Funda Müjde

Niemand vraagt meer waar ik vandaan kom

(sinds ik in een rolstoel zit)

..

..

..

..

..

..

..

..

..

..

..

..

Uitgeverij Jurgen Maas

Amsterdam, 2016

Copyright © 2016 Funda Müjde en Uitgeverij Jurgen Maas

Omslagontwerp Lieke Sauren

Foto omslag © Dingena Mol

Foto auteur © Gregor Servais

Verzorging ePub Michiel Niesen | ZetProducties

..

isbn 978 94 91921 30 8

nur 320, 420

..

Uitgeverij Jurgen Maas | www.uitgeverijjurgenmaas.nl

Ik draag dit boek op aan mijn moeder zaliger Sebiha, die begin 2015 overleed en tijdens mijn fietstocht van Amsterdam naar Istanbul elke dag voor mij bad, aan ons nichtje, Sena, dat we in maart 2016 zo onverwacht en snel zijn verloren, en aan de eerste generatie arbeidsmigranten, die grote, persoonlijke offers brachten om hun kinderen een beter leven te kunnen schenken.

I

1.

‘Er is telefoon voor je.’

Mijn zus staat vlak boven mijn gezicht en schreeuwt. Er hangt een waas voor mijn ogen, maar ik zie toch dat zij het is. Het lijkt alsof er een vitrage tussen ons in hangt. Ze kijkt onzeker om zich heen en zoekt de blik van de dokter vlak achter haar.

‘Funda! Hoor je me? Ron wil je spreken.’ Ik hoor haar, maar ze lijkt ver weg. ‘Ik hou nu de telefoon tegen je oor.’

Het koele plastic raakt de bovenkant van mijn oorschelp.

Ik probeer mijn ogen te openen. Ik begrijp wat ze zegt. Iets met een telefoon en een man. Mijn lief? Maar ik kan door de scheurende pijn in mijn lichaam mijn stemgeluid nergens vinden. Mijn ogen proberen te focussen. Het gespannen gezicht van mijn zus. Achter haar Marco Hennis, de consul van het Nederlandse consulaat in Istanbul. Naast hem zijn assistente Tineke. Daarachter iemand in een witte jas.

Het ontroert me dat ze er zijn. Tineke kijkt alsof ze op het punt staat te huilen. Ik heb precies een jaar geleden opgetreden in de kerk van het Palais de Hollande. Zo heet het gebouw van het Nederlandse consulaat te Istanbul. Het is al drie eeuwen volle eigendom van de Staat der Nederlanden. Een prachtig stukje Nederland midden in Istanbul, waar ik me helemaal thuis voel. De consul is een erudiete en belezen man, vooral zijn hoffelijkheid staat me bij. Zijn assistente is getrouwd met een Turkse man en is bevriend met mijn zus, die ook bij het consulaat werkt. Dat soort futiliteiten spookt door mijn hoofd. Hun aanwezigheid geeft me een veilig gevoel, al weet ik niet precies waarom.

‘Funda, hoor je me?’ roept Ron door de telefoon. De stem die ik zo goed ken. Ron. Mijn partner. Mijn lief. Ik ben gek op zijn stem, een mooie, warme mannenstem, die nu trilt. Hij herhaalt zijn vraag, waarschijnlijk om zijn emoties de baas te blijven.

‘Hmm,’ kan ik uitbrengen.

‘Ik wil je iets vragen, Funda,’ zegt Ron luid. ‘Maar ik wil zeker weten dat je me begrijpt en daarna pas antwoord geeft. Hoor je me?’

Ik murmel weer, zoek een glimlach, maar ook die is door het ongeluk uit elkaar gerammeld.

Ron herhaalt zijn vraag. ‘Hoor je me?’

‘Hmm.’ Mijn stem is zacht en breekbaar.

In het begin van onze relatie legde ik Ron alle verschillen uit in het Turkse hummen. Je hebt de bevestigende hum en de ontkennende en veel hummen daartussen. Ook de vele manieren van kijken, allemaal met hun eigen betekenis, kende hij nog niet. Hoe ik in dit telefoongesprek hmm’de begreep hij dus. We waren al dertien jaar bij elkaar. Ron heeft de Turkse taal niet onder de knie gekregen, maar hummen, Turks kijken en alle variaties van de liefdesuiting kent hij wel.

‘Begrijp je me? Hoor je me?’ vraagt hij nogmaals.

Ik kreun weer en denk: Stel je vraag nou maar, eikel.

Ron hapt naar lucht. ‘Lieverd.’ Weer een stilte. ‘Ik hou van je en ik wil met je trouwen. Ik wil dat je alleen antwoord geeft als je me begrijpt.’ Hij klinkt wanhopig, huilerig. Hij herhaalt zijn vraag opnieuw en zucht, alsof de betekenis ervan ook niet helemaal meer tot hem doordringt.

Ik wil hem vragen: ‘Her seye ragmen mi?’ maar Turks verstaat hij niet en het Nederlandse ‘ondanks alles’ dekt de lading niet, dus ik vraag hem ten slotte met veel moeite en boterzacht in het Engels: ‘No matter what?’

‘Ja,’ zegt hij zacht. ‘No matter what. Wat is je antwoord hierop?’

‘Dan is het goed,’ zeg ik met een laatste krachtsinspanning. En ik val weg.

