Van Mounir Samuel verscheen onder andere:

..

Mozaïek van de revolutie. Een kijkje achter de voordeur van mijn nieuwe Midden-Oosten (2012)

Dagboek van een zoekend christen (2012)

Uitgesproken! Veertig teksten waar je stil van wordt (poëzie, 2014)

Dansen tussen golven traangas (young adult, 2015)

Liefde is een rebelse vogel (roman, 2016)

Mounir Samuel

God is groot

..

..

Eten, bidden en beminnen met moslims

..

..

..

..

..

..

..

Uitgeverij Jurgen Maas

Amsterdam, 2018

Een deel van de opbrengst van dit boek schenkt de auteur aan Open Doors, voor specifieke projecten ter ondersteuning van vervolgde christenen in het Midden-Oosten en Noord-Afrika. Christenen zijn de grootste vervolgde groep ter wereld. Wereldwijd worden zo’n honderd miljoen christenen actief vervolgd. Christenvervolging komt voor in meer dan vijftig landen. Van de tien landen waar christenvervolging het meest voorkomt zijn negen overwegend islamitisch. Voor meer informatie: www.opendoors.nl

Daarnaast schenkt de auteur een even groot deel aan Artsen zonder Grenzen voor acute noodhulp aan Rohingya-moslims in Bangladesh en Myanmar. Op het moment van schrijven zijn ruim 820.000 Rohingya’s uit Myanmar naar Bangladesh gevlucht. Honderdduizenden Rohingya’s zitten vast in Myanmar, waar ze nagenoeg afgesloten zijn van humanitaire hulp. Op hen vindt systematische moord, verkrachting en verwoesting van de gemeenschap plaats. De vn spreekt van genocide. Voor meer informatie: www.artsenzondergrenzen.nl

Copyright © 2018 Mounir Samuel en Uitgeverij Jurgen Maas

Omslagontwerp, foto auteur en coverfoto Irwan Droog

Verzorging ePub Michiel Niesen | ZetProducties

..

isbn 978 94 91921 48 3

nur 320

..

Uitgeverij Jurgen Maas | www.uitgeverijjurgenmaas.nl

Voor de vrouw van wie ik houd, maar in naam van Allah niet houden mocht.

En voor de Bron van Liefde zelf, die grens noch angsten kent.

God is groter zina, altijd.

Om redenen van veiligheid en privacy zijn de meeste namen in dit boek gefingeerd. Dit maakt de anekdotes en gesprekken niet minder echt, eerder pijnlijk waar.

Proloog - Mijn eigen eten, bidden en beminnen

Ik leerde opnieuw bidden in Marrakesh. Terwijl de zon de hemel felrood en daarna zachtroze kleurde en honderden spreeuwen om de statige minaret van de Koutoubia-moskee scheerden, steeg uit mijn hart een gebed op dat nooit meer gestopt is. Mijn woorden, een mengelmoes van Nederlands en Arabisch, dansten op de golvende klanken van de gebedsoproep van de muezzin. Allahu akbar. Allahu akbar. Diep resoneerde die ene zin in dat lang opstandige hart van mij. God is groter, altijd, en is zeker groter dan mijn omstandigheden.

Het was april 2016 en ik zat volledig vast. De artsen wilden geen groen licht voor mijn transitie geven. Mijn familie was ik verloren aan hun weerwil in mij hun kind en broer te zien. De liefde, onmogelijk en grillig, vrat aan mijn hart als een vervaarlijk gif. Na jaren van eenzaamheid was ik echt volledig alleen. Maar daar waren de vogels, vrij in de lucht.

Gezeten op een hoop oude stenen, ruïnes van verloren tijden, keek ik naar de gelovigen die zich naar de moskee haastten. Ik hoefde mij niet onder hen te begeven om te weten dat mijn woorden de weg naar zijn hart zouden vinden. Als ik goed keek, zag ik ze al opstijgen – die gebeden van mij –, met iedere vleugelslag iets hoger, dwarrelend door de weidse hemel, paarsblauw nu, vingerverf van God.

Bij het eerste ochtendgloren stond ik op om in de richting van Mekka te bidden, samen met al die gelovigen van een andere religie sprekend tot eenzelfde God. In de ochtend knielde ik opnieuw neer. In de middag bewoog ik ritmisch met miljoenen gelovigen mee, om bij het ondergaan van de zon mijn hoofd tegen de koele tegels van mijn kamer te drukken.

Terug in Nederland excuseerde ik me bij de eerste klanken van de oproep op mijn telefoon. Verbaasde blikken. ‘Maar je bent toch geen moslim?’ Ik hoef geen moslim te zijn om vijf keer per dag de ogen naar de aarde neer te slaan om de hemel te zien openen. God te prijzen dwars door de pijn heen. Niet dat ik per se bad richting Mekka. Voor mij bestaat er niet zoiets als heilige grond. Al dit, al mijn zijn, is van de enige, de maker van het al. Binnen een maand kwam alles los. Het was het begin van het pijnlijke barensproces van de nieuwe ik, een voortdurend barsten, breken en bouwen.

Vijf keer bidden werd tien keer, vijftien keer en ten slotte: een voortdurende ademstoot terwijl mijn leven in volle beweging kwam. Gods speelse geest kleurde niet alleen de hemel maar ook mijn dagen. Al-lah is een diep ademhalen. In ieder voorzichtig openen en sluiten van de mond weerklinkt zijn naam. God rust op mijn lippen bij elke zucht. Allah. Jezus. Ik roep beide namen als vanzelfsprekend aan, maar besef steeds meer hoe uitzonderlijk, zo niet onmogelijk, dit voor velen is.

Ik heb een ingewikkelde relatie met de islam, en ervaar tegelijk een grote interesse voor deze godsdienst in zijn vele verschijningsvormen. Anders dan veel christenen ken ik geen angst of weerzin tegen het geloof van de nazaten van Ismaïl. Als tiener raakte ik gefascineerd door (en bezorgd over) de alomtegenwoordige en allesoverheersende aanwezigheid van de islam in mijn vaderland Egypte, een religie die in Nederland ondertussen steeds negatiever in het nieuws kwam. Als kind van de post-9/11-generatie werd ik niet zelden voor dochter (en later zoon) van terroristen uitgemaakt. De eerste vliegtuigkaper wiens naam en gezicht bekend werd was Mohammed Atta, een Egyptenaar. Een dag na het instorten van de Twin Towers – dat het begin van een al meer dan zeventien jaar durende hardnekkige ééndimensionale identiteitspolitiek inluidde – werd ik door een groep witte scholieren van mijn fiets getrapt. Wrange ironie: mijn Koptisch-christelijke familie in Egypte is hun leven weinig zeker.

In die onrustige maanden na de grote aanslagen en de moord op Theo van Gogh werd ik niet voor de eerste of laatste keer voor moslim aangezien en uitgemaakt. Terwijl ik voor het grote publiek van Monique in Mounir veranderde en voor de buitenwereld van vrouw man werd, vond er ook een andere sociale transitie plaats. Met mijn naamsverandering en uiterlijke transformatie veranderde ik van een aaibaar Hollands meisje in de volgende ongewenste straat-Marokkaan. De vele kleine en grote vormen van discriminatie die ik opeens ondervond, van geschaduwd worden in winkels tot geweigerd worden in cafés en clubs, zorgden voor een steeds nauwere verbondenheid met de islamitische, biculturele en Marokkaanse gemeenschappen in Nederland.

Aanvankelijk bestudeerde ik de religie op afstand, volgde vakken islamitisch recht en verdiepte me in de islamitische geschiedenis aan de Universiteit Leiden. Tegenwoordig weet ik mij ongewild steeds meer één met moslims, om tegelijk verbaasd te zijn over hun onwetendheid. De gemiddelde moslim in Nederland heeft geen idee wat hij gelooft – hij weet alleen hoe hij geloven moet. Vraag niet aan een hedendaagse moslim welke woorden Musa (Mozes) tegen de Farao sprak, of wat de grote profeet Isa (Jezus) ons leerde. Sowieso vinden veel moslims het eng om over Jezus te praten. En dat terwijl de islam onderschrijft dat hij de enige mens zonder zonde was, meer wonderen verrichte dan alle andere profeten samen en de beloofde messias is die zal terugkeren op de dag des oordeels.

