© 2017 Droomvallei Uitgeverij, Marelle en Joop Boersma

Eerste druk, eerste oplage juni 2017

Tekst: Marelle en Joop Boersma

Vormgeving: Droomvallei Uitgeverij

Coverontwerp: Itsamodesign

http://www.prachtboeken.nl

ISBN: 978-94-91886-94-2

Alle rechten voorbehouden.

‘ik wil een keer met je praten,

jouw moeder is toch jong overleden?’

‘nee, niet nu, een andere keer.’

we stonden in de deur

namen afscheid,

verlegen, onzeker

het is er niet meer van gekomen

ik was begin twintig

haar kinderen zijn veel jonger

steeds weer de vraag

Joop Boersma

2010

Gedicht geschreven ter afscheid van zijn jongste dochter

1.
Doetinchem – zomer 2016

De stilte glijdt over het weinige gras dat onder de diepe schaduw van de beuken dun en broos is geworden. Soms raakt een verdwaalde zonnestraal de groene bodem. Hier liggen onzichtbare voetstappen van mensen die er niet meer zijn.

Verderop is het landelijker, meer open. Het groen wordt hier en daar afgewisseld met een ander kleurtje. De lange grassoorten zijn in bloei gekomen en laten hun zaadrijke pluimen meebewegen op de wind. Hier gaat de natuur zijn gang.

Op een simpel houten bankje zit een man, iets voorovergebogen alsof hij nadenkt. Het beeld zet zich vast in mijn hoofd. Het is een oude man, die zijn leven geleefd heeft. Op zijn schouders draagt hij zijn herinneringen met zich mee. Ervaringen uit de vorige eeuw met de vele ontwikkelingen hebben hem gemaakt tot wie hij nu is: een vader, een opa, een partner, een broer. Geen kind meer. Dat is verleden tijd.

Het is mooi om naar hem te kijken en zo te ontdekken wie hij echt is. Ken ik hem? Ken ik hem wel echt? Kan ik hem beter leren kennen door alleen maar te kijken? Ik weet dat er nog veel onuitgesproken woorden zijn. Ik hoop dat het gesprek, dat ik zo graag met hem wil voeren, daar verandering in kan brengen.

Ik loop rustig op hem af. De tijd lijkt hier eindeloos, maar is het niet. Het blijft een vreemde sensatie dat de snelheid van tijd toeneemt naarmate je ouder wordt. Je weet dat het niet kan, maar toch ervaar je het zo. Maar op deze plek is de stilstaande tijd een gegeven.

Een tak knakt als ik vlakbij ben. Een passend geluid in de groene omgeving.

Hij draait zijn gezicht naar me toe. Een glimlach, een zucht.

‘Diep in gedachten?’ vraag ik.

Hij draait zich weer van me af. Zijn grijze haar kleurt wit in de zonnestralen. Aan zijn schommelende kruin te zien, knikt hij.

Ik ga naast hem zitten en laat zijn stilte ook mij omringen.

Negentig jaar is mijn vader. Een natuurmens. Hij heeft me uitgenodigd om me deze plek te laten zien. Dit moet zijn laatste rustplaats worden. Een beetje sinister is het wel om samen deze begraafplaats te bezoeken, ook al is het dan een natuurbegraafplaats. Net alsof je de dood al geaccepteerd hebt, terwijl je nog in het leven staat. Het is een gebied waar eeuwige stilte heerst op de glooiende landerijen die omringd worden door een bosgebied. Het doet hem vast denken aan de omgeving waar hij zijn jeugd heeft doorgebracht. Of eigenlijk moet ik zeggen, waar hij in zijn jeugd het liefst was.

Een vlinder danst op de warme luchtstroom van de zon en tikt lichtjes zijn schouder aan. Net als bij mijn zusje, alweer een aantal jaren geleden. Hij merkt het niet. Ik wil niet denken aan de dood die hem al zo veel heeft ontnomen.

‘Wat een rust,’ fluister ik.

Hij kijkt me aan en ik word geraakt door het begrip dat ik weerspiegeld zie in zijn ogen. ‘De natuur accepteert iedereen. Daarom spreekt deze plek me aan.’

Ik begrijp niet direct wat hij bedoelt. Ineens vraag ik me af wat ik eigenlijk écht van hem weet. Van zijn jeugd, van zijn diepe gedachten. Er gaat vast veel in hem om wat hij nooit eerder gedeeld heeft. Met niemand. Zelfs niet met zijn naasten, zoals ik. Er werd vroeger niet gepraat; kinderen viel je niet lastig met oude wonden, met ervaringen uit een ver verleden. Maar als je wilt weten waar bepaalde eigenschappen en gedragingen vandaan komen, is er maar één mogelijkheid: vraag het aan degene die het kan weten. Vraag dieper dan je ooit eerder ging, voordat de tijd verstreken is.

Een diepe zucht vliegt weg. ‘Het is wel bijzonder om deze plek samen met jou te bezoeken. Ik vind het hier prachtig,’ geef ik zacht aan. Er zit een belofte in mijn woorden; ik heb zijn laatste rustplaats geaccepteerd.