Ik was in februari 2007 naar Istanbul gegaan voor een soort werkvakantie; netwerken, mensen spreken en projecten verkennen. Daar heb ik nooit tijd voor als ik in Turkije optreed en het komt er ook niet van wanneer ik en mijn gezin op vakantie zijn. Even op adem komen, dat was eigenlijk wat ik wilde. Ik was halverwege de veertig en moest herbronnen. Mijn carrière was weliswaar op zijn hoogtepunt, maar mijn relatie echode vanuit een put. Mijn leven, mijn liefde, mijn lijden; alle leidingen moesten worden doorgespoeld. Ik kon mijn reis naar Istanbul mooi combineren met een bezoek aan mijn zusje. Een stilte voor de storm. Ik zou daarna vijf dagen achter elkaar op de planken staan in theater Frascati in Amsterdam, dus een beetje leegte zou uitstekend zijn.

Het was vrijdagochtend, een mooie dag. Ik wilde een aantal mensen opzoeken die ik een jaar geleden had ontmoet na mijn optreden in het Palais de Hollande. Om van A naar B te gaan zonder telkens een nieuwe taxi te moeten regelen, had ik een jonge chauffeur weten te overtuigen tussen mijn afspraken door me op te wachten. Hij kon de meter gewoon laten lopen en hoefde niet steeds op zoek gaan naar nieuwe klanten, mij bespaarde het een hoop gedoe. ’s Middags in de taxi belde ik mijn zusje. We konden ’s avonds misschien uitgaan met nog een vriendin; drie vrouwen die de straten van Istanbul onveilig zouden maken. We spraken af haar man te vragen op de kinderen te passen zodat wij onze meisjesavond konden vieren. Ik hing op.

De afspraak zou niet doorgaan. In plaats daarvan lag ik die avond in een Turks ziekenhuis op de operatietafel, de eerste van verscheidene operaties.

De bestuurder van de andere auto was achttien of negentien en nog maar enkele weken in het bezit van een rijbewijs; de adrenaline raasde waarschijnlijk door zijn aderen. Ervaring had hij amper. Iedereen kent wel dat gevoel dat je hebt als je voor het eerst zonder begeleiding het verkeer ingaat; dan druk je het gaspedaal in, dan wil je snelheid voelen. Zijn vader had hem een Audi onder zijn kont geschoven en hij deed stoer, reed hard. Met een beetje ervaring had hij de auto in bedwang kunnen houden, maar die had hij niet en hij wist niet wat te doen: volgens ooggetuigen was hij de macht over het stuur verloren toen hij onze taxi van rechts, over de vluchtstrook, probeerde in te halen. Mijn chauffeur trof voor zover ik weet geen blaam.

De Audi ramde de taxi aan mijn kant; ik herinner me de gigantische klap. We schuurden langs de vangrail, klapten eroverheen en belandden op de andere weghelft. We smakten tegen de motorkap van een busje en de auto vloog door de lucht, landde meters verderop. Voor mijn gevoel duurde het lang voor we neerknalden, op de zijkant. Na de vangrail kan ik me verder niets herinneren.

Ik was half door de ruit geslingerd. Als ik de gordel niet had omgehad, zou ik ergens op het asfalt hebben gelegen, maar hij hield me in de auto en heeft mijn leven gered – en hoogstwaarschijnlijk ook mijn rug gebroken. Aan de breuk kunnen dokters zien of een ruggenwervel van boven is ingedrukt en verbrijzeld of door een klap aan de zij- of achterkant. Het is me nog steeds een raadsel hoe het precies in elkaar zit, maar ik werd feitelijk als een blaasbalg van boven naar beneden ingedrukt en één wervel werd daardoor verbrijzeld. Daaronder zijn de zenuwen beschadigd.

Ik lag op de weg, zwaargewond, bewusteloos, maar niet in shock, en kwam bij toen de politie me wekte. Het bezorgde gezicht van de agent zweefde boven me, ik kreunde in het Turks: ai ai. Ik weet zeker dat als ik in de Kalverstraat in dezelfde conditie had gelegen, ik gewoon ‘au’ had geroepen. Blijkbaar is zelfs mijn onderbewustzijn tweetalig.

De politieagenten die zich over me heen bogen op de weg in Istanbul vroegen of ze iemand konden waarschuwen. Ik dacht onmiddellijk aan mijn zus, maar in een stad als Istanbul waren wij twee totale onbekenden. Ik weet nog goed dat ik op dat moment dacht: ‘Who the fuck is Funda or Nabiye Müjde?’ Ik moest het Nederlandse consulaat noemen. Dit dacht ik allemaal in het Nederlands (met wat Engelse woorden er tussendoor), maar tegen de politie sprak ik Turks. Voer voor linguïsten. Taal is ook cultuurbeleving en ik leefde al langer in de Nederlandse cultuur dan in de Turkse.

De feiten: ik was in Istanbul en alles deed pijn. Lawaai en mensen om me heen. Overal pijn. Pijn. Pijn. Maar mijn benen voel ik niet. Ambulance. Ziekenhuis.

Later hoorde ik dat Ron me ten huwelijk vroeg terwijl hij dacht dat ik vanaf mijn nek verlamd zou blijven. Hij zat in zijn studeerkamer thuis in Nederland toen hij gebeld werd met het slechte nieuws over mijn ongeluk.

