Judit Neurink

De vrouwen van het kalifaat

..

..

Slavinnen, moeders en jihadbruiden

..

..

..

Uitgeverij Jurgen Maas

Vierde herziene druk (e-book only)

..

Copyright © 2015 Judit Neurink

Omslagontwerp Lieke Sauren

Omslagillustratie © Ammar Salim, ‘isis-strijders kopen vrouwen in een moskee in Mosoel’

Foto auteur Adam Mirani

Verzorging ePub Michiel Niesen | ZetProducties

..

ISBN e-book 978 94 91921 29 2

NUR 680

..

Uitgeverij Jurgen Maas | www.uitgeverijjurgenmaas.nl

Voor Luisa, van wie we niet weten

wie ze is maar wel wat ze moet doormaken;

voor Kayla, die het niet overleefde en voor Suaad,

die hun beider lot als slaaf in het kalifaat deelt.

Voorwoord

Al geruime tijd beheerst isis het wereldnieuws. We horen over oorlogshandelingen en doden bij bombardementen door een coalitie waaraan Nederland ook meedoet, maar ook over het lot van de duizenden geroofde yezidi-vrouwen die isis als seksslaaf gevangenhoudt, over aanslagen in Parijs met rond de honderddertig doden en een eerste vrouwelijke zelfmoorddader in Saint-Denis die, zoals later bleek, het slachtoffer was van een man die zichzelf opblies.

Vrouwen zijn het grote slachtoffer van het wrede regime dat de Iraakse isis-leider Abu Bakr al-Baghdadi en zijn ‘broeders’ in delen van Syrië en Irak hebben gevestigd. Allereerst – maar niet alleen – de yezidi-vrouwen, wier situatie we slechts kennen door de verhalen van degenen die erin slaagden de nachtmerrie te ontvluchten.

Hoe zit het echter met de vrouwen die nu in de door isis bezette steden of dorpen leven? En met de vrouwen die niet konden voorkomen dat hun mannen zich aansloten bij de terreurgroep, of van wie de zonen zich lieten rekruteren?

En dan zijn er de vrouwen die op allerlei niveaus actief zijn in het kalifaat, en zij die niet protesteren tegen de verkrachtingen en mishandelingen van yezidi-vrouwen door hun echtgenoten en zonen. Zijn zij dader of misschien toch ook slachtoffer? En hoe zit het met de vrouwen die uit het Westen zijn gelokt met de valse belofte van betekenis te kunnen zijn voor de nieuwe staat?

Dit boek haalt al die vrouwen over het voetlicht, omdat zij – soms tegen hun wil – een rol spelen in de geschiedenis die momenteel in Irak en Syrië wordt geschreven. Een geschiedenis waarin de beschaving en de menselijke verhoudingen die we in onze ontwikkelde wereld bijna als vanzelfsprekend zijn gaan beschouwen, worden verworpen. Er wordt te zwaard een religie opgelegd en een terugkeer naar de tijd van de profeet Mohammed gepropageerd.

Veel mensen in het Westen reageren vol ongeloof. Terwijl ze wel een #BringBackOurGirls-Twitter-actie voerden voor honderden vrouwen die gekidnapt waren door de Nigeriaanse moslimgroep Boko Haram, overheersten stilte en onmacht als het gaat om het lot van vrouwen in handen van isis.

Verhalen, zoals die over de Amerikaanse hulpverleenster Kayla Mueller, over wie ik dankzij getuigenissen van haar yezidi-lotgenoten ontdekte dat ook zij als slaaf is vastgehouden en misbruikt, schokken het Westen. Toch verkeren duizenden vrouwen en kinderen nog steeds in vergelijkbare omstandigheden.

Extreme groepen zijn van alle tijden, maar isis spant de kroon door bruut geweld, ongelijkheid, fanatisme en superioriteitsgevoelens te institutionaliseren en haar staat islamitisch te noemen. Dit is een van de redenen waarom ik heb gekozen de naam isis te gebruiken, de naam van de groepering die het kalifaat in 2014 uitriep. Aangezien dat pseudostaatje nergens in de wereld formeel is erkend, weiger ik dat wel te doen door het te betitelen als Islamitische Staat (of is).

Om die reden ook duidt de wereld isis met verschillende namen aan. In mijn regio, het Midden-Oosten, spreekt iedereen over Daesh, de Arabische afkorting voor Islamitische Staat in Irak en Syrië, isis dus. De Franse overheid en media gingen daar onlangs in mee. Amerikanen kozen voor isil, bijna hetzelfde, alleen is Syrië daar vervangen door de Levant, de oude naam voor de regio waarvan Syrië en Irak deel uitmaken.

