hij werd rustiger, zijn ademhaling kalmer, het kloppen van zijn hart gelijkmatiger en hij begon te ontspannen. Jannes den Oudsten zat in het ouderlingenbankje links van de preekstoel. Hij was de oudste vriend van zijn vader, een vroom man, een oude boer met apostelenbloed. Strak voor zich uitkijkend liet hij af en toe, zonder zijn hoofd te bewegen, zijn ogen over de kist glijden. Op de galerij links zaten, vooraan want hij kon hun gezichtjes goed zien als ze naar voren bogen om over de rand naar beneden te gluren, de twee zusjes Akkerman, Anna en Bertha, met naast hen hun ouders. Bertha had lang blond haar en was altijd vrolijk. Hij probeerde haar blik te vangen maar het was net alsof ze over hem heen keek. Maar hij bleef naar haar staren totdat haar ogen onverwacht toch naar beneden gingen en ze elkaar een even recht in de ogen keken. Ze glimlachte bijna onzichtbaar naar hem om vervolgens snel weer weg te kijken. ‘Laat ons bidden,’ zei de dominee. Gerard kon het niet laten Bertha weer op te zoeken. Er verscheen een spottend lachje rond haar lippen. ‘Amen.’ En als op commando wendden ze allebei hun blik weer af.

De kist stond op een paar planken boven het graf. De dominee vroeg of er nog iemand iets wilde zeggen. Er werd gekucht en geschuifeld. Wolkenflarden trokken voor de maan langs, de zon daarentegen werd door een donkere wolk aan het zicht onttrokken. Het was koud en zo vochtig dat het bijna motregende. Hij huiverde in zijn winterjas. De burgemeester stapte naar voren.

‘Erik was een goed mens,’ zei hij en schraapte kort zijn keel. Hij keek om zich heen. ‘We weten allemaal dat hij het de laatste tijd moeilijk had met de dood van je moeder.’ Hij knikte Gerard kort toe. ‘Je vader kon er slecht tegen alleen te zijn, zonder haar. Dat wij (De burgemeester maakte een weids armgebaar) allemaal vaak langskwamen was blijkbaar niet voldoende voor hem. Ook jij kon hem niet meer opbeuren. Niemand hoeft zich schuldig te voelen. Onze vriend viel niet meer op te monteren.’

Croon zweeg, draaide zijn hoed een keer rond, als teken van groet leek het, en deed een stap naar achteren.

‘Laat ons bidden,’ zei Hemelrijk die nu op zijn beurt een pas naar voren deed. Aan de rand van het graf begon hij het Onze Vader te bidden. Velen prevelden mee.

Door zijn oogharen heen zag Gerard aan de overzijde van het graf de twee bakkers staan, die grote concurrenten van elkaar waren.

De dragers lieten de kist voorzichtig in het graf zakken. Gerard gooide er als eerste een schep natte aarde op. Als je hier in de grond groef borrelde er al snel water op, het kon niet anders of de kist stond in een laagje water.

Op de terugweg naar de kerk begonnen de mensen zachtjes te babbelen tot ze zich in de ontmoetingsruimte aangekomen niet meer in konden houden en luidop met elkaar praatten, steeds harder zelfs, omdat ze elkaar anders boven het geluid van al die stemmen uit niet konden verstaan. Ze gingen in groepjes bij elkaar zitten. Gerard bleef bij de ingang staan, samen met dominee Hemelrijk en Jannes den Oudsten.

‘Dominee heeft mooi gesproken,’ zei de ouderling.

Het was niet duidelijk of hij tegen Gerard of tegen de dominee sprak. De burgemeester hoorde het. Hij trok een zuinig gezicht, zijn bovenlip krulde omhoog en er verscheen een ironisch lachje rond zijn mond.

‘Het had wel wat minder gekund,’ zei hij. Zijn donkere stem straalde gezag uit.

‘Willem, hoe bedoel je dat?’ stamelde Hemelrijk.

‘Zoals ik het zeg, je had niet over zelfmoord hoeven te beginnen.’ Hemelrijk keek hem ontzet aan. Croon haalde zijn schouders op en draaide de dominee de rug toe en wendde zich tot Gerard. ‘Ik kom binnenkort wel even bij je aanlopen, we moeten het sowieso nog over Nero hebben.’