Samen praten over ons leven volgt hierna. Dat weet ik zeker, want hij heeft met deze vier woorden – de natuur accepteert iedereen – het startschot gegeven om onze herinneringen te delen; een tipje oplichtend van de sluier die over het verleden ligt. Het zal in het begin vast wat behoedzaam gaan, maar gedurende de dag zal er veel loskomen.

‘Een afscheid is nog niet aan de orde, pap. Eerst nog onze afspraak. Wat is een mooie locatie voor ons gesprek?’ vraag ik hem.

Hij kijkt me aan met een blije glinstering in zijn ogen. ‘Een wandeling in Sonsbeek?’

‘Sonsbeek,’ herhaal ik. ‘Ja, dat doen we. Ik haal je op bij het station. Lekker vroeg, zodat we veel tijd hebben.’

‘Tijd,’ verzucht hij.

Mijn vader laat zijn ogen over het landschap dwalen. De natuurbegraafplaats geeft rust, maar laat de tijd stoppen. Hij wil hier begraven worden, zonder protserig uiterlijk vertoon. Een plek die bij hem past. Zoals ik pas bij mijn vader.

Als we opstaan, haak ik mijn arm in de zijne. Naast elkaar lopen we naar de uitgang. De afspraak voor het gesprek is gemaakt en ik kijk ernaar uit om bij het begin te beginnen. Bij de bron van onze herinneringen.

2.
Sonsbeek – zomer 2016

Het is nog vroeg. De zon streelt de boomtoppen, waardoor de koele lucht van de nacht weggedrukt wordt. We zitten in de auto onderweg naar het Sonsbeekpark waar het grootste deel van ons gemeenschappelijke leven zich heeft afgespeeld. Mijn vader zit naast me en zwijgt, als een rustige prelude voor het naderende gesprek. Ik voel de onrust vanbinnen omdat ik me realiseer dat hij op de grens van het leven staat. Alsof de zandloper aan de laatste zandkorrels begonnen is en ze onafwendbaar door de smalle hals zullen verdwijnen.

‘Negentig, pap.’

‘Ja, oud hè?’ Er zit een klank in zijn stem die zowel trots als spijt aangeeft. ‘Ik noem het negentig plus. Dat geeft een nieuwe fase aan.’

Negentig jaar; een respectabele leeftijd zegt men dan. Het is nog niet eens zo lang geleden dat men niet ouder werd dan veertig. Mijn vader heeft meer dan de dubbele tijd gekregen.

De stilte heeft altijd naast hem gestaan. Maar nu ik meer over zijn leven en vooral de keuzes in zijn leven te weten wil komen, vraag ik me af of het zwijgen opgeheven kan worden. Natuurlijk ga ik proberen om het zwijgen te negeren of zelfs te verjagen. Want hoe zal een gesprek verlopen als stilte alles overschaduwt?

Een man die geleerd heeft dat zwijgen beter is, kan lastig tot praten komen. Toch is dat exact wat ik vandaag ga doen: praten. Sámen praten. Ik wil een gesprek met mijn vader voeren dat verder gaat dan vandaag of afgelopen week; of zelfs de tijdspanne van mijn eigen leven. Een gesprek over dingen waarover tot nu toe niet gesproken werd.

Ligt er meer in dat zwijgen verborgen dan ik in mijn hoofd al tot leven heb gebracht?

Een snelle blik opzij. Hij ziet er tevreden uit. Net als altijd. De groeven in zijn gezicht zijn niet overheersend, ondanks de diepe kloven van het verdriet dat hij doorworsteld heeft.

‘Hoe was je afspraak bij de cardioloog?’

Hij kijkt op. ‘Memorabel.’

‘Hoezo dat?’

Mijn vader heeft last van hartritmestoornissen en ooit heeft hij een kleine TIA gehad. Omdat hij zelf arts is geweest, weet hij meer dan de gemiddelde patiënt. Maar hij is vooral ook eigenwijzer. Geen gemakkelijke opgave dus voor een behandelend arts.

Mijn vader brandt direct los. ‘De aanleiding was een vervelende onregelmatige hartslag. Al gauw zoek je de oorzaak buiten jezelf. Ik heb een koortsende ziekte gehad met antibioticagebruik en heb geleerd dat je dan hartritmestoornissen kunt krijgen.’

‘Dus je gaf jezelf een diagnose.’

‘Wacht nou even,’ maant hij me tot stilte. ‘Ik ben een tijdje later toch maar naar die cardioloog gegaan; het hartritme was toen al veel rustiger geworden. Maar ga je naar zo’n figuur dan worden er allerlei onderzoeken afgesproken. Bij mij gaat er dan een belletje rinkelen. Ik weet hoe artsen werken: je drukt op een knop en een serie onderzoeken rolt naar buiten. Het geeft vooral extra kosten in de zorg én extra inkomsten voor de specialist. Dus ik liet de onderzoeken vallen die me niet zinvol leken.’

‘Lekker eigenwijs.’

‘Ik noem het eigenzinnig.’

‘Kwam er iets uit?’