Terwijl de bbc het heeft over de ‘zogenoemde’ Islamitische Staat, geven Nederlandse en Belgische media de terreurgroep indirect de erkenning die ze verlangt door het over is te hebben.

Dit boek is niet alleen bedoeld als een kroniek van vrouwenlevens onder isis, maar ook als een statement over wat een groep fanatieke mannen in deze moderne tijd vrouwen aandoet, terwijl we met zijn allen machteloos toekijken. Zeker na de aanslagen in Parijs wordt steeds duidelijker wat er gebeurt als je niet ingrijpt, zoals jarenlang het geval was in Syrië, en de gevolgen gaan veel verder dan de vernietiging van vrouwenlevens. Je creëert op die manier namelijk een bijna onoplosbaar probleem: ontwrichte samenlevingen met gehersenspoelde mensen die ook een gevaar voor de veiligheid in het Westen vormen.

1 De vrouwen van isis

Ze gaan gekleed in zwarte gewaden, het gezicht verborgen achter een sluier met hooguit de ogen zichtbaar. Zo kennen we de vrouwen van isis van de beelden die de groep en haar aanhangers via internet verspreiden.

Snel lopen ze over straat, nooit alleen, altijd gehaast. Even naar buiten, een boodschap doen, snel weer naar binnen. Bijna onzichtbaar onder hun zwarte bedekking. Even een uitstapje naar de wereld waar mannen heersen, en dan terug naar het veilige vrouwendomein.

Deze vrouwen draaien mee in een omgeving die nog conservatiever is dan de meeste andere samenlevingen in het Midden-Oosten – vanuit een bewuste keuze of omdat ze niet anders kunnen. Ze functioneren in een mannenmaatschappij waarin ze zich te voegen hebben, waar ze vooral moeders zijn en echtgenotes van de strijders. Zijn ze tevreden met hun positie in de islamitische staat die in juni 2014 in de Iraakse stad Mosoel werd uitgeroepen?

Wat betekent isis eigenlijk voor vrouwen, heb ik me vaak afgevraagd als ik voor Trouw of de Engelse versie van de Koerdische internetsite Rudaw/English schreef. Meestal gingen die verhalen over mannen: trainingskampen, militaire training, strijders, oorlog, zelfmoorddaders, ontvoeringen, slavenhandelaren, verkrachtingen, moorden, executies.

Ik schreef over het leiderschap van Abu Bakr al-Baghdadi, over de voormalige officieren van het Iraakse regime van Saddam Hoessein binnen isis, over indoctrinatie en het gebrek aan een uitweg uit isis. En over het lot van de yezidi-vrouwen, die met duizenden gekidnapt zijn en van wie een aantal na hun ontsnapping hun verhaal aan mij vertelden.

Ik was benieuwd naar de andere vrouwen in isis; naar de echtgenotes, de cipiers, naar de vrouwen die al in de regio leefden toen de yezidi-vrouwen in het kalifaat arriveerden. Hoe ging dat? Welke rol spelen die vrouwen? Hoeveel daarvan is afgedwongen, hoeveel vrijwillig of uit overtuiging?

De vraag die me vooral ook bezighield, naarmate ik meer te weten kwam, is wat hun plek is in een omgeving waarin mannelijkheid en testosteron de boventoon voeren. Waar een geloof wordt verkondigd dat die mannelijkheid verheerlijkt en mannen bevoordeelt, terwijl voor vrouwen het gezin het hoogst haalbare is. In een omgeving waar een levensvisie in de praktijk wordt gebracht die gebaseerd is op een ver verleden.

Het is voor ons moderne westerlingen nauwelijks voor te stellen. Gelijkheid tussen man en vrouw bestaat er niet. Vrouwen spelen vrijwel geen rol in het publieke leven. Alleen de banen van onderwijzeres en arts zijn toegestaan, en dan alleen ten behoeve van meisjes en vrouwen. Maar bovenal is een vrouw in principe huisvrouw: ze is er voor man en kinderen.

Dat is de buitenkant natuurlijk, want we weten dat het leven nooit zo simpel, zo zwart-wit is. Bij isis is een deel van de werkelijkheid onzichtbaar. In het verborgene spelen aantrekkingskracht, lust en seks een grote rol. What you see is not what you get, of, zoals een blogger uit het Syrische bolwerk van isis, Raqqa, het zo mooi verwoordde op Twitter: #Raqqa Belly eastern dance “Dress” its the most popular thing now in #Raqqa for the Female & Male #ISIS Foreign Fighters To buy it #Syria.

