‘In een tijdperk van onzekerheid, verdeeldheid en identiteitspolitiek durft Mounir Samuel op zoek te gaan naar wat zijn omgeving beweegt. Door zichzelf daarbij niet te ontzien, brengt hij zijn gesprekspartners tot bloei. Een moedig en noodzakelijk boek!’

Aldith Hunkar, global freestyle multimedia-journalist. Oud-nieuwslezer van het NOS Journaal en de eerste zwarte presentator van het Jeugdjournaal

‘Van de mensen met wie Mounir in gesprek gaat zien we normaal gesproken slechts één voorspelbare kant in een bevooroordeeld mediaframe. In zijn interviews zien we ze zichzelf herdefiniëren: multidimensionaal, in high definition en kleur.’

Tofik Dibi, schrijver en bestuursadviseur Amsterdam Nieuw-West

‘De immer en al minnende Mounir Samuel blijft nieuwsgierig tot op het bot en toont zijn liefde voor mensen. Hij vindt schoonheid in ieder flard der mensheid. En dat zegt tegelijk alles over hem. Het is tijd voor Noodzakelijke gesprekken. Lees dit boek.’

Adelheid Roosen, theatermaker en regisseur

Mounir Samuel

Noodzakelijke gesprekken

..

..

Reflecties op een nieuwe wereld

..

..

..

..

..

..

..

..

..

..

..

Uitgeverij Jurgen Maas

Amsterdam, 2020

Geen vluchteling, maar mens

..

De auteur zal een deel van de opbrengsten van dit boek doneren aan de gezamenlijke campagne van Stichting Bootvluchteling en eo Metterdaad om acute noodhulp te verstrekken aan de ontheemde vluchtelingen uit kamp Moria (en zoveel andere vluchtelingen die vastzitten binnen de Europese grenzen).

..

Copyright © 2020 Mounir Samuel en Uitgeverij Jurgen Maas

Omslagontwerp Herman van Bostelen

Foto auteur Irwan Droog

Voor alle Bijbelcitaten in dit boek is gebruikgemaakt van de Nieuwe Bijbelvertaling (nbv), tenzij anders vermeld.

Verzorging ePub Michiel Niesen | ZetProducties

..

isbn 978 94 91921 84 1

nur 320

..

Uitgeverij Jurgen Maas | www.uitgeverijjurgenmaas.nl

Dit boek draag ik op aan Nederland. Het land dat weliswaar mijn huis is, maar nooit volledig mijn thuis heeft kunnen zijn. Ik schreef het voor hen die hetzelfde ervaren, maar weigeren zich daarbij neer te leggen. Ten slotte schenk ik dit aan al degenen die zich iedere dag met liefde en passie inzetten om dit een land te maken voor iedereen. Jullie zijn de reden dat ik deze gesprekken voer, andere vragen stel, buiten mijn vaste kaders naar antwoorden wil zoeken, leer om beter te luisteren en met hoop en vertrouwen naar de toekomst kijk.

Als we al over een ‘nieuw normaal’ spreken, laat dit het dan zijn: dat we de dijken van angst doorbreken, bruggen bouwen over de kloven van verschil en veerponten worden naar de oevers van het hart.

‘Ik zag een nieuwe hemel en een nieuwe aarde. Want de eerste hemel en de eerste aarde zijn voorbij en de zee is er niet meer.’

..

Openbaring 21: 1

Inleiding

De ober strekt zijn arm en buigt zo ver mogelijk voorover terwijl hij omstandig mij een beker water inschenkt. Hij draagt handschoenen, een mondkapje en heeft zijn zwartgrijze krulhaar onder een muts gestopt. Zijn aangezette bewegingen en gemurmel van achter het mondkapje doen me denken aan Mr. Bean. Er is meer dat me het gevoel geeft in een slechte comedy te zijn beland. Voor mijn neus ligt het bestek, netjes verpakt in plastic, evenals het servet. Naast mijn plastic bekertje staan drie soorten hand sanitizers. Het Arabische opschrift belooft 99,9 procent bescherming tegen het coronavirus. Ik betwijfel het.

In een verder verlaten eetzaal, verlicht door helse tl-balken, zit tegenover mij aan het uiterste einde van de meterslange eettafel mijn kersverse geliefde. Ze mag vanwege de maatregelen niet naast me zitten. Dat we dezelfde berghut (en nog wel meer) delen, doet daar niets aan af. Overigens mogen we in die hut zelf ook niet naast elkaar liggen. De twee krappe eenpersoonsbedden zijn op anderhalve meter afstand met dikke bouten aan de muur gemonteerd. Dat laatste heeft met de heilige plek te maken. We vertoeven aan de voet van Gabel Moussa, of de berg Sinaï, waar Mozes naar verluidt de tien geboden van God overhandigd kreeg. De berg met het beroemde Sint-Catharinaklooster – tevens de oudste bibliotheek ter wereld – is daarmee de geboorteplek van de drie monotheïstische religies en vormt al eeuwenlang een pleisterplaats voor pelgrims. Volgens de overreligieuze Egyptenaren is zo’n locatie niet geschikt om met je geliefde te rollebollen. Er is in de wijde omtrek van het klooster geen tweepersoonsbed te vinden.

In het logement, diep verscholen tussen de majestueuze bergen van de Sinaï-woestijn, neemt men God en het coronavirus buitengewoon serieus. Zoals overal op toeristische bestemmingen in Egypte wordt direct bij aankomst onze temperatuur opgemeten. We moeten uitgebreide vragenlijsten invullen. Mijn geliefde en ik komen immers uit het door corona geteisterde Nederland, waar medio augustus de pandemie een stuk minder serieus wordt genomen dan in het land van de Nijl. Eigenlijk vormen wij een groter besmettingsgevaar dan de manager annex receptionist, de overijverige ober en de drie agenten die de verlaten herberg bemannen. Toch zijn wij vrijer in onze bewegingen dan zij. Wij hoeven geen mondkapje of handschoenen te dragen. Zij wel. Als hier iemand besmet raakt is dat hun verantwoordelijkheid en zal de herberg onmiddellijk (en voor de hele duur van het coronavirus) door de overheid worden gesloten.

Niet voor het eerst ben ik me bewust van het privilege van mijn paspoort, mijn financiële positie en bovenal mijn leeftijd. Ik kan het riskeren om besmet te raken met covid-19 en behoor in principe niet tot een risicogroep. Mijn ouders, die beiden kanker hebben gehad, wel. Zoals voor velen is sinds de uitbraak van het coronavirus hun leven tot de vierkante meters van hun huis, tuin en keuken teruggebracht. Werken doen ze zo veel mogelijk thuis, al loopt mijn moeder als praktijkondersteuner van een huisartsenpraktijk in Amersfoort toch besmettingsgevaar. Zij mag überhaupt het land niet uit, zoals niemand die in de zorg werkt. Vrienden zien ze weinig, hun kinderen nog minder. Met iedere stap die ik naar buiten zet, dwing ik hen immers meer naar binnen.

Toch is het niet in Nederland, maar in het hart van de Sinaïwoestijn dat ik de omvang van de pandemie voor het eerst besef. Terwijl mijn geliefde en ik ’s nachts met een oude bedoeïen de steile berg beklimmen, is het donkerder en stiller dan ooit. Weg zijn de toeristen, het weerkaatsende licht van de zaklampen op de roodbruine bergwanden, het geschreeuw van de kamelendrijvers, de gidsen die hun groepjes aansporen om voor zonsopkomst op de top te zijn. De kleine lemen kiosken die om de zoveel kilometer tegen de indrukwekkende rotsformaties zijn opgebouwd en versnaperingen, oploskoffie en mierzoete thee aanbieden, zijn afgedekt met karton en in duister gehuld. We gebruiken geen kunstlicht maar navigeren op het licht van de sterren. Ik zie de hemel zoals ik me niet herinner die ooit te hebben gezien en besef hoe ver ik met mijn stadse leven van de wereld af ben komen te staan. Ik leef in een kosmos van kunstmatig blauw licht dat iedere slaap uit de ogen wist. Nu zie ik het indigoblauw van een maanloze nacht en zwijg, in totale verwondering over de scheppende kracht van God die eens zo helder tot Mozes sprak. Ik vraag me af wat Hij ons te zeggen heeft, als we maar wisten hoe naar Haar te luisteren. Als we eindelijk leerden bij Diens innerlijke fluistering stil te staan.

Eenmaal op de top blijkt bij het eerste rozerode ochtendlicht de berg bezaaid met afval. Vertrapte Nestlé-waterflessen, glinsterende wikkels van Snickers- en Mars-repen, gedeukte CocaCola-blikjes, lege zakken chips van Chipsy (het Egyptische equivalent van Lay’s) en doorzichtige plastic tasjes liggen tussen de rotsen ingeklemd. Op de plek waar God de mens de goddelijke grondwet gaf, viert het kapitalisme hoogtij. Toch is het de aanblik van een verfrommeld mondkapje dat tussen de rotsen uitsteekt dat mij het meeste raakt. We zijn besmet, besef ik. We zijn allemaal besmet. Niet met covid-19, maar met een veel groter en gevaarlijker virus dat slechts door zo weinigen wordt erkend en gezien. Namelijk de geleidelijke, maar onmiskenbare destructie van onze planeet.

Terug naar het begin van de crisis. Het is donderdag 12 maart wanneer premier Rutte de eerste persconferentie met coronamaatregelen geeft. Alle evenementen met meer dan honderd aanwezigen worden verboden. Met die ene beslissing wordt een streep door al mijn werkzaamheden voor de rest van het jaar gezet; van mijn cabaretdebuut tot een levende kunstinstallatie op het Over het IJ-festival, literaire evenementen tot diversvaardigheidstrainingen en grote moderatieklussen. In de daaropvolgende uren stroomt mijn mailbox vol met annuleringen, ook voor opdrachten ver in het najaar. Aan het eind van de dag heb ik geen klus meer over. Ik loop het balkon op en staar een tijdje naar de bewolkte lucht. Het is vreemd stil op straat. Het zal in die weken daarop slechts stiller worden.