‘Jawel, een verlengde overdrachtstijd van de elektrische prikkel van boezem naar kamer. Soms vallen er dan slagen uit of lijkt er een extra slag te ontstaan. De cardioloog liet de term “slijtage” vallen. Zoiets is natuurlijk altijd raak als je een ouder iemand tegenover je hebt. Ik heb eens de rekensom gemaakt hoe vaak het hart al heeft geklopt in de loop van mijn leven en dan kom ik op een paar miljard keer uit. Maar een levend organisme is geen machine die slijtage van onderdelen kent, het vernieuwt steeds en vervangt ook, tenzij er een ziekte optreedt.’

‘Die cardioloog kon dus niets aan je slijten.’

‘Ach, die extrasystolen had ik al jaren; ik ken mijn eigen lichaam door en door. De cardioloog had ook nog een echo laten maken. Uitslag? Geen vergrote boezem.’

‘Dat is goed nieuws.’

‘Zeker. Ik had al een aantal jaren een lage dosering aspirine geslikt omdat ik dacht dat die TIA veroorzaakt werd door een vergrote boezem waarin kleine bloedstolseltjes konden ontstaan. Nu kon ik stoppen met de aspirine.’

‘Natuurlijk zonder overleg.’

Hij lacht een beetje verontschuldigend. ‘Ach, de apotheek zeurde ook al steeds over die aspirine, omdat het slecht zou zijn voor mijn maag. Ik trok mijn eigen conclusie en stopte. Dat is nu een paar jaar geleden. Ik hoef natuurlijk alleen verantwoording af te leggen aan mijzelf.’

Ik wil alweer reageren als ik mijn vader zijn hand zie opheffen.

‘Wacht, nu komt het. Bij het afscheid zei de cardioloog: tot ziens. Ik keek hem aan en zei tegen hem dat ik over tien jaar wel weer eens zou langskomen.’ Mijn vader lacht voluit. ‘In deze termen van tijd denk ik namelijk. Toen ik tachtig werd, stelde ik als volgend doel de negentig.’

Ik lach met hem mee. ‘En nu heb je dus voor tien jaar bijgetekend?’

Er komt geen antwoord, maar als ik naar hem kijk zie ik een glimlach comfortabel op zijn gezicht liggen.

Ik rem af voor het stoplicht, laat de auto langzaam uitrollen en uiteindelijk tot stilstand komen.

‘We werken te hard.’ Ik zeg het vooral tegen mezelf.

‘O ja?’ De stemverbuiging naar boven geeft aan dat hij trots is op het actieve leven dat hij zelfs nu nog leidt. Tenminste, dat houd ik mezelf voor. Wil ik me voorhouden. Het schuldgevoel kruipt onder mijn huid omdat ik misschien wel te weinig tijd met hem doorgebracht heb. Ik schuif het direct weg als onterecht. Ik heb nu eenmaal de neiging de lat voor alles wat ik doe erg hoog te leggen.

We hebben altijd een goed contact gehad. Juist daarom is het zo vreemd dat ik het idee heb hem niet goed te kennen. Er moeten dingen in het verleden liggen waar ik geen weet van heb, waardoor zijn keuzes en reacties voor mij niet altijd duidelijk zijn. Had ik maar meer tijd gehad om hem vragen te stellen. Tijd genomen, moet ik natuurlijk zeggen. Vandaag is helemaal voor ons.

‘Ik doe mijn best om het rustiger aan te doen.’ Mijn vingers tikken in een snel ritme op het stuur.

‘En lukt dat?’

Ik merk nu pas dat mijn vader me zit op te nemen, dus ik schiet – toch enigszins door de vraag overvallen – in de lach. ‘Soms. Maar mijn ambitie zit me een beetje in de weg.’

Sinds een paar jaar breng ik veel tijd door in Portugal, waar ik samen met mijn partner een huis heb gekocht. Weg van de drukte, weg van het moeten, weg van de stress. In het rustige achterland gun ik mezelf tijd om te ontspannen. Sinds kort ben ik mijn eigen baas. Ik heb van mijn passie mijn werk gemaakt. Maar nu is er zo veel wat ik leuk vind, dat de eerdere werkstress keuzestress is geworden. Maar die ga ik ook verslaan. Ik weet té goed hoe ziekmakend stress kan zijn.

‘Er is niets mis met ambitie,’ zegt mijn vader.

‘Klopt, maar ik moet nog leren die te beteugelen zodat het leuk blijft.’

Elke keer als ik terug ben in Nederland voel ik de benauwdheid. De drukte op de wegen, het ongeduld in de supermarkt, de te volle agenda’s van mijn vriendinnen. Als de druk geleidelijk wordt opgevoerd, weet je niet beter. Nu ben ik blij dat ik regelmatig aan de razende storm kan ontsnappen.

Maar de afstand heeft ook andere consequenties die ik niet had voorzien. Mijn ouders – inmiddels al vele jaren gescheiden – zijn oud en ik ben vaak te ver weg om even bij te kletsen of iets gezelligs met ze te ondernemen.

Een diepe zucht ontsnapt.