Buitenlandse strijders van isis lopen de winkels plat om zo’n weinig verhullend setje te kopen dat buikdanseressen dragen? Dat is nog eens iets anders dan een zwarte, wijde jurk met sluier.

Voor een huisvrouw in het kalifaat moet het net zo opwindend zijn om zo’n setje aan te doen onder haar zwarte jurk, als het voor een westerse tiener is om zonder slipje onder haar rokje de straat op te gaan. En dat geldt voor de man die het weet natuurlijk evenzo.

Maar de setjes kunnen ook bedoeld zijn voor seksfeesten van strijders met slavenmeisjes, waar ze dan een paar vrienden bij uitnodigen of waarvan ze een video maken. Dat is beter dan welke viagrapil ook.

En dan kom ik vanzelf bij het gegeven dat niet alleen ‘die blauwe pil’ in het Midden-Oosten bijna niet aan te slepen is, maar dat de regio bovendien geldt als de grootste afnemer van porno ter wereld.

Terwijl in deze regio gearrangeerde huwelijken tot veel ongeluk, onvrede en buitenechtelijke relaties leiden, is seks – het liefst veel en vaak – enorm belangrijk, en naar mijn waarneming meer dan elders. Het is niet iets waar je openlijk over praat en zelfs niet over opschept; in deze schaamtecultuur is dat taboe, en daarom kun je ‘als het niet lukt’ ook niet een seksuoloog bezoeken. Het woord ayba – iets om je voor te schamen, wat niet hoort – wordt er bij kleine kinderen al in gehamerd.

Daarom ook viagra. Het wordt vooral gebruikt om falen te voorkomen, en meestal niet eens omdat er een echte noodzaak voor is. Het is hier een middel tegen faalangst, of anders een snoepje om de seks nog beter te maken. Of om meer dan eens te kunnen klaarkomen.

Dus aan de ene kant heb je een samenleving waar zoveel verboden, ayba is; aan de andere kant is er de stiekeme lust, de porno, de viagra.

isis komt voort uit deze samenleving: uit een schaamtecultuur waar iedereen op elkaar let en elkaar bekritiseert en waar het een sport is om onder de radar toch te doen wat je wilt. Een cultuur met een dubbele bodem die sommigen in Nederland zich nog herinneren uit de tijd dat godsdienst nog van invloed was op het maatschappelijk leven, en toen ‘wat zullen de buren ervan zeggen?’ veelgehoord was.

Die zorg om niet over de tong te gaan is in het Midden-Oosten groot. Veel wordt voor de buitenwereld verborgen gehouden. Je vrouw is je eigendom en daarom zijn er, ook buiten het kalifaat, tal van mannen die hun vrouw verstoppen. Een mannelijke gast krijgt wel een glaasje thee of een maaltijd aangeboden die gemaakt is door de vrouw, maar de echtgenote wordt angstvallig uit het zicht gehouden.

Huizen zijn hierop gebouwd, met een aparte kamer voor bezoek, en in landen als Koeweit en Saoedi-Arabië zijn zelfs aparte mannen- en vrouwenvertrekken. Ik herinner me maaltijden in kleermakerszit op de grond, waar ik als buitenlandse gast met de mannen mee mocht eten, terwijl hun vrouwen later de restanten nuttigden. De regels van gastvrijheid bepalen dat er goed voor gasten wordt gezorgd. En omdat wij van buiten komen, mogen we als westerse vrouw veel dingen die voor de eigen vrouwen ayba zijn, afwijkend van de norm.

Je echtgenote, je eigendom dus, bescherm je tegen de blikken van andere mannen – vandaar de strenge kledingvoorschriften. Maar tegelijkertijd geldt dat wat je verbergt en verbiedt juist extra aantrekkelijk is. De wandelende soepjurken die verondersteld worden niemand op te winden, leiden tot gedachten en fantasieën – die men weer probeert tegen te gaan door de regels nog verder aan te scherpen met nog meer kleding of beperkingen.

Daarom moest er van isis tot drie keer toe een laagje textiel bij: eerst kwam de nikab die op de ogen na het gehele gezicht bedekt, en maanden na de vestiging van het kalifaat werd de sitar, een sluier tot over de schouders, verplicht. Ten slotte kwam men uit op de boerka, zoals die in Afghanistan gebruikelijk is, maar niet in Irak of Syrië.