‘Die loopt niemand in de weg.’

De burgemeester gniffelde.

‘Dat had ik ook niet verwacht. Maar goed, Gerard, je hebt de boerderij nu helemaal voor jezelf. Lukt het allemaal een beetje? Kun je het werk aan?’

‘Jazeker, ja dat lukt wel.’

‘Mooi, nou ik stap maar eens op, want (Hij keek snel naar de dominee die met zijn ouderling stond te smoezen) ik geloof niet dat men hier op mijn mening zit te wachten. Die koffie hou ik nog wel tegoed.’ Hij schudde Gerard de hand. ‘En uh, trek je niks aan van al dat geroddel om je heen. Gods wegen zijn ondoorgrondelijk.’

Toen de burgemeester weg was begonnen de mensen op Gerard af te komen, om hem te condoleren en moed in te spreken. Zo ook zijn oude buren, de Akkermannen.

‘Bevalt het werk bij Veerkamp je?’ vroeg Gerard.

‘Gaat wel,’ antwoordde Menno Akkerman. Hij was een rijzige man met grijs haar en een kalend hoofd. Hij torende boven Gerard uit. Gelukkig waren zijn dochters niet zo lang. ‘Ik ben blij dat ik niet elke dag meer hoef te melken. Hoe gaat het met jou? Druk zeker en nu helemaal, nu je er alleen voor staat.’

‘Ik ga een nieuwe schuur bouwen. Als je niet uitbreidt, overleef je het op den duur niet.’

‘Da’s waar.’

Gerard keek hulpeloos om zich heen. Bertha en Anna waren nergens te bekennen. ‘Maar ik mis jullie wel, zei hij, dat je zo eens even komt aanlopen.’

‘Je hebt ons land erbij, ik kan me voorstellen dat je nu meer koeien wilt.’

Gerard haalde zijn schouders op. ‘Het moet wel. Hoe gaat het met de meiden?’
‘Prima, Anna werkt bij de burgemeester in de huishouding.’

‘Dat wist ik niet.’

‘Nog maar net en het bevalt haar prima.’ Gerard knikte. ‘En Bertha bij de Kalkwieke.’

‘Is dat nodig?’

‘Hoezo?’

‘Nou, gewoon,’ antwoordde Gerard terwijl hij zijn schouders ophaalde, ‘ze verdient iets beters dan die kroeg. Je moet Joop Hartman in de gaten houden met je dochter. Die boksersneus ken ik langer dan vandaag, die deugt niet hoor.’

Akkerman zuchtte. ‘We zullen wel zien. We hebben het allemaal moeilijk.’

‘Ja, zal wel niet meevallen bij Veerkamp, druk op je werk?’

‘Als meewerkend voorman heb je het altijd druk,’ antwoordde Anneke Akkerman voor haar man. Deze knikte bevestigend en wilde wat zeggen, maar voor het zover kwam trok Gerard bakker Bos aan zijn mouw die vlak langs hem heen liep met een kop koffie en een stuk koek.

‘Christiaan, hoe is ’t met jou?’

‘Dat moet ik jou vragen, toch? Met mij is ’t wel goed.’ Het kopje trilde in zijn hand. De plak koek dreigde van het schoteltje te vallen. Hij kon hem net op tijd grijpen en nam er grijnzend een hap uit. ‘’Koek van de concurrent,’ zei hij met volle mond.

‘Smaakt-ie?’

‘Hm, te veel sukade.’ Hij lachte weer. ‘Koekfabriek, broodfabriek.’

‘Maak je niet druk, jij bakt het lekkerste brood van het hele dorp.’

‘We werken ons de pleuris maar geld verdienen, ho maar.’

‘Margje niet meegenomen?’

Christiaan schudde zijn hoofd. ‘De vrouw had er geen zin in, kan niet tegen begrafenissen, zegt ze.’

‘Nou, die is tenminste eerlijk.’

