Onschuld

Dennis Captein

Onschuld

Copyright © Uitgeverij Nobelman en Dennis Captein
Grafische ontwerp: Erik Straver (www.sevenwords.nl)

Foto Dennis Captein en Martine de Bruin: Michel ter Wolbeek (www.DeBeeldredacteur.nl)

Uitgeverij Nobelman (www.nobelman.nl)

Eerste druk april 2014

ISBN 978-94-91737-55-8

NUR 301

Alle rechten voorbehouden.

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand en/of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere manier zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

www.nobelman.nl

Conversie e-book: Alderlane Digital Publications

Voor Hans

Gebaseerd op een waar gebeurd verhaal

Proloog

Merlijne, drieënveertig jaar, 2012

Al mijn dierbare jeugdherinneringen heb ik gebundeld in mijn memoires. Het is een handzaam boekje dat ik altijd op zak heb voor het geval ik overvallen word door nare gedachtes aan vroeger. Dat boekje werkt als een aspirine. Een paar bladzijdes lezen is vaak al genoeg voor een glimlach. Ik heb zo mijn favoriete passages. Zoals die over mijn oma Sientje. Dan zie ik oma, klein van stuk en gedrongen, zo weer voor me.

Ze ontdoet zich staand achter een eetkamerstoel van haar beige peignoir. Het kledingstuk glijdt van haar rug en haar ontblote borsten komen amper boven de rugleuning van de stoel uit. Ze doet geen enkele moeite om die achter haar handen te verbergen.

Mijn broertje Arend en ik zitten op de bank in de huiskamer, onze pyjama nog aan, de slaap uit onze ooghoeken wrijvend. Mijn pluchen beest kriebelt mijn nek. Voor onze ogen hijst oma met grote armbewegingen haar borsten in de cups. Vervolgens stopt ze watten onder de knellende schouderbanden en haakt de bustehouder vast op haar rug. Waar mogelijk probeert ze nog wat uitpuilende delen in het kledingstuk te duwen, maar deze floepen meteen weer terug.

De beha is te klein, maar volgens oma is deze de grootste die verkrijgbaar is en heeft de confectiemaatschappij nog nooit rekening gehouden met haar absurde maten.

Ik kijk naar Arend en zie dat hij oma’s handelingen met grote ogen en een opengevallen mond aanschouwt. Oma dient hem met een stoïcijnse oogopslag van repliek: ‘Kun je het zien, jongen?’

Arend schrikt op en ik moet lachen.

Bij haar en opa was het vaak een zoete inval. Wie aanbelde, kreeg een vorstelijk onthaal. Dan maalde oma koffiebonen, terwijl opa alvast de jeneverfles uit de kast haalde en de glaasjes met sigaretten en sigaren op de onderzetters plaatste. Voor we het goed en wel doorhadden was de huiskamer gevuld.

Na twee rondjes koffie was het tijd voor wat sterkers. Hierna werden de lachsalvo’s luider en de verhalen mooier. Ongeacht de ernst van de gesprekken rond oma’s salontafel waren die doorspekt met van die typische Jordanese humor. Arend en ik waren het gelukkigst als wij, zittend in een hoekje, deelgenoot konden zijn van deze huiskamertaferelen. Het was net alsof wij eerste rang zaten. Omdat gezelligheid geen tijd kent, vergat oma Sientje dan steevast onze vaste bedtijd.

We logeerden er heel graag. Het liefst samen, maar dat kwam niet vaak voor. Meestal werden wij opgesplitst als papa en mama ’s avonds weg moesten. Bij oma Sientje en opa Jantje in Amsterdam was ruimte genoeg voor ons tweeën, maar oma Annie en opa Co woonden in een kleine arbeiderswoning in Amersfoort, en daar stond maar een logeerbed.