Ik geef gas en volg gedwee de andere auto’s die allemaal dezelfde route kiezen als wij. Op dit moment wel makkelijk, ook al weet ik dat het er in ons leven vaak heel anders aan toeging. Ik koos niet voor de geijkte paden. Soms gedwongen door de omstandigheden, maar veel vaker het resultaat van mijn eigenzinnigheid. Ik heb het idee dat het vandaag allemaal ter sprake zal komen. Want ik had hier waarschijnlijk niet naast mijn vader in de auto gezeten als ik altijd de normale wegen had bewandeld. Dan was ik rustig door blijven sudderen in het leventje dat ik had. Dan had ik niet gezien dat die zandloper bijna leeg was. Dan had ik de rijkdom aan levenservaring van mijn vader niet ontdekt. Of te laat ontdekt, wat nog erger is.

Er stroomt een warm gevoel door me heen nu ik besef dat ik niet tot de groep mensen zal behoren die helaas moet constateren dat de dood hen heeft ingehaald terwijl ze nog zo veel aan hun ouders hadden willen vragen of tegen hen hadden willen zeggen. Ik ben op tijd.

Met een blij gevoel rijd ik verder langs de oude herenhuizen die allerlei herinneringen oproepen. Ik zie het snoepwinkeltje waar ik altijd samen met mijn vriendinnetje snoep ging kopen, volgens mij voor een cent per stuk. Dat moet al vijftig jaar geleden zijn.

Ik moet afremmen voor een stoplicht. Alweer rood. Maar dit keer groeit er geen irritatie, want we hebben de tijd. Bovendien heb ik vanaf deze plek al zicht op het Sonsbeekpark, waar de grote lome bomen een groene oase vormen. Hier hebben we een groot deel van onze jeugd doorgebracht. Hier groeide ons gezin uit tot de definitieve samenstelling van vier kinderen. De laatste die werd geboren, was mijn zusje.

Het was op Tweede Kerstdag 1962 dat de weeën bij mijn moeder begonnen. Het was bitterkoud. Een strenge winter waarin een paar maanden later de legendarische Friese Elfstedentocht verreden zou worden. Het vroor zo hard dat het IJsselmeer bevroren was en de vrachtwagens over het ijs naar Marken reden.

Mijn oudere broer ging kleertjes uitzoeken en ik – toen vijf jaar – hielp mee om het wiegje op te maken. Mijn jongste broertje keutelde gezellig om ons heen. Natuurlijk ging het gesprek alleen maar over het kleine kindje dat geboren zou worden. Met Kerstmis. Voor mij als kleuter was het een uitgemaakte zaak: als het een jongetje werd, moest hij Jezus heten. Jezus Boersma. Een fikse uitdaging voor mijn ouders om daar tegenin te gaan, want ik bleef het maar herhalen.

Toen de kraamhulp arriveerde en alles klaarlag, zei ik heel kordaat: ‘Zo mam, laat ’m er nu maar uit.’

Wij gingen met de kraamhulp naar beneden, waar we chocolademelk kregen. Mijn oudere broer had met Sinterklaas een elektrische trein gekregen, dus dat gaf voldoende afleiding om lief te gaan spelen.

Het werd een memorabele dag. De trein had kortsluiting gemaakt en daarna bleek beneden in de bijkeuken de afvoer van de wasmachine bevroren te zijn. Het water werd in plaats van naar de wastafel, rechtstreeks de spreekkamer van mijn vader in gepompt. Daar kwam mijn vader pas ’s avonds laat achter, want die dag was het feest. Gelukkig was de baby een meisje en konden mijn ouders mij vertellen dat ze in plaats van Jezus voor de vrouwelijke vorm van zijn tweede naam hadden gekozen: Christine.

Ik had een zusje. Wat een geweldig kerstcadeau!

Mijn zusje was achteraf heel blij met haar naam, omdat ze anders een ouderwetse vernoeming had gekregen van een van de oma’s: Johanna of Catharina. Ook heeft ze altijd het gevoel gehad dat ze een gelukskind was, omdat ze met Kerstmis geboren was. Een gelukskind. Tja…

Ik staar naar de hoek van de straat, waar nu tientallen fietsers staan te wachten tot ze zich weer in het autogedrang mogen mengen, en denk aan de vier kinderen die vol dromen aan hun leven begonnen. Toen mijn zusje vier jaar was, wilde ze ijscoman worden. En in de winter zou ze dan kerstkransjes verkopen, want zij was met Kerst geboren. Mooie kinderdromen.

Ik wijs naar voren. ‘Hier stond vroeger de ijscoman. Je kon toen voor een dubbeltje een ijsje halen. Dan werd er met een groot mes een plakje afgesneden en tussen twee wafeltjes geduwd.’ Een blik opzij laat de glimlach op mijn vaders gezicht zien.

Ineens getoeter achter me. Ik schrik en geef een te grote dot gas, waardoor de auto met een schok vooruit schiet. ‘Sorry,’ mompel ik.

Met een enorme vaart rijdt er een Mercedes voorbij.

Ik zucht. Doe toch rustig.

‘Fijn dat we vandaag allebei tijd hadden.’ Ik werp mijn vader een glimlach toe.

Hij schraapt zijn keel. ‘Morgen was lastiger geworden. Dan heb ik een vergadering van de commissie van huiseigenaren, waar ik het onderwerp duurzame energie heb ingebracht. Ik heb aangegeven dat het goed zou zijn om zonnecollectoren te plaatsen op de platte daken van ons appartementencomplex.’