Wie echter geïnteresseerd is in hoeveel dadels je moet eten voor je het vasten mag breken, hoe je geacht wordt je handen te wassen, een vrouw moet groeten, of het gebed dient te verrichten, wees gerust. De meeste gelovigen kunnen de duizend-en-een voorschriften oplepelen (om ze in veel gevallen niet of nauwelijks na te leven en geen idee te hebben waar ze vandaan komen).

Ik zie bij mijn islamitische generatiegenoten een pijnlijke interne strijd. Niet zelden vertellen ze over hun hevige gevecht met God, gemeenschap en innerlijke gemoedsrust. Als kinderen van een seculiere, individualistische samenleving bewegen ze zich niet tussen twee of drie, maar vaak wel vijf of zes verschillende werelden: de werkvloer met witte collega’s, de school met zowel niet-gelovige als overijverige islamitische medeleerlingen, de ouders met een vaak erg vastomlijnd maar tegelijk vertekend cultureel-islamitisch gedachtegoed, de gemeenschap op straat die over alles en nog wat iets te zeggen heeft, de scherpe tongen in de moskee (hoewel door het merendeel van mijn generatiegenoten nog nauwelijks bezocht), de publieke islamofobie die volstrekt gemeengoed is gemaakt door onze witte heren politici en ten slotte de botsing met de stille binnenwereld en eigen geloofsbeleving die vaak veel meer twijfel en onzekerheid kent dan naar buiten toe getoond wordt.

Terwijl ik in mijn publieke rol groeide, werd ik steeds vaker aangeschreven door moslims. Bij iedere volgende coming-out of pijnlijke zelfonthulling waren het islamitische Nederlanders die mij zowel online als offline het meest en luidst steunden – en vaak zeer openhartige mails en berichten stuurden over hun eigen moeizame (vrijheids)strijd. Velen herkenden zich in mij, zoals de nikabdragende Rotterdamse bekeerlinge die een lange brief schreef, waarin ze vertelde dezelfde mate van onbegrip en hoon te ontvangen als ik tijdens en na de beruchte uitzending van Jinek op 5 juni 2015. In die uitzending kondigde ik aan voortaan als Mounir Samuel door het leven te gaan en me niet langer als vrouw, maar als genderfluïde man te definiëren. ‘Staat je niet,’ was de herhaalde reactie van Robert ten Brink op de opmerking dat ik twee jaar later misschien een baardje zou hebben. Het aanwezige publiek lachte luid. Mijn coming-out leverde zowel in het programma als in de weken daarop een hoop tumult op. HP de Tijd noemde mij ‘een typische hysterica met een bipolair rugzakje’. Ook veel andere media beschouwden de aanstaande transitie en afwijkende genderoriëntatie als een bewijs van zwakzinnigheid. Zo niet de zwaar gesluierde Rotterdamse. Ze wenste me alle steun, liefde en respect toe. Ik heb nooit meer op dezelfde manier naar gesluierde vrouwen gekeken, die ik tot dan toe als volstrekt onbereikbaar en oerconservatief zag.

Met enige regelmaat berichtten islamitische leeftijdgenoten mij over verboden liefde; of deze nu een homoseksuele relatie of ongelovig vriendje betrof. Jonge moslims uit het hele land zochten me op om hun problemen met mij te delen, een luisterend oor te vinden of om advies te vragen. Zo ontmoette ik een Turks-Nederlandse biseksuele Leidse dertiger die uit de kast wilde, een Amersfoortse Marokkaans-Nederlandse scholier die probeerde uit huis te vluchten, Egyptische en Syrische homoseksuele en transgendervluchtelingen die ik thuis op shisha (waterpijp) trakteerde, een gehoofddoekte Marokkaans-Nederlandse Schiedamse die mij zenuwachtig als eerste mannelijke gast liet logeren en zich vervolgens vertwijfeld afvroeg of ze nog maagd was, de kritische Marokkaans-Nederlandse Barnevelder die vroeg hoe zonder omhaal tot God te bidden, en een Turks-Nederlandse Arnhemse vroeg wat ik ‘gebruik’ om God te ervaren (mijn antwoord: een goed glas water en een flink scheutje Heilige Geest).

Terwijl ik kriskras door de Arabische wereld en ver daarbuiten reisde, besefte ik dat de verhalen van islamitische jongeren in Nederland en België weinig verschillen van die van hun leeftijdgenoten in Caïro en Casablanca, Tunis en Beiroet, Istanbul of Teheran. Ik zie telkens dezelfde zoektocht naar identiteit en zingeving, hetzelfde gevecht tussen de tirannie van traditie en de eenzaamheid van de moderne tijd, een eenzelfde pijnlijk breken met familie en tegelijk angstvallig vasthouden daarvan. Met dit grote verschil: jonge moslims in Noordwest-Europa liggen regelmatig van twee kanten onder vuur. Ze worden zowel van binnen als van buiten de gemeenschap aangevallen en ondervinden naast een religieuze identiteitscrisis vaak ook een etnische tweestrijd.

Mijn beste vrienden en vriendinnen zijn moslim. Ze zijn als de afwezige zussen en broers in mijn leven, daar waar mijn biologische familieleden niet altijd in staat zijn die rol te vervullen. Ik mag mijn tantes nooit spreken, in de Turkse en Marokkaans-Nederlandse gemeenschap vond ik tantes die mij niet zelden met raad en daad bijstaan (en plat kussen). In de afgelopen jaren heb ik met moslims gegeten, gebeden, gelachen, gehuild, gedanst, gediscussieerd, geslapen en gemind. Mijn twee grote liefdes zijn moslim, evenals (God vergeve mij) veel kortstondige romances. En daar zit gelijk de pijn. Beide geliefden verloor ik aan een religie en gemeenschap die simpelweg geen enkele ruimte voor seksuele diversiteit of religieuze grenzeloosheid toestaat.

Het is voor een hedendaagse moslima in Nederland ondenkbaar een relatie te hebben met een christelijk Egyptisch-Nederlandse genderqueer als ik – laat staan voor haar familie. Tot tweemaal toe moest ik toezien hoe mijn partners volledig instortten bij alleen al de gedachte hun ouders en familie aan onze liefde te verliezen – om over de angst voor God en eeuwig brandend hellevuur maar te zwijgen. Verstrikt in dubbellevens en hardnekkige zelfontkenning worstelden ze met depressie, concentratiestoornissen, studieachterstand, burn-out, angststoornissen, hechtingsproblematiek, familiedruk en een vertwijfeld geloof in een God bij wie ze zich nooit helemaal veilig en geliefd weten. Misschien schreef ik dit boek wel het meest voor hen.

Als biologisch geboren vrouw die leeft als man ervaar ik het constant bewegen tussen de botsende werelden van de twee seksen als een zegen en een vloek. Enerzijds voel ik me bij beide groepen een beetje een buitenstaander. Anderzijds stelt het mij in de gelegenheid de gedachten en levens van mannen en vrouwen te verkennen zoals vrijwel niemand dat kan. Zeker in de islamitische gemeenschap, die vaak een sterke gendersegregatie kent. Geen van de jonge meiden die mij schreven om hun verboden liefdes, ontluikende seksualiteit of geloofstwijfel te delen zouden dat even gemakkelijk hebben gedaan als ik mijn werk deed als biologisch geboren man. Een uitnodiging voor koffie of een gesprek zou al snel als een romantische en/of seksuele invitatie kunnen worden beschouwd.

Vrouwen hebben mijn haar gevlochten, mijn lichaam geboend in Amsterdamse hamams, me gemasseerd in Marrakesh en Istanbul, me gekust en geknuffeld en me hun zus en beste vriendin genoemd. Ik reisde met chador door de Islamitische Republiek Iran, werd door Egyptische leraressen in nikab geschoold, die zich voor mijn ogen vrijelijk ontsluierden, en ben tientallen keren gehoofddoekt in de vrouwengedeeltes van moskeeën geweest.