‘Maar ze had het ook veel te druk, met dat rotweer fiets je je helemaal het apelazarus en je weet zelf wel, niet alle boeren zijn zoals jullie. Je vader was een goed mens, Gerard. Jullie waren met zijn tweeën dan wel niet de grootste broodeters, maar goeie klanten waren jullie wel.’

Gerard werd aangeschoten door iemand die hem de hand begon te schudden. Christiaan Bos liep verder en ging bij een groepje mannen staan, die geen van allen aandacht aan hem besteedden.

De eerste mensen begonnen al op te stappen toen Emma Mulder hem eindelijk aansprak. Emma was zijn huishoudster, was althans de huishoudster van zijn vader geweest sinds het overlijden van zijn moeder ruim twee jaar geleden. Ze woonde vlakbij hem aan de rand van een bosje.

‘Zal ik straks met je meegaan naar huis?’

‘Nee, hoeft niet.’

‘Moet Klaas je helpen, zal ik hem sturen?’ Klaas was haar zoon, zo stom als het achtereind van een varken en nog agressief ook bij tijd en wijle.

‘Nee, ik red me wel.’

Emma klakte zachtjes met haar tong. ‘Nou, dan ga ik maar eens naar huis.’

Toen Gerard ten slotte buitenkwam stond de zon al laag aan de hemel. Er hingen flarden mist boven de velden. Aan de winter leek dit jaar geen einde te komen. Hij drukte zijn pet steviger op zijn hoofd. Zo leek hij net zijn vader. Ergens achter hem sloeg een portier dicht en klonk het krassende geluid van een startmotor. Hij keek niet om maar vervolgde zijn weg door de weilanden om weer bij de vaart aan te komen. Hij pauzeerde even op de vlonder, keek ditmaal niet in het water, maar om zich heen. Overal in het land stonden graafmachines die bezig waren met de aanleg van de nieuwe snelweg. Voor hem lag zíjn boerderij met het bemoste rieten dak en de zwart geteerde schuren. Op de plaats waar de boerderij van Akkerman had gestaan was de bouw van een viaduct begonnen.

Thuisgekomen trok hij een blauwe overall aan. Toen hij de deur van de koestal opentrok sloeg de damp van de warme beesten hem in het gezicht. Alle koppen draaiden zijn kant op, een koe begon zachtjes te bulken.

2

Het Witte Huis is een in koloniale stijl gebouwde villa, hoge ramen en balkons rondom. Een statige oprijlaan en een vlekkeloos gazon dat nu in het prille voorjaar volstond met sneeuwklokjes en krokussen. Je kunt voor het huis langsrijden tot aan het machtige voorportaal met pilaren die aan een Griekse tempel doen denken. Het huis is in de negentiende eeuw gebouwd door een vervenersfamilie die later naar Amerika emigreerde.
Het is de ambtswoning van burgemeester Croon. Deze zat in de serre aan de ontbijttafel. De bomen in het park waar hij op uitkeek waren nog kaal, maar de zon scheen en had al wat kracht. De burgemeester stroopte zijn mouwen op, streek door zijn haar en pakte de krant van tafel. Op de voorpagina prijkte een foto van John Lennon en Yoko Ono in bed in het Amsterdamse Hiltonhotel. Willem Croon schudde zijn hoofd. ‘Peace,’ mompelde hij en herhaalde dat woord een paar maal terwijl zijn zoon bij hem ging zitten. Croon keek misprijzend naar de jongen en vervolgens op zijn horloge. ‘Rutger, wat heb je nóu weer aan? Had jij niet allang op weg naar school moeten zijn?’

Rutger bezag zijn paarse corduroybroek, haalde zijn schouders op en streek zijn lange haar achter de oren.

‘Waar is Anna?’

‘Geen idee, vraag je moeder maar.’

Croon gaf een tik op de krant die hij naast zijn bord had neergelegd.

‘Hij is beroemder dan jij, pa. Jaloers?’

‘Dat eeuwige geprotesteer, wie wordt er wijzer van?’

‘Die Amerikanen denken dat ze de hele wereld maar naar hun hand kunnen zetten.’

‘Wou jij soms dat de communisten hier de baas worden?’