‘Wat goed.’

Hij schiet in de lach. ‘Ja, dat dacht ik ook. Maar mén…’ Hij spreekt het woord met een zekere afkeer uit, ‘… is er niet in geïnteresseerd. Ze vinden me een ouwe zeur. De vorige keer dat ik het noemde, kreeg ik zelfs een anoniem briefje in mijn brievenbus, dat ik eens moest ophouden met drammen.’

Ik grinnik zachtjes. Ik weet precies hoe mijn vader dan is, omdat ik zelf die neiging tot drammen ook heb. ‘Je blijft dus actief,’ vat ik het samen.

‘Natuurlijk.’

Ik draai de weg naar het park in, rijd door naar de parkeerplaats en breng mijn auto tot stilstand. De motor zwijgt en de stilte die volgt is weldadig.

3.
Sonsbeek – zomer 2016

Ik stap uit en loop naar de rand van de parkeerplaats waar we straks met de wandeling starten. Het weiland voor me is glooiend en kortgeschoren, en wordt omringd door stille bomen. Het zijn statige beuken die als bewakers de groene rust observeren.

De zon is nog verborgen achter de ochtendnevel, toch voel ik een warme gloed op mijn lichaam. Het is de belofte van deze dag die op het punt staat te ontspringen, net zoals het voorjaar warmte kan geven alleen al doordat je weet dat dit seizoen eraan komt.

Het is lang geleden dat ik hier in Sonsbeek was en toch voelt het vertrouwd. Het bezoek aan de natuurbegraafplaats heeft mijn ogen geopend. Als ik nu niet met mijn vader praat, wordt er voor eeuwig gezwegen. Er liggen geen grote vragen te wachten, maar zit geluk niet juist in kleine dingen? Het is een uitdaging om mijn vader te ontdekken. Veel in het leven wordt zwijgend doorgegeven. Maar hoe mooi kan het zijn om die belangrijke levenslessen rechtstreeks van hem te horen. Niet in een les, maar door woorden te geven aan het geleefde leven.

Kennelijk had ik zelf een bepaalde leeftijd nodig om tot het belang van dit inzicht te komen. Het doet bijna lijfelijk pijn als ik eraan denk dat ik hem voor een deel uit het oog ben verloren. We leven vooruit en kijken weinig terug. Toch merk ik nu hoe belangrijk het verleden kan zijn voor het heden. Elke levensfase geeft inzichten die alle beslissingen die erna komen zullen beïnvloeden. Ik weet ze bij mezelf goed te benoemen: de scheiding van mijn ouders – ik was zestien – in een tijd dat dit nog nauwelijks voorkwam, de eenzaamheid die erop volgde, het vriendje aan wie ik me vastklampte, waardoor mijn eerste huwelijk al plaatsvond op een leeftijd waarop ik me had kunnen onderdompelen in het vrije studentenleven. Pas veel later volgde die belangrijke beroepsopleiding terwijl ik nauwelijks geld had om rond te komen. In die tijd heb ik geleerd wat zuinig leven is. Een levensles die me door financieel lastige tijden heen heeft geholpen. Oorzaak en gevolg. Ervaringen en beslissingen.

Toch heb ik eigenlijk geen idee welke ingrijpende zaken van invloed zijn geweest op de keuzes die mijn vader heeft gemaakt. Daar hebben we het nooit over gehad.

Wat stom. Het klinkt zelfs bijna als: daar werd vroeger niet over gepraat. Ik zag ‘vroeger’ altijd als ‘heel lang geleden’, maar ik heb zelf dus ook niet met mijn vader gepraat.

Ik zie mezelf als een vrouw die geen moeite heeft om over haar gevoelens te praten; als openhartig zelfs. Ik ben geïnteresseerd in andere mensen, in wat ze doen en welke keuzes ze maken. Het is boeiend om te weten waarom mensen doen wat ze doen. Toch blijkt nu dat ik mijn vader vergeten ben. Hij is er gewoon. Mijn vragen aan hem gingen alleen maar over nu, niet over zijn vroegere leven, waar zijn basis ligt.

Mijn vader komt naast me staan. ‘Zullen we gaan? Als het goed is, kunnen we die bron hier vlakbij vinden.’ Hij klinkt zo blij en enthousiast, dat ik mijn pijnlijke zelfoordeel met kracht probeer opzij te schuiven. Nu niet. Dat heeft geen zin. Misschien vertel ik het later vandaag. Toch ligt er vanaf dit moment iets in mijn borstkas te wachten tot ik het loslaat om het de vrijheid te geven en verlichting te krijgen.

Ik slik moeizaam en terwijl hij al begint te lopen, kan ik niet anders dan hem met mijn ogen volgen. Met een bijna jaloersmakende souplesse loopt hij voor me uit. Hij houdt zijn rug ietwat gebogen in zijn negentigjarige lijf. Het beeld straalt kracht uit, terwijl ik me een zwakkeling voel.

