w

Sam Shepard

The One Inside | Die Vanbinnen

Met een voorwoord door Patti Smith

Vertaald door Gerrit Brand

Uitgeverij Nobelman, 2020

Oorspronkelijke titel The One Inside

Oorspronkelijke uitgever Alfred A. Knopff, New York

Copyright © 2017 by Sam Shepard & Alfred A. Knopff | Penguin Random House LLC

Forword copyright @2017 by Patti Smith

Copyright Nederlandse editie © 2020 Uitgeverij Nobelman

All rights reserved

Nederlandse vertaling Gerrit Brand

Dank aan Emmy Wagenaar Hummelinck voor het meedenken over en corrigeren van de vertaling.

Dank aan Anton Brand voor de eindredactie.

Meer lezen over Sam Shepard? Zie de website van de vertaler.

Bij uitgeverij Nobelman verscheen ook Bespieder van de Eerste Persoon, de vertaling van het laatste boek van Sam Shepard, Spy of the First Person. ISBN 9789491737343

www.nobelman.nl

ISBN 9789491737664

NUR 302

Coverfoto: © Graciela Iturbide (Mujer Ángel, 1979)

Auteursfoto: © Brigitte Lacombe

Boekopmaak: Studio Keck

Uitgeverij Nobelman, Groningen, 2020

www.nobelman.nl

Voor

Patti Lee

Roxanne en Sandy

Walker en Hannah

Jesse en Maura

Why does no one take you aside and tell you what is coming?

Waarom neemt niemand je even apart om je te vertellen wat er staat te gebeuren?

- David Foster Wallace

Voorwoord

Er graasden vier paarden achter het hek, zwarte vlinders landden op de peren op de grond. Je kon al voelen dat de herfst eraan kwam, een gouden middag in Kentucky. Sam keek uit het raam. Ik zat aan tafel zijn manuscript te lezen.

Terwijl ik een blik op hem wierp bedacht ik dat alles wat ik van Sam wist, en hij van mij, nog steeds binnenin ons zat. Ik dacht aan een foto van ons beiden in New York City terwijl we langs een automatiek in de 23rd Street liepen, zo’n veertig jaar geleden. De foto was van achteren genomen maar het was duidelijk dat wij het waren, terwijl we op het punt stonden ieder onze eigen richting op te gaan maar met de zekerheid dat onze wegen elkaar wel weer zouden kruisen.

Het manuscript dat voor me ligt, is een geheimzinnig kompas. Alle richtingen worden aangesneden vanuit het magnetische noorden – de gemoedstoestand van de verteller. Niet in staat me ervan los te maken, lees ik de hele middag door, laverend door een mozaïek van resonerende gesprekken, veranderende invalshoeken, heldere herinneringen en hallucinatoire indrukken.

De verteller ontwaakt midden in een onstuimige gedaante- verandering. Allerlei gegevens worden door elkaar gehusseld, maar de manier waarop komt bekend voor. Het grootste deel van zijn volwassen bestaan is hij al acteur, wat hem de mogelijkheid biedt om het soort reizen te maken waar hij geen paspoort voor nodig heeft, alleen een truck, een filmscript en zijn honden, met de geur van nostalgie.

De geur van donuts, stoom, wafels en koffie verspreidde zich over de haveloze binnenplaats en verder, de onmetelijke donkere woestijn in. Zwijgzame mannen trokken enorme, zware kisten op ijzeren wielen door het grind. Af en toe wenkte of kreunde een van de figuren maar de wereld bleef raadselachtig, omsluierd en onbeschrijfelijk.

Hij droomt over zijn vader, de miniatuurman (the tiny man), die niet zo klein was. Hij beschrijft de details van zijn steeds weer terugkomende dromen met een huiveringwekkende vrolijkheid die doet denken aan Japanse manga strips. Hij probeert ervandoor te gaan, weg van zijn vader met al zijn opdringerig- heid, maar kan zich er niet aan onttrekken. Tijdframes, de gezichten van vrouwen vloeien in elkaar over. Zijn vaders jonge minnares Felicity en haar schreeuwerige moeder in een roze jas. Het te jonge, ambitieuze en ongrijpbare Chantage Meisje. Zijn vrouw die na dertig jaar wegrijdt. Ze komen en gaan en komen weer terug. Na een tijdje leer je ze kennen, het beeld dat je van ze krijgt, ingenieus opgebouwd met snelle prozazinnen, losse stukjes poëzie, monologen en dialogen. De intuïtieve taal van flakkerende home movies.