2.

Waarom moeten volwassenen altijd huilen? Ook bij gelukkige gebeurtenissen? We gaan naar Nederland, en dat is toch leuk? Al maanden hebben we het nergens anders over gehad, en er werd alleen maar gelachen, maar nu huilen ze bijna net zo erg als nadat mijn oom Yunus, met mijn neef en nichtje achterop de motor, werd aangereden door een bus.

Zeven jaar oud ben ik, het is 1969, en we gaan eindelijk vanuit Adana, waar we wonen, naar mijn vader toe. Hij is al vier jaar in Nederland. We krijgen er een eigen televisie. Hoeven we niet meer bij de buren te kijken en geen brieven meer te schrijven voor mijn moeder, die ze dan naar vader stuurde.

Mijn moeder was analfabeet. Veel Turkse kinderen van migranten zullen het wel herkennen, dat ze brieven moesten schrijven naar de mannen die in Nederland of Duitsland werkten in de fabrieken. Als er al werd gebeld, wat idioot duur was, ging dat via een winkel in de buurt. Maar dat zou snel voorbij zijn. Nederland zit in de najaren van de wederopbouw, er is volop werk en behoefte aan gastarbeiders. Dankzij de gezinshereniging kunnen wij ook gaan. Sommige mensen zeiden dat er zoveel geld was in Nederland dat je het van de bomen kon plukken. Ik zag dat voor me. Ik was gek op klimmen in bomen. Als het waar was van dat geld, kon ik het dus zelf plukken. In Nederland was alles anders.

Wij hadden in onze boomgaard olijfbomen, sinaasappelbomen, limoen en citroenbomen en turunçbomen (Citrus Aurantium amara, in het Engels bitter orange of Seville orange). De vrucht van die laatste lijkt op een sinaasappel maar heeft een bittere smaak, alsof het een grapefruit is vanbinnen en een sinaasappel vanbuiten, met een dikkere schil en een ruwer oppervlak. Het woord turunç komt uit het Perzisch. Als ik een vrucht zou zijn was ik misschien wel een turunç; vanbuiten een echte Turkse, maar als je de schil eraf haalt, zie je een dieporanje kleur.

Het was warm in Adana, maar toch had mijn moeder ons een jasje aangetrokken. We gingen eerst naar Ankara en daar was het al minder warm. In Nederland was het echter altijd koud en we mochten niet meteen ziek worden, bezwoer mijn moeder.

We zouden nog naar school moeten, had mijn vader ons gewaarschuwd, ‘Het is nog lang geen zomervakantie in Nederland.’ In Turkije duurt die drie maanden, vanwege de hitte. Mijn tweelingzusje Melda en ik hadden onze rapporten al gekregen, met de aantekening ‘uitmuntend’. De meester had tegen mijn moeder gezegd dat wij erg goed konden leren en dat hij zijn vlijtige tweeling zou missen. De meester was ook trots op mijn moeder. Iedereen was altijd trots op mijn moeder. Ze was anders dan andere vrouwen; ze praatte mooi, ze kleedde zich mooi. Ze was een meisje uit de stad.

Nadat mijn vader naar Nederland was vertrokken, was ze ineens alleen en wilde iedereen vrienden met haar worden. Soms werd er ’s nachts op de deur geklopt. Dan riep mijn moeder: ‘Ga weg, klootzak, hier valt niets te krijgen. Ik ben een eerbare vrouw en als je nog één keer terugkomt, vertel ik het mijn familie en die vermoordt je.’ Mijn moeder zei dat ze werd getest. Op eerbaar gedrag. Ook door de mannelijke familieleden. Ik begreep pas veel later wat ze daarmee bedoelde.

Haar vader was hoefsmid, in zijn vrije tijd deed hij aan olieworstelen. Hij kwam vaak met een geldprijs thuis. Dan kocht hij vlees en vroeg zijn vrouw dat in één stuk te koken. Het mocht absoluut niet in partjes, want dan zou hij niet kunnen controleren of er onder het koken niet van het vlees was gesnoept. Als het gerecht klaar was, nam hij het grootste stuk. Altijd. Ook toen mijn oma erg ziek werd. Misschien was ze beter geworden als ze meer vlees had gegeten, zei mijn moeder vaak. Ze nam het haar vader kwalijk. Als hij niet zo gierig was geweest, had mijn oma misschien langer geleefd. Ze beschouwde vlees, en vooral kip, dan ook als een bron van genezing. Als wij ziek werden trok ze altijd bouillon van kippenbotten en maakte er soep van.

Mijn moeder had eigenlijk wel tien kinderen gewild, en daarom was ze zo blij toen ze eerst een tweeling kreeg, Melda en ik, daarna kwam mijn broer Ali, en ten slotte mijn zusje Nabiye. Ze zei vaak dat ze ook graag naar school had willen gaan, maar van haar vader mocht ze niet. Ze moest voor haar zieke moeder zorgen. Het begon net normaal te worden dat meisjes naar school mochten, maar zij kon dus niet omdat haar moeder ziek werd.