‘Ach, als de hele wereld communistisch werd, was dat probleem ook weer opgelost, hoefden we ook geen oorlog meer tegen elkaar te voeren.’

De vader schudde zijn hoofd. ‘Waar blijft je moeder toch?’

‘Geen idee.’ De jongen begon een boterham te smeren. Hij vouwde hem dubbel en werkte hem snel naar binnen. Nam een laatste slok koffie en stond op. ‘Sorry pa, maar ik moet nu echt rennen,’ en weg was hij.

Willem Croon zuchtte diep en pakte de krant weer op. Hij hoorde een auto starten en daarna het roffelende geluid van opspattend grind, even later gevolgd door gierende remmen en een harde klap, een kreet (‘Oei!’) en geluid van staal op staal, en vrijwel onmiddellijk daarop een harde plons. Croon schoot overeind, zijn eerste reactie was naar het raam te rennen, maar de serre zat aan de achterzijde van het huis en dus stoof hij de kamer door naar de voordeur. Halverwege de gang kwam hij zijn vrouw tegen. ‘Wat gebeurt daar?’ riep ze. ‘Rutger!’ Croon rukte de voordeur open. Rutgers auto stond dwars over de weg, erachter stond al een andere auto stil, en in de vaart langs de straat was een Eend aan het zinken. De bestuurder stak met zijn bovenlijf uit het open dak. Het leek net alsof hij de wagen van zich afduwde, de diepte in. Croon rende de oprijlaan naar de straat af met zijn vrouw achter zich aan. Toen ze bij de vaart aankwamen was de Eend al bijna helemaal onder water verdwenen terwijl een blonde jongen, geholpen door Rutger, op de wal klom. Zijn natte kleren zaten als gegoten rond zijn lichaam, zijn haar hing voor zijn gezicht. Hij veegde de slierten uit zijn ogen en richtte zich tot het burgemeestersechtpaar.

‘Burgemeester,’ groette hij, nog nahijgend van de schrik en de inspanning.

‘Mijn vrouw,’ zei de burgemeester, wijzend op zijn vrouw.

‘Henry, Henry Maartens,’ stelde de jongen zich voor.

‘’t Is nog helemaal geen weer om nu al een duik in het water te nemen,’ zei Croon.

‘Willem, zoiets zeg je toch niet! Rutger, is alles goed met je?’

‘Ja, mama.’ Maar Rutger keek beteuterd naar zijn auto die aan de voorkant helemaal in elkaar zat.

‘Kom jongen, kom gauw mee naar binnen,’ zei mevrouw Croon zich tot Henry Maartens wendend, ‘je vat nog kou.’

Zij begon terug te lopen naar huis en Henry volgde haar.

De burgemeester was reeds begonnen het verkeer te regelen. Hij liet de auto’s die achter de wagen van Rutger stil waren komen te staan doorrijden terwijl hij het verkeer van de andere kant zolang tegenhield.

‘Wacht,’ riep hij zijn vrouw na, ‘ik ga met jullie mee. Rutger, jij wacht hier op de politie, die helpt je wel je auto aan de kant te zetten.’

De politie kwam met twee man in een witte Kever. De agenten hadden het zwaailicht aangezet om de plaats van het ongeluk zo snel mogelijk te bereiken. Ze hielpen Rutger zijn MGB in de berm te parkeren zodat het verkeer weer ongestoord verder kon.

‘Er ligt dus een gezonken Deux-Chevaux in het kanaal?’ vroeg een van de agenten.

‘Ja, van Henry Maartens.’

‘Maartens?’ vroeg de agent, de naam langzaam uitsprekend alsof hij hem goed wilde proeven.

‘Een nieuwe leraar in het dorp.’

‘Je kent hem?’

‘Ja, maar nog nooit echt met hem gepraat. Hij is mee naar binnen met mijn ouders, als je hem wilt spreken –’

De agent knikte. Tegen zijn collega zei hij: ‘Als jij nou hier blijft, dan ga ik mee naar binnen om proces-verbaal op te maken, alright?’