Hij houdt van zijn vrouw maar ze kunnen gewoon niet met elkaar overweg. Hij wordt verleid door het Chantage Meisje dat iets van hemzelf heeft: kijken wat voor reacties er volgen en afwegingen maken. Terugkijkend stuit hij op zijn jongere ego, die naïef verstrikt geraakt is in de netten van zijn vaders Felicity, een tragisch meisje dat, plakkerig als een toffee, maar niet kan kiezen tussen onschuld en begeerte.

Haar mond ging open en ik zag er kleine diertjes uit ontsnappen: kleine diertjes die de hele tijd binnenin haar gezeten hadden. Ze vlogen eruit alsof iets hen zou kunnen vangen en terugslepen het gevang in. Ik voelde ze landen op mijn gezicht en door mijn haar kruipen op zoek naar een plek om zich te verschuilen. Telkens als ze schreeuwde vlogen de diertjes er in wolkjes uit als steekmugjes: draakjes, vliegende vis, paarden zonder hoofd.

Zijn leven boeien, verwarren en amuseren vrouwen hem, hij is aangetrokken door hen maar ook gedwongen om ze aan zich voorbij te laten gaan. Maar ten slotte gaat het niet zozeer over de vrouwen als wel over het veranderende wezen van de verteller. We reizen mee met zijn evocatieve geest, zijn afgepeigerde hart, niet dat hij te biecht gaat maar hij is gewoon oprecht eerlijk, het kan hem niets meer schelen. De waarheid is dat hij misschien aan het veranderen is, en toch blijft hij onveranderd, de jongen die op de loop is, de volwassene die alles onder controle heeft, de woedende man wiens spieren het af laten weten.

Hij is een einzelgänger die niet alleen wil zijn, worstelend met zijn nachtmerries, rimpelingen in nachtelijke wateren, misselijk van nachten waar maar geen eind aan wil komen. Hij kent verontrustende momenten van helderziendheid, waarop hij het toekomstig verval aan ziet komen en zich stoïcijns een weg door de scherven baant. Hij is van plan gewoon te blijven leven tot hij dood gaat. Of hij zichzelf nu in een goed of een kwaad daglicht stelt doet er niet toe. Waar het om gaat is zaken goed weer te geven en de plooien recht te strijken.

Ik heb het manuscript uit. Hij ís het, min of meer, helemaal niet. Het is iemand die probeert uit te breken en zin te geven. Een lintworm die uit de maag glibbert, door de open mond, over het beddengoed, recht de desolate eeuwigheid in.

Je bent nu op reis. Je toekomst is bevroren. Je wordt met een rotgang uit het blanco onbekende de heldere, lichte wereld in gekatapulteerd.

Ik merk dat het licht veranderd is, een gepolijste schemering die ons snel inwijdt in de nacht. Ik sta op om een foto te bekijken die Sam had opgehangen, een beetje scheef, in een nis boven de gootsteen. Een gekke vrouwelijke sjamaan met een cassetterecorder.

‘Waar is die genomen?’

‘Ergens in de Sonora woestijn.’

‘Is dat echt?’

Misschien, zegt hij, maar wie weet wat überhaupt echt is.

De werkelijkheid wordt overschat. Wat overblijft zijn woorden, gekrabbeld op een zich ontrollend panorama, overblijfselen van stoffige, uit het geheugen gepelde beelden, een dodenzang van voorbije stemmen die over de Amerikaanse vlakten zweeft. The One Inside is een samengeraapte atlas, gemarkeerd door de hakken van de laarzen van iemand die instinctief met open ogen uitzwerft over uitgestrekte onaardse wegen.

