Mounir Samuel

Liefde is een rebelse vogel

..

..

roman

..

..

..

Uitgeverij Jurgen Maas

De auteur doneert een deel van de opbrengsten van dit boek aan Stichting Vluchteling, voor acute noodhulp aan Syrische vluchtelingkinderen binnen Syrië en de directe grensgebieden daaromheen.

..

Help ook. Giro 999.

..

We worry about what a child will become tomorrow,

yet we forget that he is someone today.

– Stacia Touscher

..

..

..

..

Copyright © 2016 Mounir Samuel en Uitgeverij Jurgen Maas

Omslagontwerp Lieke Sauren

Foto auteur en coverfoto © Hannah Lipkowsky

Verzorging ePub Michiel Niesen | ZetProducties

Met dank aan House of Tattoos

isbn 978 94 91921 28 5

nur 301

..

Uitgeverij Jurgen Maas | www.uitgeverijjurgenmaas.nl

Als je van iemand houdt, laat haar gaan,

want als ze terugkomt is ze de jouwe.

Zo niet, dan is ze dat nooit geweest.

..

– Bewerking van een uitspraak

van de Libanese dichter en schrijver Khalil Gibran.

L’amour est un oiseau rebelle

Que nul ne peut apprivoiser

Et c’est bien en vain qu’on l’appelle

S’il lui convient de refuser

..

– ‘Habanera’ uit Carmen,

door Henri Meilhac en Ludovic Halévy

Deel één - De kooi

Zacht bonken

De hartkloppingen begonnen onderweg, in de trein naar Gare du Nord en verder. Er was geen weg terug, niet meer in ieder geval. Ze duwde haar wang tegen het raam. Haar vingers trokken kleine cirkeltjes in het stof op het glas, tot haar vingertoppen vies grijsbruin kleurden. De kerkbanken hadden gejeukt, de schoolbanken gekriebeld en haar slaapkamer had haar steeds meer benauwd. Lang had ze gepiekerd, nachtenlang wakker gelegen, tot vanochtend haar besluit vaststond. Ze schreef een kort briefje met de tekst: ‘Het spijt me mam, ik kan niet anders.’ En ze had haar tas gepakt. Ze had al die jaren geprobeerd te doen wat ze kon en nu was het tijd om te vertrekken.

Ritmisch stootte ze haar hoofd tegen het raam. Geduld, geduld, eens zal het glas breken.

Ze sloeg in stilte een kruis. Toen opende ze haar lege notitieboekje, streek de eerste bladzijde glad, pakte haar pen en begon te schrijven.

..

..

De wereld achter de vieze ramen was verrot, en toch vaak mooi. Ze stapte over van de ene op de andere trein, wisselde haar kleingeld van de ene munteenheid naar de andere bij medereizigers en een bedelaar, at vette snacks en oud stokbrood in overvolle stationshallen en overnachtte op een ijzeren bankje op een verlaten perron van het zoveelste station. Ze had niets anders bij zich dan een rugzak. Zelfs haar gitaar had ze thuisgelaten. Het leek overtollige ballast. Maar nu ze hier op een leeg perron zat, had ze spijt van die beslissing.

Volgende trein. Muziek, luid gelach, de geur van vers eten, drank, urine soms zuur en penetrant. We krioelen als mieren, dacht ze, zonder leider, zonder mierenkoningin.

Ze wilde de wortels van haar vader opgraven in de hoop eindelijk zelf te kunnen aarden. Ze vroeg zich af of ze eigenlijk nog leefden, die wortels van hem, of dat hij ze lang geleden bruut had afgehakt zoals hij later ook met haar had gedaan. Er was maar één manier om erachter te komen: de reis terug maken die hij lang geleden andersom had afgelegd. Te beginnen bij zijn geboortestad.

‘En waar ga jij naartoe?’ vroegen de mannelijke passagiers uitdagend, flirterig of nieuwsgierig; brutaal wanneer ze in groepjes reisden.

‘Zuidwaarts.’

Nadere toelichting was niet nodig. In de vakantieperiode was iedereen op weg naar le grand sud.

Bij een van de tussenstations stapte een twintiger in; gebruinde huid, scherpe neus, donker krulhaar. Hij keek angstig. Met het zweet op zijn voorhoofd nam hij tegenover haar plaats.

Na een tijdje in stilte te hebben gezeten schraapte hij zijn keel. Ze wendde haar blik af van het raam. ‘Bonjour,’ mompelde hij.

Ze reageerde met een knikje.

‘Hoe heet je?’

‘Zetá. Jij?’

‘Mahmoud. Ik heet Mahmoud.’

Zijn gezicht ontspande en hij glimlachte voorzichtig. Ze ving een glimp van zijn witte tanden op en bedacht dat hij best knap was, zo zonder die diepe frons in zijn voorhoofd.

‘Je hebt een mooie naam,’ zei hij. ‘Spaans?’

‘Ja, zo’n beetje.’

Een conducteur liep langs, knikte vriendelijk naar haar en knipte met een stuurse blik het kaartje van de jongen, hem net iets langer aankijkend dan nodig was.