‘Ah, Frank,’ begroette de burgemeester de agent. ‘Frank Verbeek, mevrouw,’ stelde deze zich voor. Daarna schudde hij de hand van Henry Maartens die met een handdoek zijn haar stond droog te wrijven. Hij had inmiddels droge kleren aan.

‘Mijn mooiste broek, én mijn sweater,’ riep Rutger uit. ‘Ma!’

‘Geen paniek, je krijgt ze ongeschonden terug,’ zei Henry met een schuchter lachje.

‘Het spijt me,’ zei Rutger tegen Henry, ‘van je auto, maar die van mij zit ook behoorlijk in de kreukels.’

Agent Verbeek nam zijn pet van zijn hoofd en krabde door zijn haar met dezelfde hand als waarmee hij de pet vasthield, waarna hij hem weer terugzette. Hij keek onzeker van de een naar de ander. Hij was jong, niet veel ouder dan de twee jongens die elkaar welwillend opnamen.

De burgemeester nodigde de agent uit bij hem aan tafel te komen zitten. Hij schoof wat spullen aan de kant. ‘Komen jullie er ook maar bij, jongens, heb je pen en papier nodig, Frank?’

‘Ik heb mijn boekje bij me, burgemeester.’

‘Helena, komt Anna vandaag niet?’ vroeg Croon aan zijn vrouw die koffie aan het inschenken was.
‘Ze komt wat later, haar vader schijnt ziek te zijn.’
‘Niets ernstigs, hoop ik.’

‘Zal wel niet,’ mompelde Helena zonder op te kijken.

Terwijl de agent bezig ging proces-verbaal op te maken (‘Het is een behoorlijk ongeluk, jongens, dat moet goed op papier komen, anders krijgen jullie problemen met de verzekering’), stond de burgemeester op, nam zijn koffie en de krant mee en ging een eindje verderop in zijn gemakkelijke stoel zitten. Hij wierp nogmaals een misprijzende blik op de foto van de twee hippies in bed en sloeg de pagina om. Zijn humeur werd er niet beter op toen hij de foto zag die op de volgende pagina stond. Eigenlijk was er maar weinig op te zien, een afgegraven walkant, een dragline, een stuk van de vaart dat droog was komen te liggen. Op nog geen vijf kilometer van het dorp was men al begonnen de vaart dicht te gooien. De burgemeester gluurde over zijn krant heen naar de drie mannen die druk met elkaar in gesprek waren en af en toe een slok koffie namen.

Zijn zoon stak een sigaret op en bood de anderen er ook een aan. De agent sloeg hem af maar Henry Maartens accepteerde hem graag.

Croon kuchte en ritselde luidruchtig met de krant totdat hij de aandacht had getrokken.

‘Maartens,’ begon hij, om indruk te maken van achteruit de keel, ‘Henry, jij bent toch degene die zo faliekant tegen het dempen van de vaart is?’

‘Dat klopt, burgemeester.’

Rutger keek zijn vader verbaasd aan.

‘Wat is dat nou voor een onzin. Je weet toch dat ze al vergevorderd zijn met het dempen van de vaart?’ Croon zwaaide met de krant die hij met beide handen vasthield. ‘Moet je deze foto eens zien, dat duurt niet lang meer, dan gaan ze hier ook aan de gang.’ Henry Maartens leek overrompeld. ‘Maar vertel dan eens,’ ging Croon verder, ‘waarom zou je in vredesnaam die stinkvaart open willen houden?’

‘Stinkvaart? Omdat het water niet meer kan doorstromen. Stilstaand water gaat stinken,’ zei Henry.

‘Gebrek aan zuurstof,’ wist Rutger.

‘Die vaart is cultureel erfgoed,’ beweerde Henry. ‘Daar moet je voorzichtig mee omgaan. Zoveel cultuur hebben jullie hier niet.’