Tegenwoordig laat ik mijn haren knippen bij de Marokkaanse herenkapper of rook ik – zij het met al die afrekeningen ondertussen bijna met gevaar voor eigen leven – een nachtelijke waterpijp in een shishalounge. Nonchalant luister ik naar de gesprekken over voetbal en politiek en volg ik verbaasd de discussie over het gemengde huwelijk. De norm onder Marokkaanse Nederlanders uit de Rif blijft een gescheiden viering, zelfs onder de derde generatie. Ik kreeg eens bij zo’n huwelijk een glimp van de bruid te zien, maar plotseling was ze onder de vrouwen verdwenen. De mannen hingen enigszins lusteloos bij elkaar, maar aan de andere kant van het gordijn klonk het gegil en gejoel van de vrouwen. Op zo’n moment zou ik weer graag vrouw zijn.

Tot wij in onze samenleving daadwerkelijk leren onderlinge verbindingen aan te gaan, zal de tweedeling van botsende binnen- en buitenwerelden tot steeds diepere interne en maatschappelijke schisma’s leiden. Terwijl ik bestudeerde, bad en beminde rees in mij de vraag op in hoeverre ik zelf die noodzakelijke brug kan slaan. Kan ik als belijdend christen de islamitische geloofspraktijk omarmen? Blijft de vastenmaand een intiem feestje voor de oemma, of heeft ze de niet-moslim als spirituele praktijk ook iets te bieden? Krijgt de vastenmaand ooit een vaste plek op de Nederlandse kalender? En worden islamitische praktijken ooit een wezenlijk onderdeel van de collectieve volkscultuur? Zal het eens normaal zijn dat restaurants niet alleen vegetarische maar ook halal gerechten aanbieden, en de keuken langer openblijft tijdens de vastenmaand? Gaan Suikerfeest en carnaval hand in hand? Worden toets- en tentamenweken straks om de ramadan heen gepland? En hoe wenselijk is dat alles eigenlijk?

Om dit uit te zoeken besloot ik in 2017 de gehele heilige maand ramadan mee te vasten en zo goed mogelijk te leven als moslim. Dat betekende niet eten, drinken, roken of masturberen tijdens de vastenuren, vijf keer per dag bidden, de Koran bestuderen, op vrijdag naar de moskee, tal van moslims ontmoeten en veel culturele en religieuze evenementen bezoeken. Maar ook: smelten in subtropische temperaturen, vasten tijdens Pinksteren en dan toch maar aan het Avondmaal (zoals een vriendin in Senegal met een islamitische vader en christelijke moeder ooit uitriep: ‘Sorry Allah, but God I love my Jesus’), worstelen met een soms hemeltergend aantal regeltjes en voorschriften waarvan niemand de noodzaak of herkomst kan uitleggen, ronduit verontwaardigd zijn over de volstrekt ongelijke rol die de vrouw krijgt toebedeeld, een hoop publiek ongemak en verhitte discussies met vrienden, familie en onbekenden over waarom ik toch in Allahs naam meevast. ‘Ik zou het niet doen,’ zeiden moslims en niet-moslims direct. Daar zat voor mij nou net de crux. Slechts weinigen zijn bereid om een dergelijke radicale onderdompeling aan te gaan en de eigen identiteit (gedeeltelijk) af te leggen om zo niet alleen de ander, maar vooral het eigen ik op een dieper niveau te ontmoeten en onder ogen te zien.

Dit boek bevat het ramadandagboek dat ik bijhield, evenals een hoop bespiegelingen en anekdotes die ik in mijn hart bij me draag. In de verhalen en gesprekken neem ik je mee op een reis van binnen naar buiten en andersom. Ik portretteer moslims van allerlei richting en afkomst, maar beschrijf ook mijn eigen religieuze zoektocht en worsteling met de islamitische theologie.

Ik geloof in de kracht van humor, de knipoog en de luide schaterlach. Ik heb weinig op met vrome overijverigheid of geveinsde vroomheid. Ik ben me ervan bewust dat veel gelovigen van welke religie of denominatie ook een beetje spirituele satire niet gewend zijn. Maar wie anders leerde ons lachen dan de maker van de lach? Het is mijn hoop en overtuiging dat ik met gepast respect en waardering over de islam in haar veelzijdigheid en vele uitingsvormen schrijf, zonder de kritische geest te verliezen. Want ook dat laatste is een waarlijk geschenk van God.

Ten slotte hoop ik dat iedere lezer, van welke afkomst, geloofsovertuiging of levensbeschouwing ook, in dit boek opening tot gespreksstof vindt. Te vaak wordt er óver en niet mét minderheidsgroepen gesproken. Wordt religieus extremisme met graagte belicht, maar worden hervormingsgezinden en dagelijkse vernieuwers aan de kant gezet. Komen allerhande fanatici aan het woord, maar worden de zogeheten ‘gematigden’ en spiritueel gelovigen monddood gemaakt. De weg naar waarheid, vrijheid, liefde en eenheid is er niet een van populisme en polarisatie, maar van respect, interesse, verwondering en reflectie.

Mounir Samuel

Voorjaar 2018, Amsterdam

Kanttekeningen vooraf

Er bestaat niet één islam – als vaste, statische religie – en er is niet één islamitische gemeenschap.

Zo is er de opsplitsing tussen soennieten (waartoe de overgrote meerderheid van 85 tot 90 procent van de moslims wereldwijd behoort) en sjiieten. Dit schisma, dat dateert uit de vroege islamitische geschiedenis, komt voort uit de politieke opvolgingskwestie van de profeet Mohammed. Het eerste islamitische kalifaat breidde zich snel uit en had een sterke leider of kalief nodig. De directe vrienden en volgelingen van de profeet wezen daarom eigen leiders aan, van wie de eerste Abu Bakr was, een van de eerste aanhangers en tevens schoonvader van de profeet. Soennitische moslims schrijven de opvolgers of politiek-religieus leiders geen speciale spirituele gaven toe. De islam zou door Mohammed als zegel der profeten in zijn volledigheid geopenbaard zijn. Dit betekent dat er na hem nooit meer een andere boodschapper naar de aarde zou komen en de volledige religie zoals deze beleden zou moeten worden compleet geopenbaard is.

Binnen de soennitische islam bestaan vier dominante rechtsscholen. Deze zijn vaak geografisch verdeeld. Zo is de dominante rechtsschool van Egyptisch-Nederlandse moslims (Hanafi en Shafi’i) niet dezelfde als de dominante rechtsschool van Marokkaanse Nederlanders (Maliki), en verschilt deze weer van Turks-Nederlandse (Hanafi) moslims. Deze rechtsscholen verschillen onderling van elkaar, en kennen ook weer plaatselijke variaties in de toekenning van rechtsgeldigheid aan de verschillende islamitische bronnen zoals de soenna of levenswijze van de profeet, op basis van bestaande jurisprudentie en de Koran (qiyas), algemene consensus (ijma) van rechtsgeleerden en islamitische jurisprudentie (fiqh) van de sharia.

Sjiieten geloven dat alleen de naaste (bloed)verwanten van de profeet geschikt waren om de profeet op te volgen en dat deze zogenoemde imams goddelijke kwaliteiten bezaten – zoals speciale (mystieke) inzichten, de gave tot interpretatie en de innerlijke spirituele kracht van de profeet (walaya). Binnen de sjiitische islam zijn er verschillende stromingen, afhankelijk van hoeveel imams of spiritueel leiders erkend worden na de dood van Mohammed. Zo zijn er sjiieten die vijf imams een speciale status toekennen, terwijl anderen respectievelijk zeven en twaalf imams als rechtmatige opvolgers zien. De twaalfde imam zou overigens nog in leven zijn, maar zich in onzichtbaarheid verbergen om zich te openbaren op de laatste dag. Laatstgenoemde sjiitische stroming vormt de dominante religieuze beweging in Iran. Sjiieten komen onder andere voor in Irak, Libanon, Syrië, Turkije, Bahrein, Saoedi-Arabië, Afghanistan, Azerbeidzjan, Pakistan, India, Oost-Afrika en Jemen en vormen een kleine minderheid binnen de islamitische gemeenschappen in Nederland en België.

Naast de soennieten en sjiieten was er nog een derde groep die de macht over het vroeg-islamitische kalifaat betwistte: de kharijieten. Deze (tegenwoordig) minuscule minderheid leeft vandaag de dag nog in Zuid-Algerije en Oman en verwerpt zowel het gezag van de vierde rechtgeleide kalief, Ali, als van de concurrerende kalief, Mu’awiyya, de eerste kalief van de Umayyaden-dynastie.