Hij vertrok weer. Ze keken elkaar aan en zwegen. Toen stonden ze tegelijkertijd op.

Ze deden het in de krappe wc, die schokte en heen en weer wiegde. Met een voet op de bril en de andere op de wasbak spreidde ze haar benen, terwijl hij haar betaste en dingen zei die zij door het gedender van de wagons amper kon verstaan. Er lag pis op de grond en besmeurd wc-papier, waarvoor hij zich excuseerde. Ze lachte en duwde het kapotte raam nog iets verder open in de hoop de ergste stank te verdrijven.

Bezweet en voldaan gingen ze een halfuur later weer in de coupé zitten, de veroordelende blikken van vreemden ontwijkend. Ze zwegen, omdat er niets meer te zeggen viel. Adam en Eva schaamden zich ook pas na de zondeval. Vóór die noodlottige hap waren ze slechts onbekenden voor elkaar en zichzelf geweest.

Na een tijd hield ze het niet langer vol.

‘Waar ga je heen?’

‘Gibraltar, naar huis: Marokko.’

Ze knikte alsof ze zo’n antwoord wel verwacht had, wat niet het geval was. Ze had gedacht dat hij uit Algerije kwam.

‘Ik hoop een nieuw leven te vinden, ver van dit alles.’ Hij liet zijn stem zakken. ‘W’allah, bij God, ik voorzie dat de boel gaat exploderen hier. Het gist in de banlieues, de satellietsteden, de achterafsteegjes. Ik geef het nog vijf, zes jaar, tot de eeuwwisseling misschien. Dan is het gedaan. Dit continent is rijp voor een guerrillaoorlog.’

Ze probeerde zijn blik te vangen, iets opbeurends te zeggen, maar zijn ogen stonden ver en hard.

De droge bergranden van de Pyreneeën kwamen in zicht en ze dacht: de tgv raast verder. De wereld escaleert in sneltreinvaart. En ook: op mijn huid plakt zijn zaad. Die laatste gedachte verdreef ze echter snel weer.

In Madrid nam Mahmoud afscheid. Zijn vlucht uit Europa zou spoedig zijn voltooid. Er restte hem nog een enkeltje Middellandse Zee. Ze sloot haar ogen en beeldde zich in hoe de laatste brandende scheepsresten bij de kust van Gibraltar aanspoelden. De apen sprongen opgewonden op en neer terwijl Spaanse agenten naar opvarenden zochten. Maar ze vonden niets. Mahmoud was al aan de overkant, hij bevrijd van Europa en Europa verlost van hem. Anderen, vele anderen, zouden zich verdringen om zijn plaats in te nemen. De mens blijft een nomade, zij het met een hart van gewapend beton. Bomgordel erom.

1.

Ik bleef staan op de stoep van de kleine boekhandel en keek naar de etalage. Ik herkende geen enkele titel of auteur meer. Vroeger wel, toen kwam ik bijna wekelijks in de boekhandel. Nu bedacht ik plots dat ik al twee jaar niet meer binnen was geweest. Ik schaamde me voor mijn intellectuele verval. De laatste boeken die ik had gekocht waren platte pulp die ik in de supermarkt samen met een snelle opwarmhap impulsief in mijn karretje had gelegd. Sommige goed, de meeste ontstegen niet het niveau van flauwe treinlectuur en waren opvallend eentonig.

Ik ging naar binnen. Aandachtig keek ik naar de donkere mahoniehouten kasten.

Ik streelde de omslagen, pakte verschillende titels op, woog ze op mijn hand, bladerde erdoorheen en ademde met gesloten ogen de geur van nog ongelezen bedrukt papier in.

Jaloers staarde ik naar de zelfingenomen blik van jonge auteurs op de omslagen. Niet voor het eerst wenste ik dat ik schrijfster was, al had ik nooit een serieuze poging ondernomen. Tijdens mijn middelbareschooltijd had ik een paar korte verhalen geschreven, vol goede moed deed ik ze in het postvak van de schoolkrant. Ik hoorde nooit iets terug. De mooiste liet ik aan mijn docent lezen, maar ook hij kwam niet verder dan dat ik ‘vooral maar veel moest lezen’. Dat deed ik dus. En toch. Vaak vroeg ik me af wat er gebeurd zou zijn als ik een dikke pluim voor dat brave, schoolse verhaaltje had gekregen. Ik was immers een orchideeënkind – bloeide op bij het minste compliment, maar had wel liefdevolle, zachte verzorging nodig. Iets waar de leraren in die tijd heel anders over dachten. ‘geen enkel talent,’ had de docent in koelen bloede onder mijn verhaal geschreven. Eenmaal buiten de school verfrommelde ik het papier en gooide het huilend in de prullenbak.

‘Kan ik u helpen, mevrouw?’ De verkoopster keek me met een te grote glimlach aan. Instinctief kromp ik in elkaar. Ik begon mensenschuw te worden.

‘Ik kijk alleen maar rond, ik zoek niets specifieks.’