In Turkije woonden we allemaal bij elkaar in de buurt. Mijn tweelingzusje en ik zijn in het huis van mijn opa en oma geboren. We verhuisden naar ons eigen huis toen we een maand of acht waren. Dat moest nog gebouwd worden. Baba is trots op zijn moderne woning maar een van zijn broers woont in een lemen hut en is daar ook trots op. Hij houdt van het boerenbestaan. In een wijk waar steeds meer betonnen huizen komen, zijn lemen huizen best raar, hij gebruikte zelfs koeienvlaai. Ik ben altijd dol op hem geweest. Hij vertelde vaak dat hij mij en mijn tweelingzus een week na onze geboorte elke dag naar de dokter in de stad moest brengen, omdat baba toen bij de Amerikaanse basis werkte en niet altijd vrij kon krijgen. Hij kon dan met een bezwerende stem zeggen: ‘Eén van een tweeling gaat altijd dood. Dit kost jullie vader veel te veel geld. Ik dacht vaak: zal ik hem bevrijden van de kosten? Ik liep elke dag met jullie op mijn arm naar de stad en elke dag moest ik de Tasköprü, de stenen brug over de rivier, nemen, en daar stond ik dan, op de brug, bij de reling en elke keer dacht ik: “Zal ik wel, zal ik niet…”’ Daarna liet hij een stilte vallen die in je oren gierde. Hij deed alsof hij op het punt stond mijn zusje, die de kleinste was, over de reling in het water te gooien. Ze kon geen woord uitbrengen, de tranen stonden haar in de ogen. Ik pakte uit pure onmacht de arm van mijn oom, en schreeuwde: ‘Stop! Niet doen! De dokter zal haar beter maken.’

Dan was hij even stil en toverde een ontwapenende lach op zijn gezicht. ‘Gekkie!’ bulderde hij. ‘Ik heb het toch niet gedaan? Je zusje staat hier voor je.’ Misschien was dit wel de eerste keer dat ik met toneelspelen in aanraking kwam.

Hij wendde zich tot haar, de tranen druppelden inmiddels over haar wangen. ‘Jullie vader zou mij vermoorden. En kijk, hij heeft gelijk gekregen, jij bent nu al zóóó groot geworden.’ Hij aaide haar en haalde haar aan. We slaakten een zucht van verlichting. In mijn herinnering heeft hij dit verhaal tientallen keren verteld, we vroegen er steeds weer om.

Mijn moeder zei altijd dat ik verantwoordelijkheden had omdat ik de oudste was, ook al ben ik de helft van een tweeling. Ik ben niet alleen de eerstgeborene, ik ben ook een beetje groter en sterker. Ik was gulziger aan de borst en wie weet heb ik in mijn moeders buik mijn tweelingzusje ook wel onderdrukt. Tenminste, dat zegt zij altijd. Ik moest het goede voorbeeld geven en oppassen als mama wegging voor een boodschap. Dat vond ik minder leuk, maar van helpen hield ik. Alle meisjes moesten helpen, altijd en overal, van het wassen van de kleintjes in de wastobbe tot het schoonmaken van de darmen van een schaap dat op het menu stond.

We zijn klaar om naar Nederland te gaan, dat koude, kleine land, ergens bij de Noordzee. Na al die jaren zonder onze vader vertrekken we. Ik ben benieuwd naar het nieuwe land. Mijn vader had er wel over verteld, maar door de hoge kosten was elk contact beperkt. Als mijn moeder iets aan mijn vader moest overbrengen wat geen uitstel kon dulden, ging dat per telegram. We stuurden er ook een toen oom Yunus, mijn vaders jongere broer, met zijn twee kinderen achterop de motor was geschept door een stadsbus. Alle drie waren ze op slag dood. Drie maanden daarvoor was mijn tante al overleden aan een zeldzame ziekte. Er waren van het hele gezin – vader, moeder, zes kinderen – nog maar vier kinderen over. Twee jongens en twee meisjes en geen ouders meer. De woning zat dagenlang vol huilende mensen. In het telegram vertelden we mijn vader niet dat ze al dood waren. Baba moest een lange reis maken en mijn moeder wilde niet dat hij zich kapot schrok. We schreven zoiets als: ‘Broer ongeluk. Stop. Zwaargewond. Stop. Kom snel. Stop.’ Maar hij wist het natuurlijk wel. Een telegram betekende bijna altijd een jobstijding. Precies het tegenovergestelde van onze achternaam: Müjde, de overtreffende trap van goed nieuws. Als men müjdeeee, müjdeeee roept, is er bijvoorbeeld een kind geboren of een oorlog afgelopen, zo groot moet het goede nieuws dus zijn. Een telegram stond vaak voor heel erg slecht nieuws, meer een anti-müjde.

Ik weet nog dat mijn vader terug naar Turkije kwam en pas bij aankomst hoorde dat zijn broer met zijn oudste dochter en jongste zoon al was begraven. Hij gooide zich op het grote bed en huilde hard. Mijn moeder sloot de deur en zei dat wij buiten moesten gaan spelen, maar buiten konden we hem ook horen. Hij kreeg in één keer grijs haar, nog geen tweeëndertig jaar oud.