Op mijn Insta-feed en Facebook-tijdlijn zie ik allerlei mensen direct hun focus naar de virtuele wereld verleggen. Het is haast alsof iedereen in mijn omgeving opeens een online talkshow heeft en dat lang gedroomde kinderboek schrijft. Ik doe niets. Bang of rusteloos ben ik niet. In het licht der crises die ik heb doorstaan, is dit slechts een schaduw. Een schaduw, zo voel ik, die – mits die niet wordt aangegrepen om eens goed wakker te worden geschud – weleens heel langgerekt en duister kan worden.

Ik bid, observeer de wereld rondom mij en wacht, me ervan bewust dat ik in de stilte en vertraging een dieper antwoord zal vinden. Een missie wellicht. Iets waarmee ik dienstbaar kan zijn te midden van maar ook juist aan deze tijd.

De eerste persoon die me nog geen halfuur na de persconferentie belt, is acteur en zanger Meral Polat. Ik heb haar lang niet gesproken en in de afgelopen jaren nauwelijks gezien, maar opeens is ze daar. Beduusd maar tegelijk hyperalert verschijnt ze in het beeld van onze videocall. In de daaropvolgende dagen bellen we langer en vaker. Ze vraagt me wat ik ga doen. Ik vertel haar naar waarheid dat ik het niet weet en begin te doen wat ik altijd doe: vragen stellen en reflecties en gedachten delen. We vangen diepe gesprekken met elkaar aan, gesprekken die we in al die jaren vriendschap eigenlijk veel eerder hadden moeten voeren. Over het leven, de dood, God, de samenleving, het kapitalisme, intimiteit en bindingsangst, racisme, het klimaat, onze generatie en de tijdsgeest.

Zeven dagen later heb ik mijn antwoord. Te midden van een nieuwe ronde aan bespiegelingen roept Meral opeens uit: ‘Mounir, je vragen zijn nodig, deze gesprekken zijn noodzakelijk, voor dit land, onze samenleving, ons allemaal. Ga met mensen het gesprek aan en deel die zoals alleen jij dat kan.’

Een dag later bel ik De Groene Amsterdammer en mag ik beginnen met de webreeks ‘Reflecties in tijden van corona’. Ik hang op en bel mijn uitgever, die me direct een nieuw boekcontract aanbiedt. Ik heb werk (zij het financieel gezien geen tiende van wat ik eigenlijk zou verdienen), maar bovenal heb ik mijn missie gevonden. Ik zal via Zoom, Skype, of welk ander medium dat bruikbaar is gesprekken voeren. Praten doe ik altijd al graag, dus hoe moeilijk kan het nu helemaal zijn? De virtuele component maakt het journalistiek gezien wat uitdagender, maar zal er ook voor zorgen dat alle ruis wegvalt en alleen het gesprek overblijft. Daarbij kan ik zo mooi vanuit huis werken, dus het lijkt al met al een zeer comfortabel en coronaproof plan.

Ik dank God en begin, nietsvermoedend over de aard en omvang van dit project en hoe diep en wezenlijk de gesprekken zullen zijn. Ik had nooit verwacht dat de visuele conversaties mijn wereldbeeld en zienswijzen zo zouden toetsen en zoveel nieuwe vragen zouden oproepen; bij mijn gesprekspartners, maar wellicht nog wel het meest bij mijzelf.

In overleg met de hoofdredactie en mijn uitgever ga ik bewust in gesprek met mijn directe kring; een zeer gemêleerde groep aan vrienden en kennissen qua leeftijd, gender, kleur, afkomst, levensovertuiging, geaardheid en werkveld. Zo zou de serie niet alleen een portret worden van hen, maar ook van het rijke mozaïek van mijn eigen leven en de impact van deze crisis daarop, en zou door de vertrouwensband een intiemer gesprek ontstaan – zo is het idee.

De gedwongen quarantaine gooit niet alleen mijzelf maar ook mijn omgeving het diepe in. Hierdoor voer ik gesprekken zoals nooit tevoren, ook met hen die ik al jaren ken. Gaandeweg leren mijn vrienden en ik onszelf en elkaar opnieuw kennen en met een bewustere blik naar de wereld kijken. Daar is alle reden voor. Onze gesprekken worden namelijk voortdurend door de tijd ingehaald. Praat ik de ene week over het hebben van een zwart lichaam met psychiater Glenn Helberg, drie weken later breken wereldwijd de Black Lives Matter-protesten uit en sta ik opeens tussen duizenden demonstranten in het Nelson Mandelapark in Amsterdam-Zuidoost. Spreek ik het ene moment met acteur Nazmiye Oral over kamp Moria, zie ik een maand daarna op het nieuws 13.000 vluchtelingen vluchten voor de vlammenzee en speech ik niet veel later op het Jaarbeursplein in Utrecht op de manifestatie Evacuate Moria Now! Vertelt predikant Joost Röselaers mij net over de spirituele zoektocht van millennials, krijg ik een week later het bericht dat mijn areligieuze geliefde God heeft ontmoet.

De lange quarantaineweken rijgen zich als een vacuüm in de tijd aaneen. Het aanvankelijke optimisme van mijn omgeving begint geleidelijk in lichte bezorgdheid om te slaan. Het spaargeld verdampt, het lichaam raakt onderkoeld, de toekomst wordt te onzeker, de omvang van de uitdagingen lijkt te groot.

Buiten schijnt de zon. De wereld staat in bloei. Ik ruik voor het eerst in Amsterdam de zoete geur van schone lucht. Geen herrie van de Ring a10. Geen laag overvliegende vliegtuigen. Geen giftige strepen aan de hemel. En met een zucht besef ik dat deze mysterieuze longaandoening de aarde schone bronchiën geeft.

Vogels vliegen vrij en vrolijk rond, bouwen hun nestjes in bloesemende bomen. Ik volg hun gracieuze bewegingen met lichte afgunst. Onze vleugels zijn geknot. Wij zitten binnen, leven in een wereld achter glas. Ramen, schermen, flikkerende reflecties in de nacht. Ik weet allang niet meer hoe ik rusten moet.

De wereld moet noodgedwongen stilstaan, maar echt verstillen durft ze nog steeds niet. Ook ik niet. Bang voor wat er mogelijkerwijs naar boven komt. De leegte, de duisternis, dat beklemmende gevoel van eenzaamheid dat als een vervaarlijk gif aan het hart vreet. Zoals velen word ik geconfronteerd met de voorschaduwen van mijn vroegere depressie. Wat de gevolgen daarvan kunnen zijn weten chef-redactie van Winq Martijn Kamphorst en docent Laura Polder als geen ander. Beiden verloren een familielid aan zelfdoding en spreken daar met mij voor het eerst uitgebreid over.

Tegelijk ervaar ik ook een vreemd soort opluchting. Door even niet op te treden of me in de publieke ruimte te bewegen vallen de dagelijkse micro-agressies grotendeels weg (al blijf ik online haatberichten ontvangen en wordt op het moment van de sleuteloverdracht van een nieuwe woning mij deze op oneigenlijke discriminatoire gronden plotseling ontzegd). Als Egyptisch-Nederlandse, christelijke maar in de islam gespecialiseerde, visueel beperkte, seksueel fluïde, transgender man van kleur ben ik een minderheid binnen alle minderheden. Tegelijk zeggen mijn identiteiten niets over mijn karakter, interesses, persoonlijkheid, zienswijze, vaardigheden en expertise. In het huidige identiteitsdebat ligt echter zo’n focus op externe identiteiten dat mijn werk en persoon totaal worden gereduceerd tot wat ik ben, niet wat ik doe. Doodmoe ben ik van de op- en aanmerkingen op mijn persoon, de vele grapjes over mijn slechtziendheid en de afkeer jegens mijn gender, kleur en religie. Het duurt een tijdje voor ik doorheb dat de sociale stilte mij helpt te ontspannen, ik eindelijk in mijn lichaam af kan dalen en met de verwerking aan de slag kan van een bestaan dat zoveel spanning, weerstand, discriminatie, uitsluiting en agressie oproept. Ik ben niet de enige die dat doet. Zo grijpt spoken-wordartiest Rachel Rumai Diaz het sociale isolement met beide handen aan om zich van alle opgelegde constructen en maatschappelijke oordelen te bevrijden en zichzelf opnieuw te positioneren als een Nederlandse Afrolatinx die denkt, lacht en liefheeft in vele talen.

De fysieke afstand – onterecht social distancing genoemd – maakt pijnlijk duidelijk hoe groot de behoefte aan echte intimiteit is. Ik praat met theatermaker Marte Boneschansker lang en veel over het belang van nabijheid. Het zijn mooie en tedere gesprekken waarin de aanraking toch even aanwezig lijkt, zij het dwars door het scherm heen.

Waar was het sociale contact al die jaren? Zonder het te weten hebben we ons als samenleving door een virtueel vacuüm op laten zuigen. Even snel appen in plaats van iemand daadwerkelijk bellen. Geen posters in de supermarkt, maar haastige posts op Facebook. Zenden op zoek naar likes, zonder de tijd te nemen goed te kijken waar we eigenlijk een duim onder zetten. Online daten zodat iedere mogelijke teleurstelling uitblijft. Spinning the plates, eindeloos veel fictieve Tinder-dates. Virtuele seks om de pijn van tederheid niet te hoeven voelen. Nu we elkaar eindelijk echt aan willen raken mag het niet meer.

In navolging van de online erotica in Italië beginnen pornosites in heel Europa gratis abonnementen aan te bieden om mensen aan te moedigen vooral binnen te blijven (en aan hun diensten verslaafd te raken). De mens zit echter al heel lang opgesloten. Gevangen in zijn eigen onvermogen daadwerkelijk verbinding aan te gaan. Onmachtig nog langer buiten de bubbel te treden, voorbij de algoritmen de ander te ontmoeten en vanachter het scherm de medepassagiers in de reis die dit leven heet te groeten.