Maar volgens mij levert al die bedekking alleen nog maar meer verlangens op. En frustraties. Want alles wat lekker is, wordt verboden. Tot in de slaapkamer aan toe.

Dat geldt niet alleen voor isis. Ik hoor in mijn omgeving in Irak verhalen over mannen die een minnares nemen om leuke seksstandjes uit te proberen. Niet omdat hun huwelijk zo slecht is, maar omdat ze vinden dat ze die niet horen te doen met hun vrouw. Dat is ayba, want zij is er als echtgenote en (toekomstige) moeder van zijn kinderen te respectabel voor.

Het is zelfs een discussie die jonge mannen onderling voeren, vlak voor de huwelijksnacht, die het meisje natuurlijk als maagd in hoort te gaan, terwijl de man al ervaring heeft opgedaan. Mag hij die ervaring wel gebruiken tijdens hun liefdesspel, is dat niet respectloos?

Dat je vaardigheden voor betere seks achterwege laat omdat ze schadelijk zouden kunnen zijn voor de eer van de vrouw – het is moeilijk te begrijpen. Deze discussies verklaren veel van de frustraties onder zowel mannen als vrouwen. Omdat het bij de seks niet gaat om hún genot, hebben veel vrouwen er geen zin in.

Jaren geleden schreef ik op verzoek van mijn Koerdische uitgever al eens over deze kwestie. Het werd een artikel in een Koerdisch tijdschrift met een kleine oplage. Ik kreeg reacties als: ‘Je durft wel, zeg,’ maar vooral ook: ‘Hoe weet je dat nou toch?’ Nou, gewoon: door te kijken, te luisteren, te vragen en vooral door lokale vrienden te hebben die bereid zijn hun gedachten en overwegingen te delen.

En dan komen de winkels met het sexy ondergoed in de sjiitische wijk in Beiroet waar de vrouwen evengoed zwaar gesluierd rondlopen, of de mooie lingeriewinkel in een winkelcentrum in Teheran, niet als een verrassing.

De verhalen die ik zowel via isis-propaganda als van activisten die tegen de groep ageren, hoor, over winkeliers die hun winkels ontdoen van alle westerse kleding, gaan er bij mij niet in. Niemand heeft het over de kanten strings en bh’s of over de roze doorzichtige babydolls die mannen hier zo graag voor hun vrouwen kopen. Ja, zo is dat dan weer wel: de man kiest en koopt, de vrouw trekt het ondergoed aan. En dat zal in het kalifaat weinig anders zijn. En dus zullen die producten achter in de winkel of onder de toonbank wel degelijk te koop zijn – en zo zullen die buitenlandse strijders ook wel aan hun sexy buikdanssetjes zijn gekomen. Verboden, dus aantrekkelijk.

De bewoners van de nieuwe zelfverklaarde staat zijn grotendeels Syriërs of Irakezen die zijn grootgebracht in een conservatieve cultuur. Met hun bekering tot de strengste tak van de islam, het salafisme dat isis uitdraagt, hebben ze nog een schepje boven op dat conservatisme gedaan. Ook zij die zich tegen wil en dank aansloten, nadat isis hun leefgebied veroverde, delen de conservatieve cultuur, waarin een vrouw met onbedekte schouders of een man in korte broek in het beste geval als ongepast wordt gezien.

Het is een cultuur die in de hele regio geldt, waar zoenen op straat niet hoort, en zelfs niet thuis in aanwezigheid van anderen. Waar in een park in de tweede Koerdische stad Sulaymaniya een beeld is vernield van een kus tussen een man en een vrouw. En waar een uitgever in de Koerdische hoofdstad Erbil voor de rechter moest verschijnen vanwege een boek met reproducties van oude prenten uit de Osmaanse tijd, prenten met daarop taferelen van drinkende en vozende mannen en vrouwen.

isis heeft tienduizenden mannen uit het buitenland aangetrokken. Strijders die zich hebben bekeerd tot het gewelddadige salafisme van Al-Qaida en isis en die soms al jaren van strijd in Afghanistan, Tsjetsjenië of Bosnië achter de rug hebben. Die zijn afgekomen op het nieuwe, spannende project van het kalifaat, maar ook op de geborgenheid en het kameraadschap van de broederschap van strijders waarin ze opgenomen hopen te worden.