We zouden een jaar blijven, in Nederland, en dan terugkeren naar Turkije – werken, sparen, en daarna een beter leven kopen in Turkije. Veel gastarbeiders vertrokken uit hun vaderland met dat idee. Ik zie mezelf daar zo weer staan, in gedachten. Wat kon ik verwachten? Een televisie. Dat had mijn vader verteld. Dat vond ik toch wel het aller, állerbelangrijkste. Iedereen had het erover. Alle kinderen in onze wijk waren jaloers en iedereen sprak over ons. ‘Ze gaan naar Europa, naar Hollanda. Ze worden rijk.’

Na een hartverscheurend afscheid vertrekken we naar Ankara om daarvandaan naar Rotterdam te vliegen, waar papa met zijn beste vriend ons zou opwachten. Mama met vier kinderen: wij, de tweeling van zeven, ons broertje van zes en ons jongste zusje van vier jaar. Wanneer we aankomen, wordt er in de luchthaven van alles omgeroepen, maar we verstaan het niet. Ik raak totaal in paniek en vraag mama waarom ik de vrouw niet versta. ‘Versta jij haar, mama?’ Ze is druk bezig met onze bagage, weet ook niet wat ze moet doen en waar ze moet zijn en is heel zenuwachtig omdat papa niet naar binnen mag om ons te helpen. Ze maant me aan om me als abla te gedragen, als oudste zus, o wee als ik durf te huilen! ‘Als jij huilt, huilen ze allemaal. Schiet op en help me!’ Na veel gedoe staan we eindelijk buiten, we zien papa staan, en vliegen hem bijna tegelijkertijd om de hals. Ons jongste zusje houdt mama’s rok vast; zelf wacht mama het verder af.

3.

In het Turkse ziekenhuis voel ik me meer dood dan levend. Gekneusde en gebroken ribben, gebroken been, gebroken rug, snij- en schaafwonden op armen, handen en gezicht, gekneusde longen. De pijn is zo overweldigend, zo alom aanwezig, dat heldere momenten worden afgewisseld met hallucinaties. Meteen na het ongeluk op de weg was dat het eerste waarvan ik me bewust werd: pijn. Pas daarna kwam het besef dat ik mijn benen helemaal niet kon voelen. Ik was verlamd, maar dat drong ook nu nog niet volledig tot me door. Daarvoor waren er te veel andere acute dingen mis met me. Meteen op de avond van mijn ongeluk werd ik geopereerd aan mijn rug. De operatie duurde vierenhalf uur en de dokter had me een grote snee in mijn buik bespaard, waar hij erg trots op was. Sterker nog, later vernam ik van hem dat zijn aanpak zo uniek was dat die werd besproken op een internationaal congres, en dat zijn verslag was gepubliceerd in een internationaal medisch vakblad. Funda Müjde, medisch wonder.

Ik droomde dat ik werd ontvoerd in een ruimteschip. Op de momenten dat ik weer bij was, dacht ik dat ik daar nog steeds in zat, want de intensive care leek niet veel anders. In de droom stond ik er alleen voor. Niemand wilde me geloven en niemand wilde me helpen. Het suizen van de zuurstofslang was het enige dat ik hoorde. Tussendoor had ik – soms hele zwakke – ‘bewustzijnsmomenten’. De morfineknop mocht ik zelf bedienen, maar het gekke was dat hoeveel pijn ik ook had, ik daar bewust mee omging. Dat is mijn consciëntieuze kant; altijd controle, altijd met mate, nooit helemaal laten gaan. Mijn onderbewustzijn vertelde me dat het een verslavende drug was, waar ik op een dag toch weer van af zou moeten zien te komen. Elke druk op de knop was een druppel – tenminste, dat had ik van de verpleging begrepen. Het effect was ook onmiddellijk voelbaar. De pijn was ondraaglijk maar de bijwerkingen van de morfine waren minstens even onprettig. Het was kwaad met kwaad bestrijden. Morfine geeft waandenkbeelden. Tussen de wakkere momenten door vroeg ik iedereen aan mijn bed hoe ze heetten. Dan bedankte ik hen, noemde ze bij hun naam en zweeg weer. Ik oefende om de namen bij de gezichten te onthouden.

Ik werd een keer wakker doordat er iemand aan me sjorde. Ik zag een man en een vrouw, die ik niet herkende. Automatisch ging ik met mijn hand naar mijn ziekenhuisschort om mijn naaktheid te bedekken. Ik zag de man besmuikt lachen. Later vroeg ik me af of ik dat ook in Nederland had gedaan bij een mannelijke verpleger. Waarschijnlijk niet. In Nederland gaf ik me sneller over aan de zorg van mannelijke hulpverleners. Was ik inmiddels voldoende ingeburgerd in ziekenhuizen na mijn lange verblijf daar, en daardoor gewend geraakt aan de behandelingen, of voelde ik me bij Nederlanders toch meer op mijn gemak? Op de een of andere manier had ik het gevoel dat de Nederlandse mannelijke verpleging bloot meer geïnternaliseerd had. Zij zouden niet oordelen over mij, het meer zien als functioneel naakt. En hoe kon het ook erotisch zijn, een geknakt, gescheurd en gebroken lichaam? Nederlandse verplegers hadden altijd die neutrale, wellicht zelfs bevoogdende blik: ‘Mevrouwtje, schaamt u zich maar niet.’