De kasten achter in de winkel stonden vol koopjes. Ik zocht geen bestsellers. Alles wat ik nodig had was een mooi verhaal en de rust van de anonimiteit, verder niets. Tussen de afgeprijsde titels vond ik een boek met een donkergrijs omslag. Tot mijn verbazing ontbrak de auteursnaam. Het verhaal van de eenzaamheid. Op de achterzijde stond niets anders dan de volgende wonderlijke aanbeveling, althans, ik nam maar aan dat de zin zo bedoeld was: ‘Het verhaal van de eenzaamheid zal slechts worden begrepen door hen die vergeten te leven.’

Een moment twijfelde ik, toen begon ik te lezen. Al bij de eerste regels werd ik gegrepen door de simpele woorden van wanhoop, ingehouden zinnen vol pijn. Haastig bladerde ik door het boek. De verhalen namen me mee naar verre plekken en plaatsen die ik niet kende, en brachten me tegelijk heel dicht bij mijzelf – uit dat hoofd, terug bij het zacht kloppen van mijn hart, dat te weinig gehoord werd. God weet, misschien wel het meest nog door mezelf.

Met een licht gevoel in mijn hoofd liep ik richting de uitgang. Ik was verkocht – maar vergat het boek te kopen. Vraag me niet waarom. Er is geen excuus. Iets in het boek deed mij schrikken. Enigszins verwilderd liep ik de winkel uit. De verkoopster groette me nog, maar ik vertrok zonder een woord.

Ik reed met een omweg naar huis, trok mijn jas en kleren uit, stapte onder de douche en liet het water heel lang lopen.

2.

Toen ik op mijn achttiende besloot om psychologie te gaan studeren was dat een poging om mezelf beter te begrijpen. Het had niets geholpen.

Ik kon niet zeggen dat ik niet was gewaarschuwd. Bij het openingscollege had een grijzige professor ons – lievige blonde studentes – vanachter zijn bevlekte bril streng aangekeken en gezegd: ‘Anders dan veel studenten aanvankelijk lijken te denken staat de studie van de psychologie niet gelijk aan therapie. Als je hier bent om je moeilijke jeugd of kindertrauma’s te verwerken, zoek dan een therapeut. Hier bestuderen we het menselijke gedrag dat voortkomt uit een combinatie van genetica, chemische processen in de hersenschors en alles wat de mens tijdens zijn premature ontwikkeling door de omgeving wordt opgelegd. Hier gaat het om kennis en kunde dames en, eh, spaarzame heren.’ (Hij zuchtte luid.) ‘Niet om Freudiaanse sessies waarbij je liggend op een divan je hart mag luchten.’

Ik had geen idee wat ik anders moest studeren of doen met al die tijd die ik als jongvolwassene had, dus zette ik door. Ik beet me vast in de vuistdikke pillen. Nam eindeloze vragenlijsten af.

‘Als ik in een vreemde omgeving kom waar ik niemand ken, voel ik me zenuwachtig, bezweet en bibberig,’ las ik de testkinderen voor, met een schaal van 1 tot en met 8 waarbij 1 ‘helemaal mee oneens’ en 8 ‘helemaal mee eens’ was en er zes tussenstappen waren zoals ‘gedeeltelijk mee eens / gedeeltelijk mee oneens’ of ‘meer mee eens dan oneens’. Onzeker keken grote ogen me aan. Ik herkende mezelf in hun angstige blikken. Niet wetend wat aan te moeten vangen met die grote wereld die maar van alles van je wilde weten. ‘Het geeft niet hoor, het is al goed, noem maar gewoon een nummer,’ zei ik dan. En dat deden ze. Trappelend met hun benen op die veel te hoge stoel. Zodra de ellenlange lijst eindelijk was afgenomen renden ze ervandoor. Ik wilde dat ik achter hen aan kon stormen, lekker spelen, maar ik had dat als enig kind in een huis van stilte nooit geleerd.

‘Kom je mee een avondje brassen?’ vroegen mijn medestudenten me soms. Ik liet me door hen meeslepen als het mij aan een goed excuus ontbrak; daar stond ik dan, ongemakkelijk in de kroeg. Terwijl zij om het hardst schreeuwden en lachten en dronken keek ik onzeker om me heen en dacht aan mijn eigen vragenlijst. Een 8, mijn antwoord was gewoon een 8. En hoe vaak ik ook meeging, dat cijfer veranderde nooit.

Nu reed ik als volleerd psycholoog al jarenlang heen en weer tussen mijn appartement en de praktijk. Soms leek de eindeloze stroom cliënten wel een leidingbreuk, het water gutste door de straten en niemand die de hoofdkraan kon vinden.

Ik stopte bij het winkelcentrum, parkeerde mijn auto op een smalle parkeerplaats en wurmde mezelf door het portier. Links en rechts sloegen autodeuren luid dicht. Moeders riepen en tierden, baby’s jengelden in hun draagstoeltjes, kinderen renden heen en weer of sprongen in de plassen. Wat zouden hun stille geheimen zijn? Was iemand van hen echt gelukkig? De regen sijpelde door mijn jas. Het was eind augustus, maar de laatste stralen zomerzon leken al een voorjaar geleden.