Als ik naast hem ga lopen, geeft mijn vader me allerlei informatie. ‘De beek vormt eigenlijk de basis van Arnhem. De stad is niet ontstaan aan de oever van de Rijn, zoals veel mensen denken, maar aan de Sint-Jansbeek.’

Zoals zo vaak, verbaas ik me over de vele feiten die mijn vader weet op te diepen uit een ver verleden. Ik wist niet eens dat er een bron was. Heb me daar nooit in verdiept. Maar als mijn vader iets niet weet, gaat hij op onderzoek uit.

‘Deze Sint-Jansbeek, vaak verbasterd tot Sonsbeek, loopt door de heuvels van Zijpendaal, daarna door het park Sonsbeek en uiteindelijk dwars door de binnenstad van Arnhem naar de Rijn.’ Daarna vertelt hij over de watermolens van de beek, de wasserijen en een gemetselde ijskelder.

Mijn gedachten glippen weg, ik houd niet zo van geschiedenis. Ik herinner me vooral de eendjes in de vijver en de hertjes in het hogerop gelegen hertenpark die we in onze jeugd bezochten en die het oude brood soms zelfs uit mijn knuistje aten.

Inmiddels heeft mijn vader er het zwijgen toe gedaan. Misschien komt hij lucht tekort.

Het zonlicht valt speels tussen de jonggroene bladeren door. De rust op dit vroege uur wordt af en toe onderbroken door vogelgeluiden. Ik herken een vink, tenminste, ik denk dat het een vink is door de riedel aan het eind. Mijn vader zal het vast weten, toch vraag ik het hem niet.

‘Dit moet de bron zijn.’ Hij kijkt bijna opgewonden rond. ‘Hier stopt het. Of liever gezegd: hier begint het.’

In de diepte is water te zien. De bron heeft de vorm van een omgekeerde tekstballon waarvan de beek de punt vormt die verdwijnt tussen de hoge oevers.

Mijn vader staat naast me. Hij waardeert stilte meer dan woorden. Waarom dat zo is, weet ik niet. Onze gesprekken gingen altijd over onze gedrevenheid, niet over wat er in de stilte te vinden is.

‘Het is eigenlijk gek dat we het nooit over vroeger hebben gehad, alleen maar over wat we op dat moment deden. Stom dat ik eerst moest vertrekken om terug te kunnen komen.’ Het is eruit. Mijn hart heeft zich geopend om de zware gedachten vrij te laten. Maar in zijn blik zit zo veel onbegrip dat ik direct verderga met mijn uitleg over wat me dwarszit. ‘Doordat ik nu grote delen van het jaar in Portugal zit, voel ik wat de grotere afstand tot mijn familie met me doet. Het vanzelfsprekende is weg. Even bellen, even langsgaan, elkaar even zien. Het is er niet meer. Alsof ik een kijkje heb gekregen in de toekomst. Ik realiseer me ineens hoe oud mama en jij zijn. Als je gewoon naast elkaar leeft, weet je niet beter dan dat jullie er gewoon zijn.’

Mijn vader knikt nu begrijpend, maar blijft zwijgen.

Ik denk aan wat een goede vriend me laatst vertelde, in een heel andere context. Hij had het over het experiment van de kikker in het kokende water. Een bioloog liet zien dat als je kikkers in koud water stopt en daarna het water verwarmt, die kikkers gewoon blijven zitten tot ze gekookt worden. Stop je er na een tijdje een nieuwe kikker bij, dan blijft die ook lekker zitten. Dit verandert pas als het water een bepaalde fatale temperatuur bereikt. Als je bij die temperatuur een nieuwe kikker in het water stopt, springt die er zo snel mogelijk uit. Het is een te grote verandering om aan te kunnen: de kikker springt en redt daarmee zijn leven.

‘Met de ouderdom is het net als bij het experiment van de kokende kikker: de tijd verglijdt langzaam en de leeftijd groeit mee. Natuurlijk verkort het ook de leeftijd die over is. Pas als de verandering groot is, zie je wat er gebeurt. Dus door die grotere fysieke afstand van ons - ik zit niet meer elke dag in dat warme familiebad – word ik met mijn neus op de feiten gedrukt. De tijdsprongen zijn groter en daardoor valt het extra op dat de tijd blijft doorrennen.’

Mijn vader schraapt zijn keel. ‘Mooi voorbeeld, want dat is inderdaad het probleem met tijd: het kan zomaar ineens verdwenen zijn. De tijd is eenmalig. Voorbij is weg. En dat bewustzijn wordt beklemmender als je ouder wordt.’

Het is voor het eerst dat ik mijn vader dit hoor zeggen, met nadruk, alsof hij me wil waarschuwen. Ik denk terug aan ons bezoek aan de natuurbegraafplaats, waar de dood in de natuur opgaat en tijd een eeuwigheid duurt. Het sinistere gevoel om samen zijn laatste rustplaats te bezoeken is bij mij blijven hangen. Ik was bang dat de dood onze afspraak zou inhalen. Erover praten is lastig, alsof je de dood dan zou accepteren. Maar nu komt mijn vader zelf op zijn eindige leven terug. In zijn woorden klinkt een advies: pak de tijd nu die er nog is. Wat een rijkdom om hem nog naast me te hebben en dit te kunnen doen. Het verdriet, veroorzaakt door verlies, is me te bekend. Het gemis blijft de rest van je leven bij je, in een golfbeweging die nooit wegebt. Mijn zusje. Wat mis ik haar. Ook met haar bezocht ik de begraafplaats waar ze zou komen te liggen. Een paar maanden later stond ik aan haar graf.