Daar zit ook ik; thuis. Grotendeels alleen. Mijn geliefde en ik blijken de kersverse liefde onmachtig. Ik mag voor dit boek de diepste gesprekken voeren, als het om de communicatie tussen mij en mijn partner gaat weet ik niet hoe ik praten (of luisteren) moet. Beiden product van een samenleving die ons begrijpt noch accepteert, lopen we voortdurend tegen muren op van angst, lijfbehoud, oud zeer, verdrongen trauma, een verwrongen zelfbeeld, cultureel onbegrip en geïnternaliseerde transfobie en seksisme. Zij is degene die, om met de woorden van de door haar graag aangehaalde Perzische dichter Hafez te spreken, ‘de sluier van mijn hart’ trok. We zijn net begonnen met daten als het land in lockdown gaat en zitten dus óf noodgedwongen op elkaars lip, óf leven steden ver uit elkaar. Luchtig uit eten gaan of een filmpje pakken zit er niet in. Liefde in tijden van corona blijkt een stevige spoedcursus. Ik leer voor het eerst, om met de woorden van een andere dichter, de Libanese grootheid Kahlil Gibran te spreken, ‘de pijn te mogen kennen van te veel tederheid’, om telkens weer gedwongen los te laten, want zo schrijft Gibran ook: ‘Liefde bepaalt, zo ze je waardig acht, jouw koers.’

Alleen in mijn Amsterdamse studio voel ik me vergroeid met mijn MacBook, iPad, smartphone, e-reader en hoe al die virtuele verboden vruchten ook mogen heten. Mijn vingers willen op den duur van geen scrollen meer weten. Ik ben uitgegoogeld, uitgescrold, uitgesurft, uitgeswipet. Als ik lang genoeg stil blijf zitten, groeien dan vanzelf mijn vleugels terug? vraag ik mezelf af. Zal de mens net zoals Rumi’s paradijsvogels weer in hemelse sferen leren zweven op de adem van de eeuwige stem? De zachte streling van ‘ik ben die ik ben’? Veel te eng. Dan toch maar massaal Netflix bingen, tot er van geen bewustzijn of ziel iets overblijft.

Het is zomer. De aandacht begint te verslappen. Corona wordt de hoofden en terrassen uit gedreven. Nu hebben mijn vrienden last van quarantainemelancholie. Wat was het immers fijn om even van die ratrace verlost te zijn en wat hebben ze het in hun leven eigenlijk onnatuurlijk druk. Ik zwijg en luister en verhuis alvast naar een ruim appartement (dit keer krijg ik wel de sleutels), me voorbereidend op een tweede golf. Mijn persoonlijk leven leert me dat als we onze lessen niet in één keer leren, we door hogerhand vanzelf naar het klaslokaal zullen worden teruggestuurd – met fiks meer huiswerk dit keer. En God, wat hebben we veel te leren.

De menselijke hang naar absolute controle en toe-eigening van de planeet heeft destructieve gevolgen. Zo leert de eeuwenoude Chinese filosofie van Lao Tse in de Tao Te King ons:

De wereld is een spirituele entiteit, die men niet moet

beïnvloeden.

Degene die haar beïnvloedt,

vernietigt haar.

Degene die haar bezit,

verliest haar.

In diezelfde lijn sprak Jezus in het Evangelie van Matteüs de befaamde woorden: ‘Want wat baat het een mens, als hij heel de wereld wint en aan zijn ziel schade lijdt?’ (Matteüs 16: 26, hsv). Jezus richtte zich in deze uitspraak op het individu. Maar onze vele eigengereide individuele keuzes hebben reusachtige maatschappelijke gevolgen. Hierdoor staan onze moraal en ziel op het spel. In onze hang naar materieel comfort, egoïstisch winstbejag, exploitatie van grondstoffen, uitputting van de aarde en commercieel kortetermijndenken verliezen we uiteindelijk niet alleen onszelf, maar ook elkaar én deze wereld.

Ondertussen weten velen zichzelf nog steeds in slaap te sussen met de geruststelling dat de razendsnelle technologische ontwikkelingen en wetenschappelijke ontdekkingen de door de mens gecreëerde problemen te zijner tijd wel het hoofd zullen bieden. Dat is een illusie.

De oorzaak van het probleem is nooit de oplossing, slechts de verwijdering van die oorzaak is dat – zo leerde ik door studie van autoritaire regimes in de overwegend Arabischstalige wereld. Een dictatuur baart geen democratie. De Big Tech-industrie kan zichzelf niet controleren. Multinationals zullen zonder externe prikkel zich nooit vrijwillig transformeren naar humane organisaties die welzijn boven winstbejag plaatsen, zo stelt het Amsterdamse gemeenteraadslid voor GroenLinks Imane Nadif. Mannen maken niet uit zichzelf plaats voor vrouwen, zo leert d66-senator Petra Stienen ons. Witte mensen corrigeren hun eigen rol in de geschiedenis niet zonder daar door zwarte mensen op te worden gewezen, zegt psychiater Glenn Helberg. Heteroseksuele en cisgender personen vechten niet uit zichzelf voor het recht van queer personen, daar waren en zijn heel wat protesten en prides voor nodig, zo weet singer-songwriter Shishani Vranckx als geen ander. Er is een radicale systeemverandering nodig en de erkenning dat we in het geval van klimaatverandering simpelweg te laat zijn en deze alleen nog zo goed en inclusief mogelijk het hoofd kunnen bieden, aldus ingenieur Dina El Filali.

Nu slaapwandelend door blijven leven en zelfs in het licht van de huidige omstandigheden denken dat alles als vanzelf eens zal worden opgelost, staat gelijk aan het moedwillig en bewust ontlopen van onze gezamenlijke verantwoordelijkheid om een gezondere, betere en rechtvaardigere – of simpelweg enigszins leefbare – planeet achter te laten voor de toekomstige generaties.

De kunst is om de precaire balans te bewandelen tussen overgave en acceptatie van ons naïeve maakbaarheidsideaal enerzijds, en anderzijds alles te doen wat in ons vermogen ligt de schadelijke status quo te doorbreken. Of om de beroemde ‘serenity prayer’ van Reinhold Niebuhr te parafraseren: de kalmte te hebben om te aanvaarden wat we niet kunnen veranderen, te veranderen wat we kunnen en de wijsheid te hebben om daartussen het verschil te kennen.

Het is makkelijk om het nieuws aan te zetten en te verdrinken in een poel aan bezorgdheid of dat wat door Steven Covey in De zeven eigenschappen van effectief leiderschap ‘de cirkel van betrokkenheid’ wordt genoemd (ergo: alles wat we aan misstanden en onrecht zien gebeuren en waarover we ons druk maken). Effectief zijn we echter pas als we in de ‘cirkel van invloed’ stappen en deze net zo lang uitbreiden tot die met de ‘cirkel van betrokkenheid’ samenvalt. De personen die ik voor dit boek uiteindelijk zeven maanden volgde, zijn er allemaal in geslaagd om uit de verlammende cirkel van betrokkenheid en bezorgdheid te stappen en in plaats daarvan stevig in hun cirkel van invloed te gaan staan om van daaruit te proberen zo veel mogelijk mensen mee te krijgen richting een nieuwe wereld van radicale rechtvaardigheid, gendergelijkheid, inclusie, gelijke kansen, zorg en onderwijs voor iedereen, duurzaamheid, welzijn boven welvaart en solidariteit met degenen die het hardst door deze crisis worden geraakt. Want anders dan de populaire uitspraak luidt, discrimineert dit virus wel degelijk.

Ten slotte nog dit. Bij het voeren van deze en andere noodzakelijke gesprekken probeer ik nieuwe woorden te vinden. Bij het schrijven van dit boek heb ik gestreefd naar het gebruik van genderinclusieve taal – naar de beperkte norm en beschikbaarheid daarvan anno 2020. Dit betekent dat beroepen niet zijn opgesplitst in een mannelijke en vrouwelijke vorm en ik zo veel mogelijk naar personen verwijs met ‘hen’ en ‘die’. Daarnaast heb ik getracht gedekoloniseerde taal te hanteren en ‘zwart’ niet als negatief bijvoeglijk naamwoord te gebruiken, dus geen ‘zwarte pagina’, ‘zwart geld’ of ‘zwarte geschiedenis’. Bij verwijzing naar groepen of personen probeer ik niet te vervallen tot natuurverschijnselen, ziektes of fysieke beperkingen, zoals ‘een tsunami aan vluchtelingen’ of ‘spastische beweging’. Ook heb ik geprobeerd het eurocentrisme en het aanduiden van mensen in termen van ontkenning uit de taal te halen. Zo spreek ik niet van ‘de Arabische wereld’ maar ‘de overwegend Arabischtalige wereld’ en hanteer ik niet de term ‘niet-westers’ maar ‘zuidelijk en oosters’. Taal is geen statisch gegeven en ook ik leer nog iedere dag bij en zoek naar betere alternatieven. Wanneer ik, zoals Petra Stienen eufemistisch zegt, ‘door een rietje heb gekeken’ en iets over het hoofd heb gezien, dan spijt mij dat.

Als deze crisis ons iets leert is het wel dat iedere stap die wij zetten en handeling die we verrichten directe gevolgen heeft voor de gezondheid van de ander. Zo heeft ook ons verdere doen en laten, de taal die we gebruiken en de gesprekken die we voeren, uiteindelijk effect op de ander, de samenleving en de aarde. Mag dit boek aanleiding zijn tot nog veel meer noodzakelijke gesprekken en stof geven tot scherpe reflectie op de wereld zoals we die kennen en zoals die niet meer zou moeten zijn.

De sjamaan van Nederland – Nazmiye Oral

‘Normaal vind ik het heerlijk om alleen te zijn, maar opeens miste ik de ander om me tot te verhouden. Die heb ik kennelijk nodig om te voelen wie ik ben. Ik moet de echo van mijn eigen stem horen om te weten dat ik besta. Het gaat mij niet om de fysieke afstand, want afstand – merkte ik door de anderhalvemeterregel – is mijn natuurlijke habitat. Die vind ik fijn. Toch begon ik me eenzaam te voelen. Ik kreeg zelfs een dipje,’ zegt Nazmiye Oral met lichtelijke verbazing in haar stem. ‘Er werd opeens veel gesproken over huidhonger.’ Ze kijkt vies de camera in terwijl ze het woord zegt. ‘Ik weet niet wat ik van dat woord moet vinden. Zelf mis ik vooral de mensen in de trein.’ Ze lacht. ‘Dat ik getuige mag zijn van het leven dat aan me voorbijtrekt.’