De Turkse gemeenschap in Noordwest-Europa is zeer divers. De meerderheid is soennitisch. Tussen de 80.000 en 100.000 van de Turkse Nederlanders is aleviet, wat neerkomt op zo’n 25 procent van het totaal aantal Turkse Nederlanders. Andere bronnen schatten dit aantal op 30 of zelfs 40 procent. Volgens het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken zijn in Turkije 20 tot 25 miljoen inwoners alevitisch. Daarnaast zijn er ook veel Koerdisch-Nederlandse alevieten. Deze religieuze groepering dient niet te worden verward met de Syrische alawieten, waar het regime van Bashar al-Assad onder valt. De alevieten zijn theologisch gezien een sjiitische stroming omdat zij naast Mohammed als laatste profeet de twaalf imams (Ali en zijn bloedlijn) als enige ware opvolgers erkennen, maar de geloofsuiting is meer soefistisch van aard, ook al onderstrepen alevitische bewegingen met nadruk de verschillen. De alevieten kenmerken zich door het verwerpen van de meeste islamitische gebruiken, zoals het vasten, bidden in de moskee en de pelgrimstocht naar Mekka. Ze komen samen in een geloofsbijeenkomst, Ayin-i Cem. Hier wordt door mannen, vrouwen en kinderen gebeden, gediscussieerd over bepaalde onderwerpen, liederen gezongen en de rituele dans semah uitgevoerd – de beroemde draaiende dans van de derwisj. Alevieten worden ook wel islamitische humanisten of moslimhumanisten genoemd en zijn als zodanig opgenomen in de humanistische canon.

Overigens is ook de Marokkaanse gemeenschap geen homogene groep. Zo zijn er sterke culturele verschillen tussen bijvoorbeeld Riffijnse Marokkanen van Berberse afkomst en Berbers (Imazighen) uit het Atlasgebergte. En dan zijn er de Arabische-Marokkanen met wortels in de sterk gearabiseerde delen van het land en in grote steden als Casablanca en Fez. In ons land is zo’n 85 procent van de Marokkaanse Nederlanders van Berberse komaf.

Het soefisme is de mystieke stroming binnen de islam waarin men zich naar binnen keert, spirituele liederen zingt en grote nadruk legt op Gods manifestatie in én door alle dingen. De meeste soefi’s zijn soennitisch, al zijn er ook sjiieten en zelfs christenen die soefi-elementen in hun geloofspraktijk hebben opgenomen. Soefi’s komen overal in de islamitische wereld voor en zijn een belangrijke motor van verdraagzaamheid, interreligieuze dialoog en sociale vernieuwing.

In de afgelopen jaren is er door conservatieve soennitische moslims, vooral door salafisten, fel uitgehaald naar soefi’s en zijn veel heilige schrijnen en soefi-moskeeën aangevallen en vernield. Op 25 november 2017 kwamen 305 mensen om bij een grote aanslag tijdens het vrijdagmiddaggebed in een soefi-moskee in de noordelijke Sinaï in Egypte.

Het ultraorthodoxe wahabisme is de staatsgodsdienst van Saoedi-Arabië en ligt dicht bij het salafisme. Vernoemd naar Mohammed ibn Abd al-Wahhab is deze oerconservatieve stroming een direct voortvloeisel van de soennitische Hanbali-rechtsschool. Het Saoedische koninkrijk heeft zijn eigen strikte interpretatie van de islam sinds de jaren zeventig geëxporteerd via cassettebandjes, satelliet-tv, YouTube-imams, remigrerende gastarbeiders en met oliedollars gefinancierde moskeeën en Koranscholen. Het salafisme is de verzamelnaam van soennitische bewegingen die terugverlangen naar een ‘zuivere’ en ‘pure’ islam waar voorouders (salaf) als rolmodel fungeren. Met deze voorouders worden de eerste drie generaties van moslims bedoeld: de metgezellen van Mohammed en de twee daaropvolgende generaties.

Over het salafisme wordt in de media tegenwoordig veel bericht. De stroming dateert echter al van lang geleden. Zo is de term al te vinden in het werk van de dertiende-eeuwse islamgeleerde Ibn Taymiyya die pleitte voor een terugkeer naar de salaf om het slechte functioneren van moslims tegen te gaan. Het salafisme oefent ook in Europa speciale aantrekkingskracht uit op een kleine, maar vaak geradicaliseerde groep jonge gelovigen. Hun aanhang groeit wel snel. Een minderheid van de salafisten staat geweld voor als rechtmatige methode om de islam te verspreiden. Zij worden jihadisten genoemd.

Volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek stijgt het percentage moslims in Nederland licht. In 2015 noemde 5 procent van alle Nederlanders boven de vijftien jaar zich moslim, bleek uit een enquête onder ongeveer 100.000 mensen. Dit komt neer op 850.000 moslims. In werkelijkheid ligt dit aantal hoger doordat kinderen onder de vijftien jaar van islamitische ouders niet zijn meegeteld, evenals de recente vluchtelingen met een islamitische achtergrond. Het Amerikaanse onderzoeksbureau Pew Research gaat uit van 6 procent van de totale bevolking, dat komt neer op een miljoen moslims. Overigens groeit het aantal niet-moslimmigranten sneller dan het aantal moslimmigranten.

Uit onderzoek van onderzoeksbureau Ipsos Mori blijkt dat in heel Europa het aantal moslims op de totale bevolking enorm wordt overschat. Zo denken Nederlanders dat 19 procent van de inwoners moslim is. Ook in België is 5 procent van de bevolking moslim, maar de Belgen denken zelf dat het 21 procent is. Recordhouders zijn de Fransen. Die denken dat een op de drie inwoners moslim is. In werkelijkheid ligt het aantal op 7,5 procent. Redenen van deze chronische overschatting zijn onder meer oververtegenwoordiging van moslims in de berichtgeving in de media en het hevige politieke debat. Daarnaast worden veel gekleurde migranten en hun nakomelingen ten onrechte direct voor moslim aangezien.

Niet iedere Arabier is een moslim. Niet iedere moslim is een Arabier. Nederland kent een groot aantal Somalische en Eritrese moslims, Javaanse moslims, Afghaanse moslims en steeds meer Hollandse bekeerlingen tot de islam. Eén op de vijf moslims wereldwijd is van Arabische afkomst. Het land met de grootste islamitische bevolking is Indonesië. Maar de meeste Molukkers in Nederland zijn protestant. Veel Iraanse Nederlanders zijn atheïst of agnost. Daarnaast wonen er in Noordwest-Europa tienduizenden Arabische christenen uit onder andere Irak, Syrië en Egypte en vlucht een gestaag aantal naar het christendom bekeerde moslims naar Europa.

Lang niet alle moslims die zichzelf zo noemen zijn praktiserend. Er bestaat zoiets als cultuurislam, zoals veel katholieken wel als kind communie doen maar nooit bidden of een kerk bezoeken, en er is de gelovige moslim die niet zozeer zijn identiteit in de islam vindt, als wel zijn hele wezen.

In dit boek probeer ik zo goed mogelijk recht te doen aan de pluriformiteit van de islamitische beleving in Nederland (en België) door een uiteenlopende groep moslims van verschillende afkomst, stroming en leeftijd een stem te geven, zo veel mogelijk diverse ontmoetingsplekken en evenementen af te gaan en theologische verschillen of afwijkende interpretaties aan het licht te brengen. Tegelijk ben ik me ervan bewust dat lang niet alle religieuze en etnische groeperingen gelijke aandacht krijgen en ik regelmatig in generalisaties verval. Ook konden niet alle anekdotes een plek in dit boek krijgen. De inzichten die deze gebeurtenissen me gaven, zoals mijn herhaaldelijke bezoekjes aan de Parel van de Bijlmer of de grote multicultimoskee bij metrohalte Kraaiennest in Amsterdam-Zuidoost, neem ik echter wel in mijn denken mee en zijn als zodanig niet verloren gegaan.