Maar vandaag is voor mijn vader. Ik ben blij dat we de tijd hebben genomen voor elkaar.

Bijna een eeuw leven vat je niet in een dag samen. Toch is er hopelijk tijd genoeg om te praten over de lijnen in onze familie. Er ligt een tijdsbrug waarin zo veel gebeurd is. Waarin ontwikkelingen zo snel zijn gegaan dat terugdenken aan vijftig of zelfs twintig jaar geleden vooral verbazing geeft.

Ik pak mijn vaders arm en druk die kort tegen me aan. Eigenlijk een vreemd gebaar, want we zijn thuis nooit zo aanrakerig geweest.

‘Laten we verdergaan.’

Hij knikt en begint meteen te lopen.

De natuur is voor mijn vader altijd belangrijk geweest; dat gegeven ken ik, de reden ervan niet. Op zondag gingen we vaak naar de zandverstuivingen in de Hoge Veluwe. Wij kinderen speelden daar in het zand, mijn vader vond er zijn rust. Onontbeerlijk naast zijn drukke baan als reumatoloog.

Met twee broers en één zusje groeide ik op in een gezin dat ik als heel veilig ervoer. Als kind wist ik niet beter dan dat mijn vader en moeder er voor me waren. Er werd gepraat over school en over onze buitenschoolse activiteiten. Mijn vader ging aan het werk, mijn moeder bleef bij ons. Wij groeiden op en vroegen niets over vroeger. Vroeger was geweest, en van die tijd wisten we niets.

Ineens zit er een liedje in mijn hoofd; gezongen door Wim Sonneveld. Waarschijnlijk werd het vooral door mijn ouders gedraaid, maar de woorden kan ik feilloos meezingen.

En langs het tuinpad van m’n vader

zag ik de hoge bomen staan.

Ik was een kind en wist niet beter,

dan dat het nooit voorbij zou gaan.

Zo voelde het. Het zou altijd zo blijven. Je leefde niet in een verleden dat voorbij was. En ook niet in een toekomst vol waanzinnige uitvindingen. Je leefde met de inzichten van dat moment.

Het is fijn dat we nu een hele dag de tijd hebben om elkaar te ontdekken. Ik ben nieuwsgierig en wil ineens zo veel weten dat ik me afvraag of een dag samen ons voldoende tijd zal geven.

‘Ik zou wel meer willen weten van jouw leven, pap,’ gooi ik er zomaar uit.

Hij blijft staan.

Ik haal diep adem en ga verder. ‘Over jouw ouders, je leven als kind, je thuis. Ik ben heel benieuwd hoe jouw jeugd was.’ Het enige wat ik weet is dat hij op het platteland woonde, maar heeft hij zich net zo veilig gevoeld als ik?

Hij lacht naar me, ik zie iets in zijn ogen fonkelen, maar ik kan niet benoemen of het blijdschap of verbazing is. Mijn vraag blijft een tijdje tussen ons in hangen.

Dan begint hij weer te lopen. ‘Mijn verleden dus. Hoe ver wil je terug in de tijd?’

4.
Drenthe – vanaf 1871
Joop vertelt:

Onze wortels zaten verankerd in het veengebied van Zuidoost-Drenthe. Daar werd op het eind van de negentiende eeuw mijn grootvader Johannes geboren.

In de eeuw ervoor had de familie Boersma een aanzienlijk boerenbedrijf opgezet in Friesland. Ze hadden een rijk leven, omdat de verkoop van producten in die tijd floreerde. De pater familias had een eigen boerderij als bezit, en hij wilde zijn kinderen goed achterlaten. Vandaar dat hij geld leende om voor zijn twee zonen elk een boerderij te kopen. Hij had geen slechter moment kunnen kiezen, want vlak daarna brak de oorlog met Engeland uit. Dit veroorzaakte een grote economische schade voor Nederland. De verkoop van producten stagneerde, met een faillissement tot gevolg.

De familie Boersma likte haar wonden en vertrok vanuit Friesland naar het veengebied bij Smilde. Het werk in het veen gaf nieuwe mogelijkheden om een goede toekomst op te bouwen. Vanuit verschillende richtingen trok dit gebied mensen aan: uit Friesland, Groningen, andere delen van Drenthe, het aangrenzende deel van Overijssel en zelfs van over de grens uit Duitsland. Er lag in het veen veel werk te wachten.

Toen het veen daar begon op te raken, trokken de veenarbeiders verder naar Zuidoost-Drenthe. En zo kwam mijn grootvader Johannes in 1871 ter wereld in het veengebied van de gemeente Emmen. Net als zijn vader werd hij veenarbeider.

