TIJD

Jack de Feyter

Ik sta in voor de waarheid van het geschrevene, maar ik kan niet verzekeren dat alles precies zo heeft plaatsgevonden.

Het kan zijn dat mensen uit mijn directe omgeving, met hun eigen perspectief, het zich anders herinneren.

Laten we dit boekwerk rubriceren onder het kopje autofictie.

© 2017 Jack de Feyter

ISBN: 978 94 91863 10 3

Redactie: Susanna Florie en José van den Bosch

Uitgeverij: Leessst

Boekomslag: Robin Florie Entertainment Design

Foto achterkant: FrankaFotografeert

Voor José,

toeverlaat in

wankele dagen

If you are lucky enough to have

lived in Paris as a young man,

then wherever you go for the rest

of your life, it stays with you

for Paris is a moveable feast.

Uit: A moveable feast

Ernest Hemingway

1

Waarin hij als oudgediende terugkeert naar Parijs waar hij in 1968, vierentwintig jaar jong, woonde.

Bij het ouderen word je trager, juist als je haast moet maken.

Het buurtje waar ik naar op weg ben, is van oudsher de Joodse wijk van Parijs. Bij aankomst barst het er van de politie zo vlak na de aanslag op de redactie van het satirische weekblad Charlie Hebdo.

Tijdens mijn eerste verblijf in de stad was er de angst voor aanslagen van de OAS, gericht tegen de onafhankelijkheid van Algerije, die het openbare leven ontregelde.

Mijn jongste zuster, die eigenlijk Thea heet maar zichzelf Tara noemt, belde me bij aanvang van de treinreis op om me een goede reis te wensen. Ze raadde me aan niet teveel naar NU.nl te kijken of naar ander eng nieuws waar een mens onderweg aan bloot staat.

‘Jij weet net zo goed als ik, dat er twee realiteiten zijn,’ stelde ik haar en mezelf gerust. ‘Die van het nieuws en die ter plaatse.’ Met die uitspraak zaten we op één lijn. Want zelf reist ze voor haar werk heel wat af, vooral naar Noord-Afrika. Als de televisie doorgeeft dat daar weer eens een bom is ontploft, denkt mijn oude moeder steevast dat dat explosief op het hoofd van haar dochter is terechtgekomen en begint ze een bezorgde belronde. Nooit weet je dan of het om echte bezorgdheid gaat of dat ze wil laten horen hoe bezorgd ze is. Achterdocht beheerst mijn denken over haar; is het oprechte ongerustheid of aangeleerd gedrag? Is het een toneelstukje dat ze opvoert waarin ze zelf de hoofdrol vertolkt? Onze verstandhouding is complex.

Ondertussen leeft mijn bejaarde moeder met de nieuwsfeiten van het televisiescherm die haar kamertje in de verzorgingsflat vullen en vormt dat voor haar, met rondvliegende bommen en granaten in de wereld, een angstig bestaan.

Gedurende de rit naar Parijs komt het besef boven, dat dit wel eens de laatste keer kan zijn dat ik dit - een maand alleen van huis - onderneem. Tijd is een factor geworden; iets wat er steeds in overvloed was, zodat je er slordig mee kon omspringen, is nu gelimiteerd.

De trein raast door het Noord-Franse platteland. Om me heen zie ik toeristen in een reisgids bladeren. Parijs, staat er met grote letters op het omslag. Ik ben onderweg. Opa’s laatste kunstje?

Bij aankomst in de stad voel ik me een enorme stuntel. Alles is geautomatiseerd. Waar is een loket met een echt mens aan wie je een vraag kunt stellen? Hoe krijg ik een kaartje uit een apparaat zonder eerst een cursus te volgen? En ik wil niet één kaartje, maar een carnet = voordeelbundel van 10 stuks.

Als ik het bijna opgeef en me afgewezen voel van haar tot schoen, tref ik toch nog een persoon van vlees&bloed; een sujet zo ongeïnteresseerd als een automaat, die me aan een stapeltje toegangsbewijzen helpt. Ik kan ‘m wel zoenen. Dat laat ik achter-wege, om hem niet uit zijn onverschilligheid op te schrikken. Bovendien heeft hij in zijn mondhoek een wondkorstje, wat bij nadere beschouwing een stipje opgedroogde ketchup blijkt te zijn.

Weer helemaal het mannetje, kaartje in de hand, kom ik met mijn twee koffers voor een smal metropoortje te staan. Hup, kaartje in het blij knipperende gleufje en ik duw de eerste koffer er doorheen. Pech, te lang gewacht, poortje weer dicht. Een gast van een jaar of vijfentwintig - de leeftijd die ik had tijdens mijn eerste verblijf hier - raadt me aan over de sluitstang te klimmen. Hij pakt de achtergebleven koffer aan en als ik met veel moeite mijn stramme lijf over die horde heenbreng, zegt hij vrolijk: ‘Bienvenue à Paris.’

Ik zie mezelf graag als reiziger. I’ve been around. Van dat zelfbeeld blijft weinig over als ik de hulpvaardige jongeling nakijk. Hoewel, ik ben waar ik wezen wil en dus niet voor één gat te vangen. Dat geeft de burger moed; een overwinning op het duistere rijk der apparaten.

Ik zeul mijn koffers door de tochtige metrogangen. Die zwoele luchtstroom, dat is Parijs; de geur van een metropool. Er komt me een zwerver tegemoet, die zich verlekkerd tegen een levensgroot reclamebiljet met een vrouwenhoofd - vrijwel allemaal - aandrukt en opgetogen tegen haar wulpse mond begint te rijen. Daarvoor moet deze vieze-man nogal wat moeite doen, want de tegelwanden staan hol en zijn rug dus ook. Kijk mij droogneuken en zeg er eens iets van, drukt zijn blik uit. De stad van de liefde, heet het hier.