Kennelijk hangt mijn schaamtegraad af van de normen en waarden van de cultuur waarin ik me bevind. In Turkije kwam mijn Turkse opvoeding meteen weer in volle glorie bovendrijven. Ik was als een kameleon die zich onmiddellijk aanpaste, dus in het Turkse ziekenhuis voelde ik schaamte. Zelfs mijn schaamte had een culturele identiteit. Op zo’n moment ben ik misschien zelfs roomser dan de paus, of in dit geval, islamitischer dan Mohammed. Ik woonde intussen al zo lang niet meer in Turkije dat ik op sommige punten dezelfde vooroordelen had als de gemiddelde pvv-stemmer.

Ik werd volledig omringd door het Turks. Mijn zus Nabiye week niet van mijn zijde, ook niet nadat Ron naar Istanbul was overgevlogen. Ze praatte en onderhandelde met de artsen waar en wanneer nodig en tolkte voor Ron. Ze was de lieve en zorgzame variant van mezelf. Tegen mij sprak ze met een pijn verzachtende, lieve engelenstem. Ze voerde me en drukte mij en mijn man op het hart dat ik alles op moest eten om aan te sterken. Misschien is dat ook wel Turks, die focus op eten. ‘Maar ik wil niet aankomen. Laat die aardappelpuree,’ sputterde ik, zo gewond als ik was, tegen. Maar Nabiye overtuigde me ervan dat ik echt niet te veel calorieën naar binnen kreeg.

Aangezien ik geheel aan stukken lag, stonden er regelmatig meerdere dokters aan mijn bed. De ene ging over mijn been, de andere was de neuroloog die over de zenuwen in mijn ruggengraat ging, en er was vaak iemand bij die ik gemakshalve de ‘opperbaas’ noemde. Hij ging over de totale aanpak van mij als patiënt. Mijn longen hadden een dusdanige klap gehad dat ik te zwak was voor een operatie aan mijn linkerbeen, waarbij sprake was van een meervoudige gecompliceerde fractuur. Ik moest aansterken, kreeg ik te horen. Daarna werd ik direct gemuilkorfd met een zuurstofmasker, maar dat liet ik niet zomaar gebeuren. Ik trok het van mijn gezicht en probeerde de dokter bij de hand te pakken. ‘U moet een gebroken been toch op tijd repareren? Groeit het anders niet scheef?’

‘Met alle respect’, zei de dokter lachend, ‘U bent niet zo jong dat uw breuk zo snel heelt of vastgroeit. Het kan echt geen kwaad als we een weekje wachten. U gebruikt het bovendien toch niet. U beweegt helemaal niet.’

Hij kreeg het niet over zijn lippen om te zeggen: ‘U bent verlamd, u kunt toch geen kant op.’ Maar dat bedoelde hij wel.

‘Uw longcapaciteit is simpelweg te klein voor deze operatie’, vervolgde hij. ‘Het heeft geen haar gescheeld of u had een klaplong, maar uw long is wel gekneusd en u heeft veel bloed verloren.’ Ik wist helemaal niet dat dat kon, een gekneusde long. ‘Uw longinhoud moet groeien en u moet aansterken. Dan pas kunnen we opereren.’

Ik keek onder de lakens naar mijn ‘dode’, bewegingloze benen. Van de ernstige botbreuk links was vanbuiten niets te zien – mijn been zag er gaaf uit –, maar vanbinnen was het kapot. Het was een enge gedachte dat daarbinnen een gecompliceerde botbreuk zat. Ik was zo bang dat ik het erger zou maken. Stel je voor dat ik in mijn slaap een verkeerde beweging maak, zei ik weleens tegen Ron. Hij was realistischer. Dat kon helemaal niet. Ik was tenslotte verlamd. Maar als de verpleging me op mijn andere zijde draaide, waarschuwde ik dat dat mijn gebroken been was en dat ze voorzichtig moesten doen. Ik keek sowieso elk moment dat ik bij zinnen was naar mijn benen. Ze voelden elke keer anders dan hoe ze erbij lagen, mijn hersenen leken me in de maling te nemen. Altijd was ik verbaasd hoe keurig recht ze op het bed lagen. Naar mijn gevoel waren ze half opgetrokken, met de knieën naar buiten. Doodvermoeiend. Dat gevoel zou nog maanden aanhouden, een soort fantoompijnervaring. Dat dit misschien wel voor altijd zou zijn, kwam nog niet in me op. Ik moest eerst genezen, en daarna kwam het lopen wel weer.

Ik wilde zo snel mogelijk geopereerd worden om echt te kunnen genezen, en daarom moest ik eerst aan mijn longinhoud werken. Dat deed ik door plastic balletjes weg te blazen. Het was frustrerend dat Ron en Nabiye met amper een zuchtje de balletjes zo omhoog bliezen. Ik had nog nauwelijks kracht, maar het gebroken been motiveerde me om elke dag te oefenen. Ik moest sterker worden, hoewel ik af en toe ook het gevoel had liever dood te zijn. Het was moeilijk om te accepteren dat ik niet eens in staat zou zijn om mezelf van kant te maken. Ik kon helemaal niks, niet eens doodgaan. Aan mijn bed feliciteerde iedereen me er echter mee dat ik er nog was, dat ik nog leefde, maar het kon mij weinig schelen. Ik had er vrede mee gehad als ik dood was geweest. Oké, toch een kleine reden tot blijdschap dan, want mijn kinderen konden even aan het idee wennen, omdat ik straks alsnog dood zou gaan. Daarvan was ik overtuigd en ik keek er zelfs bijna naar uit. Ik was wel blij dat ik daar lag en niet mijn zwager Serkan, de man van Nabiye, die kort voor het ongeluk nog bij mij in de taxi had gezeten, voor we hem op zijn werk hadden afgezet. Zijn kinderen, mijn nichtjes, Sena en Verda, waren erg jong en zij hadden hun vader nog nodig. Mijn kinderen waren al vijftien en achttien jaar.