Voor de leesbaarheid en algemene begrijpelijkheid heb ik veel theologische kwesties en een expliciete uiteenzetting van de verschillende rechtsscholen achterwege gelaten. Ik richt me in dit boek vooral op de dagelijkse geloofspraktijk van moslims en houd me minder bezig met de religieuze doctrine, al besteed ik wel extra aandacht aan de verschillen en overeenkomsten tussen islam en christendom.

In alles schrijf ik als een oprecht gelovige in de God die groter is dan welke religie ook, die de diepe overtuiging koestert dat uiteindelijk niets groter is dan de onmetelijke, inclusieve liefde van zijn zoon Jezus Christus. Ik hoop naar eer en geweten en met een zo groot mogelijke waardering en respect te schrijven over mijn zoektocht naar de islam en mijn ontmoetingen met moslims, zonder mijn kritische blik of eigen geloofsovertuiging te verloochenen. Ik probeer de samenleving een spiegel voor te houden, maar ben me er terdege van bewust dat ook ik onderdeel uitmaak van die samenleving en als zodanig mijn spiegelbeeld onder ogen moet komen. Ten slotte ben ik ervan overtuigd dat goede journalistiek zo transparant mogelijk is en ik de lezer een grotere dienst bewijs door openheid te verstrekken over mijn geloofsovertuiging en belevingswereld dan deze in naam van zogeheten objectiviteit angstvallig te verbergen.

.

De muezzin

Brengt zijn hand naar zijn mond

Roept de naam

Van de enige

Barmhartige, erbarmer

In het stof

Speelt een kind

Kijkt op en rent

Naar de armen van zijn moeder

..

En ik belijd

Er is geen God dan God

En wij

Mensen op deze aarde

Zijn zijn profeten

..

Een oude man schuifelt

Over droge grond

Er is geen reden tot haast

Nu is vandaag

Morgen is alles over

Verderop gesmoorde barenskreten

Een vrouw perst nieuw leven uit

Bloed kleurt zand

Stof kleurt rood

Mieren krioelen

..

En ik belijd

Er is geen God dan God

En wij

Stof van de tijd

Zijn zijn dienaars

Maar wie hoort de roep

De noodkreet uit de woestijn

In de stilte klinkt een zucht

Speelt de wind met afwezige gedachten

Spreekt een stem

Ik ben die ik ben

Ik die boven alles

Ben verheven

Heerlijk helder halal

De tondeuse scheert vlak langs mijn oor. Bezorgd kijk ik in de spiegel. Mijn vaste kapper in de Amsterdamse wijk Bos en Lommer is goed, maar ook erg rigoureus als het op mijn haar aankomt. Als het aan hem ligt, blijft er niet veel meer over dan een toupetje.

‘Geen mocrokapsel alsjeblieft,’ zeg ik. Mijn Marokkaans-Nederlandse vriendin herinnerde me er die ochtend nog fijntjes aan dat het toch echt uit is op de dag dat ik met een bontkraag en kaal hoofd thuiskom. ‘Maar je bent zelf Marokkaans!’ riep ik nog.

‘En dat is precies de reden waarom ik er niets mee op heb. Ik ben niet voor niets met jou.’

Mijn vriendin heeft, zoals eigenlijk alle Marokkaans-Nederlandse vrouwen die ik ken, een gruwelijke hekel aan de ‘straat-Marokkaan’. Haar woorden zijn nog mild. Zo zegt een andere vriendin: ‘Mijn dochtertje mag met iedereen thuiskomen, een Hollander, een zwarte vrouw, graag met jou als je wat jonger was, maar zodra er zo’n gastje met z’n scooter voor de deur staat, schiet ik hem hoogstpersoonlijk af.’ Waarvan akte.

De kapper haalt zijn schouders op en gaat driftig verder.

‘Bismillah,’ in de naam van God, mompel ik in een poging het naderend onheil af te wenden. Naar mijn vriendin kun je beter luisteren. Ze is onverbiddelijk en weet precies wat ze wil.

Het is druk in de zaak. Morgen begint de ramadan. Luid galmt de Koranrecitatie door de kapsalon. Die heeft Simo (42), mijn Marokkaanse kapper, vaker aanstaan. Behalve als hij om onduidelijke redenen in zijn nopjes is. Dan draait hij oude hitjes van Bryan Adams en zingt luid mee.

Echt spraakzaam is mijn kapper niet. Eerder stug. Enigszins overdreven macho, om ieder vaag vermoeden van homoseksualiteit weg te nemen. Maar hij is de enige kapper in mijn buurt die me wil knippen. De andere salons hebben me geweigerd.

‘We knippen geen vrouwen.’

‘Ik ben geen vrouw, ik ben een transman,’ zeg ik, omdat het concept genderqueer te ingewikkeld is. Ik voel me een feminiene man, geen masculiene vrouw, en beweeg me sierlijk tussen de genderpolen. Maar hoe leg ik dat uit in een overvolle kapsalon?

‘Ja, nee, die knippen we hier ook niet.’

De Hollandse kappers richting centrum willen me voor een driedubbel tarief natuurlijk wat graag knippen, maar blijven me steevast dametje noemen en weten me niets anders dan een Justin-Bieberkapsel aan te meten. Vragen te over. Van wat er nu in m’n broek zit tot of je nou ‘lekker geil’ wordt van die hormonen. Geef me dan Simo de Zwijger maar.

‘Ga je vasten morgen?’

‘Ja, ja, natuurlijk,’ zegt Simo.

‘Ik ook,’ meld ik trots.

‘Jij?’ De kapper stopt even met scheren.

Hij aarzelt. ‘Maar je bent toch christen?’

‘Ja, dat klopt, maar ik vast mee met m’n vriendin.’

‘Je vriendin? Heb je een vriendin?’

‘Ja, al een tijdje.’

‘Ik dacht, jij hebt een vriend.’

‘Nee, ik val op vrouwen.’

‘O,’ de kapper zucht zichtbaar opgelucht en staat opeens een stuk relaxter achter me.

Dan bedenkt hij zich iets. ‘Maar hoezo? Zij is moslim?’

‘Ja, ze is Marokkaans.’

Het is alsof ik een speld hoor vallen. De aanwezige klanten – half-kale koppen, benen wijd in trainingsbroek, mobieltje los in de hand – schuiven ongemakkelijk heen en weer op de synthetisch leren stoelen. Luid galmt de recitatie.

‘Alif-Lam-Mim. Allah, er is geen god dan Hij, de Levende, de Onderhouder. Hij heeft aan jou (o Mohammed) het Boek neergezonden met de Waarheid, ter bevestiging van datgene wat daarvóór was (geopenbaard). En Hij zond de Thora en het Evangelie neer. Voorheen, als Leiding voor de mensen. En Hij zond de Onderscheider neer. Waarlijk, degenen die niet geloven in de Tekenen van Allah, voor hen is er een harde Bestraffing. En Allah is Almachtig, de Bezitter van Vergelding. Waarlijk, voor Allah is niets op de aarde of in de hemel verborgen. Hij is Degene Die jullie vormt in de baarmoeders, zoals Hij wil. Er is geen god dan Hij, de Almachtige, de Alwijze’ (Soera 3: 1-6).

De kapper hervat z’n werk. ‘Een Marokkaanse, hè?’ herhaalt hij uiteindelijk overbodig.

‘Ja.’

Simo was al zwijgzaam, maar nu zegt hij helemaal niets meer.

Een christelijke man mag geen relatie hebben met een islamitische vrouw. Andersom mag natuurlijk wel. Allah mag man en vrouw hebben geschapen, hij heeft ze wel mooi ongelijk geschapen.

Ik reken af als we bij de vijfde soera zijn aanbeland. Simo heeft wel de tijd genomen om zijn werk goed af te kunnen maken. Ik bedank hem en wens hem een gezegende ramadan. Met moeite wenst hij het me terug.

Tijd voor een nieuwe kapper.

‘Moet je niet naar je vriendin vanavond?’ vraagt een Marokkaans-Nederlandse vriendin die avond geïnteresseerd. ‘Het is de laatste avond dat het kan…’

Het is vrijdagavond 26 mei 2017 en we zitten op een terras waar ik met lichte wroeging een laatste biertje voor zonsondergang achteroversla. Als straks de schemering invalt, begint de heilige maand ramadan. Een groot deel van de naar schatting 1,5 miljard moslims – zo’n 22 procent van de wereldbevolking – zal aan het vasten gaan (jonge kinderen, zieken, ouderen, ongestelde vrouwen, reizigers en natuurlijk mensen die het allemaal niet zo nauw nemen uitgezonderd). Ook in Nederland vast een groot deel van de meerderjarige moslims mee, onder wie mijn eigen partner.