2

Waarin hij zich probeert thuis te voelen in de stad. Maar er zitten demonen in de kast. Vaag ongenoegen huist onder zijn huid.

Wie zich staande houdt in Parijs, kan de hele wereld aan.

Ik ben vroeg op om naar de Marché des Enfants Rouges te gaan. Het is koud op dit vroege uur. Kil licht hangt tussen de hoge huizen met hun grauwe stucwerk. De Franse balkonnetjes zijn leeg op wat verpieterde planten na. Bestelwagentjes bevolken de straten en vierkante mannen lopen af en aan met stapels dozen op een steekwagen. Pas om elf uur gaan de winkels open en komt het gewone leven weer op gang.

Voor de marktstallen zijn de rolluiken nog dicht. Ik drink een kleintje koffie om op te warmen. Iedereen, voor en achter de bar, heeft genoeg aan zichzelf. Vroeg op in Parijs geeft me het gevoel dat ik erbij hoor. Aan de toog mag je dan zwijgend aan je koffie nippen zonder dat je vreemd aangekeken wordt.

Als ik terug ben op de marktplaats, ontdek ik aan de zijkant een wijnwinkel. Wijn is mijn vak en waar het verkocht wordt, wint mijn nieuwsgierigheid het van het vroege uur. Ik bestel een glas Sauvignon Blanc en er wordt een klein hapje naast gezet. Het is een wijn uit de Loire en de inhoud van het glas stuift me tegemoet zoals een goede Sauvignon Blanc hoort te doen.

Wijnkennis wordt in Nederland snel snobistisch gevonden en een wijn terugsturen in een restaurant omdat hij niet in orde is, is al gauw aanstellerij. Wijn wordt in de horeca veelal gezien als moneymaker en een ‘dingetje’ lifestyle; een beetje trendy horecatent kan niet zonder een High-Wine. Voor iemand als ik, die zijn wijnen ook in de horeca probeert te slijten, draait deze opvatting nog wel eens uit op een afknapper. Je bent wat je doet, is mijn leus. ‘Dozen-schuiven’ maakt me niet gelukkig en daar komt het vaak op neer als je wilt overleven in die sector.

Buiten het koffiemoment van daarnet wil het nog niet echt lukken me de stad eigen te maken. Ik voel me gespannen. De gehaastheid van thuis zit nog in mijn systeem en een lichte stress bekruipt me, stress waarvan ik niet wil weten. Hoezo gestresst en waarom? Mijn glas wijn valt door die onrust ook minder smakelijk uit.

Goede wijn vraagt om een ontspannen drinker en daarom vallen de van vakantie meegebrachte wijnen thuis, in de hectiek van alledag en onder een overkoepelend wolkendek, vaak erg tegen.

Hier zit ik, op een kruk aan een omgebouwd wijnvat, voor me een glas wijn naast een schaaltje met dun gesneden salami. Helemaal alleen van huis. Ik ben niet meer zo nevermind als vroeger en nog niet geland, is de mistroostige conclusie. Waarin ben ik veranderd, sinds ik deze stad als mijn habitat beschouwde en alles vanzelfsprekend op me overkwam?

Ik wissel wat wijnweetjes met de eigenaar van de winkel. Hij draagt een rode sloof strak om zijn middel. Op dit uitbuikende voorschoot staat de naam van zijn toko in weggesleten witte letters. ViViNo, ontcijfer ik. Dat is ook weer niet zo heel moeilijk te raden, want diezelfde naam staat in grote letters op de winkelruit. Bovenop is hij kaal en de keurig getrimde rand haar rond zijn slapen doet hem op een monnik lijken.

Het is altijd prettig iemand te ontmoeten waarmee je op voet van gelijkheid over een gedeelde hartstocht kunt praten. Het dempt de vervreemding en is daarmee een geruststellend moment. Buiten is de temperatuur iets opgelopen. De rolluiken zijn nog steeds neergelaten en sluiten me buiten.

Kom op, verman ik me. Grow up. Dit is de grote stad. Al eerder hield ik me hier staande. Dat zou een geruststelling moeten zijn?

3

Ook als blaag van vierentwintig probeert hij zich de grote stad eigen te maken. Hij moet nog veel leren. Waar ligt zijn toekomst?

In 1968 woonde ik op de hoek van de Boulevard du Montparnasse en Rue Paul Séjourné

Op dit ogenblik heb ik uitzicht op dat kamertje, dat ik huurde van de bewoners op de tweede verdieping, een ouder echtpaar. Elke maand ging ik braaf bij hen langs om de huur af te geven. Iedere etage had onder de kap een chambre de bonne = dienstbodenkamertje en voor deze deftige oudjes was de verhuur ervan blijkbaar noodzakelijk en ook ik was er mee geholpen. Toch lieten ze liever niet merken hoe afhankelijk ze waren van mijn bijdrage. Als ik het geld langs bracht, deden ze alsof het geen belang had. Soms zag ik ze zelfs niet en hoorde ik alleen een stem vanuit de woonkamer: ‘Leg maar neer op het tafeltje.’ Een betalingsbewijs kreeg ik niet. Na het binnenlaten kwam ik niet verder dan de stijlvolle gang met de antieke sidetable waarop ik mijn bij elkaar gesprokkelde franken kwijt kon. Dit bleek al tamelijk gastvrij voor Parijzenaars.