Hoewel het leven mij weinig kon schelen, leek mijn omgeving juist meer om me te geven. Ron bleef maar zeggen dat hij van me hield. ‘Wat ben je toch mooi. Wat ben ik blij met je. Heb ik je wel genoeg gezegd hoeveel ik van je hou? Heb ik je genoeg gezegd hoe mooi je bent? Wat ben je toch mooi.’ Hij praatte maar door. ‘Het belangrijkste is dat je er nog bent. Dat ik je nog heb. Al was alleen je hoofd over, weet je hoe blij ik ben dat je er nog bent? Ik doe je toch geen pijn?’

Ik schudde van nee terwijl hij mijn hoofd bleef vasthouden, mijn ogen kuste en zijn vingers door mijn haar liet glijden. Ik geloofde hem. Pas later zag ik de foto’s van mijn gezicht. Helemaal bont en blauw, gescheurd, aan elkaar gelijmd en vies. Het was het lelijkste hoofd dat ik ooit had gezien.

Mijn vader was overgevlogen van Adana naar Istanbul. Aan mijn bed zei hij: ‘Buna da sükür,’ wat zoiets betekent als: ‘De Heer zij geprezen’. ‘Je bent er nog, goddank leef je nog. Het komt goed. Buna da sükür. Het had nog veel erger gekund. Beterin beteri vardır.’ Dit was eigenlijk de gemiddelde reactie, en alle Turken zeiden dat: het had erger gekund.

In het begin haatte ik die opmerking. Hoeveel erger dan dit kon het worden? Was ik maar dood geweest, zelfs dat was niet erger. Het stak me, het pijnigde en beledigde me. Die opmerking liet geen enkele ruimte voor mijn verdriet, de schok die ik te verwerken had gekregen. Alsof ik stante pede moest dansen van plezier en alleen maar dankbaar moest zijn voor dit dode lichaam en die opgesloten geest. Was dit mijn geschenk? Ik begreep de onderliggende redenering, ik begreep de intentie, maar mocht het een onsje minder zijn? Mocht ik alsjeblieft zelf bepalen of het erger had gekund? Het is dat ik niet kon schoppen en ik kon ze zelfs niet in de ribben porren, omdat mijn eigen ribben gebroken en gekneusd waren.

Gelovigen troosten zichzelf bij tragedies met de gedachte dat het de wil van God of Allah is en als je te boos bent, redeneren ze, vecht je dus eigenlijk tegen de wil van God. Later begreep ik waarom ik zo boos werd als mensen nog voordat ze medeleven toonden zeiden dat het erger had gekund. Mijn boosheid kwam vooral voort uit hun fatalisme, iets wat veel gelovigen onbewust hebben. Zij aanvaarden het lot als een vaststaand gegeven en laten dan het hoofd hangen. Dat beangstigde me. Als dit het lot was, waar ik kennelijk ook blij mee moest zijn, betekende dat dat iemand daarboven mij had uitgekozen om verlamd te worden, om… Ja… Waarom eigenlijk? Was dat een beloning? Daar had ik niet om gevraagd. Een straf dan? Om me een lesje te leren? Maar hoe kan iemand leven met zo’n straf zonder verbitterd te raken en er een les uit trekken? Deze vraag en alle mogelijke antwoorden zouden me nog een hele tijd bezighouden. Of er nu wel of geen oppermachtige heerser bestaat, Hij – het zal wel weer een man zijn – heeft ons een stel hersens gegeven (dat zegt de profeet Mohammed, vrede zij met hem, ook) om zelf te denken en keuzes te maken. Juist de gelovigen vraag ik: anders bestond de zonde toch niet? Het hield me bezig. Mijn vader had me zeer vrij opgevoed, wat het geloof betreft. In de ogen van zijn familie was hij een ongelovige. Hij tartte de moslims graag met hun inconsequenties en ooit wees hij zelfs een imam bij ons thuis de deur. Vandaag stond hij aan mijn bed en dankte God dat zijn dochter nog leefde. Hij was geëmotioneerd, maar probeerde niet te huilen. Ik troostte hem: ‘Baba, ik kom er wel. Jij bent het goede voorbeeld voor mij. Jij hebt je arm verloren maar je bent altijd zelfstandig gebleven. Je bent een doorzetter en onafhankelijk en dat ga ik ook worden.’ Hij kuste mijn hoofd, streelde mij en bad voor een goede afloop. Op de gang gingen ze alle drie huilen, mijn lief, mijn zus en mijn vader.

4.

Onze flat is in Zaandam. Daar aangekomen gaan we een soort stalen hokje in. Met z’n allen, inclusief koffers: een lift. Trots drukt mijn vader op het zevende knopje.