Patti Smith

The One Inside | Die Vanbinnen

Die Vanbinnen

Ze hebben iets te pakken gekregen, ver weg. Vechten erom. Ja. Janken. Zitten als altijd idioot te kakelen terwijl ze de malse delen verscheuren. Hij is wakker – 5 over 5 ’s ochtends. Aardedonker. Coyotes in de verte. Moeten het wel geweest zijn. Hij is in ieder geval wakker. Staart naar de dakspanten. Even wennen aan de ‘plek’. Wakker, zelfs na een hele Xanax, in afwachting van kleine plaaggeesten – paarden met menselijke hoofden. Allemaal kleintjes alsof levensgroot niet te bevatten was. Zijn honden zijn gespannen, huilen vanuit de keuken als wilde beesten. Weer gemeen koud. Blauwe sneeuw bijtend koud op de vensterbanken: oplichtend in wat over is van de volle maan. Hij gooit de dekens van zich af met de zwier van een stierenvechter en zwaait zijn knokige knieën de gure lucht in. Hij zit bijna meteen helemaal rechtop, beide handen plat op zijn dijen. Hij probeert het steeds-veranderende landschap van zijn lichaam in zich op te nemen – waar bevindt hij zich? Welk deel? Hij tuurt naar beneden naar zijn erg dikke, blauwe, thermische wandelsokken, meegepikt van een of andere filmset. Deel van een kostuum – een of andere rol, allang vergeten. Ze kwamen en gingen, die rollen, als korte, heftige liefdesaffaires: trailers – toiletwagens – burrito’s in de ochtend – eettenten – neplimousines – hete handdoeken – telefoontjes om 4 uur ’s ochtends. Zo’n veertig jaar meegemaakt. Te groot. Moeilijk te geloven. Te uitgebreid. Hoe ben ik hierin terechtgekomen? Zijn aluminium trailer deint en schommelt heen en weer in de huilende Chinook wind. Zijn jonge gezicht staart naar hem terug via een goedkope spiegel van 10 x 10, omlijst door kale gloeilampen. Buiten schieten ze een film van sprinkhanen die in grote, wervelende kegelvormen uit de buik van een gehuurde helikopter komen vallen. Dat doen ze werkelijk. Op de achtergrond – wintertarwe, rondom zo dik als je duim, golvend in de wind.

Nu, neergestreken op de uiterste rand van zijn harde matras, beseft hij, omlaag starend naar zijn dikke blauwe sokken terwijl witte ademwolkjes in de ochtendschemer verdampen, dat alles uit is gekomen. Hij blijft gewoon een poosje zo zitten – met rechte rug. Een grote blauwe reiger wachtend tot er een kikker bovenkomt.

Het huis kraakt niet; het is van beton. Buiten kreunen de populieren. Hij voelt de kou nu niet. Het schiet door hem heen dat het al meer dan twee jaar geleden is dat zijn vrouw en hij plotseling uit elkaar zijn gegaan. Een vrouw met wie hij bijna dertig jaar samen was. Het schiet door hem heen. Foto’s. De reden? ‘Zit ik nou te jammeren?’ vraagt hij aan zichzelf met de stem van een klein jongetje. Een jongen die hij zich herinnert, maar hij is het niet zelf. Niet hijzelf, nu, rillend in blauwe thermische sokken.

––––––––––––––––––

6 uur ’s ochtends. De wind is juist gaan liggen na drie dagen lang als een razende uit het zuiden te hebben gewaaid. De lucht nu volkomen stil en veel warmer. Het huis voelt zelfs heet aan.Hij dacht – vandaag ben ik precies een jaar ouder dan mijn vader was toen hij stierf. Rare gedachte, alsof het een prestatie was in plaats van puur geluk. In plaats van een toevalligheid. Zwarte zijden lange onderbroek uittrekken. Vrouwelijk. Elektrisch-blauw statisch geknetter. Ik zie vonken van mijn borst wegschieten. Er zit elektriciteit in me. Pak al die pillen die me door een acupuncturist zijn voorgeschreven. Leg ze allemaal op een rijtje. Kleuren. Vormen. Maten. Zelfs geen idee waar ze voor zijn. Doe gewoon wat je gezegd wordt. Iemand moet er meer van weten. Doe wat je gezegd wordt. Het eerste licht kiert door de pijnbomen. Honden, vast in slaap op de keukenvloer, liggen daar uitgestrekt alsof ze midden in een galop zijn blijven steken.Koffiezetten in een oude groezelige pot. Koffiedik van gisteren weggooien. Geritsel van muizen op zoek naar warmte in de ventilatiegaten. Denken aan het antwoord van Nabokov op de vraag waarom hij schrijft – ‘aesthetic bliss’ – dat is alles – ‘esthetische gelukzaligheid’. Ja. Wat dat ook moge betekenen.