Volgens veiligheidsdeskundigen zijn er naar schatting 30.000 strijders, afkomstig uit meer dan 100 landen. Van die uit het Westen heeft een deel zich afgekeerd van de ‘losse’ westerse cultuur waarin vrouwen in bikini op billboards pronken. Een ander deel heeft zich, na mislukte relaties of na jarenlange schroom in het versieren van vrouwen, laten lokken door het vooruitzicht dat de staat een huwelijk voor ze arrangeert met een willig moslimmeisje. Van een enkele westerling is, via de media en omdat hij op weg naar Syrië is tegengehouden, bekend dat hij naar het kalifaat wilde omdat hij daar met vier vrouwen zou mogen trouwen.

Dit zijn mannen die blijkbaar geen gebruik wilden of konden maken van de vrijheden van de westerse samenleving – waarin relaties en seks allang niet meer voorbehouden zijn aan gehuwden, en waar bijvoorbeeld prostituees beschikbaar zijn voor hen die meerdere seksuele relaties tegelijk willen. Mannen die hun wens om vier vrouwen te trouwen zagen stranden op het verbod op polygamie. En die dus voor hun promiscuïteit nota bene zijn beland in een van de strengste moslimgemeenschappen ter wereld.

Dat beweert ook de Britse imam Alyas Karmani, die als jonge man radicaliseerde maar zich inmiddels van de salafistische islam heeft afgekeerd. Hij werd in Groot-Brittannië bekend vanwege zijn weerstand tegen de strengste vormen van de islam. Tegenover het tv-station itv verklaarde hij dat seksuele frustratie voor isis een machtig wervingsmiddel is, en dat jonge Britse moslims zich vooral aansluiten voor de seks. Hij zegt dat deze tieners zich geïsoleerd voelen in de ‘geseksualiseerde’ Britse samenleving en dat ze ontevreden zijn omdat hun geloof, cultuur en hun ouders ze verbieden om, zoals andere westerse jongeren, vriendinnetjes te hebben en intieme relaties. ‘Het gaat allemaal om seks. Deze knapen willen meisjes. Dat is alles.’

Volgens de imam uit Bradford voelen Britse moslims zich vaak buitenstaanders omdat de conservatieve en religieuze waarden van hun gemeenschappen hun zelfs niet toestaan om over seks te praten. ‘Want als je opgroeit met die waarden en je kunt geen seks hebben voor het huwelijk, of een vriendin... omdat dit heel erg haram is... Dat is een beperking voor een individu dat opgroeit in een geseksualiseerde samenleving. Dan ontstaan echte haatgevoelens vanwege wat jij niet mag.’ En wat die ander wél mag, bedoelt hij natuurlijk, en daarmee ligt ook afgunst aan de basis van de haat tegen westerlingen, die isis dankbaar gebruikt om deze jonge mannen te ronselen.

Het vooruitzicht van een eigen slaaf voor persoonlijk gebruik zorgt natuurlijk voor veel opwinding – zoals te zien is in een YouTube-filmpje dat een van de strijders met zijn telefoon opnam. Het toont een kamer vol isis-strijders die zich giechelend verheugen op de komende slavenmarkt, waarbij ze hun slag zouden kunnen slaan. Waar ze zich volgens mij stiekem over verlekkerden was de seks die ze met dat slavinnetje zouden hebben, waarbij alle frustrerende regels van hun conservatieve samenleving even opzijgeschoven zouden zijn.

Hoewel dit boek over vrouwen gaat, kan ik niet om de mannen heen. Want zij bepalen de kaders waarbinnen die vrouwen functioneren. In buurland Iran hoorde ik vaak dat de gelovige mannen die achter het islamitische regime staan eigenlijk bang zijn voor vrouwen – die in Iran inderdaad vaak de broek aan hebben. Dat ze hun juist daarom de hoofddoek opdrongen, en ze daarmee terug in hun hok probeerden te duwen.

Ik heb me afgevraagd of dat bij isis ook aan de hand is. In een deel van het territorium dat isis als het hare beschouwt, vindt al eeuwenlang vrouwenbesnijdenis plaats – en dat gebeurt vanuit een van de soennitische geloofsscholen. Een lichte variant, waarbij de clitoris wordt weggesneden, bedoeld om vrouwen het plezier in seks te ontnemen en daarmee liederlijk gedrag en vreemdgaan te voorkomen.

Maar ook om haar macht te onthouden: een vrouw die het haar man naar de zin kan maken in bed heeft invloed, zij kan veel van hem gedaan krijgen. Uit gesprekken met besneden vrouwen weet ik dat zij vaak geen zin hebben in seks, omdat ze er zelf geen plezier aan beleven. Volgens mij voorkomt het gebrek aan seksuele voorlichting dat daar verandering in komt en dat vrouwen, maar ook mannen het belang van bijvoorbeeld voorspel gaan inzien. Vrouwen die op dat vlak wat al te ondernemend zijn, worden verstoten, want dat is ongepast. Van wie heeft ze dat geleerd? Dat hoort een gerespecteerde vrouw niet te doen!