‘Nee, we willen de ramadan in rust en reinheid beginnen,’ zeg ik met enige pijn in het hart en een zijlingse blik op het zondige biertje.

Wie overdag vast doet er verstandig aan om ’s avonds geen alcohol te drinken, en aangezien er tijdens de heiligste maand van het jaar op iedere zonde een strenger goddelijk oordeel rust, is drank extra uit den boze. Dat wordt de komende weken heerlijk helder halal en een overdaad aan thee.

‘O nou, ik heb zo een belafspraak met m’n vriendje in Marokko.’ Ze knipoogt. ‘Ik moet gaan, me mooi maken.’

Iedere vorm van intimiteit voor ongehuwden is in de islam strikt verboden, maar lang niet iedereen houdt zich daaraan – behalve tijdens de ramadan. Dan passen de meeste gelovigen hun leefstijl iets aan, zelfs degenen die niet vasten. Hypocriet misschien. Of een mooie oefening in zelfbeheersing en discipline. Zelf probeer ik de vastenmaand in ieder geval niet als een lijdenstijd, maar als een zegenperiode in te gaan. Al kan ik niet ontkennen dat terwijl de uren richting de eerste dag aftikken, ik het een beetje op m’n heupen krijg. Nog één keer uit? Nog één pilsje? Ik bestel een koffie en kijk naar de islamitische ramadankalender die mij door dezelfde vriendin via WhatsApp is doorgestuurd.

Ik had de ijdele hoop dat de zon niet voor halfvijf ’s ochtends aan de hemel zou staan, maar mijn kalender vertelt dat ik na kwart over drie geen hap meer mag eten (of drinken, roken, masturberen… De lijst is lang). De eerste druppel water is pas weer om 21.47 uur toegestaan, lees ik op mijn met ramadanlampjes versierde kalender. Dat betekent 18,5 uur geheelonthouding. En dan moet de langste dag nog komen.

Het is nogal een opgave om voor het eerst te vasten in zonnige voorjaarstijden, wanneer de bloemetjes en de bijtjes met graagte hun ding doen en de zon van geen wijken weet. Wat velen echter niet weten, is dat het vasten veel dieper gaat dan onthouding van de dagelijkse basisbehoeften. Ook schelden, vloeken, liegen, roddelen of overspelige/erotische gedachten worden de gelovige door de Allerhoogste extra zwaar aangerekend. Een totale zuivering dus, van de mond, het oog, het oor, de hand en het hart. Het vasten betekent een bewuste herziening van de relatie met God en de gelovige medemens. (Mits de honger en dorst niet te veel op het gemoed inspelen.) Ik werp een blik op de weersverwachting, krijg het op slag heel warm en ruil de koffie weer in voor een biertje. Vanaf morgen ga ik het goed doen, zeg ik tegen mezelf terwijl ik het glas hef op de rebel in mij die het nu al benauwd krijgt van alle voorschriften en verplichtingen.

Als Egyptische christen ben ik bekend met de uitbundige viering van de ramadan in Caïro. Daarnaast reisde ik in de zomer van 2011 tijdens de vastenmaand door Egypte, Jordanië, Israël, Palestina en Libanon. Later beleefde ik een deel van de ramadan in Turkije in 2013. Ik associeer de vastenmaand met verhoogde spanning en emotionele uitbarstingen op straat, heimelijk water drinken op het toilet – in het zicht wordt niet gewaardeerd –, stiekem een hamburger eten in een met donker plakplastic afgedekte McDonald’s, maar ook kanonschoten en vuurwerk na zonsondergang, spelende kinderen tot diep in de nacht, lange tafels op straat waaraan iedereen mag aanschuiven, overal lichtjes, en de leukste tv-series van het jaar.

Een maand van feest en focus, eenheid en eenvoud, afzondering én afstand, want als christen hoorde ik er nooit helemaal bij.

De volgende ochtend. De eerste officiële vastendag is begonnen. Ik stap in de trein en reis naar mijn vriendin, die niet in Amsterdam woont. Ze haalt me met de auto op van het station. De begroeting is ongemakkelijk.

‘Ramadan kareem,’ moge God je een genereuze ramadanperiode geven, zeg ik terwijl ik op de passagiersstoel plaatsneem.

We staren elkaar aan. Dan draait ze haar gezicht naar me toe. Voorzichtig geef ik haar een kusje op de wang. Uit de speakers klinkt de soera van de Koe. Tijdens de ramadanperiode is het de bedoeling de hele Koran te lezen (of te beluisteren). De ramadanapp van mijn vriendin voorziet in een intensief dagelijks lees- en luisterschema. Willen we het goed doen, dan luisteren we vandaag 85 minuten aan recitatie en lezen we de Engelse vertaling op haar telefoon mee, want we zijn beiden het klassiek Arabisch niet goed machtig.

Terwijl de provocerende campagneposters van de gemeente Rotterdam op Facebook circuleren, waarin opgeroepen wordt tot vrije partnerkeuze – en dan duidelijk gericht op de islamitische Nederlander, of vooral de islamitische vrouw, die in de kleding van haar grootmoeder dan toch eindelijk haar witte vriend, Joodse buurman of lesbische collega zoent – zoeken mijn vriendin en ik onze eigen weg. Zij een Marokkaans-Nederlandse van de tweede generatie die na veel twijfel is teruggekeerd naar haar islamitische wortels, ik een Egyptische Nederlander van de tweede generatie die na een even lange, pijnlijke zoektocht zichzelf een overtuigd christen noemt. In het najaar van 2016 liet ik me opnieuw dopen – als man, als mens en als opstandig kind op zoek naar hereniging met zijn liefdevolle vader.

Onze relatie is nogal een uitdaging. Is het niet vanwege haar ouders, die voor zichzelf een weg naar de hel voor ogen zien als hun dochter met een niet-moslim thuiskomt (en daarom ook niet van mijn bestaan afweten), de hevige reacties van vrienden, broertjes en zusjes, collega’s en dus zelfs mijn kapper, dan wel vanwege onze eigen interreligieuze strijd. En vergeet niet de dagelijkse huis-, tuin-, en keukenperikelen. De meeste restaurants zijn niet halal. Gelukkig eet mijn vriendin graag vegetarisch, maar ik mag worst lusten. Geen Spaanse worst natuurlijk, want als ik varkensvlees eet wil mijn vriendin niet meer zoenen (overigens moet ik ook mijn tanden poetsen als ik garnalen heb gegeten – ze is allergisch). Bidden. Buigend en knielend, of in de naam van Jezus? In het Nederlands of Arabisch? We doen beide. God zal ons hoe dan ook horen. Ramadan en Pinksteren in dezelfde maand? Dat wordt vastend naar de evangelische viering en haastig een kruisje slaan als het avondmaal langskomt.

Tijdens mijn kerkelijke omzwervingen verankerde ik onderdelen van alle christelijke denominaties in mijn wezen. Ik kniel in de hoogmis, aanbid God met de armen wijd in de lucht, zing stijfjes zittend in de kerkbank de gezangen uit het liedboek van de kerken en kus de iconen in de Koptisch-Orthodoxe Kerk. Ik ben interkerkelijk op alle fronten, maar interreligieus? Dat vraagt heel wat geestelijke rek- en strekoefeningen.

Seks voor het huwelijk is in beide religies uit den boze, en trouwen met een christelijke man is voor mijn partner niet toegestaan. En dan is er nog mijn afwijkende genderoriëntatie die bij vrijwel alles en iedereen moeilijk ligt.

Zo zoeken we verder, botsen we op elkaars onbegrip, vechten we voor ons bestaansrecht, stuiten we op stigma’s, ondervinden we vrijwel dagelijks discriminatie op basis van gender, geloof, geaardheid en kleur en besef ik telkens hoe moeilijk het is om het Westen en het Oosten, de islam en het christendom, de Nederlandse cultuur en onze Noord-Afrikaanse wortels, deze heteronormatieve samenleving en onze queer-relatie, samen te brengen.