Die avond dineerde ik op de bank, met een deken om mijn koude benen en flink wat kussens in de rug. Ik wilde lui televisiekijken, maar het zappen stond me tegen. Het streamen nog meer. Er was te veel, veel te veel aanbod.

Ook mijn cliënten klaagden over de veelheid aan ruis, om dan haastig naar hun mobieltje in hun zak te grijpen, snel iets in een voor het oog onzichtbaar oortje te mompelen en nog voor hun vertrek uit de praktijk de statusupdates bij te werken. Ze zagen de verslaving niet, gevangen als ze waren in een wereld van bewegend glas.

Ik wierp een blik op mijn stereo – oude techniek vergaat niet. Hij had niet eens een afstandsbediening. Ik drukte de afspeelknop in. Een zacht gezoem, toen klonk de stem van Laura Pausini door de kamer. Mijn eerste cd had ik met tegenzin gekocht. Ik had het moeilijk gevonden om afstand te doen van de cassettebandjes, maar Laura’s stem van die platte schijf te horen (en die van Sarah Brightman, Celine Dion, Whitney Houston, ik geef toe, mijn smaak was nogal breed in die tijd) had de heimwee naar het verloren tijdperk iets draaglijker gemaakt.

‘En moet je die see-dees dan ook omdraaien om de andere kant van het album te horen?’ had ik de verkoper nog gevraagd.

Dikke druppels tikten tegen het raam. Laura zong onverstoorbaar door. Haar stem liet me de zomers van de jaren negentig herbeleven. Altijd zonnig, licht. Ik schonk mezelf een glas wijn in, liep naar de stereo, startte het nummer opnieuw en probeerde mee te zingen, maar het vlotte Italiaans ging me te snel en ik haalde de hoge noten niet. Terug op de bank trok ik de deken hoog op.

Ik pakte het boek dat geopend op de grond lag. Mijn laatste aanwinst uit de supermarkt. Een streekroman over diepgroene cipressen en een romantisch avontuur in een dorpje nabij Florence, stad van de prachtige palazzi, weelderige kerken en aanstootgevende schilderijen. Ik bladerde er doorheen zonder een woord te lezen en wist precies weer waarom ik het nooit uit zou lezen. Zo’n boek schrijven kon iedereen. Al zou ik dat zelf nooit doen.

Ik dronk mijn glas leeg en wilde mezelf net weer inschenken toen ik aan Het verhaal van de eenzaamheid dacht. Ondanks mijn internetafkeer googelde ik de titel. Tevergeefs. Boeken over eenzaamheid te over, maar geen donker omslag, geen naamloze auteur.

Geïrriteerd wierp ik de deken van me af, stond op, liep naar het raam. Ik dacht: waar heb ik een verhaal over eenzaamheid voor nodig, als ik nooit anders dan alleen ben geweest?

De geboorteplaats van haar vader

Ongeduldig stapte ze de trein uit. Ze baande zich een weg door de menigte en stond eenmaal buiten beduusd stil.

De zon brandde ongenadig. Ze kneep haar ogen samen tot smalle spleetjes. Door haar wimpers zag ze het trage wuiven van de palmbomen en de kleuren, fel en uitbundig als in de schilderijen van Picasso. Ze gooide haar rugzak op de grond en spreidde haar armen, ademde de warme lucht diep in. Taxi’s reden toeterend langs. Verschillende chauffeurs remden af om haar vanuit het passagiersraam een ongepast compliment toe te schreeuwen. Ze merkte of hoorde niets. Voor het eerst in jaren rook ze haar vader.

Sevilla lokte haar met een zachte fluisterstem, de kerken smeekten om haar gebeden en het Alcázar hunkerde naar haar bewondering. Niet nu, later, zei ze streng tegen zichzelf.

Ze opende haar tas. Zolang ze zich kon herinneren kwam iedere twintigste dag van de maand december (zondagen uitgezonderd) de kerstkaart uit Spanje – met zwierige krulletters, bonte postzegels en vlekkerige stempels erop. Ze had nooit een kaart teruggestuurd.

Ze pakte het exemplaar van vorig jaar: kindeke Jezus geflankeerd door drie extatische engelen met fluiten in hun handen, een vrolijke os, pieuze ezel en zo nog wat onderdanen uit de Bijbelse dierentuin. De zus van haar vader was zichzelf ditmaal echt te buiten gegaan. Ze bestudeerde het adres dat haar tante op een hoekje van de kaart had gekrabbeld.

Toen frommelde ze de kaart in haar zak, pakte haar tas op en begon te lopen. Taxi’s stonden in lange witte rijen te wachten op klandizie. De motorkappen glommen in de zon. De chauffeurs lummelden wat rond of rookten een sigaret. Op het moment dat ze haar opmerkten stootten ze elkaar aan en floten tussen hun tanden. Ze negeerde hun blikken en koos een taxi uit, waarvan de chauffeur – jaloers nagekeken door zijn collega’s – snel aan kwam lopen.

Zonder iets te zeggen gaf ze hem de kaart.

‘Polígono Sur? Wil je daar echt naartoe?’

‘Ja, daar moet ik heen.’

Hij keek naar haar rugtas. ‘Wil je daar verblijven?’