Miniatuurman

’s Morgensvroeg. Ze leveren mijn vaders lijk af in de kofferbak van een Mercury Coupé uit 1949, de achterlichten nog zwaar onder de dauw. Zijn lichaam is strak in doorzichtig plastic gewikkeld, van top tot teen. Vleeskleurige elastiekjes om de hals, middel en enkels – als een mummie. Hij is gaandeweg heel klein geworden – misschien nog maar 20 centimeter lang. In feite houd ik hem nu in de palm van mijn hand. Ik vraag hun toestemming om zijn hoofdje uit te pakken, gewoon om zeker te zijn dat hij echt dood is. Ze staan me toe dat te doen. Ze staan allemaal aan de kant, de handen op de rug van hun maatpakken, met gebogen hoofd in de rouw alsof ze zich schamen, maar je kan hen niets kwalijk nemen. Het is slim om bij hen in de gratie te blijven. Ze lijken trouwens vrij beleefd en stoïcijns nu.

De Mercury loopt stationair met een diep doordringend gedreun dat ik door mijn schoenzolen heen kan voelen. Ik doe de elastiekjes er voorzichtig af en maak zijn gezicht vrij door de krimpfolie heel langzaam van zijn neus te pellen. Het maakt een plakkerig geluid zoals linoleum dat losgescheurd wordt van zijn lijm. Zijn mond gaat vanzelf open – een vertraagde reactie van het zenuwstelsel, ongetwijfeld, maar ik zie het als een laatste ademtocht. Ik duw mijn duim naar binnen en voel zijn ruwe tandvlees. Rimpeltjes waar zijn tanden ooit zaten. Hij had bij leven ook geen tanden, althans – het leven dat ik me van hem herinner. Ik wikkel zijn hoofd weer in het plasticfolie, doe de elastiekjes er weer om, en geef hem terug, waarbij ik iedereen bedank met een hoofdknikje en de plechtigheid van de situatie probeer vast te houden. Ze nemen hem voorzichtig van me over en leggen hem weer terug in de donkere kofferbak bij de andere miniaturen. Er liggen gekrompen vrouwen aan beide zijden tegen hem aan, al hun bekoorlijke trekken zijn perfect tot in detail bewaard: hoge jukbeenderen, geëpileerde wenkbrauwen, wimpers aan elkaar geplakt met blauwe mascara, haren gewassen en gekapt, ruikend naar rijpe rietsuiker. Dat van hem is het enige kleine lichaampje dat helemaal in een strook zonlicht kijkt. Als ze de kofferbak dichtdoen wordt deze strook zwart, alsof een wolk de zon ineens verduisterd heeft.

Ze staan nu in een halve cirkel met hun gezicht naar me toe, de handen voor hun kruis geklemd, losjes en toch formeel. Ik zou niet kunnen zeggen of het ex-mariniers zijn of gangsters. Ze lijken een mix van beide. Ik groet ieder van hen tegen de klok in. Ik heb de indruk dat sommigen zelfs met hun hielen klikken, op z’n fascistisch, maar het kan ook zijn dat ik dit verzin. Ik weet niet of deze regen nu net begon of al een tijdje aan de gang is. Ik sla hen gade terwijl ze wegrijden in een lichte motregen.

Dat is het wel zo ongeveer wat ik me kan herinneren. Gepaard met dit handjevol kleinigheden gaat een vreemd knagend ochtend- wwverdriet, maar waarover, ik zou het niet kunnen zeggen.

Felicity

In een andere taal, in andere tijden, betekende haar naam ‘geluk’. Denk ik. ‘Felicity’, ik geloof dat het ‘Felicity’ was – ja, dat was haar naam. Ik had die naam nog nooit eerder gehoord – net alsof hij uit een Engelse roman kwam. Heel jong. Gezicht met sproeten. Rood haar. Beetje aan de dikke kant. Een puber nog. Altijd simpele katoenen jurkjes aan uit één stuk die eruitzagen alsof zij ze zelf gemaakt had. Ze gilde het uit als een konijn in de val als ze achterstevoren op mijn vaders lul zat. Ik had dat nog nooit gehoord, zo’n extase en ontzetting tegelijkertijd. Ik luisterde, starend naar het plafond, vanuit de kamer ernaast. Er hing een geur van eucalyptus en vaseline. Ze praatten nooit. Ik luisterde wel. Maar ze praatten nooit. Ik zou het wel aandurven daar naar binnen te gaan, gewoon naar binnen gaan en opduiken en niks zeggen. Gewoon staan staren als een zombiekind – een kind dat gewoon opduikt uit het niets. Wat zouden ze kunnen doen? Terug staren. Me eruit schoppen? Kleren aantrekken en me eruit schoppen? Ik wist wel wat ze aan het doen waren, ik wist wel dat het lekker voelde. Ik wist wel dat het lekker voelde om binnen in een ander mens te zitten. Gewoon diep erin.