Vrouwen kunnen heel bedreigend zijn voor mannen die onzeker zijn over hun positie. Gelijke rechten voor vrouwen zijn in de hele regio waar isis actief is, ook zonder de tussenkomst van die groep, al nauwelijks aan de orde. Mannen beslissen of en met wie vrouwen trouwen, of ze een baan mogen hebben, of ze kunnen reizen. Vrouwen kunnen niet alleen wonen – dan worden ze als ‘beschikbaar’ gezien en krijgen ze hitsige mannen op zich af. Ze moeten trouwen en als ze weduwe worden, horen ze met hun kinderen terug te gaan naar het ouderlijk huis.

De gevolgen zijn overal zichtbaar, tot in de politiek. Er zijn nauwelijks vrouwelijke ministers. In Irak zorgt een quotum ervoor dat een kwart van het parlement uit vrouwen bestaat, maar het merendeel loopt daarbij aan de leiband van de partij. Dat geldt ook voor de meeste mannen, maar van de vrouwen wordt juist geen eigen initiatief verwacht. Vrouwen die zich onafhankelijk opstellen, kunnen rekenen op veel kritiek. Ze hebben een dikke huid nodig, want onder de vele scheldwoorden die ze over zich heen krijgen is ‘slet’ nog een van de vriendelijkste.

Deels hebben de vrouwen dat aan zichzelf te danken, helaas, want zij voeden hun zonen op. En ze behandelen ze als prinsjes die niets wordt geweigerd. ‘Terwijl dochters moeten worden beschermd en allerlei beperkingen opgelegd krijgen, leren zonen vrijwel niets over hun grenzen, omdat ze altijd hun zin krijgen,’ verzuchtte een Koerdische feministe geheel terecht tegen me.

Die dubbele moraal, dat jongens en mannen alles mogen, en meisjes en vrouwen niets, bepaalt niet alleen het gedrag van mannen – in een mannenwereld waar ze de macht hebben – maar vooral ook hun ongemakkelijke verhouding met de andere sekse. En omgekeerd ook het gedrag van vrouwen.

Alleen in de vroegste jeugd spelen jongens en meisjes nog samen, maar al snel zijn hun werelden gescheiden. Jongens zien jarenlang alleen hun nichtjes en vrouwen in de grootfamilie nog van dichtbij. Als ze dan eenmaal naar een gemengde universiteit gaan, lijkt die op een snoepwinkel. Maar dan eentje waar je alleen mag kijken, niets mag aanraken en zeker niets mag proeven. Vrouwen zijn verboden vruchten, het belang van hun maagdelijkheid en eer bepaalt niet alleen hun eigen gedrag, maar ook hoe anderen zich tegenover hen moeten gedragen.

Als eer in een samenleving zo belangrijk is en mannen in hun opvoeding niets over beperkingen hebben geleerd, dan leidt dat tot machtsvertoon, concurrentiegedrag en frustraties, en daardoor tot (huiselijk) geweld, handtastelijkheid jegens vrouwen en verkrachtingen. Op tal van plekken in het Midden-Oosten durven vrouwen niet alleen in een taxi te stappen, omdat de chauffeur haar kan molesteren, verkrachten, ontvoeren. Zelfs maar gezien te worden met alleen een chauffeur kan haar eer al aantasten.

Het tekent de samenleving, waarin de echtgenote bijna heilig is, bijna onaanraakbaar, terwijl mannen alles mogen. Dat kan niet anders dan botsingen opleveren. En daarbij zijn mannen uiterst bezitterig als het gaat om hun eigen vrouw, maar hebben ze weinig scrupules ten aanzien van die van een ander.

Veel isis-strijders zijn in deze cultuur opgegroeid, en hun leiders spelen daar handig op in. Ze werven hen met de belofte dat ze meerdere vrouwen mogen trouwen, en dat de islam hen toestaat te genieten van seks buiten het huwelijk. Daarvoor gaan de salafisten terug naar een uitspraak van de profeet Mohammed die stelt dat mannen naast hun vrouw een slaaf mogen hebben met wie ze seks mogen hebben.