‘Wij wonen op zeven hoog en kijk, als jij je arm strekt, kun je op de knop drukken als jullie zonder volwassenen met de lift naar boven gaan.’ Ik had in Ankara weleens een lift gezien, maar die zag er zo anders uit.

De lift stopt. We komen in een hal, lopen door en door, en ineens staan we op het langste balkon dat ik ooit in mijn leven heb gezien. Ik kom nauwelijks met mijn hoofd boven het hek uit. Door de spijlen kijk ik naar beneden. Zo hoog. De auto’s zijn niet groter dan Dinky Toys. Mijn vader gaat ons voor en stopt bij de tweede deur. Dit is ons appartement. We stappen met open mond de woning in. Alles is anders, mooi, nieuw. Er zijn meer kamers dan in ons huis in Turkije. De badkamer is zeker twee keer zo groot. De wc is Alafranga, zo noemt men in Turkije een zittoilet, bijna niemand heeft dat. Heel modern, zo’n toiletpot. Wijzelf hadden bij ons oude huis ook een hurktoilet, buiten. Maar hier kun je zo je behoefte doen: alsof je op een stoel gaat zitten en dan plassen. Het valt me direct op dat het heerlijk schoon is, het ruikt naar bloemen. In ons Turkse hurktoilet hing altijd een bedwelmende putlucht.

In de woonkamer staat een joekel van een tv. We gillen het uit. Mijn vader laat zien hoe hij werkt, maar we moeten er wel van afblijven. We zijn muisstil. Maar als mijn broertje plots de televisie aan wil zetten, krijgt hij van mijn vader direct een enorme oplawaai. Hij trekt hem aan zijn oren en laat hem dan los, zodat hij op de grond valt. Tegen mijn moeder schreeuwt hij: ‘Ze moeten meteen de regels kennen en gehoorzaam zijn.’ Hij schudt zijn hoofd, alsof hij ineens ernstige twijfels heeft over het nut van het overkomen van zijn gezin.

Mijn moeder was na mijn vaders vertrek vier jaar lang onze vader en moeder tegelijk. Ze besliste over alles, was beleefd tegen iedereen in de familie en zei dat wij dat ook moesten zijn. Ze miste mijn vader wel en als ze de radio aanzette, zong ze hartstochtelijk met de liedjes mee, maar toch genoot ze van het zelfstandig zijn. Haar vrijheid en zelfstandigheid waren relatief, omdat ze omgeven was door familie. Rechts woonden opa en oma met de kinderen van de verongelukte oom, schuin tegenover ons mijn tante met haar gezin, en precies tegenover ons onze oom van de Stenen Brug. Het was eigenlijk een soort schijnzelfstandigheid, ze moest de ouderen in de familie het gevoel geven dat zij de baas waren – dat kon ze echter als geen ander. Ze leerde ons dit al vroeg. ‘Je moet niet altijd alles aan iedereen vragen of vertellen. Eer en respecteer de ouderen, maar hou altijd een stukje voor jezelf.’ Vooral meisjes moesten slim zijn en een man nooit helemaal vertrouwen. Vrouwen moeten bijvoorbeeld altijd geld opzijzetten voor zichzelf. Hoe weinig ook, ooit kon je het nodig hebben. Een man, zelfs jouw man en de vader van je kinderen, kan je zo opzijzetten voor een ander. Hij kan je wegdoen, mishandelen, vreemdgaan en voor je het weet sta je met lege handen. Iedereen noemde haar een vrouw met ballen. Ze had nooit problemen met ons, ze was zorgzaam en liefdevol en we luisterden en gehoorzaamden haar altijd. Ze dreigde weleens met slaan, maar deed dat bijna nooit. En nu wilde mijn vader dus laten zien dat hij de baas was. Er kon er immers maar één de kapitein zijn.

Mijn broertje plaste van schrik of door de val in zijn broek. Vanaf die dag zou hij tot zijn tiende, elfde jaar af en toe in bed plassen. Mijn moeder was ervan overtuigd dat het door die uitval van mijn vader kwam. Hij zag ook wel in dat hij ons meer tijd en ruimte moest geven om te wennen. Niet dat hij dat zei, maar je zag het in zijn gedrag. Zo ging hij het goedmaken met zijn zoon door hem alles als eerste te laten uitproberen. Dat deed hij ook omdat mijn broertje timide was, maar vooral omdat het een jongetje was. Hij wilde bijvoorbeeld dat hij als eerste tot tien leerde tellen in het Nederlands, en daarna mocht hij dat dan weer aan ons, zijn grote zussen, leren. Na een tijdje hoorden we mijn vader steeds harder praten; hij begon ongeduldig te worden, en klonk bozer en bozer en telde luider en luider. Mijn moeder was nooit zo. Herhalen, opnieuw uitleggen en weer herhalen. Zij had altijd veel geduld als ze ons iets leerde. Rood aangelopen kwam papa naar buiten. ‘Ik geef het op,’ zei hij. Mijn broertje mocht oefenen tot de volgende morgen. Ik vroeg aan mijn vader of ik het mocht proberen, en nog voordat hij kon reageren, telde ik van één tot en met tien. Mijn vader keek er met opgetrokken wenkbrauwen naar. Hij wist niet hoe te reageren. Vervolgens keek hij teleurgesteld naar zijn zoon en zweeg.