Zo dol als ik was op oma Sientje en opa Jantje, zo dol was ik op oma Annie. En zij op mij. Zij speelt ook een hoofdrol in mijn memoires. Oma Annie kookte altijd Hollandse pot. Zes dagen per week kwam dat neer op gekookte aardappels, waarvan het restant de volgende dag werd opgebakken, wat groente en een stukje vlees of een stamppot met rookworst of vetspek. Eens per week bakte zij kaaspannenkoeken. Daar hield opa Co van. Ik niet. Ik gruwde ervan. Oma maakte daar overigens nooit een punt van. Als ik er toevallig logeerde wanneer er kaaspannenkoeken op het menu stonden, smeerde oma een boterham voor me en kreeg ik als toetje extra veel mierzoet blikfruit met yoghurt. Dat vond ik als klein meisje zo lekker!

Mijn lieve oma Annie. Tot diep in de herfst van haar leven was zij een oogverblindende verschijning. Haar ogen vond ik zelfs betoverend. Terwijl oma Sientje, die slechts twee jaar ouder was dan zij, een (overigens prachtig) getekend gezicht had, had oma Annie nauwelijks kraaienpootjes. En ze had standaard een roodbruine gelaatskleur, alsof ze net terug was van een zonovergoten vakantie, waardoor haar lichtblauwe ogen nog meer opvielen.

Over het verleden van oma Annie werd in familiekring altijd een beetje schimmig gedaan. Er werd zelden over gesproken en als ik er naar vroeg, kreeg ik een halfslachtig antwoord of werd ik genegeerd. Toch wist ik dat oma een nogal turbulent levenspad had bewandeld. Sterker, als ik de roddels moest geloven die ik als kind opving, had zij op haar veertigste al drie levens achter de rug.

Ik herinner me dat ik haar vermeende levensverhaal voor het eerst hoorde op een verjaardag van mijn moeder. Ik moet een jaar of acht geweest zijn. Mijn oudtante Goedelieke vertelde het tegen onze buurvrouw. Ze praatte met gedempte stem, alsof het een groot geheim betrof en alleen buurvrouw Beppie het mocht horen. Ik zat op de grond met waskrijt een tekening te maken en ondertussen speelde ik luistervinkje. Hoewel in de huiskamer diverse mensen hun anekdotes vertelden aan toehoorders, filterde ik de woorden van de oudtante probleemloos uit het geroezemoes.

De eerste man van oma Annie (de biologische vader van mama) was in de Tweede Wereldoorlog een Duitse officier. Nog voor de capitulatie van de Duitsers stierf hij, doorzeefd met kogels van Russische makelij. Terwijl de wederopbouw in volle gang was, opende oma aan de Amstel een kroeg en trouwde met een stamgast.

De daaropvolgende jaren brachten haar voorspoed. Totdat haar echtgenoot ernstig ziek werd. Zijn medicijnen waren zo duur dat oma’s spaargeld als sneeuw voor de zon verdween en zij haar café niet meer kon bevoorraden. Oudtante zei: ‘En een café zonder drank is als een auto zonder wielen.’

En dus raakte oma haar café kwijt. Ondanks de medicijnen stierf haar man. Oma Annie bleef berooid en met een flinke schuld aan haar huisbaas achter. Bang om met haar dochter - Evie, mijn moeder - op straat te belanden, nam ze een besluit: ze ging bij de huurbaas langs en loste haar schuld in natura af. Oudtante Goedelieke gaf buurvrouw Beppie een dikke knipoog. Tot slot fluisterde ze: ‘En toen ontmoette ze Co. Het schijnt dat hij haar uit de goot heeft gehaald.’

Dus mijn opa Co, mijn stiefopa dus, was de held in dit verhaal. Nou, daar kon ik mij als kind al niets bij voorstellen, maar nu weet ik zeker dat oudtante het uit haar dikke duim moet hebben gezogen.

Opa Co was een man met tirannieke neigingen. Hij was lang en breed, had handen als kolenschoppen en een stierennek waarin je de aderen zag pulseren. Als hij zijn entree maakte, vulde de kamer zich niet alleen met zijn gestalte maar ook met een verstikkende arrogantie die de gesprekken even stil deed vallen. In familiekring durfde niemand het aan om hem verbaal te trotseren. Opa was een opschepper. Hij meende de overtreffende trap te zijn van alles was mooi en succesvol was.