Wat dacht hij wel? ‘Dat weet ik niet, maar mijn tante woont daar,’ zei ze kribbig.

De chauffeur aarzelde even en zei vervolgens: ‘Er zijn leukere buurten in deze stad.’

Ja, dat zal. Er zijn vast ook leukere mannen dan jij, dacht ze.

‘Heb je wel geld? Het is nogal ver.’

Ze knikte, terwijl haar ergernis groeide. Ze had geen twee dagen gereisd om op de taxistandplaats van het station te stranden.

‘Señor, ik ben moe, het kan me niet schelen of ik in een hotel terechtkom of in een krot. Rijd me erheen of ik ga naar een van je collega’s.’

Pas op dat moment zag ze de twinkeling in zijn ogen.

‘Hé, niet zo fel! Ik zat je maar te plagen, stap in!’ Met een weids gebaar deed hij het portier voor haar open, groette zijn kameraden, nam plaats op de bestuurdersstoel en trapte het gaspedaal diep in. Ze besloot dat ze hem misschien toch nog mocht.

Terwijl ze over de boulevard scheurden – Moorse minaret rechts, weelderige paleizen links, de chauffeur die toeterend en vloekend iedereen bijna van de weg reed – ontspande ze wat.

‘Deze stad is prachtig!’ riep ze met moeite boven het lawaai van de radio en het razende verkeer uit. De chauffeur glimlachte. ‘Je hebt nog niets gezien!’ Ze stak haar arm uit het raam en ving de wind op.

‘Hoe heet je?’

‘Zetá.’

‘Een Spaanse naam, maar geen typische meisjesnaam.’ Hij haalde met een snelle beweging een auto in, die op nog geen handbreedte afstand reed. Snel trok ze haar arm terug.

‘Eigenlijk zou ik Maria heten, maar toen mijn vader me bij de geboorte zag schoof hij die naam aan de kant.’

De chauffeur keek ondeugend opzij. ‘Maria zei je, hè? Nee, ik zie geen heilige moeder in jou.’

‘Dat heb je goed gezien,’ antwoordde ze automatisch.

Hij floot tussen zijn tanden en trommelde met zijn vingers op het stuur. ‘Pas maar op, señoritas zoals jij worden hier levend verslonden.’

Ze haalde haar schouders op. Wie de kunst van het vuur spuwen beheerst, brandt zijn vingers niet zo snel. Maar ze had er geen idee van hoe ze dat in het Spaans moest zeggen, dus staarde ze uit het raam en dacht aan dat kleine vlammetje waarmee ze in de trein gespeeld had.

3.

Een dreunend geklop vulde mijn slapen. Ik vond een lege fles op mijn buik, en bij mijn voeten nog een. Met een half oog keek ik naar de klok. Ik schrok en dwong mezelf om op te staan. Terwijl mijn koffiezetapparaat pruttelde at ik een smakeloze cracker met kaas.

In de autospiegel staarde ik mezelf aan. Ik probeerde te glimlachen maar kreeg mijn gezicht niet in de juiste plooi. Wees beleefd, vertrouwelijk en professioneel. Bewaar altijd afstand tot je cliënt. Altijd. Ik hoorde het mijn mentor nog zeggen. Hij was een goede stagebegeleider, al hield hij zich niet helemaal aan zijn eigen regels. God, wat kon hij goed masseren.

De eerste cliënt zat al in de wachtruimte. Ik schaamde me. Ik was nog nooit eerder te laat gekomen.

Ik vroeg hem om alvast naar de spreekkamer te gaan, liep snel het keukentje in en negeerde de meewarige blikken van mijn collega’s. Ik haalde mijn eigen mok uit het keukenkastje en liet de koffieautomaat er een dubbele espresso in spugen. Vieze drab.

Mijn cliënt was een puisterige jongen, gothic look, een donkere schim met een fascinatie voor de dood en death metal.

Ik kuchte. ‘Goedemorgen.’ Mijn blik gleed naar de lelijke mee-eters op zijn neus. Zijn huid was bleek, zijn zwarte haar hing in lange plukken over zijn gezicht en op zijn linkerwang waren rode bloedtraantjes getekend.

‘Zo, vertel eens, waarom ben je hier?’

Geen reactie.

Ik begreep wel waarom onze nieuwste collega mij had gevraagd hem over te nemen. ‘Pokerface. Een ondoordringbare muur,’ had ze gezegd. ‘Ik kan geen hoogte van hem krijgen.’ Ik betwijfelde of het mij beter zou vergaan.

‘Nou?’ drong ik aan.

‘Ik ben hier naartoe gestuurd door mijn moeder. Ze denkt dat ik mezelf ga doden of zo,’ antwoordde hij toonloos.

‘Praat zonder persoonlijke affiniteit of medeleven,’ noteerde ik op het eerste blad van mijn schrijfblok. Bijna wilde ik vervolgen: ‘Storende puisten en mee-eters. Lelijk.’ Ik bewoog mijn pen over het papier maar hield me in. Ik keek op en knikte hem bemoedigend toe.

‘Zouden haar angsten reëel kunnen zijn?’