Anders dan veel mensen denken is theatermaker, columnist en acteur Nazmiye mensenschuw. ‘Ik ben verlegen en introvert. Ik houd niet van groepen. Mijn beste vriend Charles zie ik één keer per jaar, maar we bellen iedere dag. Dit illustreert mijn relationele omgang. Ik ben niet iemand die denkt: o leuk, laten we wat drinken! Mijn stiekeme relatie met de mensheid is dat ik onderweg ben van A naar B en mensen ondertussen al kijkend tot me neem. Pas tijdens de coronacrisis realiseerde ik me dat ik de ander nodig heb.’

Nazmiye vertelt hoe ze voor de crisis gewend was vier van de vijf werkdagen in de trein te zitten. Ze is gehecht geraakt aan de mensen die ze op de perrons of in de trein zag. ‘Al die mensen die zo met hun eigen dingetjes bezig zijn,’ zegt ze verrukt. ‘Dan weer gehaast, dan weer juist heel zen – waardoor ik dacht: wow – dan weer verliefd, dan weer boos. Ik zie mezelf in alles terug, maar ik zie ook de ander natuurlijk.’ Het is de stille verhouding tot de ander die ze tijdens de eerste lockdown het meest miste.

Mis je daarmee ook jezelf? vraag ik haar tijdens een van onze vele gesprekken via Skype en WhatsApp-videobellen. Ik voel een vreemde nostalgie naar de lange, vliegtuigvrije lenteavonden waarop ik urenlang verwoed door de uitgestorven straten van Amsterdam Nieuw-West liep of het pas ontdekte stadsbos achter mijn huis verkende terwijl ik ondertussen lange gesprekken op afstand voerde. Zoals met Nazmiye dus. Het zijn geen eenvoudige telefoontjes. Ze is scherp, zelfs streng, als ik weer eens te veel in mijn verleden wegzink of mijn verhaal tot mijn identiteit maak. Maar ze is te allen tijde genadig, humoristisch ook. We praten over de liefde, God, de samenleving, kunst en bovenal mijn roeping en welke volgende stap te zetten. Nazmiye herinnert me regelmatig aan mijn innerlijke bron, om van daaruit de wereld in te trekken.

‘Ja, ik mis mezelf en al die levens die ik met en door hen kon leven,’ beantwoordt ze mijn vraag. ‘Die verliefde puber die dan op Utrecht Centraal stond te giechelen,’ – ze bootst gegiechel na – ‘gaf mij ook weer even het gevoel verliefd te zijn. Voor mij is het aanschouwen van de ander heel intiem, dat je nét datgene ziet wat de ander tot de ander maakt.’

Nazmiye schittert zowel op het doek als in het theater en won in 2016 een Gouden Kalf in de categorie beste acteur televisiedrama. Maakt het voortdurend observeren van menselijke gedragingen je zo’n goede acteur? Anders gezegd: is de beste toneelschool de straat?

De ster aarzelt even. ‘Dat zou je denken, hè? Natuurlijk is acteerwerk deels het product van het kennen van menselijk gedrag en de bestudering daarvan. Maar ik heb er lang over gedaan om te kunnen acteren en ik ben er eerlijk gezegd nog steeds niet. Acteren vereist namelijk het voorbijgaan aan mijzelf, mezelf niet langer in de weg zitten en me niet van mezelf bewust zijn terwijl ik speel.’

Ze zucht en vervolgt: ‘Acteren is in het moment, in het hier-en-nu volgen wat er komt. Ik vind het sjamanistisch. Dit geldt zowel voor theater als tv. Al kent de laatste minder tijd en ruimte, omdat daar de nadruk ligt op het beeld. Feitelijk moet ik op een set drie dingen doen. Allereerst moet ik helemaal in het moment zijn en nog sterker de energie door me heen laten stromen. Ten tweede moet ik transparant zijn en mensen in mijn binnenste laten kijken. Ten derde moet ik als een model heel bewust zijn van hoe ik mijn lichaam ultiem inzet. Zo van: als ik zo kijk, weet ik dat ik het maximale effect bereik.’

Nazmiye maakt een pose met haar gezicht en staart recht mijn beeldscherm in. Ik merk dat haar veranderde houding direct effect op me heeft. Instinctief leun ik naar voren, alsof ze me met haar blik naar het puntje van mijn stoel trekt.

‘Op het toneel vind ik acteren het meest sjamanistisch, vooral in mijn eigen werk. Ik ervoer die kracht heel sterk bij Gesluierde Monologen en nog meer bij mijn voorstelling met mijn moeder Niet Meer Zonder Jou, al had dat laatste vooral met de rijping van mij als acteur te maken. Ik zorgde er iedere keer voor dat ik ruim voor aanvang van de voorstelling al in het theater was en heel bewust verbinding met het hart in plaats van met mijn hoofd maakte, om van daaruit het publiek te ontmoeten. Ik stond mezelf niet toe te denken: ik ga nu goed acteren. Ik wist: ik ga alles wat met dit onderwerp te maken heeft uitbenen.’

Door de coronacrisis werd het podium vervangen door de keukentafel. Maar Nazmiye had nog haar columns voor het tv-programma De Nieuwe Maan en De Gelderlander. Daarnaast ging ze als ‘Brievenschrijver van het Dorp’ met de ongezegde woorden van anderen aan de slag. Ze skypete met mensen die juist in quarantainetijd graag een brief aan een dierbare op afstand wilden schrijven, maar niet wisten hoe. ‘Wanneer ik in zo’n gesprek en het vinden van de juiste woorden totaal aanwezig ben en afzie van enige vorm van projectie, gebeurt hetzelfde als op het podium. Ik geef de verteller oprecht mijn aandacht en luister aandachtig om dan samen op zoek te gaan naar vrijheid en heling.’ Ze plaatste een oproep op sociale media en de briefverzoeken stroomden binnen.

Na zestien brieven had ze er echter schoon genoeg van. Zonder dat ze aanvankelijk begreep waarom, vond ze het schrijven doodvermoeiend en voelde ze zich na afloop telkens leeg. ‘Het was een pittige klus. Ik had te veel ontzag voor mensen hun pijn en verhaal. Ik schreef wel mooie brieven, maar helemaal mijn talent gebruiken deed ik niet. Ik luisterde alleen en legde vervolgens niets van mijzelf in de tekst. Na kritische gesprekken met Adelheid Roosen pakte ik het brievenschrijven weer op, maar nu zette ik mezelf echt in de rol van schrijver in plaats van typiste. Zo bleef de brief niet langer alleen het verhaal van de ander, maar werd het ook materiaal waar ik een dramaturgische vorm aan mocht geven en vanuit mijzelf mee aan de slag kon.’ De creativiteit begon direct te stromen. De moeizame pennenvruchten transformeerden in kleine pareltjes, theatrale monologen als het ware, de brief opgetild tot kunst.

Ondertussen ben ik nieuwsgierig geworden en ik besluit mezelf aan te bieden als kandidaat voor haar volgende brief. Enthousiast gaat Nazmiye in op mijn verzoek. We maken een Skype-afspraak en praten uiteindelijk zeven uur lang. Tot mijn verrassing blijkt al snel dat de brief niet aan een dierbare, maar aan mijzelf gericht is. Nazmiye daagt me uit om met mijn innerlijke kind in gesprek te gaan. Dat verzoek mondt uit in een van de moeilijkste oefeningen die iemand me ooit gaf. Aanvankelijk wil het me niet lukken om echt met mezelf in gesprek te gaan, maar met zachte hand en hier en daar sturende fluisteringen weet Nazmiye me toch aan het praten te krijgen. Ze recht haar rug, schraapt haar keel en begint al mompelend kordaat te typen:

‘Lieve Mounir,’

Ze staart even voor zich uit, dan vervolgt ze:

‘Ik heb je lang niet gehoord.

Omdat ik je niet waardig genoeg achtte je van een stem te voorzien.

Maar belangrijker nog, ik was bang om te horen wat je mij te zeggen had.

Ik ben anders, groots, meeslepend, romantisch, diep, veel, slim, passioneel, vol levenslust, dwars, teder, intelligent, snel, getalenteerd, liefdevol, poëtisch, kinderlijk, avontuurlijk, wijs, en nog zo oneindig veel meer.

Dit is mijn normaal.

Als mijn normaal te veel is voor een ander dan is dat vanaf nu niet meer mijn probleem.

Soms is het normaal van een ander te weinig voor mij, en dat is geen probleem.’

Ik bloos bij de overdaad aan complimenten en dit warme bad aan toegeschreven zelfliefde. Terwijl Nazmiye druk door tikt vul ik de zinnen langzaam aan. Soms is het samen zoeken naar woorden pijnlijk of emotioneel. Op het moment dat de lucht als een zware deken boven onze hoofden samentrekt, zet ze zonder aankondiging opeens Arabische muziek op, doet een belletjesdoek om en begint voor het scherm te dansen.

‘Yallah, Mounir!’ roept ze terwijl ik verbouwereerd naar mijn MacBook kijk. Ongemakkelijk sta ik op en buikdans aanvankelijk nogal stroef achter mijn laptop. Dan komt het plezier terug, de levenslust. We lachen en gieren, schreeuwend over de luide en ietwat krakerige muziek uit de speakers.

Opgelucht hervatten we enkele minuten later de dialoog met het opstandige, gekrenkte en vooral verwaarloosde kleine kind in mij. Aan het eind van de urenlange sessie ben ik leeg en vol tegelijk. Ik straal. Nazmiye is mijn sjamaan in coronatijd.

Is het mogelijk om de bijzondere magie van het samen doorleven ook alleen te ervaren? Of blijft de ander noodzakelijk?

De ander is daarvoor hard nodig, zo concludeerde Nazmiye al na vierenhalve week quarantaine. ‘Ik heb de ander nodig als mens, als…’

Ze zoekt zichtbaar naar woorden.

Getuige?

‘Ja, als getuige van mijn plek op de wereld. Ik zou haast willen zeggen: voor de 3d-ervaring.’ Ze lacht. ‘Kijk, ik doe iedere dag mijn meditaties, mijn kundalini-yoga, houd dagelijks mijn dankbaarheidsdagboek bij. Maar op een gegeven moment merkte ik dat ik het wel gehad had met al dat naar binnen keren, of solistisch consumeren van Netflix en YouTube-filmpjes, het constante me, myself and I.’