Gastvrijheid en Parijzenaars zijn begrippen die elkaar bijten. Die les had ik al eerder geleerd; vraagt een Fransman: ‘Kom eens langs.’ ga er niet op in. Vraagt hij: ‘Kom woensdag bij me langs.’ ga er nog niet op in. Pas als datum en tijd genoemd worden, is het te overwegen op de uitnodiging in te gaan. In het begin van mijn Parijse tijd was ik, net als nu, tamelijk alleen en aan een uitnodiging als ‘Kom eens langs.’ gaf ik onmiddellijk gehoor. De betreffende Parijse kennis was stomverbaasd toen ik op de stoep stond. Het was kennelijk niet de bedoeling om zo provinciaal te reageren op een formele opmerking. Ik was toen een enthousiaste en blije polderjongen. En ergens ben ik dat nog wel.

Die eerste dagen doorliep ik een spoedcursus grote stad. In de drukke metrogangen zag ik een man wankelend steun zoeken aan de tegeltjes van de wand. Even dacht ik dat hij onderuit zou gaan en haastte me om mijn hulp aan te bieden. ‘Puis je vous aider?’ vroeg ik in mijn keurige, ingestudeerde Frans.

Hij keek me kwaad aan, herpakte zich en zei: ‘Va-t’en.’ Rot op, betekent dat. Graag of niet, dacht ik geschrokken en beende pissig weg. Hij moet gedacht hebben dat ik uit was op zijn portemonnee.

Aan die allereerste dagen in Parijs heb ik nog een andere herinnering overgehouden. Als een drijvend eilandje gleed ik mee in de drukte op de trottoirs en in de wemeling van gestaltes kwam ik dubbelzinnig zoekende ogen tegen die ik leerde ontwijken.

Ik bekeek een winkel en slenterde dan door naar de volgende etalage. Dat langzame meedrijven in de stroom voetgangers riep vragen op, want ik werd aangesproken door mannen die hun eenzaamheid met mij wilden delen. Hoe, laat zich raden. Waarom moeten ze mij hebben, vroeg ik me wrevelig af. Door iets meer tempo te maken, probeerde ik ze af te schudden. Het vroeg om een doelgerichter houding. Welk doel bleef onduidelijk. Goed, ik verlostte me van ongewenste aanspraak, maar dat was dan ook alles.

Het was een tijd waarin ik bovenal wist wat ik niet wilde om langs die omweg uit te vinden wat ik dan wel wilde. Ik wachtte, maar waarop ik wachtte wist ik niet. Dat wachten hield een belofte in en aan die belofte had ik meer dan genoeg.

Op een dag zou alles waterpas vallen en zou ik de wereld nog versteld doen staan. Daar was ik van overtuigd. Was dat jeugdige overmoed? Trouwens, zou ik niet mijn plek vinden - kleine kans - dan woonde ik onderwijl in een van de mooiste steden op aarde.

4

Eerder kwam de ingewikkelde verhouding met zijn moeder ter sprake. Laten we hier in Parijs eens dieper ingaan op zijn verstandhouding met haar. Immers, de relatie met je moeder is tamelijk bepalend voor je bestaan.

Mijn moeder! Spontaan schiet me een bestaand vers te binnen, verbouwd naar eigen woorden en met eigen cadans.

Denkend aan moeder

zie ik trage rollators

weifelend door oneindig

lange gangen gaan.

En rijen ondenkbaar

ijle mensen

als schimmen

voor de liftdeur staan.

Als ik haar opzoek in het verzorgingshuis en de schrale etenslucht me waarschuwt voor wat ik aantref, zit ze aan het middagmaal. Het is warm en daarmee benauwd in haar kamertje. Aan de muur tegenover me hangt het portret van mijn overleden broertje tussen de vergeelde foto's van haar familie; gedaantes uit het verleden en alle geportretteerden dik, dood&begraven. Het portret van mijn broertje is een uitsnede van een andere foto zoals je die soms ziet in een porseleinen medaillon op een grafzerk. Het is een knap jochie, dat ernstig de kamer in kijkt; een kamer die hij nooit in het echt heeft gezien. Ik had hem heel graag gekend, denk ik als ik naar het portret kijk. Maar hij overleed voor ik er erg in kon hebben. Hoe zouden wij ons verhouden hebben tot elkaar? Had hij meer van mijn vader dan van mijn moeder? Ik kan háár er alleen nog naar vragen. Maar wie geeft de antwoorden? Alle goede eigenschappen dicht ze zichzelf graag toe.

Recht boven het verstelbare éénpersoonsbed hangt haar portret,
door Tara geschilderd als geschenk voor haar honderdste verjaardag. Tara is een multitalent; muzikant, professioneel beeldend kunstenaar en afgestudeerd historica (specialisatie Arabische taal en cultuur). Spottend noem ik haar wel eens 'Doctoranda Tara'. Waarom ik daar zonodig mee moet spotten, zegt wel iets over mij. Kennelijk kijk ik tegen haar op. En sta ik altijd klaar om een denigrerende kanttekening te plaatsen vanuit een oprisping van naijver.

Zelden heb ik iemand meer verguld gezien met een portret van zichzelf, dan mijn moeder.

Nog op hoge leeftijd - achtentachtig inmiddels - wees ze een medebewoner de deur met de woorden: ‘Aan mijn lijf geen polonaise.’ Het was beslist niet zo dat deze grijsaard het spits afbeet van een lange rij mannen die voor haar deur stond te dringen, klaar om haar te beminnen.