Opa Jans werkte hard en ontmoette er zijn toekomstige vrouw Magdalena. Ze trouwden op 18 april 1899. Magdalena was toen hoogzwanger van hun eerste kind, dat nog geen drie weken na hun huwelijk geboren werd. Dat kind was mijn vader: Willem Boersma. Daarna kregen ze nog twee kinderen: Grietus en Jantje.

Opa Jans was turfsteker, professioneel goed werk. Wel lichamelijk erg zwaar, vandaar dat hij op zijn eten een lepel gesmolten vet smeerde, om overeind te blijven. Het werk in het veen was echt seizoenarbeid, waardoor er alleen in het voorjaar voldoende geld te verdienen was. In de zomer moesten de turven drogen en hield het werk op.

Maar opa Jans was geen stilzitter. Hij was een harde werker en voelde zich verantwoordelijk voor zijn gezin. Daarom stak hij na het turfseizoen de grens over naar Duitsland, waar hij alles aanpakte. Zo was hij werkman bij de gemeente, plantte hij bloembollen in het najaar of kapte bomen. Tegen de feestdagen kwam hij weer thuis, met een zak vol geld.

Zijn maten reageerden vol afgunst. Hoe was het mogelijk dat Jans een huis kon bouwen, terwijl zij nauwelijks konden rondkomen? Mijn opa liet al die reacties van zijn schouders glijden. Hoewel, soms kon hij niet nalaten om het hen duidelijk te maken.

‘Jullie verdrinken je geld,’ bromde hij dan. En gelijk had hij. Zijn collega veenarbeiders kregen op zaterdagmiddag hun weekloon, waarna ze linea recta naar de kroeg vertrokken. Daar genoten ze van het spirituele vocht tot er nog maar een klein gedeelte van het totale bedrag over was. Dat was voor moeder de vrouw. Zij had er daarna een harde dobber aan om de eindjes aan elkaar te knopen, om het gezin een hele week te voeden.

Jans ging nooit mee naar het café. ‘Pas maar op, de caféhouder speelt mooi weer van jullie centen,’ zei hij tegen zijn collega’s. Hij was zich te zeer bewust dat een goede periode altijd gevolgd werd door slechtere tijden. Daarom spaarde hij het geld op en bouwde aan een mooie toekomst.

Er was slechts één genot in zijn leven dat hij niet kon laten liggen: het pruimen van tabak. Dat heeft zijn longen in ieder geval schoongehouden en zijn leven verlengd. Roken mocht niet in het veen. Dat hielp natuurlijk ook.

Voor mij als kind bestond er niets fijners dan in de zomervakantie wat tijd bij mijn grootvader door te brengen. Ik reed dan op de fiets van Nieuw-Buinen naar Oranjedorp, een rit van ongeveer dertig kilometer door de prachtige natuur.

‘Hé! Hééé, wegwezen.’ Opa Jans liep luid schreeuwend achter de spreeuwen aan om ze bij de kersenbomen weg te jagen. Daarbij klapte hij hard in zijn handen.

Ik zette mijn fiets tegen de schuur aan en liep naar hem toe. ‘Eet er maar van zo veel je wilt,’ zei hij op zachte toon tegen mij, terwijl ik een aai over mijn hoofd kreeg. ‘Maar doe voorzichtig met de ladder. Als je uit de boom valt, krijg ik ruzie met je vader.’

Daarna liep hij met grote passen naar de schuur waar ik gerammel van emmers hoorde, met ertussendoor gescheld van mijn opa op de varkens. Af en toe gilden de beesten hard. Mijn opa ging nu eenmaal niet zo zachtzinnig met hen om.

Aan het eind van de dag zaten we naast elkaar op het bankje voor het huis. Hij vertelde over de perzikpit die hij gewoon zo in de grond gestopt had en die in de jaren erna uit was gegroeid tot een hoge boom. Ook vertelde hij verhalen over vroeger, over de tijd dat hij eigenhandig geholpen had om hun huis te bouwen. Het geld ervoor verdiende hij in Duitsland, waar hij heenliep over een pad dat in de herfst veranderde in een moeras.

‘Waar sliep u dan in Duitsland?’

‘In een schuur, met een hele groep naast elkaar in het stro. Of soms in een keet. Later werkte ik elk jaar in dezelfde plaats, daar leerde ik een weduwe kennen waar ik onderdak vond.’

‘Gaat u nog wel eens naar haar toe?’

Mijn opa draaide zijn gezicht naar me toe en wachtte net zo lang met antwoorden tot ik niet meer wist wat ik gevraagd had.

‘Ze is vorig jaar overleden,’ zei hij toen met een veel zachtere stem. Daarna zweeg hij.

Op de achtergrond hoorde ik het gekabbel van het water van het kanaal dat voor het huis langs liep. Een hoog opgeladen turfschip voer voorbij. De schipper stak zijn hand kort omhoog, waarna hij weer verder liep, het schip aan een lange lijn achter zich voorttrekkend. Uiteindelijk verdween hij in de oprukkende schemering.

Pas na een hele tijd durfde ik de stilte te doorbreken. ‘Uw grootvader was toch ook schipper?’

‘Ja, maar daar is iets misgegaan. Er werd niet veel over gezegd.’

‘Toch weet u veel van de familie. Mijn vader vertelt er nooit over.’