De coronacrisis verschafte Nazmiye meer inzichten. ‘Ik ben wel veranderd – voor zover verandering mogelijk is, want ik geloof meer dat een mens zich ontdoet van dingen, leert, heelt en meer zichzelf wordt. Ik kan nooit iemand anders worden dan mijzelf – in die zin dat ik voor andere dingen kies, maar het is mij heel duidelijk geworden hoe ik in oorlog was met de ander.’ Nazmiye houdt een denkbeeldig geweer in handen. ‘Met de anderhalvemeterregel merkte ik namelijk dat als ik naar de supermarkt ging en iemand iets te dichtbij kwam, ik direct van nul naar honderd schoot. Tot ik besefte: oké, ik ben iets gaan geloven, namelijk dat de ander gevaarlijk voor mij is, dat ik ziek van diegene kan worden. Een oorlogsmodus dus.’

Een overlevingsinstinct, merk ik op.

‘Precies. Ik weet nog exact waar ik was toen ik tot dat inzicht kwam. Ik stond in de Steenstraat in mijn woonplaats Arnhem, tegenover de Bruna om iets op de post te doen, en werd me opeens bewust van mijn oorlogshouding. Zodra ik echter besefte hoe dik die muur geworden was die ik om mezelf had opgebouwd, brokkelde hij direct af. Ik ging beter naar de mensen kijken en zag opeens hoe de één heel bang was en de ander juist opstandig. Ik ben sindsdien socialer. Nog steeds wel op afstand, hoor! Ik ben tot het inzicht gekomen dat die anderhalve meter afstand mij heel goed past.’

Hoe kan ik een strijder van het licht zijn zonder oorlog te voeren? Dat is de grootste vraag die Nazmiye zich tegenwoordig stelt. ‘Denk bijvoorbeeld aan kamp Moria,’ legt ze uit. ‘Ik lees op Facebook en Twitter de meest harteloze reacties. Mijn eerste reactie is dan om iedereen de kop af te willen hakken,’ zegt ze opnieuw moordlustig. ‘Maar dat kan en wil ik natuurlijk niet. Hoe maak ik mensen wakker en breng ik ze terug bij hun hart zonder een oordeel over hen te vellen? En ook: hoe houd ik het realisme in het oog? Want aan alleen maar idealisme hebben we weinig.’

De strijd met de ander. De worsteling van Nazmiye staat niet op zichzelf. Ik vraag haar of we als samenleving niet al heel lang in strijd zijn met de ander, wie die ook moge zijn. De vrouw wellicht, of de nieuwkomer, de homoseksuele persoon?

‘Ik denk dat zelfs als we een Nederland zouden hebben met alleen maar “Nederlanders”,’ lacht Nazmiye terwijl ze nadrukkelijk aanhalingstekens in de lucht maakt, ‘die allemaal blond haar en blauwe ogen hebben, heteroseksueel en cis-man zijn en hoegenaamd aan de norm voldoen, we nog steeds in oorlog met de ander zouden zijn. Het is de mens eigen. De strijd met de ander heeft namelijk niet zoveel met xenofobie, racisme of homofobie te maken als wel met de menselijke natuur. Het mens-zijn is een voortdurende staat van trauma. De uitdaging van het leven is om daarin zo vrij mogelijk te worden en zo min mogelijk te leven naar het driejarige of zesjarige kind dat ooit klappen heeft gekregen. Bij dat trauma horen beschermingsmechanismen zoals de beste willen zijn of de knapste vrouw willen hebben, en dus raken we in een permanente strijd verwikkeld.’

Eigenlijk zeg je dus dat die oorlog met de ander een strijd is met het getraumatiseerde zelf, concludeer ik, terwijl ik tot mijn ongemak besef dat dit gesprek confronterende en therapeutische vormen aan begint te nemen.

‘Ja natuurlijk! Ik wist van mijzelf al heel lang dat ik echt issues en trauma’s heb. Zolang ik die trauma’s niet verwerk ben ik niet vrij en word ik door die trauma’s en het gedrag dat daaruit voorkomt geleefd. Als ik echt een kans op een vrij leven wil, moet ik die trauma’s verwerken.’ Nazmiye zocht haar heil in tal van spirituele praktijken. ‘Maar spirituele groei bleek slechts een vlucht te zijn, een weg uit de pijn. Voor mij was alles wat met verlichtingsleer te maken heeft een weg naar buiten. Daarmee is het een pad van het trauma af. Ik zoek juist een weg naar binnen, om echt te werken aan mijzelf. Ik moet alles mogen voelen en beleven wat ik ervaar, zonder direct aan een spiritueel egospel te gaan doen door mantra’s te herhalen als “die gevoelens en gedachten ben ik niet” of “pijn is een illusie”. Dergelijke gedachten zijn een valkuil waarmee ik weer van mijzelf onthecht. Terwijl ik juist eigenaarschap moet nemen over dat gevoel en het moet doorleven. Daarna komt de onthechting vanzelf.’

Onwillekeurig denk ik aan het boek Claim Your Power: A 40-Day Journey to Dissolve the Hidden Trauma That’s Kept You Stuck and Finally Thrive in Your Life’s Unique Purpose van Mastin Kipp. In dit zelfhulpboek wordt de lezer uitgedaagd diens lotsbestemming te vinden door dwars door blokkades, beperkende gedachten en diep trauma heen te werken. God speelt daarbij een sleutelrol, zij het niet om pijn weg te bidden maar die juist volledig aan te gaan. Over spirituele afleidingsmanoeuvres schrijft Kipp: ‘Wanneer je jouw focus alleen op het positieve richt, creëer je een spirituele bypass – die pretendeert dat alles oké is, het zingen, het bidden, het mediteren, maar niet eerlijk is aan jezelf over wat je echt denkt of wat je echt voelt. Dat is waarom we onszelf moeten toestaan de donkere uithoeken van onze angsten in te gaan. Niet om onszelf te straffen of daar voor altijd rond te hangen, maar zodat we los kunnen breken.’

En bevrijd werd Nazmiye zeker. ‘Ik kwam tot het inzicht dat alles wat ik ervaar of er om mij heen gebeurt iets zegt over mijzelf. En wat dat zegt is alleen maar goed, namelijk: dit deel van mij wil nog worden gehoord of gezien en heeft aandacht nodig.’

Dankbaarheid bleek de sleutel. Het lukte Nazmiye nooit om consequent een dankbaarheidsdagboek bij te houden. Toen ze hoorde dat er een lifecoach in Ankara daar met haar cliënten actief mee aan de slag gaat, besloot ze begin 2020 virtuele sessies bij haar te gaan volgen. De diepte in op digitale afstand dus. Hoe coronabestendig.

‘Ze is een geweldig leuke vrouw, maar in het begin ervoer ik heel veel weerstand. Ik wilde helemaal niet. Daar waren al die beschermingsmechanismen weer. Ik begreep niet waarom ze telkens zei dat ik niet mocht rennen en bepaalde zaken rustig moest doorleven. Nu begrijp ik wat ze bedoelt. Na de eerste drie maanden besefte, zag en voelde ik dat alles wat de ander doet, het hele universum, deze wereld, jij, anderen, werken als een spiegel. Het is allemaal ik. Het is allemaal een deel van mij dat gezien wil worden, dat gehoord wil worden, een herinnering aan mij dat ik inspiratie zoek en ook iets wil doen. Wat me mogelijk aan jou zou kunnen irriteren, zegt alles over mij en niets over jou. Ik heb alle mogelijke manieren geprobeerd om bij zelfliefde te komen. Sinds ik met haar werk ben ik daar. Voor het eerst kan ik zeggen dat ik echt verliefd ben op mijzelf.’

De dagelijkse praktijk van het bijhouden van een dankbaarheidsdagboek in videovorm, waarin Nazmiye actief benoemt wat haar redenen tot dankbaarheid zijn, bracht haar leven en werk in een stroomversnelling. ‘Het oefenen van dankbaarheid verandert de chemische huishouding in mijn lichaam,’ legt ze uit. ‘Mijn focus wordt verlegd van wat er niet is of mis zou zijn, naar alles wat er wél is. Daardoor maakt het brein andere stoffen aan. Daarnaast train ik de hele dag mijn geest door op zoek te gaan naar alles waar ik dankbaar voor ben. Hierdoor denk ik niet meer: waarom niet ik?, maar: ja, ik wel! Zodra mensen in een energie van dankbaarheid stappen, gaat er een soort trechter in hun energieveld open, waardoor het leven om hen heen ze alleen maar meer geeft. Ik voel dit ook in mijn bestaan. Dit effect valt niet te faken. Ik kan niet denken: o, laat ik maar blij doen zodat ik meer krijg. Ik moet het echt voelen. Hoe dankbaarder ik ben – ik heb te eten, ik heb een huis, ik zit nu met jou te praten over de mooiste dingen in het leven; hoe geweldig is dat? – hoe meer het leven mij ook toelacht. Eén wordt dan twee, twee wordt vier, vier wordt acht.’

Nazmiyes woorden doen me denken aan het verhaal van de talenten in de Bijbel. De befaamde parabel van Jezus in Matteüs 25: 14-30, waarin twee dienstknechten die vanuit een overvloedige zienswijze dankbaar met de aan hen toevertrouwde talenten aan de slag gaan door ermee te handelen en te investeren, het meervoudige ontvangen. De dienaar die vanuit ondankbaarheid, angst en schaarste handelt en zijn talent in de grond begraaft verliest echter ten slotte ook dat ene talent en wordt door zijn meester zwaar gestraft.

‘Waarom verbaast het me niet dat je de Bijbel aanhaalt?’ plaagt Nazmiye me, die tot mijn verrassing graag naar Bijbelse meditaties blijkt te luisteren en ze me tijdens de quarantaineperiode toestuurt.

De dominee in mij is nooit ver weg, reageer ik.

We lachen allebei.

Afgelopen zomer zat Nazmiye in een gevierde aflevering van Zomergasten. ‘Het voelde als een soort mini-Nobelprijs. Iets wat ik mezelf echt moest gunnen,’ zegt ze met lichte verwondering. ‘Om er vervolgens totaal van te kunnen genieten, het helemaal toe te laten en het tegelijk gewoon werk te laten zijn en aan de slag te gaan. Ik heb de voorbereiding van de uitzending zeer serieus genomen en heb daar veel uren ingestopt. Ik kreeg daarin hulp van lieve, slimme vrienden.’