Het is twaalf uur ’s middags en ik heb dorst. De warmte is moordend. Ik verlang naar koffie. Het cafeïnetekort bezorgt de trouwe koffiedrinkers de eerste dagen hoofdpijn. Gelukkig ben ik geen roker, maar nu drinken en eten uitgesloten zijn, verlang ik opeens enorm naar shisha. Eenmaal bij haar thuis hangen we loom op de bank. Eten en drinken nemen eigenlijk best veel tijd in, net zoals naar de wc gaan. Nu er niets in komt, hoeft er ook niets uit.

Ik zou graag naar buiten willen, maar vanwege het verbod op water is dat te riskant. Je droogt simpelweg uit. Wanneer we toch even naar de supermarkt gaan, heb ik het gevoel in een parallelle werkelijkheid te leven. Om mij heen Hollanders in korte broeken en zomerhemdjes. IJsjes in de hand. Bier op het terras. Heel Nederland is buiten, behalve het islamitische gedeelte van de bevolking. Ik heb nog nooit zo weinig hoofddoekjes in deze buurt gezien. Met de spaarzame moslims die ik wel tegenkom voel ik opeens een grote verbondenheid, zelfs al groeten we elkaar niet. Het is toch een beetje wij versus zij zo. Verbondenheid met de vastende groep – of van hen van wie ik vermoed dat ze aan de ramadan meedoen – maar afstand tot het niet-vastende deel van de bevolking, dat vrolijk op de fiets zit op weg naar strand, cafés en festivals.

Op het balkon de geur van buurtbarbecues. Ik voel me slap en energiek tegelijk. Druk me op in de kamer. Ren een rondje door het huis uit pure verveling. Uit de stereo klinkt islamitische aanbiddingsmuziek (in het Engels, Arabisch en Turks). Allah-gospel van sterren zoals Sami Yusuf en Maher Zain. De muziek is mij vertrouwd en verschilt in bewoordingen en stijl weinig van de christelijke worship songs uit de Verenigde Staten en Australië. Toch merk ik dat ik moeite heb met de lyrische aanbidding van de profeet Mohammed. Voor een boodschapper die uiteindelijk gewoon een mens was, neemt de adoratie en aanbidding soms wel erg messiaanse proporties aan. Schuldbewust realiseer ik me dat mijn vriendin eenzelfde soort ongemak bij mijn Jezus-songs moet voelen, en zet de muziek maar wat harder.

In mijn maatschappelijke, romantische en persoonlijke zoektocht naar wat ons eigenlijk verbindt en in hoeverre Allah, bismillah al-rahman al-rahim, in de naam van God, de barmhartige, de erbarmer, de God is die ik ook in Jezus Christus heb gezien, probeer ik de volledige vastenmaand vol te houden. Deels vasten moet ik overigens sowieso: mijn vriendin zal mij nog geen zoen geven en dat vind ik eigenlijk moeilijker dan het overleven van de trek.

Een maand lang niet eten of drinken, de testosteronpieken trotseren, vijf keer per dag bidden, als jongeman naar het vrijdagmiddaggebed, met gelovigen en sympathisanten iftars delen, met vrienden lucht happen op het terras en me onderdompelen in de heilige Koran. Ik zet me schrap, haal diep adem – nog achtentwintig dagen. Ik geloof dat ik dit kan.

Worstelen met het Woord

Ik was mijn handen, sluit even mijn ogen, sla de Arabische Koran met Nederlandse vertaling open en begin aan de lezing van de openingssoera ‘al-Fatihah’. Deze smeekbede wordt aan het begin van ieder gebed herhaald. Wil ik de rituele geleden kunnen verrichten, dan dien ik de zeven verzen in het Arabisch uit m’n hoofd te leren.

In de Naam van Allah, de Meest Barmhartige, de Meest Genadevolle.

1. (Alle) lof zij Allah, de Heer van de werelden.

2. De Meest Barmhartige, de Meest Genadevolle.

3. De (Enige) Bezitter van de Dag van de Vergelding.

4. U Alleen aanbidden wij, en U Alleen vragen wij om hulp.

5. Leid ons naar het rechte Pad.

6. Het Pad van degenen die U heeft begunstigd,

7. (en) niet (het pad) van degenen die Uw Woede verdienden, noch van degenen die dwaalden.

Ik worstel met Gods Woord. Iedere keer wanneer ik de Koran opensla, leg ik het boek na lezing van enkele soera’s gepijnigd weg. De Koran is niet alleen moeilijk verteerbaar, maar vooral pijnlijk voor degene die zichzelf geen moslim noemt. Zoet klinken de verzen, wanneer vol ingehouden concentratie gereciteerd. Zuur is de inhoud wanneer men zich bewust is van de betekenis.

Mijn persoonlijke ongemak begint al bij deze eerste soera. In de eerste verzen kan ik me volledig vinden, maar het zevende vers spreekt over twee groepen mensen. Met deze beide groepen worden volgens de prominente geleerden respectievelijk de joden en de christenen bedoeld. Het zijn de joden die Allah goddelijk ongenoegen zouden bezorgen omdat ze in gebreke zijn gebleven bij het navolgen van de door Musa aan hen geopenbaarde wetten, en ze vervolgens zijn profeet Isa hebben verworpen (Soera 2: 61, 90; 3: 112; 5: 60-66, 78). De christenen zijn daarentegen van het pad afgedwaald omdat ze de goddelijke openbaring gecorrumpeerd zouden hebben door van de profeet Isa de verlosser te maken. In de Koran staat dat Allah het paradijs voor hen heeft verboden en het vuur hun verblijfplaats zal zijn (Soera 5: 72-77). Ook uit de woorden van de profeet Mohammed wordt nogmaals duidelijk wie er met deze twee groepen wordt bedoeld. Zo zou hij hebben gezegd: ‘Degene op wie Gods toorn wordt neergebracht zijn de joden en degenen die zijn afgedwaald zijn de christenen.’

Ik vraag me af of ik de gebeden wel kan verrichten. Spreek ik iedere keer als ik richting Mekka kniel en deze soera reciteer een oordeel over mezelf en mijn medegelovigen uit?

Ik laat de Koran die dag voor wat het is. Niet van plan om op te geven sla ik het boek de volgende ochtend na het opzeggen van de gebeden en lezing van mijn eigen Bijbel opnieuw open. Van kinds af aan heb ik de gewoonte dagelijks de Bijbel te lezen. Als rasechte protestant die opgroeide in de hervormde kerk en vervolgens als tiener door gereformeerd vrijgemaakte klasgenoten omringd was, groeide ik op met het motto ‘lees je Bijbel, bid elke dag’. Ik vind het dan ook niet meer dan logisch mijn zoektocht naar de islam bij de Koran te beginnen. Of beter gezegd: te hervatten. Als onderdeel van mijn aanvullende vakkenpakket islamitisch recht en islamitische geschiedenis, was het bestuderen van de Koran vaste kost.

Volgens de islamitische theologie is de Koran een goddelijk dictaat dat op een stenen tablet in de hemelsferen geschreven is en door de engel Jibril (Gabriël) over een periode van drieëntwintig jaar rechtstreeks aan Mohammed als goddelijke boodschapper in het Arabisch werd geopenbaard. Mohammed was echter analfabeet. De openbaringen zijn dan ook eerst mondeling door zijn volgelingen aan elkaar overgeleverd en later op kamelenbotjes en perkamentrollen opgeschreven. Het was de derde kalief en politieke opvolger van de profeet, Uthman (regeerperiode 644-656 na Christus), die opdracht gaf alle verschillende versies en teksten te verzamelen, te verbranden en één gestandaardiseerde versie van Gods Woord te maken.

Voor moslims is de Koran als letterlijk en eeuwig Woord van God heilig en volstrekt onfeilbaar. Dit geeft de Koran een heel andere positie in de islam dan de Bijbel, die christenen als een door Gods geest geïnspireerd geschrift beschouwen.