Zijn status leek even te wankelen toen hij zijn baan bij de Kinderbescherming kwijtraakte. Er gingen geruchten dat hij ontslagen was. Zelf zei opa dat hem een betere baan was aangeboden, een of andere managementfunctie bij IBM. Jaren later hoorde ik dat iemand hem daar had zien werken, op een vorkheftruck in het magazijn.

Ik heb nooit bewijs gezien van lichamelijke mishandeling, maar dat hij oma geestelijk alle kanten op sloeg, was voor mij overduidelijk. Tijdens haar huwelijk met hem stond zij in zijn schaduw, op een onderdanige, haast slaafse manier. Oma werd pas van hem bevrijd toen hij ging dementeren. Die ziekte kondigde zich nauwelijks aan. Die was er ineens. Vanaf dat moment zag ik oma opfleuren en toonde ze meer levenslust dan ooit tevoren.

Op een dag bezochten oma en Arend hem in de kliniek voor Alzheimerpatiënten. Opa keek haar aan met een wazige blik en had zichtbaar geen idee wie ze was en wat ze kwam doen. Arend vertelde me dat oma had gedaan alsof ze dat heel erg vond: ‘Ze deed alsof, ik weet het heel zeker.’

Ik omarm mijn herinneringen aan de oma’s en opa Jantje, maar mijn dierbaarste jeugdherinneringen heb ik aan mijn vader, die ook Arend heette. De prominentste hoofdstukken in mijn memoires zijn aan hem gewijd. Hij was de man die ons gezin draaiende hield. Hij was zorgzaam en sociaal en daarmee de tegenpool van mama. Hij bestierde het huis met de hulp van oma Annie, die door haar dochter was aangesteld als huishoudster. Hij organiseerde en onderhield de sociale agenda. Hij zorgde dat er geld in het laatje kwam.

Ik denk graag terug aan de momenten die ik met mijn papa doorbracht. Hij was verknocht aan korfbal en was elk jaar de trainer van mijn team. Ik hield ook van deze sport, maar korfbal was vooral mijn excuus om samen met hem te zijn. Ik koester de herinneringen aan onze gesprekken, maar net zo goed aan onze stiltes, zijn aanwijzingen, de wijze waarop hij een team smeedde, zijn vermaningen, zijn complimenten, zijn manier van lopen en kijken, zijn grappen en grollen, zijn oprechtheid, zijn opbeurende woorden en zijn vaderlijke gezag.

Er zijn meer goede herinneringen. In mijn latere jeugd aan Louis, de vriend van Colinda, mijn zus die zeven jaar ouder is. Daarvoor aan mijn zus Giselda, zes jaar ouder, die jegens mij iets halsstarrigs en vijandigs had, maar met wie ik als klein meisje een verbondenheid voelde die verder ging dan de gemiddelde band tussen twee zussen. Aan Arend, die een jaar jonger is dan ik. Aan de vriendjes en vriendinnetjes op de diverse scholen. Aan de met suiker doordrenkte havermoutpap van oma Sientje. Aan de golden retriever van onze buurman, die mij altijd kwispelend benaderde voor een aai over zijn kop. Aan de zomers op de camping en de winters op de Friese doorlopers.

In mijn boek staan niet alleen mijn belangrijkste herinneringen. Ook de kleine, die voor anderen misschien onbeduidend lijken, heb ik beschreven. Die tel ik namelijk mee. Ze geven toch een beetje extra tegenwicht aan de nare.

Het gekke is dat geen enkele herinnering dateert van voor mijn zevende. Mijn psycholoog, Bart-Jan, heeft mij uitgelegd dat dit in mijn geval heel normaal is, maar ik blijf het bizar vinden dat dit stukje verleden een zwart gat is. Terwijl andere mensen fragmenten kunnen oproepen uit hun jongste jeugd, kan ik me daar niets van herinneren. Ik heb een foto van een schoolklas, waarop vier- en vijfjarige jongens en meisjes in drie keurige rijtjes poseren voor de fotograaf. Aangevoerd door ene juffrouw Alie. Als ik de gezichten bekijk, gaat er geen enkel belletje rinkelen.