Ik ging naar binnen en daar was ze. Mijn vaders vriendin zat kaarsrecht op – bijna naakt – alsof ze achterstevoren op een pony reed. Geen van beiden merkte me op. Ze draaiden zich geen moment naar me om. Ze bleef hem maar berijden en onbesuisd schreeuwen, terwijl ze uitzinnig op en neer bleef gaan. Hij lag op zijn rug op een tafel, starend naar het plafond met zijn armen onder zijn hoofd, alsof hij een middagdutje aan het doen was of naar de radio luisterde. Zijn lippen bewogen maar er kwam niets uit. Ik kwam gewoon naast hen staan maar ze draaiden zich geen moment naar me om. Haar roze ondergoed lag op de vloer. Het zag eruit alsof het van een oudere vrouw was, misschien haar moeder.

Er werd hard op de deur geklopt en gebonsd maar geen van beiden besteedde er ook maar enige aandacht aan. Felicity bleef maar doorschreeuwen en pompen. Soms leunde ze een beetje naar voren, keek naar beneden om de penetratie goed te bekijken, zonder enige geestdrift. Haar mond stond wagenwijd open en haar haar plakte aan haar bezwete voorhoofd. Het kloppen en bonzen bleef maar doorgaan. Ik ging naar de deur en smeet hem open. Ik had mijn boxershort en T-shirt aan. Mabel Hynes aan de deur, de huisbazin, die beneden ons woonde. Ze stond daar met een Mexicaanse naakthond in haar flubberige armen. De hond hield zich koest maar zijn oren stonden rechtop, gespitst op elke schreeuw. Als de schreeuw kwam kefte de hond.

‘Wat gebeurt er daarbinnen? Het klinkt alsof er iemand vermoord wordt.’

‘Nee, dat is alleen maar mijn vader.’

‘Je vader? Wat is hij aan het doen?’

‘Hij heeft gewoon lol. Hij heeft een vriendin bij zich.’

‘Lol? Klinkt mij niet als lol in de oren.’

‘Ik heb haar nooit eerder gezien, eigenlijk. Dat meisje.’

‘Ja, nou ja, zeg maar tegen hem dat als hij geen mogelijkheid ziet minder lawaai te maken, ik de politie bel.’

‘Oké.’

‘Vertel hem dat nou maar.’

‘Oké.’

‘Ik heb genoeg aan mijn hoofd zonder die capriolen.’

‘Ja, mevrouw.’

Ik deed de deur dicht en schoof de grendel ervoor. Felicity bleef maar doorgaan maar haar kreten werden nu gilletjes om genade. Mijn vader gaf geen kik. Misschien dat zijn lippen bleven bewegen. Hij bewoog altijd zijn lippen alsof hij met een onzichtbaar iemand aan het praten was. Ze schenen nog steeds niet door te hebben dat ik daar stond. Ik trok mijn spijkerbroek aan en glipte de achterdeur uit, op blote voeten.

De grond was koud aan mijn voeten. De dageraad brak juist aan. Achter ons huis bevond zich een lang, duister rangeerterrein vanwaar het naar Stanley en Bingham ging. De rails verdwenen in knipperende neonlichten en seinen voor de remmers. Ze waren in het geheim metalen aan het laden waarvan iemand me vertelde dat ze naar Los Alamos en Alamogordo gestuurd werden. De wagens sisten en kreunden terwijl ze stonden te wachten. De geuren van donuts, stoom, wafels en koffie trokken over het krakkemikkige terrein de uitgestrekte, donkere woestijn in. Zwijgende mannen trokken enorme, zware kratten op ijzeren wielen door het grind. Af en toe knikte een van de figuren met zijn hoofd of zuchtte iemand, maar de wereld bleef raadselachtig, verhuld en onbeschrijflijk.