Nee, het betrof een eenzaam oudje dat het bestond haar op te halen voor een kopje koffie beneden in de gezamenlijke ruimte.

Gepikeerd droop hij af en deed zijn verhaal beneden aan de koffietafel, waarna deze botte afwijzing een eigen leven ging leiden en tot in de verste uithoeken van het tehuis bekend werd. En uiteindelijk keerden haar woorden terug bij de basis in de vorm van een klacht, waar mijn moeder haar schouders over ophaalde.

‘Ik drink koffie wanneer het mij uitkomt.’

‘Maar in de koffiekamer lopen ze toch niet de polonaise?’ hield ik me van de domme, nadat deze klacht op mijn bordje terechtgekomen was.

‘Dat kan wel weze,’ groef ze zich in. ‘Ik moet dat geflikflooi niet.’

Op het laatst beschuldigde ze iedereen van diefstal en kregen we - voornamelijk mijn oudste zuster - het druk met sussen en andersoortige schadebeperking. Er kwam een onderzoek naar de pillen die ze toegediend kreeg. Mogelijk maakte een verkeerde combi van medicijnen haar zo achterdochtig. Ondanks dat waren er vrijwilligers die haar geen eten meer wilden brengen omdat ze door haar verdacht werden van het stelen van allerlei prullen en uitte ze op hoge toon beschuldigingen. Daarna kreeg ze haar eten van het personeel.

Ze borg haar bezittingen zo goed op, dat ze zelf niet meer wist waar haar spullen gebleven waren en iedereen met een sleutel van haar kamer werd aangeklaagd.

Ook had ze de burgemeester op haar verjaardag laten komen, die compleet met ambtsketting kwam informeren naar de gezondheid van de honderdjarige.

‘Hoe gaat het met u, mevrouw?’

‘Wat zegt u?’ In de mate waarin haar oorschelpen zijn doorgegroeid is haar gehoor afgenomen. Haar oren zitten aan haar hoofd alsof ze achterlangs met een elastiekje op hun plaats gehouden worden zoals bij een vermomming.

Door haar doofheid ontaardde de conversatie al snel in een schreeuwpartij, waarbij ze ook nog keihard begon te klagen over de verzorging in het tehuis en dat in aanwezigheid van een toegeschoten verzorgster; echt een kromme tenen momentje.

‘Laatst werd ik naar de wc geholpen door een mán,’ riep ze hem toe. Ze dacht namelijk dat de burgemeester, als eigenaar van de stad, al haar grieven over het tehuis wel even kon verhelpen. Soms denkt ze dat ze in een hotel woont. Veel van haar klachten zijn terecht, maar door de toonhoogte waarop ze worden uitgesproken klinken ze onredelijk.

Het door haar aangestoken binnenbrandje wist ik snel te blussen door strategisch tussen hen in te gaan zitten vanwege ik-ken-haar-langer-dan-vandaag. Ik merkte ook dat ze maar één gehoorapparaat in had. Het andere lag op tafel en zat vol oorsmeer. Gedurende de schoonmaakactie in het open keukentje, met één haar van de mottige afwasborstel die ik daar vond, eiste de hoge fluittoon van het ouwe ding alle aandacht op en nam ik uitgebreid de tijd - het doel heiligt de middelen - om het piepende apparaat terug te plaatsen. Eerder stelde ik al voor een nieuwe afwasborstel te kopen, maar daar ging ze voor liggen met het norse commando: ‘Onzin. Nergens voor nodig.’

Bij mijn binnenkomst zit ze gebogen over haar bord en levert ze commentaar op het eten.

‘Niet te vreten,’ zegt ze nadat ze alles verorberd heeft. Ze schuift het lege bord van zich af en keert zich naar me toe.

‘Ik wil dubbel groente en geen vlees,’ moppert ze verder. ‘Dat dringt niet door daar beneden in de keuken. Laatst ben ik er zelf naartoe gegaan. Ik sprak de kok aan. Hij luisterde geduldig naar me, maar de volgende dag was er niets veranderd. Weer heel weinig groente en een bal gehakt.’ Is ze eenmaal in zo'n klaagbui, dan komt ze er niet meer uit.

‘Zal ik een raam openzetten?’ vraag ik. Het kamertje lijkt te krimpen van de hitte.

‘Nee, dan gaat 't tochten,’ weert ze af. Ze is de hele dag met haar gezondheid bezig. Soms komt me dat goed van pas. Als ik eens geen zin heb om bij haar langs te gaan, wend ik een koutje voor. Nee, nee, blijf maar weg, beveelt ze dan door de telefoon, bang als ze is om 'aangestoken' te worden.

‘De temperatuur hier wordt centraal geregeld, daar heb ik ook niks over te zeggen,’ moppert ze door.

‘Heb je ook nog iets leuks te melden?’ vraag ik haar.

‘O, jawel,’ antwoordt ze. ‘Ik zie er vandaag weer heel goed uit. En iedereen hier vindt me ontzettend aardig.’

‘Vind je niet dat een ander dat van je zou moeten zeggen?’ Tegen beter weten in denk ik dat er altijd antwoorden zijn op mijn vragen.

‘Jij misschien?’ vist ze. Die woorden gaan gepaard met een vilein lachje.

Even vraag ik me af wat ik kan doen om haar eigendunk te slechten. Haar in alles gelijk geven zou de remedie kunnen zijn, maar dat krijg ik niet uit mijn strot.