We hadden thuis maanvisjes in een aquarium, die ik volgens oma Annie altijd veel te veel watervlooien en pekelkreeftjes voerde. In de buurt was een trapveldje, waar Arend en ik vaak te vinden waren en waar schijnbaar een doeltje met een kapot net stond. Er waren ruzies tussen mama en bovenbuurvrouw Jans; mama zou regelmatig met een bezemsteel tegen het plafond hebben gebonkt omdat ze vond dat zij teveel herrie maakte.

Het zegt mij allemaal niets.

Het is alsof mijn leven pas begon toen ik zeven jaar was. Om precies te zijn in die regenachtige herfstnacht. De nacht waarin ik ontwaakte en schrok, omdat ik opa Co naast mijn bed zag staan.

Naakt.

Deel 1

Merlijne, van haar zevende tot haar twaalfde jaar

(1976-1981)

1

Ik had geijld. Nu was ik wakker. Mijn dekbed was halverwege mijn lichaam teruggeslagen en ik had het warm en koud tegelijk. Dokter Van Asselt boog zich over mij heen, nam mijn temperatuur op, luisterde door een slangetje, legde een houten spateltje op mijn tong en scheen met een lampje in mijn ogen.

‘Ben je misselijk?’, vroeg hij.

Ik schudde mijn hoofd. Langzaam, want anders ging mijn hoofd bonken.

‘Heb je ergens pijn?’

Onderin mijn buik.

‘Heb je vandaag al wat gegeten?’

Papa gaf voor mij het antwoord: ‘Nee, ze drinkt wel. Niet veel, maar wel wat.’

‘Dat is het belangrijkste, dat ze voldoende drinkt. Water, melk, limonade, geeft u haar maar waar ze trek in heeft. Ze moet natuurlijk ook eten, maar dat komt vanzelf wel weer. Ze geeft het wel aan als ze honger heeft.’

‘Wat heeft ze, dokter?’, vroeg papa.

‘Merlijne heeft een flinke griep te pakken, met hoge koorts. Veertig graden is op zich niet zorgelijk, maar ik wil wel dat u mij belt als de koorts hoger wordt. Neemt u om de twee uur haar temperatuur op. En ze moet in bed blijven totdat de koorts zakt.’

Ik was afgelopen nacht wakker geworden. Ik lag op mijn rug, met mijn gezicht naar de muur gedraaid. Met mijn ogen open draaide ik mij om en schrok mij toen een hoedje. Ik zag twee knokige knieën en witte, harige bovenbenen. Ik keek op en zag een piemel!

Ik had die van papa wel eens gezien, als hij stond te douchen of in zijn slaapkamer, wanneer hij zich omkleedde. Zijn piemel hing dan naar beneden.

Maar deze piemel was groter en stond recht vooruit.

Een gedaante hurkte naast mijn bed en drukte een hand op mijn mond.

Opa?

Opa Co keek mij met rare ogen aan. Venijnige ogen, wilde ogen. Ik voelde zijn hand onder mijn nachtjapon tussen mijn benen. Het was een ruw soort gewroet. Het deed pijn en ik begon van schrik wild te trappen. Ik wilde ook schreeuwen, maar dat ging niet. Zijn grote hand smoorde elk geluid dat ik probeerde voort te brengen.

Met zijn andere hand greep hij mijn beide enkels vast en zo hield hij mijn benen in bedwang.

‘Stop daarmee!’ Zijn stem was dwingend, maar hij sprak niet luid.

Ik werd bang van hem.

Hij liet mijn enkels los en ik durfde geen vin meer te verroeren. Zijn hand drukte nog altijd op mijn mond, maar nu ook tegen de onderkant van mijn neus. Ik merkte dat ik moeite had met ademhalen.

Opa wierp het dekbed van mij af en kwam op me liggen. ‘Als je tegensputtert, zal het je bezuren! Begrepen?’