‘Zou kunnen,’ hij staarde me aan zonder ook maar één keer met zijn ogen te knipperen.

‘Dus je sluit zelfdoding niet uit?’

Ik had beet. Opeens lichtten zijn ogen op.

‘Er zijn van die mensen die zeggen dat je van elke dag een feest moet maken en dat je alles uit het leven moet halen wat erin zit. Maar wat nou als er voor mij niets in zit? Dan ben ik mijn hele leven lang ongelukkig geweest en ga ik alsnog dood.’

Haastig nam ik een slok van de lauwe espresso. De koffie belandde in het verkeerde keelgat. Ik stond wankelend op en greep naar de muur.

‘Gaat het?’ vroeg hij onverschillig.

Voor ik iets kon zeggen klapte ik voorover en begon te spugen. De puistenkop deinsde achteruit en begon plots te lachen. Eerst zacht, toen steeds luider. ‘Sorry, maar het ziet eruit alsof jij je buik al vol hebt van iets anders,’ en hij wees naar het plasje roze braaksel.

Hij pakte zijn jas en stond op. ‘Bedankt psych, ik mag jou wel. Je hebt me het ultieme bewijs geleverd.’

‘Waarvan dan?’ bracht ik moeizaam uit.

‘De futiliteit van het bestaan!’ En lachend liep hij de deur uit.

Ik kan me niet herinneren hoe ik de rest van de dag doorkwam. Na de laatste cliënt verliet ik onmiddellijk de praktijk. Onderweg naar huis nam ik de afslag naar het winkelcentrum. In de boekhandel liep ik direct naar de achterste kast. Het verhaal van de eenzaamheid was verdwenen. De beleefde-doch-irritante boekverkoopster wist te vertellen dat het verkocht was. Aan een vrouw met een ‘opvallend mooie verschijning’. Ze bloosde even.

‘Het boek zat bij een restpartij, weet u. Dat u nu ook juist deze titel wilt hebben. Hij is helaas niet meer leverbaar,’ en toen vervolgde ze – gretig –, ‘maar ik heb wel een aantal mooie alternatieven voor u!’

Met een stapeltje onsmakelijke zelfhulpboeken met titels als De kunst van de eenzaamheid (‘Nu twintigste druk. Speciaal voorwoord van de Dalai Lama!’) en De schoonheid van het alleen zijn (‘De bestseller waar wereldwijd al een miljoen exemplaren van zijn verkocht! ‘Dit boek leerde mij mijn eenzaamheid vergeten’) onder de arm verliet ik de winkel. God mocht weten waarom ik me deze boeken had laten aansmeren. Denkend aan de mee-eter wist ik nu al dat ze een slap surrogaat waren voor het boek dat ik eigenlijk gezocht had.

4.

Mijn lichaam werd zich voor het eerst bewust van haar aanwezigheid door een aangename tinteling. Ik stond voor het schap met ingeblikte groente. Zij stond naast me, haar mandje nonchalant bungelend aan haar arm terwijl ze me ongegeneerd opnam. Ik keek terug.

Het eerste wat me aan haar opviel was haar donkerbruine, golvende haar. Haar gezicht schitterde haar gebronsde glorie. De zwarte wollen jas hing open. Mijn blik bleef hangen bij haar witte blouse. Ze droeg een donkergrijs rokje. Lange benen in een doorschijnende panty. Twee zwarte naaldhakken glommen aan haar voeten.

De lucht stond stil, de wereld was bevroren en ik, die me mijn hele leven had vastgeklampt aan de menselijke middelmaat, wist dat ik mijn halsstarrige ongeloof in het hogere op moest geven. Ze was een engel.

De vrouw keek me een tijdje onbewogen aan. Toen draaide ze zich om en de luchtcirculatie kwam weer op gang. Ik hapte naar adem. Hevig kloppen in de borst. Haar fiere rug verdween achter de schappen en bewoog zich richting de kassa. Ik bleef kijken – zelfs nadat ze allang uit zicht was.

De rest van de dag voelde ik me een gevangene van het moment, al wist ik zelf niet wat dat betekende. Ik begreep niet wat ik gezien of gevoeld had. ’s Nachts liet de vrouw me niet los. Ze leek wel een spiegel waarin ik in een kortstondige flits had gezien waaraan het mij ontbrak. Ik was haar tegenpool. Haar aangeboren elegantie en zelfbewuste schoonheid waren mij vreemd.

‘Houd op!’ riep ik tegen de stemmen in mijn hoofd. De woorden ketsten machteloos tegen de muren af.

Moe verstopte ik me onder de dekens. Zo was ik onzichtbaar voor de wereld en belangrijker nog, onzichtbaar voor mezelf.

5.

Mijn cliënten maakten me steeds neerslachtiger. Hun bekentenissen riepen eerst nog gevoelens van medelijden, sympathie of plaatsvervangende schaamte op, maar al geruime tijd voelde ik niets anders meer dan afkeer en gelatenheid.

‘Hij wil gewoon niet luisteren!’ sprak de moeder vinnig, wijzend op haar zoon die verloren voor zich uit staarde.