Nog altijd kan ze me de gordijnen in jagen. Als dat lukt - en daar is niet zoveel voor nodig - kan ze er het nodige plezier aan beleven. Het is net alsof ze daarmee aan me wil laten weten, ik ben er nog.

Inderdaad, ze is er nog en ik neem haar nog steeds serieus. Van mijn kant geen 'Ach, laat maar. Ze is oud.’ Ik wil haar graag zien als mijn moeder, zodat ik nog even de illusie heb een kind te zijn. Maar daar gaat ze niet in mee. Daar is ze blijkbaar zelf nog altijd teveel kind voor. We vechten om hetzelfde kluifje en hebben daarmee een ingesleten en hopeloze verstandhouding.

Wat zou ik het fijn vinden als ze nu mijn hand pakte en zou zeggen dat ze blij is me te zien. Maar nee, aan het einde van het bezoekje is ze volledig verstild en in zichzelf gekeerd. In trance strijkt ze met een vinger rond haar mond, steeds dezelfde cirkel om haar lippen die niet van elkaar komen.

Bij het afscheid hebben we beiden het gevoel dat een zoen erbij hoort, maar ik kan er niet toe komen mijn lippen op het craquelé van haar wang te zetten. Ze vermijdt me aan te kijken en op haar gezicht is de inwendige strijd zichtbaar tussen de liefhebbende moeder en de afkeer van het gedoe dat moederliefde heet. Met een vluchtig zwaaitje van haar hand wuift ze me gedag.

‘Doe de groeten aan je dochter,’ roept ze me toe bij de deur. Misschien is ze liever oma dan moeder. Ik heb bijna met haar te doen.

Somber gestemd loop ik door de lange gangen richting uitgang, karretjes met verzamelde, vuile vaat ontwijkend. Achter sommige deuren klinkt het geluid van een t.v. die keihard aanstaat. Eenmaal bij mijn fiets adem ik een stevige teug frisse lucht in, maar veel helpen doet het niet. Opnieuw heb ik verloren van mijn goede voornemens. Tegenover haar blijf ik een groot kind, daar helpt geen moederlief aan. Het zij zo.

5

Waarin hij terugkijkt op de begindagen van zijn verblijf in de Franse hoofdstad. Hij is eenzaam, maar daarom niet getreurd. Hoe kun je alleen zijn in gezelschap van jezelf was een bekende uitspraak indertijd.

Hier sta ik, midden in Parijs, op schoenen die me eraan doen denken een nieuw paar te kopen; schoenen die gemaakt zijn voor het loopwerk door de stad. Het is nu eind januari, een halve eeuw later, en ik kijk naar het verveloze raamkozijn van mijn vroegere onderkomen.

De boekhandel naast de ingang is er nog steeds. Daar ontmoette ik indertijd de frêle Franse boekverkoopster die als verzetje tijdens de lunch naar boven kwam om het even snel met me te doen. Ons beider behoefte was zinderend. Zij had er die vele trappen voor over en ik stond te trappelen van ongeduld achter de deur. Als ze dan eenmaal buiten adem naast me op mijn bed zat, was er geen tijd om bij te komen. Tekorten werden haastig aangevuld.

Dames bespaar me het gehaspel

Van het voorspel en het nas-pel.

Rijmden we als jongetjes onder elkaar.

Ze was een gracieuze verschijning, met grote sprekende ogen in een smal gezicht. Het lange zwarte haar droeg ze in een knotje bovenop haar hoofd, haar ranke hals vrijlatend. Naar de mode van die tijd droeg ze een kekke halsband wat haar tengere nek nog meer accentueerde. Rechts op haar buik zat een lelijk litteken. Ze deed steeds haar best het af te dekken en mijn hand haalde ze weg als die er in de buurt kwam. Vragen erover ontweek ze. Onze kleren nog aan, wild hijgend, klauwend en kreunend, vielen we op elkaar aan. Zoenen sloegen we over. Kleng-beng, thank you ma’am, heette dat toen. Een stoere uitspraak die we oppikten uit een Amerikaanse film. Alles wat uit Amerika kwam was hot.

Kleng-beng, thank you man, heette dat iets later toen het feminisme was doorgedrongen tot wat toen nog gewoon vrouwvolk mocht heten.

‘Ik wist niet dat je hier aan deze boulevard zo lekker kon neuken,’ vertrouwde ze me toe.

Op een keer had ze meer haast dan anders en liet zich ontvallen: ‘M’n man komt zo langs en dan moet ik wél beneden zijn.’

Door die opmerking voelde ik me een tikkeltje gebruikt. Maar ‘nee’ zeggen tegen haar kon ik niet. Mijn driften hadden de overhand en dus moest ik niet zeuren, zei m’n verstand.

Na het fatsoeneren van haar kleren en een samenzweerderige glimlach daalde ze de trappen weer af om de rest van de dag tussen de boeken door te brengen. Ik zwaaide naar haar als ik langsliep. Zonder speciale belangstelling groette ze terug, alsof ik eerder een boek had gekocht bij haar en ik vroeg me tijdens die meters langs haar werkplek af wat haar ooit was aangedaan waardoor zij dit machogedrag was gaan imiteren. Ze was niet te peilen en ik begreep uit alles dat ze dat het liefst zo hield.

De hoek van het blok wordt nu gevormd door de Crédit Municipal de Paris, een bankgebouw. De boekhandel is gesloten en heet nu ‘Les Nourritures Terrestres Librairie’. Of doen ze nu aan Literaire hapjes?