Hij haalde zijn hand van mijn mond en ik kreeg weer lucht.

Hij kuste me. Eerst op mijn wang en in mijn nek. En toen… kuste hij mijn mond.

Ik werd paniekerig en schudde mijn hoofd heen en weer.

‘Rustig!’, beval hij.

Ik hield mijn hoofd prompt stil en kneep mijn ogen dicht. Ik voelde zijn tong. Die probeerde hij in mijn mond te duwen. Gatver! Ik perste mijn lippen hard op elkaar.

Zijn knieën drukten mijn benen uit elkaar. Ik voelde zijn hand weer tussen mijn benen. Mijn onderbroek schoof opzij.

Het laatste wat ik mij kon herinneren was die pijn. Die pijn was zo verschrikkelijk! Het duurde secondelang. Daarna werd alles zwart.

Het volgende moment werd ik wakker en was het schemerig geworden. Ik bleef stil liggen en vroeg me af of het een vreselijke droom was geweest.

De pijn doemde op. Het was een andere pijn. Vannacht voelde het alsof mijn lichaam van onderen uit elkaar werd gescheurd. Nu voelde het daar beurs en branderig.

Het was geen nachtmerrie geweest.

Mijn voorhoofd zweette en ik rilde over mijn hele lijf. Ik kon er niet mee stoppen. Opa haalde zijn neus op. Ik keek en zag dat hij op mijn bed zat. Ik wilde vluchten, maar kon geen kant op. Hij hield zijn wijsvinger voor zijn getuite lippen. ‘Ssst.’ Zijn haren waren nat. Hij had gedoucht en zijn kleren aan. Op zijn schoot lag een gevouwen laken. Hij ging staan, tilde mij op, legde mij op de grond en haalde het hoeslaken eraf. Er zaten donkere vlekken op. Hij drapeerde een schoon laken over mijn matras.

‘Ga maar weer op bed liggen.’

Ik probeerde op te staan, maar zakte halverwege in elkaar. De pijn schoot als een bliksemschicht door mij heen. Op de grond tilde ik mijn knieën op en begon zachtjes te huilen.

‘Ssst!’

Ik huilde verder zonder geluid.

Opa tilde mij op, hielp mij in bed en begon te praten. Rustig en bedachtzaam. Dat het vaker ging gebeuren. Dat de pijn minder zou worden. Dat ik er zelfs van zou gaan genieten. Dat ik hem moest vertrouwen. Dat niemand mocht weten dat wij dit deden. Wat er met mij zou gebeuren als ik het toch tegen iemand vertelde.

Hij stond op en vertrok. De vlizotrap kraakte onder zijn gewicht.

Even later hoorde ik de vlizotrap weer. Oma stak haar hoofd door het luik en zei: ‘Lieverd, ik hoor van opa dat je ziek bent?’ Ze klom de zolder op en kwam naar mij toe. Haar hand voelde mijn voorhoofd. ‘Je hebt koorts.’

Ik keek haar met betraande ogen aan en wilde wat zeggen. Maar ik zei niets.

‘Zal ik papa bellen en zeggen dat hij je moet komen halen?’

Ik knikte. Ik wilde heel graag dat papa mij kwam halen.

Papa liet de dokter uit. Ik hoorde geklingel van kleerhangers en gedempte stemmen. De deur naar de galerij klikte open en dreunde daarna dicht.

Hij liep mijn slaapkamer binnen en boog over mij heen. Behoedzaam haalde hij wat bezwete slierten haar uit mijn gezicht en streek die achter mijn oor. ‘Jij blijft voorlopig in je bed. Geen korfbal, maar ook geen school voor jou de komende dagen.’ Papa gaf me een kus op mijn voorhoofd. ‘Probeer maar te slapen. Ik kom straks weer even bij je kijken, goed?’