‘Wat vind jij van dat verwijt?’ vroeg ik zo inlevend mogelijk, zonder de moeder al te zeer voor het hoofd te stoten.

De jongen zweeg.

‘Dit is precies wat ik bedoel!’ brieste de moeder weer. ‘En mijn man zegt natuurlijk ook niets! Zo vader, zo zoon.’

Ze keek haar echtgenoot vijandig aan, die een blik op zijn zoon wierp en zei: ‘Vooruit, zeg dan wat!’

‘Wat moet ik zeggen? Ik luister niet? So what? Daarvoor ben ik toch een puber?’

Ik wilde hem hartgrondig gelijk geven, maar hield mijn mond.

‘En brutaal dat hij is! Moet je horen.’

Ik knikte, al was ik het niet met haar eens. Zo dacht haar man er blijkbaar ook over, want na drie sessies nukkige zwijgzaamheid barstte hij los: ‘En zo is het genoeg! Dan sluit-ie zich te veel op in z’n kamer, rookt eens een peukie, drinkt wat met z’n maten, wat doet het ertoe? Het is een jongen! Laat hem toch.’

‘Wat? Ga je het nu nog voor hem opnemen ook!’

‘Ja, verdomme, dat is precies wat ik doe. Ik heb het helemaal gehad met dat gezeik en gezanik,’ en de vader stond op en greep zoonlief bij de arm met een ‘Kom we gaan, het is wel genoeg geweest.’ De zoon keek geschrokken op. ‘Tot ziens mevrouw,’ zei hij nog, beleefder dan zijn ouders ooit waren geweest.

‘Nou ja, nou ja! Kijk dan!’

Ik keek naar de deur, die de man hard achter zich dichttrok. Ik slaakte een zucht van opluchting, bedacht me toen dat de vrouw nog steeds in de kamer zat, draaide me vermoeid naar haar toe en vroeg haar dwars door haar ziedende relaas heen: ‘Zou u niet liever scheiden?’

Voor het eerst viel de vrouw stil. Ze opende haar mond, sloot hem weer. ‘Wij zijn klaar.’

‘Inderdaad,’ zei ik.

Ze griste haar jas van haar stoel en stampte woedend de gesprekskamer uit. Ik was geschrokken en trots tegelijk, maar een dergelijke doortastendheid van mijn kant was een uitzondering en zei meer over haar dan over mij. Al wat ik zag waren kloven zo groot en diep, dat ze niet langer overbrugbaar waren. En al vielen sommige gaten nog te dichten, dan toch zeker niet door mij. Ik was geen bruggenbouwer of dijkbeschermer. Plichtmatig schreef ik mijn notitieboeken vol, typte mijn verslagen uit, plande vervolgafspraken in, zonder ooit een opening te zien, zonder een doorbraak te forceren. Ze vonden hun leven allemaal even onrechtvaardig, die cliënten van mij, maar het leven was niet onrechtvaardig. Dat waren zijzelf.

In bed suste ik mijn gekwelde ziel, onderwijl lieve woordjes fluisterend.

Vergeet mij, lieve wereld,

bedolven onder het zand des tijds.

De zandloper maakt een woestijn in mij,

duinen zo hoog, dat ze mij het zicht ontnemen.

Vergeef mij dat ik weinig zie,

allang niet weet

hoe vooruit te kijken.

Maar ook na het prevelen van mijn heilloze mantra’s wilde mijn lijf de slaap niet vatten.

Ghetto blues

De witte taxi stopte in een afgelegen wijk met oude, halfhoge flats, een gescheurd wegdek en vergane perkjes.

‘Tja, hier is het dan,’ mompelde de chauffeur.

Op de hoek van de straat zat een groep oudere mannen op houten krukjes. Ze praatten en rookten dunne sigaartjes. Bonte was bungelde aan de balkons. De chauffeur had niet overdreven, deze buurt was meer dan armoedig.

Ze maakte haar gordel los en haalde haar portemonnee uit haar rugzak.

‘Bedankt, hoeveel is het?’

‘Het is goed zo.’ De taxichauffeur grijnsde breed.

Ze keek hem aan, niet wetend hoe hem te bedanken, maar hij maakte een afwerend handgebaar.

‘Zie het als een geschenk van Spanje aan zijn verloren dochter.’

‘Dank. Laat me je een keer bedanken.’

‘Dat mag altijd!’ Behendig viste de chauffeur een verfrommeld visitekaartje uit zijn jaszak en boog zich over haar heen richting het dashboardkastje. ‘Sorry, een momentje hoor.’ Ze rook de prikkeling van goedkope aftershave, sigaretten, oud zweet en iets wat misschien een vleugje ham was. Eindelijk vond hij zijn pen. Het was niet onmogelijk dat hij expres wat langer over haar heen had gehangen, maar ze vond het niet vervelend. Snel krabbelde hij een telefoonnummer en zijn naam op de achterkant van het kaartje. Ze las met een schuin oog mee. Bartolomé, dus zo heette haar weldoener.

‘Alsjeblieft.’

Ze keken elkaar even aan. Toen drukte ze hem een kus op de wang en stapte uit.