Nazmiye probeerde in de uitzending in haar eigen woorden vooral ‘Naz’ te zijn en dat dan zo open en transparant mogelijk. De hemelse bevrijding van het leven van haar waarheid komt goed tot uiting in haar parafrasering van de uitspraak van Jezus in Johannes 8: 32. ‘U zult de waarheid kennen en de waarheid zal u vrijmaken.’ In de uitzending noemt ze ‘de waarheid zal je vrijmaken’ haar lievelingszin, waarna ze vervolgt: ‘Hoe heerlijk is het, doodeng, schaamte en schuld ook en alles, maar wat een opluchting dat je eindelijk daar komt, op een punt dat je kan denken: o ja, ja, ik heb dit gedaan, het was slecht of fout of whatever en ik heb dat gedaan, maar ik ben aan het mensen. Ik probeer.’

Vlak na Zomergasten werd ze met haar dochters en haar moeder geportretteerd in VROUW. Nazmiye speelt in een Netflixserie die in het najaar van 2021 verschijnt (‘Ik mag nog niet zeggen hoe de serie heet, maar het is een grote rol!’), er komt een nieuwe film aan, het sketchprogramma Nieuw Zeer waarin ze optreedt komt weer op de buis, en ze speelt in de nieuwe tv-serie Swanenburg. En dan is er als kers op de taart de liefde, en hoe: ze heeft van de ene op de andere dag de man van haar leven ontmoet, Marcel.

‘Dertig jaar geleden heb ik een keer met hem gedatet,’ vertelt Nazmiye vol vreugde. ‘Hij wilde met me naar de film, en dat hebben we toen gedaan. Maar ik was al met een ander bezig dus stond ik niet voor hem open. Hij kreeg twee kinderen. Ik ook. We zijn elkaar in de afgelopen jaren af en toe tegengekomen en groetten elkaar dan op gepaste afstand. Maar toen verzorgde ik in mei 2020 voor Oostpool een coronamonoloog. Hij zag dat, appte mij en vroeg of we na dertig jaar weer samen naar de film zouden gaan. Ik heb ingestemd.’ Nazmiye giechelt als een klein meisje. ‘Ik was helemaal niet met het vinden van de liefde bezig. Ik was immers net verliefd op mijzelf! Maar daar zat ik dan, met hem op afstand. De bios bleek vanwege de maatregelen gesloten, dus zaten we ieder in ons eigen huis tot het ochtendgloren te bellen. En toen ik voor het eerst in zijn tuin zat en even opzijkeek, zag en voelde ik ontegenzeglijk dat hij geen gewoon vriendje of geliefde is, maar mijn man. Het voelt alsof het al dertig jaar vertrouwd is.’

Met man bedoel je dat jullie daadwerkelijk gaan trouwen?

Nazmiye straalt zo mogelijk nog meer dan ze al deed. ‘O ja,’ zegt ze met een verwachtingsvolle klank in haar stem. ‘We hebben allebei een visioen over onze bruiloft gehad, die we voor elkaar hebben opgeschreven. Onze beelden bleken exact dezelfde.’

Haar grote liefde weigert haar echter ten huwelijk te vragen in zijn achtertuin. ‘Hij vindt dat ik iets spectaculairs verdien, maar er is corona, dus dat aanzoek komt eraan!

Tot mijn schrik bemerk ik dat – mijn romantische inborst ten spijt – een bepaalde scepsis zich van mij meester probeert te maken. Maar Nazmiye kent twijfel noch angst. ‘Ik voel een onomstotelijke vanzelfsprekendheid. Het is zo natuurlijk, er valt niets te winnen, verliezen of te strijden. Hij is, wij zijn. Ik moest wel wennen aan dat iemand zo hoteldebotel van mij is. Maar het wende snel.’

Terug naar de grote wereld buiten de liefde van het aanstaande bruidspaar. De samenleving is immers niet in een feeststemming. Biedt de coronacrisis ons als samenleving de kans tot radicale transformatie? wil ik van Nazmiye weten.

Ze haalt haar schouders op. ‘Ik ben niet iemand die zegt: we moeten nu alles omgooien! Allereerst moet er de wil zijn tot verandering. Daarnaast moet er een voortdurend ongemak worden ervaren. Een mens beweegt niet uit zichzelf, daarvoor is een omslagpunt nodig waarbij de plek waar iemand zich bevindt pijnlijker is dan de angst voor het onbekende.’

Te veel mensen hebben het nog te comfortabel en ervaren te weinig ongemak om daadwerkelijk grote stappen te zetten, concludeer ik teleurgesteld.

‘Ja, en dat vind ik ons goed recht. Sommige mensen hoeven niet te veranderen omdat ze het prima hebben. Anderen zijn alleen maar bezig met overleven. Zie daar maar eens uit te komen.’

Voor iemand die zegt niet te geloven in verandering, zeg ik, ben je anders wel iemand die in haar werk tot verandering oproept, of die teweegbrengt, refererend aan haar maatschappijkritische columns en openhartige voorstellingen die vooral jonge biculturele vrouwen lijken te inspireren tot zelfontplooiing en zelfbeschikking.

Nazmiye is een tijdje stil en lacht dan ongemakkelijk. ‘Laat ik het zo zeggen,’ zegt ze ten slotte enigszins beschroomd. ‘Ik bied iets vanuit mijn eigen ervaring aan, wat de ander als die het ook zo voelt hopelijk kan inspireren om te denken: als zij het kan, kan ik het ook. Dit was ook mijn boodschap in Zomergasten.’

Nazmiye, die met haar vijftig jaar aangeeft sinds haar zesendertigste bewust met ‘verandering’ bezig te zijn, toont veel begrip en empathie voor de onveranderlijke mens. ‘Ik heb gezien dat het moment van verandering zo kan komen, maar dat daar wel een bepaald soort rijping voor nodig is die niet kan worden afgedwongen. Een jong persoon kan heel snel verlicht willen worden, maar dat is slechts weggelegd voor één procent van de wereldbevolking. De rest moet gewoon rondneuken, pijn ervaren, carrière maken, al die dingen die een mens wíl doen omdat die nu eenmaal mens is.’

Nazmiye kijkt even omhoog en vervolgt dan met bevlogen stem: ‘Kijk, vanuit het spirituele – en dan bedoel ik niet allerlei cimbalen en wierook, maar de onderzoekende geest die probeert waarheid te vinden – en ik naar de bio-industrie kijk en de graaicultuur, dan denk ik natuurlijk: jongens, dit kan zo niet! Maar aan de andere kant heb ik ook veel respect voor hoe de samenleving beweegt, waar ze doorheen moet gaan, waar ze voor heeft gekozen.’

Ik ben daar te ongeduldig voor. Komt het door mijn leeftijd dat ik denk: we hebben verandering nodig en wel nu?

‘Dat ongeduld is geweldig!’ roept Nazmiye uit. ‘We hebben mensen nodig zoals jij, die bewegen, die ertegenin gaan, die prikken en porren, duwen en trekken. Daarmee ben je een perfect onderdeel van het grotere geheel. Jij moet mouniren.’

Ik lach. ‘Ik ben blij dat ik een werkwoord ben.’

‘Dat is het zeker. Jij, Mounir, mounirt, en ik, Nazmiye, nazmiyet.’

Weg met de aandeelhouderseconomie – Imane Nadif

Schriften, pennen, stiften, knutselspullen, printpapier. Terwijl klanten karren vol wc-papier inlaadden, hamsterde Imane Nadif schoolspullen. Een dag na de instelling van de semi-intelligente lockdown had ze op whiteboards overzichtelijke dagschema’s gemaakt voor haar twee kinderen. Din, op dat moment drie, kon nog niet lezen, dus maakte Imane magneetjes met afbeeldingen zodat hij precies wist waar hij aan toe was. Het negenjarige dochtertje Isa had opeens een meester én een juf. Papa hield zich bezig met vakken als taal en geschiedenis, mama met biologie en rekenen. Imane is als voormalig stralingsdeskundige de bèta in huis, haar man studeerde antropologie. Angst voor een leerachterstand bij haar dochtertje had ze niet.

Ik ken het bevlogen Amsterdamse gemeenteraadslid van GroenLinks ruim twee jaar, maar blijf me iedere keer verbazen over haar militaire discipline en nietsontziende perfectionisme. Imane houdt alles en iedereen in de gaten – mijzelf incluis. Dat laatste is een geruststellende gedachte. Ik heb me de afgelopen jaren vaak afgevraagd hoelang het zou duren voordat mijn omgeving zou ontdekken dat mij wellicht iets zou zijn overkomen. Twee of drie weken, dacht ik. Met een vriendin als Imane is dat schrikbeeld verleden tijd. Tijdens de lockdown viel mijn telefoon in de sloot. Vervelend natuurlijk, maar ik besloot vooral van de plotselinge digitale en virtuele stilte te genieten. Op dag twee had Imane een vriendin opgetrommeld en was ze in een auto naar mij onderweg.

Imane laat niets aan het toeval over. Ze toogt aan het begin van elk schooljaar naar de boekhandel op de Overtoom om een extra exemplaar van ieder schoolboek aan te schaffen. Dan heeft ze alvast alle kennis in huis voor het geval dat ze haar dochter bijles moet geven. Met het plotselinge thuisonderwijs kwam die gewoonte goed van pas.

‘Je bent een echte super mom!’ roep ik uit, me afvragend of ik nu blij of bang met zo’n moeder zou zijn.

‘Een helikopter-mom,’ lacht ze.

Beide dus, concludeer ik in stilte.