‘Hm,’ bromde Croon, ‘cultuur, een modewoord. Ons dorp bestaat al meer dan honderdvijftig jaar, we hebben hier een toneelvereniging, een operettevereniging, een kunstkring, een uh –’ Hij kon zo snel niet op meer zaken komen die de moeite waard leken, maar ging dapper verder: ‘Nou ja, zeg nou zelf, die boeren hier zitten toch ook niet te springen om kunst en cultuur. Die gaan toch het liefst naar de kerk, nietwaar?’ Hij lachte om zijn eigen grap maar niemand lachte mee. Hij stond op en liep naar het dressoir aan de andere kant van de kamer, opende een van de deurtjes en haalde een gepoederde bolknak tevoorschijn. ‘Hou op jongen, een kanaal kan toch geen cultureel erfgoed zijn,’ zei hij terwijl hij pufjes rook de lucht in zond. Hij ging weer in zijn leunstoel zitten. ‘Cultureel erfgoed, ik hoop werkelijk dat jullie ophouden met die flauwekul. Wat we nodig hebben is een goede autoweg die het dorp verbindt met de buitenwereld. De industrie moet hier een kans krijgen. Het dorp moet economisch tot bloei komen. Money makes the world go round.’

‘Pa, je praat je zakenvriendjes na.’

De agent stelde nog wat vragen en klapte vervolgens zijn opschrijfboekje dicht. ‘Ik weet genoeg. De verzekering mag met ons contact opnemen.’

Henry ging voor het raam staan. In een eikenboom sprong een eekhoorntje van tak op tak naar beneden. Hij volgde het diertje totdat het tussen de krokussen op de grond verdween. De burgemeester stond besluiteloos aan de andere kant van de kamer en bestudeerde zijn boeken alsof hij op zoek was naar een bepaald exemplaar. Rutger was aan tafel blijven zitten en staarde naar Henry’s rug. Zíjn spijkerbroek met wijde pijpen zat de beginnende leraar te strak en zijn groene sweater werd behoorlijk uitgerekt vanwege dat brede bovenlijf. Over ongeschonden terugkrijgen gesproken.

‘Het is hier mooi in het voorjaar,’ zei Henry.

‘In de winter is het een kale bende,’ zei Rutger terwijl hij zijn haar met een ruk uit zijn ogen haalde. Die meisjesachtige beweging ergerde de burgemeester altijd mateloos. Hij wilde er wat van zeggen maar hield zich in.

Helena kwam de kamer weer binnen met in haar kielzog het dienstmeisje Anna. Helena droeg een beige mantelpakje. Alles zat keurig op zijn plek. De naden achter op haar nylons liepen loodrecht naar boven haar rok in. Haar bruine haar lag in onberispelijke golven op haar hoofd.

‘Het spijt me, mannen, maar ik moet er vandoor.’

‘O ja, de plattelandsvrouwen,’ zei de burgemeester. Helena had zich al omgedraaid. ‘Veel plezier,’ riep hij haar nog na terwijl zij de deur achter zich dicht liet vallen. ‘Mijn vrouw is voorzitster van de Plattelandsvrouwenbond,’ legde hij Henry uit die naast hem was komen staan en Anna aanstaarde.

‘Aha,’ zei Henry en knikte Anna toe.

De burgemeester besloot hen aan elkaar voor te stellen. ‘Of hadden jullie al eens met elkaar kennisgemaakt?’ vroeg hij toen hij klaar was met aan de een uit te leggen wie de ander was. ‘Nee, nee, zeker niet,’ antwoordden ze in koor. ‘Anna’s vader had een boerderij op de plek waar ze nu een viaduct aan het bouwen zijn,’ voegde Croon er nog aan toe.

‘Zo, dus jullie zijn je boerderij kwijt,’ zei Henry. ‘Slachtoffers van de vooruitgang, of zie ik dat verkeerd?’

Anna tuitte haar lippen en schudde haar hoofd. Ze pakte met beide handen haar haar bij elkaar en veegde het in een staartje naar achteren. Ze had van nature een roomblanke huid. Dit in tegenstelling tot Henry die atletisch gebouwd was en een gebruind gezicht had. Hij was ongeveer even lang als Anna. Ze konden elkaar recht in de ogen kijken en Henry knikte haar toe alsof hij haar wilde aanmoedigen iets terug te zeggen.

‘Het valt wel mee,’ zei ze.

‘Ik hoorde dat je vader ziek is?’

Anna keek hulpeloos om zich heen. ‘Ja, hij denkt dat hij kanker heeft.’