Tegenover ‘mijn’ ingang bevindt zich vandaag de dag de af- en oprit van een parkeergarage. In de tussentijd heeft de boulevard dus opengelegen en is er een garage onder de grond gestopt. Zou die indertijd zijn volgestroomd met mensen op de vlucht voor de oproerpolitie? Zouden ze daar veilig geweest zijn voor traangas en klappen? Ooit kon je hier in het midden van de boulevard, op de scheidslijn tussen het 6e en het 14e arrondissement, je auto kwijt zoals ik dat deed met alle later nog te melden gevolgen van dien.

Typerend; banken en parkeergarages nemen de stad over. Eens kijken wat er verder veranderd is tijdens mijn afwezigheid.

6

Samen met de latere moeder van zijn dochter, kijkt hij omhoog naar het adres waar hij ooit woonde, naar het verveloze raam en het balkonhekje er voor. Hij is gek op haar, maar is dat wederzijds? Vragen te over...

Dik tien jaar later, het moet zo rond negentientachtig geweest zijn, stond ik hier samen met een meisje op hetzelfde kruispunt, met uitzicht op het kamertje dat ik er huurde.

Judith heette ze, wat betekent ‘vrouw uit Judea’. Maar net als ik kwam ze gewoon uit Alkmaar. Ik ontmoette haar op een ander kruispunt; de rotonde Kooimeer aan het einde - het begin van alles, vanuit onze positie - van de A9, waar ik stond te liften en zij mij meenam richting Amsterdam in haar kleine Simca 1000.

Onderweg zei ik niet veel en ze vond me, zoals ze later opbiechtte, nogal broeierig. Ondanks mijn nurkse houding wilde ze met me afspreken; haar verdienste.

Al tijdens die tweede ontmoeting vertelde ik op reis te willen gaan en ze werd daardoor getriggerd om elkaar te blijven ontmoeten.

‘Dan ga ik met je mee,’ besloot ze zonder overleg. Ik bloeide op in haar nabijheid en in de daarop volgende weken werden we verliefd op elkaar. Althans, ik werd smoorverliefd op haar. Laat ik het bij mijzelf houden.

Gewoonlijk wil je dan iemand deelgenoot maken van je achtergrond. Hier in Parijs wilde ik Judith alle plaatsen in de stad laten zien die belangrijk voor me waren geweest. Haar ter plekke vertellen hoeveel indruk alles op me gemaakt had en hoe die periode bepalend was geweest voor de rest van mijn leven. Maar ze had er geen boodschap aan en vond me te dwingend in mijn rondleiding. Er is geen ruimte voor mijn eigen interpretatie van deze stad, klaagde ze en het scheelde weinig of ze had de relatie tijdens ons verblijf in Parijs opgezegd. Waarom deed ze dat eigenlijk niet en krabbelde ze terug toen ik het opgaf haar over te halen om te blijven? Achteraf was het beter geweest dat we daar uit elkaar gegaan waren. Achteraf is gemakkelijk praten.

Maar ze beheerste mijn denken en ondanks alle leugens en het bijkomende bedrog had ik het geluk dat zo’n slimme meid van me gehouden had. Hoelang heeft het geduurd voordat ik me deze conclusie heb eigen gemaakt? Hoeveel jaren zijn er voorbij gegaan voordat ik zonder rancune aan Judith terug kon denken. Hoe ze onze verhouding verbrak, weer terug wilde, weer verbrak en weer terug wilde. En ik daarin meeging als een groupie, verslaafd aan haar getwijfel omdat ik meende te begrijpen waar die besluiteloosheid vandaan kwam. Ze bracht het beste in me boven. Ik wilde niet capituleren voor haar verwarrende gedrag. Haar worsteling dacht ik aan te kunnen.

Spartelaars waren we, door aan elkaar te hangen in onmacht en arrogantie. Vooral dat laatste; we wisten zo goed hoe het moest - de wereld, de anderen - maar waren niet in staat het op onszelf toe te passen. Het oude verhaal. We zagen onszelf als de bloem der natie, de anderen waren sukkelaars. Wie niet over de juiste smaak of juiste opvattingen beschikte, werd uit de kring van gelijkgestemden gebonjourd. Alles werd langs de meetlat van goed&fout gelegd. We vonden onszelf zo ruimdenkend, maar feitelijk zaten we vast in onze eigen informatieluchtbel.

Ik zie haar weer voor me; parmantig en rebels. En altijd lezend, van stapels romans tot studiemateriaal en gortdroge gebruiksaanwijzingen, als er maar letters in stonden en in een razend tempo. Ook moest er immer gestudeerd worden. Zonder het volgen van een cursus had het leven geen zin.

Ze zit aan tafel, haar rug licht gebogen, het rode, sluike haar als gordijntjes voor haar gezicht, afgesloten van alles. Haar hoofd beweegt mee met de regels, links-rechts, links-rechts - als bij een tennispartij kort aan het net. Af en toe stopt ze een hinderlijke contactlens in haar mond, proeft hem schoon, zet hem op het puntje van haar wijsvinger. Met de andere hand houdt ze haar oogleden uiteen en zo zet ze hem terug om zonder tussenstop verder te kunnen gaan met het verslinden van papieren woorden.

Hoogbegaafd, noemde ze zichzelf. Ik vond haar daarom al geweldig en bewonderde haar. Waarom zou je jezelf kleiner maken dan je bent? Ze was mooi, grappig, onvoorspelbaar en ze hield van me. Daar ging ik vanuit.

Soms las ik over haar schouder hardop mee en probeerde daarmee haar aandacht te trekken, maar het voelde alsof ik daar stond te bedelen om haar gunsten.