Imane heeft haar opvoedingstechnieken niet van een vreemde. Ook haar ouders haalden ieder jaar alle schoolboeken voor hun drie dochters en zoon in huis. Op eigen benen kunnen staan vinden haar ouders belangrijk. Het is een van de redenen waardoor Imane als Marokkaans-Nederlandse Amsterdammer niet te maken kreeg met onderadvisering en rechtstreeks naar het vwo mocht. ‘Mijn ouders waren heel actief en zijn dat nog steeds. Ze pushten ons om het beste uit onszelf te halen. Ze spreken Nederlands, wat een gigantisch verschil maakt. Ik ben me altijd van dat privilege bewust geweest. Zij konden, anders dan veel andere eerste generatie migrantenouders van mijn klasgenoten, wel zelfstandig naar rapportbesprekingen. Ik herinner me nog dat ik een keer bij rekenen vier fouten in mijn staartdelingen had gemaakt en mijn moeder direct om extra huiswerk vroeg.’ Ze lacht en zucht tegelijk.

Dat verklaart waar de druk bij jou vandaan komt om niet perfectionistisch te zijn, maar absolute perfectie te leveren, merk ik op.

Imane lacht opnieuw, maar gaat wijselijk niet op mijn uitspraak in.

Haar toetreden tot de Amsterdamse gemeenteraad in 2018 had alles te maken met het hardnekkige ‘Marokkanendebat’, de ondervertegenwoordiging van met name vrouwen van kleur in de politiek, maar bovenal met haar moederhart.

In de nasleep van Wilders ‘minder-minder’-opmerking kwam haar dochtertje op een dag huilend thuis. Op het schoolplein had ze gehoord dat alle Marokkanen in Nederland moesten vertrekken.

‘Moeten wij nu ook weg?’ vroeg het meisje, dat overigens een witte vader heeft, bedremmeld. ‘En oma dan?’

Imane koos ervoor om niet alleen te laten zien dat ze blijft, maar om dat voor haar dochter en de samenleving zeer publiekelijk te doen en zodoende verschil te maken. Ze maakt geen geheim van haar expertise én haar voor sommigen in de samenleving ongewenste identiteiten, zoals die van zwarte vrouw met Marokkaanse roots, moslim en uitgesproken veganist.

‘Ik heb niet dezelfde vrijheden en positie als mijn witte mannelijke collega’s. Ik heb te maken met doodsbedreigingen, haatberichten en expliciete seksuele intimidatie. Aan het begin van de campagne voor de gemeenteraadsverkiezingen kreeg ik een hitsig bericht waarin mijn uiterlijk tot in de kleinste details werd beschreven. Ik dacht dat het een eenmalig incident zou zijn. Het bleek het begin van een constante stroom aan dergelijke berichten.’

Ongewild denk ik terug aan de jaren dat ik in vrouwelijke vorm door het leven ging. Op Facebook, in mijn mailbox, maar ook op openbare internetfora mocht ik in ellenlange epistels lezen hoe ieder facet van mijn lichaam beschreven, geërotiseerd en bovenal geëxotiseerd werd. Van mijn ‘dromerige duizend-en-een-nacht-blikken’ en ‘zaadvragende ogen’ tot mijn ‘roomwitte oosterse huid’ en ‘volle lippen even zoet als Turks fruit’. Wanneer ik op tv verscheen werd ik consequent ‘tietenvoer’ genoemd die het ‘zaad van Jeroen Pauw’ nog op ‘haar geile bek’ had zitten.

De seksuele objectificatie van mijn lichaam zorgde ervoor dat ik me anders ging kleden, me stroever in het openbaar begon te bewegen, ruziemaakte met visagistes om mijn ogen en lippen minder onder de aandacht te brengen, verkrampte bij de minste aanraking van onbekenden en me op den duur pertinent bewust was van wat mensen zagen of vooral dachten te zien.

Imane wapent zich hiertegen door zich te omringen met liefde, begrip en ervaring. ‘Ik praat veel met de generatie lokale politici en bestuurders die voor mij kwamen, zoals Fatima Elatik en Naïma Azough. Ik sta op de schouders van reuzen. Wat dat betreft heb ik het geluk dat, hoewel er nog steeds weinig representatie van vrouwen van kleur is, ik een netwerk heb met prominente vrouwen van kleur die mij steunen.’

Die steun kan Imane goed gebruiken. Ze is als gemeenteraadslid belast met de omvangrijke portefeuille economische zaken, afval, circulaire economie, kunst en cultuur, vastgoed, monumenten, luchtvaart en gemeentelijke deelnemingen. Het werk houdt nooit op, zeker in tijden van crisis. We spreken elkaar tussen de bedrijven door. Of het nu ’s ochtends vroeg is, later op de avond of in het weekend, Imane staat altijd aan. Ze windt zich op over de mannen om haar heen die klagen over de plotselinge ouderlijke taken thuis omdat het allemaal zo moeilijk met de kinderen te combineren zou zijn.

Ik denk dat tijdens de quarantainedagen veel vaders voor het eerst beseften dat ze kinderen hebben, grap ik.

De helikopter-mom annex politicus die niets anders gewend is dan meerdere ballen tegelijk hoog te houden heeft zichtbaar weinig met dergelijk gezeur op. Ze rolt met de ogen terwijl ze zucht om zoveel tijdverspilling. Er is werk aan de winkel, de stad wacht.

‘Als moeder en echtgenote ben ik verantwoordelijk voor twee kinderen, mijn huwelijk en mijn directe omgeving. In de gemeenteraad draag ik opeens verantwoordelijkheid voor bijna één miljoen mensen. Mijn gezinsleven en de levenservaring die ik daarmee opdoe versterkt mijn functioneren. Maar als mens is de spagaat tussen privé en politiek wel ingewikkeld,’ biecht ze eerlijk op.

De coronacrisis sterkt haar enorm in haar rol. Imane weet beter dan ooit waarom ze doet wat ze doet. Tegelijk maakt de crisis haar spagaat ook groter. ‘Aan de ene kant ervaar ik in mijn privéleven en omgeving de directe effecten van de coronacrisis. Aan de andere kant moet ik als politicus onmiddellijk beleid ontwikkelen om deze crisis het hoofd te bieden. Dat laatste vereist eigenlijk een bepaalde onafhankelijkheid en neutraliteit, die ik onmogelijk kan hebben. Om die politieke rol goed te vervullen moet ik me als het ware opknippen in de privépersoon en de politicus.’

Niet iedereen begrijpt de lastige evenwichtsbalk waarop politici balanceren. ‘In het maatschappelijke debat lijkt het soms alsof men vergeet dat politici ook maar mensen zijn. Terwijl juist het menselijke iemand tot een goede politicus maakt. Natuurlijk zijn expertise en een bepaalde professionele attitude erg belangrijk. Maar het is de empathische capaciteit, persoonlijke ervaring en levenswijsheid die een politicus midden in de samenleving laat staan en doet beseffen wat de daadwerkelijke maatschappelijke gevolgen zijn van bepaalde keuzes.’

Terug naar de magneetjes van Din en de dubbele schoolboeken van Isa. ‘Mijn man en ik hebben de mogelijkheden en middelen om onze kinderen te ondersteunen. Isa leest alle schoolboeken op haar tablet en heeft een telefoon voor Zoom-afspraken met de juf. Er is een boekenkast vol kinderboeken. Wij onderhielden zelf actief contact met school en zorgden dat ze desnoods via Skype ook contact bleef houden met vriendinnetjes.’

Het verplichte thuisonderwijs maakte Imane nog bewuster van het belang van school. ‘Isa was zo blij toen ze eindelijk weer haar klasgenoten mocht zien. School draait om meer dan onderwijs, het gaat ook over persoonlijke groei en het leren van sociale vaardigheden. Contact met leeftijdsgenootjes is echt belangrijk. We moeten de rol van klassikaal onderwijs niet onderschatten.’

Imane vreest voor een groeiende ongelijkheid in de stad. ‘Zoveel gezinnen en kinderen kennen deze luxepositie niet. De verschillen zullen enorm toenemen, of beter gezegd: ze zijn al gegroeid.’

Ondertussen mogen de kinderen alweer een tijd naar school. Maar enkele maanden geen klassikaal onderwijs en een anderhalvemetercultuur hakken er goed in.

Het liefst zou ze leerlingen van verschillende sociaaleconomische milieus gelijk over Amsterdamse scholen verspreiden, zodat het onderscheid tussen ‘zwakke’ en ‘sterke’ scholen wordt opgeheven. Ook wil ze af van het opgesplitste middelbare onderwijs en in plaats daarvan de zogeheten brede school. ‘Het is goed als vmbo- en vwo-leerlingen samenwerken en praktijk en theorie worden gecombineerd. Dat maakt beide groepen weerbaarder voor de toekomst en versterkt de onderlinge verbanden in de maatschappij. Daarbij maakt een brede school de kans op doorstroming groter.’

Zoals altijd heeft de politicus ideeën te over. Maar onderwijs is nu net een van de weinige dossiers die niet tot haar portefeuille behoort.

Wanneer het gemeenteraadslid wel iets over een dossier te zeggen heeft, bijt ze zich er ook goed in vast. Een van die dossiers is Schiphol. Imane haalde in mei 2019 het nieuws omdat ze probeerde uit te zoeken of de gemeente Amsterdam – als grootaandeelhouder van Schiphol – een rechtszaak tegen de verdere uitbreiding van het vliegveld kon aanspannen. Het rebelse raadslid ging daarmee dwars tegen Den Haag in. Haar vechtlust werd haar door het kabinet niet in dank afgenomen. Het is in deze tijd niet ongevaarlijk om tegen Hollands glorie op te staan. Imanes protest tegen Schiphol leverde haar doodsbedreigingen op.

Het moge duidelijk zijn dat het raadslid uit haar vel sprong toen ze hoorde dat na de uitbraak van het coronavirus het redden van klm de eerste prioriteit bleek.

‘Wat denk je?’ lacht ze wrang. ‘Ik begrijp dat we klm ondersteunen om banen te redden. Daar ben ik voor. Maar in de eerste week van de crisis zijn er tweeduizend flexwerkers ontslagen zonder een sociaal plan. Vervolgens had Air France-klm het lef de regels zo aan te passen dat ze dikke bonussen aan de top kon uitdelen terwijl ze ondertussen de hand ophield voor staatssteun.’

Terwijl de Franse tak met miljarden euro’s door de Franse overheid werd gered, kreeg klm uiteindelijk een bedrag van 3,4 miljard euro. ‘Eén miljard daarvan is een directe “lening”,’ legt Imane uit terwijl ze met haar vingers aanhalingstekens maakt. ‘De overige 2,4 miljard is een combinatielening van elf banken, waarvoor de Nederlandse staat garant staat. Dus als klm het bedrag niet terug kan betalen, moet de burger dat doen. Ondertussen zijn er nauwelijks harde voorwaarden aan dat bedrag verbonden,’ vervolgt de politicus fijntjes. En daar zit voor haar nu net de crux.