In het eigen glossy internetmagazine Dabiq heeft isis uitgelegd dat slavernij nuttig is, omdat het mannen aan seks kan helpen zonder dat ze hoeven te zondigen. Want ‘een man die zich niet kan veroorloven om te trouwen met een vrije vrouw, is omringd door zondige verleiding’. Een man heeft seks nodig, is de redenering, en als je hem die niet aanbiedt zal hij die buiten de orde om verschaffen. Heeft hij geen geld om te trouwen, of is er geen vrouw ‘vrij’, dus beschikbaar binnen de strenge geloofsregels, dan vormt hij een risico. Leiders die zich gesteld zagen voor de opdracht hun mannen tevreden te houden en mogelijke opstanden te voorkomen, vonden een oplossing door hun seks te bieden, en dan met name die seks waarvoor de beperkingen van het respect voor de heilige echtgenote niet gelden, namelijk met een slavin.

Terwijl isis seks buiten het huwelijk ziet als een grote zonde, geldt dat niet voor seks met een concubine of bijvrouw – althans volgens de isis-interpretatie van de Koran en de overleveringen van de profeet (Hadith). De isis-bureaucratie heeft speciale contracten bedacht voor de aankoop van een slavin, waarbij die ook weer aan een ander kan worden overgedragen.

Het is te vergelijken met een tijdelijk huwelijk; het kan gelden voor een paar uur, een paar maanden of een paar jaar. Hoewel het ongebruikelijk is binnen de soennitische islam, zijn er radicale imams die zo’n huwelijk sluiten. Een vriend uit de Koerdische oliestad Kirkoek heeft tot twee keer toe zo’n huwelijk gesloten, omdat hij zich een normale trouwerij met een duur feest en goud voor de bruid niet kon permitteren.

Terwijl de autonome Koerdische regio vecht tegen isis en zucht onder de last van bijna twee miljoen vluchtelingen (boven op een bevolking van ruim vijf miljoen), hebben islamistische partijen in het Koerdische parlement een pleidooi gehouden voor het toestaan van het tijdelijke huwelijk. Dat ze proberen hun agenda via het parlement op te leggen, leidt tot veel kritiek van seculiere krachten in de politiek en de gemeenschap. Want dit gebeurt op een moment dat steeds meer Koerden zich vanwege isis’ gewelddadige interpretatie van de islam afkeren van het geloof. De moskeegang is in korte tijd met 40 procent gedaald. Duidelijker dan ooit wint onder de Koerden nationalisme, de drang naar zelfbestuur, het van de religie.

Dat heeft ook gevolgen voor vrouwen; in een aantal Koerdische strijdgroepen vechten honderden vrouwen vooraan tegen isis. Deze vrouwelijke strijders menen dat isis-mannen bang voor hen zijn omdat ze het paradijs niet binnen zouden kunnen gaan als ze door een vrouw zijn vermoord. Overigens handelen die vrouwen vooral uit weerzin tegen de ‘achterlijkheid’ en vrouwonvriendelijkheid van isis.

Terwijl de Koerden zich van het geloof afkeren, leidt de strijd die isis in Irak tussen de soennieten en sjiieten heeft ontketend onder de laatsten juist tot radicalisering omdat isis hen uitmaakt voor afvalligen, daar hun geloofsgroep zich eeuwen geleden heeft afgesplitst van de soennitische islam. Het was voor duizenden jonge sjiieten in Irak en Iran aanleiding zich als vrijwilliger aan te melden voor de strijd tegen isis, ter bescherming van hun geloof en geloofsbroeders – hier is overigens voor vrouwen geen rol weggelegd. Vechten is ook bij de sjiitische milities een mannenzaak.

Die milities doen overigens in fanatisme bijna niet onder voor isis; beide staan bekend om gewelddadig gedrag, moorden en onthoofdingen. Voor beide groepen heeft dat gedrag een relatie met de gewoonten en gebruiken in de regio en met de dubbele moraal ten aanzien van vrouwen waarmee generaties zijn grootgebracht. Voeg daarbij de armoede, ongeletterdheid, achterstelling van bevolkingsgroepen, oorlogen en de officiële islamiseringscampagne uit de jaren ’90 van Saddam Hoessein, de in 2003 verjaagde Iraakse dictator, en je hebt de vruchtbare bodem voor de geradicaliseerde islam van salafistische groepen als isis. Bij de Koerden is die achtergrond niet veel anders, maar daar is het nationalisme zo sterk dat religieuze uitwassen uitbleven.