‘Ja, ja, ja, meisjes met rode haren,’ was een liedje in die dagen en dat zong ik haar toe terwijl ze zat te lezen. Ook mijn onderbuik luisterde mee. Als ze niet reageerde op die aria en in haar cocon bleef zitten, vervolgde ik met: ‘die kunnen kussen, dat is niet mis.’ Waarna ze meestal verstoord opkeek en zich losrukte uit haar boek.

Mijn hart stampte van begeerte, het ging zodanig tekeer dat ik er onrustig van werd en mijn pik zich begon te roeren. Er was niet veel voor nodig om geil te worden op haar. Ik was niet van papier en wilde maar wat graag met haar vrijen, maar ze was moeilijk over te halen.

Het vereiste de nodige tact om met mijn erectie bij haar aan te kloppen. En vaak hielp ik mezelf terwijl zij toekeek. Dan leidde ik haar naar de rand van het bed en bekeek ze mijn hitsige aktiviteiten met naïeve verwondering, alsof ze niet kon geloven waarom zo’n stijf geval - je rol King, noemde ze hem weleens - ineens kon gaan spuiten en er volgde een kleine schrikreactie op haar gezicht telkens als dat ervan kwam. Ze ving mijn kwakkie op in haar handen en zocht dan omstandig naar iets om het kwijt te raken. Dat ik haar daarmee opzadelde gaf me een gevoel van gène. Soms verontschuldigde ik me.

‘Sorry,’ bracht ik uit nadat ik me had gehaast haar een handdoek te brengen om haar handen af te vegen. Mijn stem klonk nog dik.

‘Geeft niet,’ zei ze dan. ‘Daar kunnen mannen niets aan doen.’ Wat klonk alsof ze dat ergens gelezen had.

Ook het meervoud in die klinische opmerking botste nogal met de weeë sfeer waarin ik verkeerde na het klaarkomen en deed de intimiteit vervluchtigen. De grondige manier waarop ze het ‘viezegoedje’, zoals ze het aanduidde, van haar handen bleef wrijven deed de rest.

Een andere keer, nadat ze zich gewonnen gaf en we verstrengeld op de bruine, ribfluwelen bank in de huiskamer lagen te zoenen en alles in orde leek, kon ze me ineens verwijten: ‘Je vrijt zo bezitterig.’ Dan was ik meteen onzeker over mijn functioneren en de rest van de dag behoorlijk ontregeld.

De aller-allerfijnste vrijpartijen waren die waarin zij net zo graag wilde als ik en onze stemming samenviel. Dan ging het naar een ongekende climax waarin ik, van onderen nog innig verbonden met haar, een glimp opving van het Koninkrijk Gods op aarde. Maar dat kwam zelden voor.

Ook op de hoek van de Boulevard du Montparnasse en Rue Paul Séjourné was dat koninkrijk ver weg. Als ik met brede armgebaren uitlegde hoe deze boulevard met traangas werd schoongeveegd tijdens de mei-opstanden van 1968 en iedereen een goed heenkomen probeerde te vinden in portieken en cafés, deed ze een stap opzij om mijn armen te ontwijken en bekeek me als de foute gids die verdwaald was in zijn eigen rondleiding.

Zich overgeven aan mijn vervoering ging haar slecht af. Er waren altijd mitsen&maren. Met de bedoeling haar gram te sussen, schoot ik door in een overdrijving en noemde mezelf haar natuurlijke-leider. Maar dat viel helemaal verkeerd. Meteen zat ze op de kast en woede spatte van haar gezicht; onze hotelkamer was te klein. Even dacht ik dat ze zou gaan slaan. Pas later konden we er om lachen en schamperde ze bij elke door mij verkeerd gekozen afslag: ‘Zeg, natuurlijke-leider, zitten we wel goed?’ Ook bij andere beslissingen kwam mijn grap tot vervelens toe langs en bij elke terugkoppeling stond haar gezicht naar leedvermaak. Prima, ik had er zelf om gevraagd.

7

De spoken in de kast laten van zich horen. Hij bonst op de deur om ze koest te houden. Ook vaste gewoontes helpen daarbij en een lunch biedt soelaas.

Zijn overleden vader spreekt hem vermanend toe.

Om te aarden in de stad, val ik terug op een aantal geruststellende rituelen. Niets mis met rituelen; ze dienen om vaag onbehagen te bezweren.

Zo is La Tartine mijn vaste restaurant geworden. Lunchen is in Frankrijk een nationale sport. Iedereen doet er aan mee en het wordt met subsidies van de overheid aangemoedigd.

Wat at ik die eerste keer in La Tartine: onglet de veau = longhaasje = biefstuk van het middenrif. Crème d’ambert = crème fourme d’ambert = saus van een blauwschimmelkaasje. Plus een soufflé de clou-fitou = kaassoufflé. Omdat ik alleen eet, zoek ik een brasserie waar je niet al te intiem zit. En omdat lunchen hier zoiets is als je behoefte doen, zitten er meer ‘eentjes’. Bij dit biefstukje dronk ik een gecorseerde = krachtige Côtes du Rhône. Het lunchmenu voor deze week is op de spiegel geschreven in onduidelijke krulletters.

La Tartine = De Boterham is een brasserie met een gemoedelijke sfeer. Nog steeds zijn Parijzenaars erg gehaast en op zichzelf. Toch staan de monden niet stil.