‘Dag Bartolomé!’ Toeterend reed hij weg.

De rokende mannetjes wierpen haar vanaf hun krukjes verstoorde blikken toe. Ze zwaaide verzoenend hun kant op, maar de mannen negeerden haar groet en staarden nors naar de gebarsten straatstenen onder hun voeten.

Het huis van tante Isabel bleek een appartement op de vierde verdieping van een groot, betonnen wooncomplex. Bij de deur hing geen naambordje en er was geen bel. Ze aarzelde even en klopte toen zachtjes op de kale deur. Ze had haar tante nooit ontmoet en wist slechts van haar bestaan door de jaarlijkse kerstkaart. Pas nu bedacht ze dat ze misschien helemaal niet thuis was, of misschien wel was verhuisd. Er klonk gestommel. Uit de nabijgelegen appartementen galmden de aangezette dialogen van een televisiesoap, het huilen van een baby en een rochelend gehoest. De donkere gang stonk.

Ze haalde diep adem en klopte nog een keer.

‘Si, si,’ mompelde iemand aan de andere kant. De verveloze deur ging piepend open. Een stalen kettinkje beperkte de kier tot zo’n vijf centimeter. Twee donkere ogen keken haar strak aan. Een pluk grijs haar piekte uit de smalle opening.

‘Tante Isabel?’

De gestalte deinsde achteruit.

‘Ik ben het, Zetá Maria Martínez, dochter van Alejandro García-Carrión Martínez.’

Ze zag hoe de ogen oplichtten.

‘Mijn broer!’ En toen nerveus, angstig haast: ‘Hoe gaat het met hem?’

Ze beet op haar lip.

‘Ik heb een lange reis achter de rug. Mag ik misschien binnenkomen alstublieft?’

‘Vale, vale…’

Haar tante zette een stap naar achteren, rommelde even aan het slot. De ketting schoot los en de deur ging open. Tante Isabel had een ingevallen gezicht. Rond haar ogen zaten smalle kraaienpootjes en haar asgrijze haren waren vettig en onverzorgd. Het schort dat ze aanhad was tot op de draad versleten en de mouwen van haar blouse vielen veel te wijd.

‘Zetá, eindelijk dan.’

‘Ja.’ Het duizelde haar. De hal was te vochtig, te vies en vooral te warm.

Ze twijfelde of ze weg zou gaan, maar haar tante hakte de knoop door.

‘Bienvenida bij je familie.’

Aarzelend liep ze naar binnen. Ze keek naar de smalle rug voor haar en vroeg zich af of deze vrouw wel echt familie was. Ze herinnerde zich haar vader als breed en gespierd.

Aardewerken tegeltjes met geel-blauwe patronen waren grof tegen de muur van de gang geplakt. Hier en daar een tegeltje gebroken. Tante Isabel ging haar voor naar de woonkamer, een vierkante ruimte met grof gestuukte muren en twee ramen waarvan de luiken waren gesloten. Een tl-balk verspreidde een helwit licht. Op een donker, houten tafeltje stond een oude kleurentelevisie met een Mariabeeldje met een rozenkrans om de hals. Daarnaast een kaars en een foto van de laatste paus. Dit was blijkbaar het gewijde deel van het krappe appartement. Een ronde, houten tafel. Plastic kuipstoelen.

‘Ja, het is niet veel,’ verzuchtte tante Isabel verontschuldigend, ‘maar het is zoals het is.’

‘Dat geeft niet, tante.’

Zou haar vader in zijn kindertijd eenzelfde armoede hebben gekend? Zijn vertrek uit Spanje was alweer vijfentwintig jaar geleden. Misschien was het toen nog wel erger.

Haar tante stond ondertussen wat verdwaald in haar eigen kamer. ‘Wat een onverwachte verrassing.’

‘Mijn excuses dat ik u zo overval.’

‘Nee, nee, de dochter van mijn broer is altijd welkom. Heb je nieuws over hem?’

‘Ik hoopte dat u dat had,’ antwoordde ze naar waarheid.

Ze zwegen beiden.

‘Mag ik even naar buiten kijken?’ vroeg ze ten slotte aan haar tante.

‘Ja, natuurlijk, goed.’ Tante Isabel bleef nog steeds ongemakkelijk staan.

Ze liep naar het raam en probeerde een van de luiken te openen. Na wat wrikken lukte dat en ze zag de grauwe flats dwars door de gebarsten en stoffige ruitjes heen. In een zanderig parkje tussen de flats speelden drie jongens een potje voetbal. Twee vrouwen sjouwden met plastic tassen vol boodschappen. Een jongen reed op een roestige fiets luid bellend door de straat. Een vrouw schreeuwde iets vanaf een nabijgelegen balkon. De vrouwen keken op, zwaaiden, en sjokten verder. Het was niet zozeer de troosteloze aanblik die haar raakte, als wel het geluid. Muziek uit boomboxen, schreeuwende buren, joelende kinderen, de luide uitroepen van showbizzpresentatoren en de gewichtige stemmen van politieke praatprogramma’s.

Ze schrok op van het gekuch van haar tante.