Om de weg niet kwijt te raken oriënteerde ik me alsof ik langs een rustige rivier liep. Bij vertrek was ik van plan de rails links van me te houden en op de terugweg aan mijn rechterzijde. Zolang ik de rails maar gebruikte als wegwijzer kon ik niet verdwalen. Simpel. Ik volgde de lange ijzeren slang totdat de lichten van de winkels in het centrum kleine stipjes geworden waren. Mijn stappen werden luider. Hagedissen en andere beestjes schoten weg. Ik probeerde in het koele zand te blijven maar grote stekels en kapotgeslagen flessen folterden mijn blote voeten. Zachte stukjes kweekgras gaven tijdelijk verlichting totdat er weer eens een doorn of spijker doorheen kwam en ik me uiteindelijk terug moest trekken. De ijzeren rails waren nog steeds heet van de vorige dag en terug naar de stad moest ik van biels naar biels springen.

Zodra ik weer terugkwam in de warboel van roze neon en groene bierreclames ging ik op zoek naar licht in het raam van onze kamer. Ik stelde me voor dat ik het van een afstand zag. Ik stelde me voor dat ik mijn vader bacon zag staan bakken maar misschien ook niet. Misschien zat ik maar wat te verzinnen. Een degelijk maar onzeker bestaan.

Politieauto’s hadden het huis omsingeld. Ronddraaiende blauwe zwaailichten. Mevrouw Hynes stond op de veranda het gebeuren gade te slaan met haar hondje keffend in haar armen en een sweater over de schouders gegooid tegen de ochtendkilte. Ze zag er verbeten uit als iemand die naar de nasleep van een auto-ongeluk staat te kijken. Felicity stond op het trottoir met een laken om zich heen, klapperende tanden, snikkend terwijl een agente de bovenkant van het laken dicht om Felicity’s enorme borsten probeerde te houden. Paarse mascara liep langs haar wangen naar beneden. De vrouwelijke smeris zette haar in een van de politiewagens die er meteen met loeiende sirene vandoor ging. Een vrouw in een lange roze jas stond te schreeuwen tegen mijn vader, die in zijn boxershort een sigaret stond te roken. Aan beide kanten van hem stond een agent aan zijn blote elleboog te sjorren om hem vervolgens met zijn armen achter de rug in de handboeien te slaan. De vrouw in de roze jas bleef maar dingen schreeuwen als ‘Pikzuiger!’ en ‘Klootzak!’ terwijl de agenten hem op de achterbank van een andere politiewagen neerzetten waarbij ze ervoor zorgden dat zijn schedel niet tegen de bovenrand van de deuropening aankwam. Wat ik maar een heel vreemde manier van doen vond omdat ze toch al behoorlijk schade aangericht hadden aan zijn persoon. Nu gingen alle politieauto’s er met gillende sirenes vandoor, achter mijn vader aan alsof hij zojuist de president vermoord had. Mevrouw Hynes ging weer naar binnen met haar hond en deed het licht op de veranda uit. De vrouw in de lange roze jas bleef maar huilen en in kringetjes rondlopen, haar diepe zakken doorzoekend naar nog meer verkreukelde Kleenex. Haar lippen bewogen. Ze was met iemand ver weg aan het praten. Ze boog voorover en trok haar beide hoge hakken uit. Ze liet ze aan een vinger bungelen terwijl ze bij me vandaan de Trace Street in zwenkte. Zwalkte?

Paars als Blauw

Je weet wat het is, nietwaar? Het is de blauwe mascara. Waarom die kleur, bijvoorbeeld? Blauw? Huilen? Waarom huilen? Je hebt erom gevraagd. Het ging allemaal om jou. Ik heb het je gezegd – rotzooi met een oudere man en je vraagt om moeilijkheden. Ik heb het je gezegd en je geloofde me niet, of wel soms? Waarom zou je anders de deur uitgaan om blauwe mascara te kopen? Met opzet. Waarom zou je om hem heen blijven hangen? Het is een oudere man. Ik heb het je gezegd en je geloofde me niet, toch.

Kastelen in het Maanlicht