Ik was verward en probeerde mijn gedachten op een rij te krijgen. Wat niet lukte. Er schoot van alles door mijn hoofd, maar geen enkele gedachte was compleet. Ik wist op welke school ik zat, maar niet in welke klas. Ik wist dat ik klasgenootjes had, maar had geen idee wie dat waren. Ik wist dat ik op korfbal zat en dat mijn wedstrijdtenue blauw was. Ik wist ook dat papa mijn trainer was en wat een training was, maar ik kon mij geen enkele training herinneren. Ik wist wie mama was en dat ik haar vaak niet zo aardig vond, maar waarom ik dat vond, dat wist ik dan weer niet.

Ik wist veel dingen niet. Of wist ik ze niet meer?

De scharnieren van mijn slaapkamerdeur piepten. Giselda stak haar hoofd door de opening. Ze was boos op mij. Dat wist ik nog. Ik wist alleen niet waarom.

Ze keek me aan met een schichtige blik.

Toen verdween ze weer.

2

Ik lag nu al een week ziek in bed en Giselda had zich niet meer in mijn kamer laten zien. Colinda wel, elke dag wel een paar keer. En Arend sliep bij mij op de kamer, dus hem zag ik ook vaak.

Naast mij stond Minnie Mouse. Als zij afging, moest ik op een van haar zwarte oren drukken. Dat deed ik dan zo snel mogelijk, want mijn wekker maakte flink wat kabaal. Nu stond die uitgeschakeld. Ik keek hoe laat het was, want ik kon al klokkijken.

Ik was zo moe! Dat snapte ik niet. Ik was al een hele week moe. Een keer had ik geprobeerd op te staan. Dat moest van mama. Zij wilde dat ik weer aan tafel zou mee-eten. Maar ik had heel wankel op mijn benen gestaan en mama had toen gezegd dat ik maar beter weer kon gaan liggen.

Het was laat in de middag. Ik had geen honger en geen dorst. Mijn rug deed zeer. Ik rilde niet meer, maar had nog wel een beetje koorts. Arend, met wie ik de slaapkamer deelde, zat op de rand van zijn eigen bed. Ik vroeg hem: ‘Waarom is Giselda boos op mij?’

‘Dat weet je toch.’

Ik keek hem met vragende ogen aan.

‘Omdat jij bij oma Annie mocht logeren en zij niet.’

‘Dat is toch raar?’

Arend haalde zijn schouders op.

‘Dan logeert zij daar de volgende keer toch gewoon weer’, opperde ik.

‘Nee’, wist Arend, ‘want de volgende keer ga ik er logeren. Mama zei dat jij en ik vanaf nu om beurten bij oma Annie gaan logeren.’

‘En waar slaapt Giselda dan als papa en mama wat hebben? Bij oma Sientje?’

‘Heb jij soms niet geluisterd naar mama?’

‘Weet ik niet’, zei ik.

‘Giselda gaat niet meer bij opa en oma logeren. Volgens mama is ze nu oud genoeg om met Colinda thuis te blijven als papa en mama weg moeten.’

‘En als jij bij oma Annie logeert, waar logeer ik dan?’

‘Bij oma Sientje natuurlijk.’

‘Maar als mama dat wil, waarom is Giselda dan boos op mij? Is ze soms ook boos op jou.’

‘Ze is ook boos op papa en mama’, zei Arend. ‘Ze vond het gewoon ontzettend stom dat jij ineens bij oma Annie en opa Co mocht slapen. Want zij logeerde daar altijd.’

Ik kon mij niet herinneren dat zij daar altijd sliep.

Ik stelde voor: ‘Kunnen wij niet samen bij oma Sientje slapen?’

‘Jij bent echt vergeetachtig geworden, zeg! Mama heeft toch gezegd dat oma Annie en opa Co het gezellig vinden als wij vanaf nu ook bij hen komen logeren.’

‘Dus ik ga de volgende keer bij oma Sientje logeren?’

Arend knikte.

‘En dan weer bij oma Annie.’

‘Ja slimpie.’

‘Kan ik niet iedere keer bij oma Sientje slapen en jij bij oma Annie?’ Ik schrok van mijn vraag.

Arend dacht even na. Toen zei hij: ‘Nee!’