Op z’n zachts gezegd ontmoedigen moslims discussies over de Heilige Schrift. De meeste Nederlandse moslims kunnen de Koran in zijn oorspronkelijke taal van het klassiek Arabisch niet echt lezen, laat staan begrijpen. Velen hebben de volledige Koran daarom wel gehoord, maar nooit verstaan. In alle interviews en gesprekken die ik met moslims voerde, mondden mijn vragen over de Koran en zijn inhoud steeds in eenzelfde antwoord uit: ‘Gods Woord is zo rijk, het Arabisch zo gelaagd, dat wij als leken dat nooit kunnen begrijpen.’ Wanneer ik pijnlijke passages citeer reageren velen met ongeloof, of schermen direct met minder pijnlijke passages of uitspraken van de profeet (gevolgd met een gehaast ‘vrede zij met hem’). Sommigen mompelen nog iets over context, maar willen daar verder zelf niet op ingaan. Zelfs de meest uitgesproken critici op eigen cultuur en gemeenschap, of bepaalde religieuze praktijken, durven niet naar de bron van regels te kijken en daar een discussie over te voeren.

Voor het volledig onfeilbare Woord van God, staan er in de Koran wel opmerkelijke inconsistenties. Een aantal voorbeelden; soera 6: 163 stelt dat Mohammed de eerste gelovige was, 7: 143 zegt dat Mozes de eerste was en 26: 40-51 dat de magiërs van de Farao de eerste gelovigen waren. Overigens stelt iedere moslim dat Adam de eerste gelovige én moslim was. Soera 7: 54, 10: 3, 11: 7 en 25: 59 vertellen dat Allah de wereld in zes dagen schiep, terwijl soera 41: 9-12 een totaal van acht dagen geeft. Soera 2: 29 stelt dat Allah de wereld voor de hemelen creëerde, maar 79: 30 beweert het omgekeerde. In soera 96: 2 wordt de mens geschapen uit bloed, in soera 25: 54 uit water, in soera 15: 26 uit modder of klei, en soera 30: 20 uit stof. Soera 109: 1-6 stelt dat niet-moslims verschillende goden aanbidden, terwijl soera 2: 138-140 zegt dat joden en christenen dezelfde God aanbidden als moslims. In soera 4: 48, 168 staat dat Allah afgoderij niet vergeeft, terwijl hij in 4: 153 toont dat hij dit wel doet. In totaal staan er honderdtwintig dergelijke inconsistenties in de Koran.

De Koran bevat afgezien van het verhaal over Jozef en zijn gekleurde mantel geen gedetailleerde verhalen over de profeten. De kracht van het woord zit in de mystieke waarde van de Arabische poëzie, waarover later meer. De soera’s zijn in willekeurige tijdsvolgorde op lengte gesorteerd. De laatst geopenbaarde (en vaak langere) openingsoera’s van de Koran – de zogeheten Medinaase soera’s – overschrijven de vroegere korte Mekkaanse soera’s in belang. Zo werd door moslims aanvankelijk richting Jeruzalem gebeden. Pas in de later geopenbaarde soera van de Koe (2: 142-152) is de gebedsrichting veranderd naar Mekka. Wanneer moslims spreken over de verdraagzame verzen over ‘de volgers van het Boek’, hebben ze het over die vroegere Mekkaanse soera’s. Zoals de befaamde soera 109: 6 ‘Voor jullie jullie godsdienst, en voor mij mijn godsdienst.’

In de overwegend later geopenbaarde en overschrijvende Medinaase soera’s wordt steeds harder tegen joden, christenen en ongelovigen uitgehaald – tot de dood met het zwaard aan toe. Zo is de tweede soera in de Koran, de soera van de Koe, een rechtstreekse verwijzing naar de aanbidding van het gouden kalf door de joden in de Sinaïwoestijn ten tijde van Mozes. Deze kortstondige vlaag van afgoderij geeft de joden in de Koran de naam van koe-aanbidders en illustreert gelijk hun vermeende chronische ontrouw aan God. In totaal staan in de Koran 447 teksten die joden, christenen en ongelovigen veroordelen, de hel in het verschiet leggen, vriendschap of een huwelijk met hen uitsluiten en ze als niet-betrouwbaar bestempelen. Ook worden joden met apen en varkens vergeleken (soera 5: 60) en zullen christenen branden in de hel (soera 5: 71).

Het mag duidelijk zijn dat de meeste Nederlandse moslims de verdraagzame passages in de Koran benadrukken en de pijnlijke verzen laten voor wat ze zijn – niet omdat ze niet waar zijn, maar omdat ze als zogeheten inconvenient truth worden beschouwd. In landen waar de islam een dominante meerderheidsgodsdienst is, zoals Egypte, Pakistan of Iran, is de algemene kennis en de dagelijkse implicatie van deze teksten voor andersgelovigen vaak wel merkbaar.

Met de opkomst van het salafisme wordt echter ook in Nederland en België steeds vaker openlijke uitsluiting gepredikt. Zo vertelde spreker Rafik Dahman tijdens het tienjarige lustrum van de Leidse islamitische studentenvereniging Sabr op 12 december 2017 aan de tientallen aanwezige studenten dat ze vooral geen vriendschap met hun ongelovige medestudenten moeten sluiten. Dit alles op basis van soera 5: 51: ‘O Jullie die geloven! Neemt niet de joden en christenen tot vriend. Zij zijn als vrienden van elkaar. En wie van jullie hen als vriend neemt, behoort ongetwijfeld tot hen. Voorwaar, Allah leidt het onrechtvaardige volk niet.’

Kritische vragen en repliek van de grote schare universitaire studenten bleven uit. Tot zover de feestelijke viering. Rondreizende predikers weten met dergelijke boodschappen steeds meer zalen vol jonge moslims te trekken.

Ik leg mijn ongemak voor aan mijn goede vriendin Karima el Fillali (31). Als dochter van een Hollandse moeder en een Marokkaanse vader is ze met beide religies grootgebracht. Haar ouders scheidden toen ze een kleuter was, in de weekenden was ze bij haar vader, doordeweeks bij haar moeder en haar grootouders.

‘Elke moslim zou zeggen: “Als je een kind bent van een islamitische vader ben je sowieso geboren als moslim.” Moslims zeggen ook niet dat je je hebt “bekeerd”, maar dat je bent “teruggekeerd”. Geen convert maar revert.’ Ze lacht. Dit denken komt voort uit de overtuiging dat ieder mens eigenlijk moslim is maar van de weg afdwaalt.

‘Maar ik ben als baby wel ingezegend door mijn opa, al was het geen doop en niet in de kerk. Dat was de gulden middenweg. Zo werd ik niet naar buiten gebracht als christen, maar was er wel dat persoonlijke ritueel. Overigens blijven mijn grootouders hartstochtelijk voor mij bidden.’

Karima is niet bang om vrijuit te zoeken en klampt zich niet angstvallig aan een bepaald dogma of een doctrine vast, zoals veel gelovigen geneigd zijn te doen. Dat levert soms spanningen op. Zo vertelde ze in de interviewreeks ‘Land van afkomst’ van Robert Vuijsje in de Volkskrant dat ze ‘niet voor de islam heeft gekozen’. Ze ziet de islam niet als vervanging van het christendom waarbij de ene religie moet plaatsmaken voor de andere, legt ze aan mij uit. ‘Het voelt eerder alsof beide religies in elkaar samenstromen.’ Maar dat is een ongemakkelijke zienswijze voor zowel moslims als christenen die vaak niet beter weten dan te denken in termen van argwaan en verschil.

‘Ik ben niet bezig met labels. Wat is een moslim? Wanneer ben je een moslim? Als je de geloofsbelijdenis uitspreekt? Maar mijn niet-islamitische vrienden hebben dat in Marokko ook gedaan om een moskee te kunnen bezoeken. Ik vind die vraag niet interessant. Mij gaat het om aanbidding. Hoe kan ik God zo volledig mogelijk aanbidden?’

Karima’s opa aan moederskant was dominee. Ze ging naar een christelijke basisschool. Haar grootouders hadden een actieve rol in haar opvoeding. Bidden voor het eten en het slapengaan. Ze onderwezen haar in de Bijbel. ‘Ik ben voornamelijk in een christelijke omgeving opgegroeid met de Bijbelse verhalen. Prachtig. Zo’n rijkdom.’ Bovenal toonden haar grootouders haar de onvoorwaardelijke liefdevolle acceptatie van God.