Ook in de sjiitisch-Iraakse samenleving staan de rechten van vrouwen onder druk. Eind 2013 kwam minister van Justitie Hassan al-Shammari met een wetsvoorstel dat niet alleen huwelijken met negenjarige meisjes legaliseert, maar mannen ook toestaat seks te hebben met hun vrouw tegen hun wil. Zijn vrouwen te jong of te oud om hun man seksueel te bevredigen, dan hoeft hij ze niet te onderhouden. Zonder toestemming van hun echtgenoot mogen vrouwen niet reizen. De wet, die ter goedkeuring bij het parlement ligt, zou voor sjiitische vrouwen een situatie creëren die in feite niet zo veel verschilt van die in het kalifaat van isis.

Daarnaast spelen sjiitische milities in Bagdad een belangrijke rol in de prostitutie en vrouwenhandel. De tientallen bordelen in de Iraakse hoofdstad bestaan alleen dankzij hun bescherming. Jonge meisjes worden ontvoerd, gevangengezet en gedwongen tot prostitutie, zoals Rania Abouzeid in oktober 2015 beschrijft in The New Yorker. Pooiers verkopen een gekidnapt meisje voor tussen de 4000 en 5000 dollar, en naast de milities deelt ook de politie in de winst. Voor de milities is seks een bron van inkomsten, waarbij de ‘rozenknoppen’ het meest opleveren: die dertienjarigen kosten tussen de 300 en 400 dollar (270 tot 360 euro) per nacht (bij oudere meisjes en vrouwen is dit 84 tot 168 dollar, of 75 tot 150 euro). Het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken stelt in haar rapport ‘Handel in mensen’ uit 2015 dat vrouwen en kinderen in Irak in toenemende mate het slachtoffer zijn van mensenhandel, en dat niet alleen bendes maar ook veiligheidsfunctionarissen en politieagenten betrokken zijn bij het houden van seksslaven.

Bij isis zijn de vrouwen in de positie gedwongen van moeders van het kalifaat. Ze moeten voor een nieuwe generatie strijders zorgen en de mannen die thuiskomen uit de oorlog de seks bieden die ze nodig hebben. Opdat het hen aan niets zal ontbreken, beloont isis haar strijders met een seksslavin. isis weet dat in een oorlog niet alleen successen worden geboekt, dat strijders geworven en overgehaald moeten worden te blijven, en daarvoor gebruikt de groepering seks als een soort ‘opium voor het volk’.

Er zijn ook daadwerkelijk drugs aanwezig: kalmerende middelen worden bijvoorbeeld gebruikt om onwillige vrouwen te drogeren zodat mannen hun gang kunnen gaan, en mannen die een zelfmoordaanslag moeten uitvoeren krijgen drugs waarmee normaliter psychoses en posttraumatische stress worden behandeld. Seks, drugs en vrouwen dus.

En alleen vrouwen, want homoseksuele relaties – die in de regio wel degelijk voorkomen, onder andere vanwege de heiligheid van de vrouwelijke eer – zijn bij isis uiteraard verboden. Die gooit homo’s van hoge gebouwen of stenigt ze. Ik kan me echter niet voorstellen dat er in het verborgene geen seks tussen mannen voorkomt, zeker gezien de onthulling over een islamitische leider die in Afghanistan met de Amerikanen samenwerkte en een jongetje als seksslaaf aan zijn bed geketend had.

Vrouwen hebben dus een duidelijke taak in het kalifaat. Ze zijn er allereerst voor de seks en de kinderen, en daarnaast spelen ze een beperkte rol bij de werving van nieuwe aanhang en bij de zedenpolitie – als een soort ordetroepen die op straat controleren of de kledingregels worden nageleefd. Die ordetroepen lijken vooral te zijn opgezet om de bittere pil te vergulden voor de westerse vrouwen die dachten dat ze zouden meevechten aan het front.

Het kalifaat is een mannenstaat, die niet zonder vrouwen kan – al stoppen de mannen hen het liefst weg, binnenshuis, binnenskamers of anders achter meerdere lagen zwart textiel. Maar onder die zwarte gewaden en achter de gesloten gordijnen gebeurt het onzeglijke.

In het kalifaat van Abu Bakr al-Baghdadi is seks een machtig instrument, dat nodig is om de gewelddadige mannen te beheersen en te controleren. Veel van deze mannen hebben een criminele achtergrond of een verleden van psychische problemen. Of ze zijn seksueel gefrustreerd. Hun hulp is nodig om een invloedrijke staat te creëren die de leiders geld, macht en aanzien zal brengen.

En seks, niet te vergeten. Hoe belangrijk dat ook voor de leiding is, blijkt uit het feit dat ook de isis