‘Zo.’ Henry trok een medelijdend gezicht.

Ook voor de burgemeester was dit nieuws. ‘Dat meen je niet,’ reageerde hij geschrokken.

‘Hij is vandaag naar het ziekenhuis om zich te laten onderzoeken.’

‘Wat voor uh... kanker?’ Croon kreeg dat woord maar moeilijk over zijn lippen.

‘Als hij kanker heeft, moet het longkanker zijn,’ antwoordde Anna met opgeheven hoofd alsof het toch wel iets bijzonders was, alsof zo’n ziekte in de familie je op de een of andere manier belangrijker maakte. Mensen gingen om je geven. Ze nam Henry van top tot teen op.

‘Nou, laten we hopen dat het meevalt,’ zei de burgemeester met warmte in zijn stem. ‘Hou ons op de hoogte, hè.’ Anna knikte. ‘Waar hadden we het ook al weer over? O ja, dat het hier in de omgeving zo mooi is. Het landschap is hier nog ongerept. Weilanden aan de noordkant tot aan de rivier en akkerland ten zuiden van het dorp, en hier en daar nog stukjes bos die tijdens het vervenen zijn blijven staan. Het is hier heerlijk jagen,’ voegde hij er achteloos aan toe.

‘Jagen?’ Henry keek onthutst van Anna naar de burgemeester en weer terug.

‘Jij hoort toch niet bij die mensen die denken dat jagers er voor hun plezier maar wat op los knallen?’

Om zich een houding te geven nam Henry een boek uit de boekenkast en bladerde er wat in. Daarna klapte hij het dicht en zei: ‘Ik zou niet weten hoe je het anders zou moeten noemen.’

Anna vond het nu tijd worden de kamer uit te gaan. Toen ze weg was zei de burgemeester: ‘Je weet toch dat de jacht in Nederland stevig aan regels is gebonden?’
‘Zoals alles in dit land,’ mompelde Henry, ‘maar wie trekt er zich iets van aan?’

‘Je mag hier alleen jagen in het jachtseizoen en alleen maar op bepaalde dieren zoals eenden, fazanten, houtduiven, patrijzen, hazen en konijnen. En je moet over een jachtterrein beschikken, meestal land van een boer met wie je afspraken gemaakt hebt.’

‘Waar jaagt u dan?’
‘Op het land van Van Zandt. Die heeft een boerderij aan de andere kant van de vaart, een jonge vent, heeft kortgeleden zijn vader verloren, misschien ken je hem?’

Henry schudde zijn hoofd. Hij zette het boek dat hij nog steeds in de hand had terug in de kast en streelde even met zijn vingertoppen over een rijtje boeken.

‘Literatuur, allemaal gelezen?’ Het kwam er bewust of onbewust nogal smalend uit.

De burgemeester was langer dan Maartens. Hij strekte zijn rug en nam de jongeman vanuit de hoogte op.

‘Ach, meneer Maartens, het werkelijke leven is belangrijker dan literatuur.’

‘Je kunt van de werkelijkheid literatuur maken,’ antwoordde Henry.

Croon keek op zijn horloge. ‘Over de werkelijkheid gesproken, ik moet er als een haas vandoor, men zit op me te wachten op het gemeentehuis. En jij jongen (Hij richtte zich nu tot zijn zoon) moet jij niet naar school?’

‘Hoe? Ik heb toch geen auto.’

‘Op de fiets misschien of voor mijn part met de bus.’

‘Ik geloof dat ik maar een dagje thuisblijf.’

‘O god, op míj zit een klas te wachten,’ zei Henry.

‘Ga jij eerst maar rustig naar huis om je te verkleden,’ zei Croon. ‘Ik bel de school wel even.’

Rutger keek verbaasd naar zijn vader.

‘Zou je mijn school dan ook willen bellen?’

Croon trok de knoop van zijn das aan. ‘Waar is mijn jasje?’ vroeg hij om zich heen kijkend.

Zijn beige colbertje hing over de rugleuning van de stoel waar hij op had gezeten. Hij trok het aan, ondertussen op zijn zoon foeterend.