Indertijd kon ik niet alles begrijpen van die gesprekken en dat zat me dwars zoals het me als kind frustreerde dat ik de gesprekken aan tafel niet kon volgen vanwege de moeilijke woorden die gebruikt werden. Nu ik het wel kan verstaan, verlang ik soms terug naar de tijd dat ik moest raden waar het over ging en ik het besprokene interessanter kon maken dan wat er echt gezegd werd.

Eerder, op een lange reis door Spanje trof ik vrijwel altijd een luidruchtige televisie aan, hoog in een hoek van een bar of een lobby. Veelal met een schreeuwerige soap waar door de aanwezigen in die ruimte, zelf ook niet stil, met een half oog naar gekeken werd en met voor mij onbegrijpelijke dialogen; veel ‘corazón’, ‘alma’ en ‘querida’. Niets vond ik leuker dan mijn eigen tekst te bedenken bij de perikelen van zo’n aflevering. Zoals: ‘Liefje, open je hart, dan kan ik op je ziel gaan staan.’ Veel van mijn zelfbedachte teksten waren nogal bitter van toon. Ik was gevlucht voor het verdriet om het verlies van het leesmeisje met de rode haren. Vanaf de dag van vertrek voelde ik me geamputeerd. Voor het eerst sinds onze relatie was ik zonder Judith onderweg en ik schreef haar lange reisverhalen, die ik niet verstuurde. De luchtige brieven aan onze dochter, we hadden haar na lang wikken de naam Dotti gegeven, verstuurde ik wel en ik gebruikte die enige overgebleven ingang om haar moeder te bereiken, wetend dat zij die epistels voorlas aan de 4-jarige vrucht van onze verbinding. Ze moest toch vooral niet denken dat mijn reis niet vlot verliep. Ook zonder haar had ik een leven. Toch werd het een treurige tocht vol zelfverwijt en wrok, die maar net goed afliep - daarover later meer - en me opzadelde met de eerder benoemde demonen.

In La Tartine zijn de conversaties een soort ruis, verbindend en geruststellend als achtergrondmuziek. Nog altijd ben ik een buitenstaander en voel me daar inmiddels senang bij. Ik handhaaf me door me aan te passen. Hier ben ik een buitenlander = buitenstaander van ‘s morgens vroeg tot ‘s avonds laat en daarmee volledig geaccepteerd. En geaccepteerd worden, wil ik blijkbaar erg graag. In hoeverre pas ik me aan ten koste van mezelf?

‘Denk aan de buren,’ riep mijn vader verschrikt als Tara of ikzelf, ballorig op de piano begonnen te rammen in een korte uiting van jeugdige driften om juist even aan niemand te willen denken; schijt aan de buren.

Hoe ver ga je met inburgeren? Mijn vader wilde niemand tot last zijn en maakte zich liever zo klein mogelijk. Was dat een gevolg van zijn onzekerheid? Maar zelden ging hij een confrontatie aan alsof hij bij voorbaat dacht die te verliezen. De handgreep aan het portier van zijn nieuwe Dafje hing er al gauw los bij vanwege het voortdurend en stevig controleren of het vehikel wel goed was afgesloten. Dan stond hij als een autodief verbeten aan de deur te rukken.

Zijn kinderen kregen stuk voor stuk een tik mee van die onzekerheid; zo is mijn oudste broer Marten meestal diep onder de indruk van zichzelf, daarnaast van diploma’s en andere maat-schappelijke wapenfeiten.

Voor mijn vader stond een diploma gelijk aan de Heilige Schrift, maar het was voor hem ook weer niet de garantie op een gelukkig bestaan. Dat moet ik hem nageven. Toch stond het woord ‘studeren’ bij ons met verlichte letters aan de huiselijke hemel geschreven, als in een kleurige regenboog en met de beloofde pot goud aan het eind.

Maar laat ik niet verder gaan met het ontleden van mijn verwanten. Wel wil ik nog kwijt, dat we blijkbaar zo onzeker zijn over onszelf dat we als broers en zussen elkaar met graagte en op calvinistische wijze de maat nemen, waarbij de loyaliteit onderling regelmatig uit het zicht verdwijnt. Laat ik me liever beperken tot mijzelf: ik ben me namelijk overbewust van de buitenwacht - een geliefde omschrijving van mijn vader voor alles buiten zijn overtuiging - en ik mag me het liefst groter maken dan ik ben tegenover iedereen om me heen.

Deze en andere oprispingen komen bovendrijven nu ik hier op mezelf teruggeworpen word; op zoek naar die avontuurlijke twintiger van weleer.

8

Hij voelt zich niet gewaardeerd, terwijl hij daar juist naar hunkert. Is hij nog altijd een zuinig pikkie? Of een ruimhartig ondernemer? Hij hengelt naar bevestiging.

In ‘mijn’ wijkje zijn vandaag, vrijdag, veel winkels dicht; de Sabbat komt eraan. Ik ben weer neergestreken in La Tartine voor een ‘petit café’, staand aan de toog. Die zou € 1,20 moeten kosten, net als eergister. Maar nu laten ze me het dubbele betalen, de prijs van zittend-aan-een-tafeltje. Ik protesteer niet en dat stoort me. ‘Trek je mond dan open.’ Mijn moeder zou nu luid en duidelijk van leer getrokken zijn. Die liet zich never-ever knollen voor citroenen verkopen. Om het geld ga ik me niet beklagen bij de barkeeper; een gehaaste gast zonder blijk van enige interesse in zijn klant. Ik kan me niet in iedereen verdiepen, straalt hij uit. Maar hier wil ik nu juist even niet voor ‘iedereen’ uitgemaakt worden.