‘Toen het steunfonds van driehonderd miljoen voor de kunst- en cultuursector werd opgericht, ging dat gepaard met een heel duidelijke brief met de boodschap: dit is het bedrag, dit zijn de regels, hier moet aan worden voldaan, dit moeten gemeenten bijdragen en voor deze partijen is de steun bedoeld. Het hoe en wat was helemaal uitgestippeld. Maar bij klm wordt steun toegezegd zonder dat de precieze voorwaarden waren vastgesteld. klm moet een duurzaam, toekomstbestendig plan hebben en dat heeft het bedrijf niet. Alles draait om groei-groei-groei. Dat is niet hoe de toekomst eruit zal zien. Dat is niet waar wij als overheid en samenleving in moeten investeren. En trouwens, bij klm gaat het om 30.000 banen, in de kunst- en cultuursector gaat het om 133.000 banen!’

Uiteindelijk kwam het kabinet in het najaar alsnog met eisen, zoals een loonmatiging gedurende de looptijd van de lening. Daar bleken de piloten niets van te willen weten. Blijkbaar kent het bedrijf weinig onderlinge solidariteit en is het ieder voor zich in de cockpit. De kwestie liep met een sisser af.

Ondertussen is ook de nieuwe luchtvaartnota bekend. Even leek het erop dat het kabinet eindelijk zou aansturen op minder vluchten via Schiphol, maar dat plan is van de baan. De luchthaven mag tot grote ergernis van de gemeente Amsterdam – en haar door overlast getergde inwoners – blijven groeien. Het waarom laat zich moeilijk raden. Op 20 mei 2020 maakte de Rekenkamer bekend dat de Nederlandse staat onrechtmatig aandelen had gekocht in Air France-klm. Dit verklaart waarom het kabinet wil dat we vooral veel, vaak én meer vliegen.

‘Schiphol mag gewoon verder groeien. Daarnaast wordt nog steeds ingezet op het openen van Lelystad Airport. Dus we krijgen 560.000 vluchten op Schiphol en daarbovenop nog 40.000 van en naar Lelystad.’

Groener zal het er niet op worden. ‘Er staat in de luchtvaartnota niets over duurzaamheid, zelfs de richtlijnen van het rivm zijn niet overgenomen. Amsterdam kan hier niets aan doen,’ zegt Imane zichtbaar teleurgesteld. ‘It’s bad, really bad.’

Imane herinnert me aan het politieke debat vlak voordat de coronacrisis uitbrak. Een van de grote thema’s op de agenda was de dividendbelasting. ‘We zijn één groot belastingparadijs en het aantal miljonairs blijft maar groeien. Ondertussen neemt de armoede toe, wordt het verschil tussen arm en rijk steeds groter en is het alleen maar moeilijker om uit de armoede te komen, juist voor de komende generaties.’

Volgens de meest recente cijfers van het cbs hadden huishoudens in Nederland in 2017 gezamenlijk een vermogen van 1260 miljard euro. Nederland is rijk, maar de kapitaalongelijkheid behoort tot een van de grootste ter wereld. De rijkste 10 procent van de bevolking heeft 64 procent van het vermogen in handen. De resterende 36 procent van al het kapitaal wordt verdeeld onder 90 procent van de bevolking. Daarbij heeft een aanzienlijk deel van de Nederlandse huishoudens een negatief vermogen. 10 procent van de huishoudens met het laagste vermogen in Nederland heeft samen meer schulden dan bezittingen. Per saldo staat deze groep 51 miljard euro in de min. De vermogensongelijkheid is het grootst in de grote steden, met op nummer één Rotterdam, op twee Amsterdam en op drie Den Haag.

Wie arm geboren wordt, blijft dat in veel gevallen een leven lang. Volgens de gerenommeerde econoom Thomas Piketty kent Frankrijk – toch berucht om z’n uitgestrekte banlieues en grote etnische scheidslijnen – meer opwaartse mobiliteit dan Nederland.

‘Wie rijk is kan in dit land heel eenvoudig rijker worden,’ zegt Imane. ‘Met tal van belastingvoordelen wordt het zelfs gefaciliteerd. Terwijl dat niet de prioriteit zou moeten hebben. De rijken zijn immers al rijk genoeg. Mensen die in armoede leven krijgen echter de boodschap dat ze het zelf uit mogen zoeken en ze een ongewenste kostenpost zijn.’

Imane haalt een tweet aan met de boodschap dat we de rijken niet om hulp moeten vragen. ‘Hulp?’ roept Imane uit. ‘De rijken moeten gewoon hun belasting betalen.’

Terwijl de staat druk bezig was klm te redden, kreeg Imane tientallen belletjes van wanhopige ondernemers en artiesten bij wie het water tot aan de lippen stond. ‘Ik kon naar hen luisteren, ze op bepaalde regelingen wijzen en proberen hun situatie in mijn werk mee te nemen, maar voor veel van deze mensen blijft de toekomst erg onzeker. Daar word ik best moedeloos van.’

Tijdens het gesprek klinkt de immer strijdlustige Imane voor het eerst enigszins mismoedig. Het gevoel van onmacht sinds de uitbraak van de coronacrisis hakt er hard in.

‘Ik zou willen dat er meer aandacht was voor de armoedeval. Ik begrijp niet dat er niet meer boosheid is over de positie van de culturele sector, waarom niet veel meer mensen zich inzetten voor hogere lonen voor die broodnodige handen aan het bed in de zorg, of dat onverzekerde ondernemers worden gestraft terwijl wij als samenleving een uurtarief van vijftien euro voor een zzp’er volstrekt normaal vinden,’ somt ze op.

‘Er wordt veel gesproken over eigen verantwoordelijkheid en gezond verstand, maar we weten allemaal dat er bepaalde factoren zijn die mensen in crisistijd niet in staat stellen om goed voor zichzelf te zorgen.’

De coronacrisis bracht volgens Imane niet alleen de torenhoge ongelijkheid, maar ook de effecten van het economische systeem op het individu aan het licht. ‘Ik ben geschrokken van hoeveel mensen doorwerken tijdens ziekte. Het financiële en het kapitalistische argument zijn belangrijker dan gezondheid. Nu we opeens dringend verzocht worden om thuis te blijven, merk ik dat veel mensen daar moeite mee hebben. Wat zegt dit eigenlijk over de staat van onze maatschappij? We hebben de samenleving volledig ingericht op economische groei, terwijl die ingericht zou moeten zijn naar menselijk welzijn.’

Overigens raakte Imane in maart zelf naar alle waarschijnlijkheid met covid-19 besmet en was ze wekenlang flink ziek. ‘Ik ontdekte dat ziek zijn en politiek niet samengaan. Ik kon me niet ziek melden, het werk ging door, er moest worden gestemd, er moesten beslissingen worden genomen. In de grote stad is dat te ondervangen met een fractie van tien raadsleden. Maar voor eenmansfracties zoals Bij1 en ChristenUnie is dat niet mogelijk. In kleine gemeenten is dit probleem nog groter. Die hebben immers kleinere raden met soms maar negen personen. We moeten ons daar meer bewust van zijn. In de politiek is zelfs zoiets als zwangerschapsverlof pas sinds enkele jaren mogelijk!’

Of de crisis ook kansen biedt, vraag ik, smachtend naar frisse lucht in een stad die alweer wordt geplaagd door giftig roet en vliegtuigstrepen. ‘Natuurlijk zijn er mogelijkheden, maar tegelijk…’ Imane zucht. ‘Die mogelijkheden zijn niet voor iedereen vanzelfsprekend. Ik heb de financiële crisis in 2008 ook meegemaakt en weet hoe moeilijk het was om een baan te vinden. En nog steeds zijn er bestuurders die niet voorbij hun partijbelangen en de naderende verkiezingskoorts naar de stad kunnen kijken.’ Ze kijkt gefrustreerd de camera in, verstilt, en vervolgt dan op zachte toon: ‘Vandaag ben ik in een melancholische bui en een beetje verdrietig.’

Melancholisch? Je wilt juist heel graag vooruit maar de rest gaat maar niet mee, grap ik opbeurend.

Ze begint te lachen. ‘Ja, zo voelt het wel een beetje. Het is melancholie over een toekomst die had kunnen zijn.’

Denkend aan die toekomst zie ik een glinstering in haar ogen.

In een ideale wereld zou Imanes nieuwe normaal inzetten op een volledig circulaire stad, waar alle grondstoffen worden hergebruikt en geen vervuiling of verkwisting plaatsvindt. De lokale ondernemers en creatieve industrie zouden in werk en inkomen worden ondersteund. Er zou veel meer kunst en cultuur op straat te zien zijn. Alle kinderen zouden dezelfde extracurriculaire vakken krijgen, waaronder groen onderwijs. Er zouden meer faciliteiten en meer financiële ondersteuning komen voor de jeugd- en ouderenzorg, zodat de kwetsbaar gemaakten in de samenleving niet uit het oog worden verloren. De wachtlijsten in de zorg zouden flink worden verkort. Wildgroen waar het maar kan, zodat de natuur haar gang kan gaan.

‘O, we kunnen zoveel met elkaar, we zouden zoveel mooie dingen kunnen opzetten en ondernemen. Waarom praten we over terug naar normaal? Dat oude normaal was niet goed of gezond voor ons. Daarbij is het geld er ook niet meer. We stormen af op honderden miljoenen euro’s aan jaarlijkse bezuinigingen. In Amsterdam alleen al gaat het om bijna driehonderd miljoen euro.’

De naderende parlementaire verkiezingen in maart 2021 worden dan ook een spannende tijd. Corona, de luchtvaartsector, Black Lives Matter, de klimaatcrisis en de kwestie rond de vluchtelingenkinderen leveren enorme vraagstukken op. ‘We moeten als maatschappij keuzes gaan maken. Veel van die keuzes hebben we lang uitgesteld. Er werd even over gepraat aan een praattafel of een column over geschreven en dat was het dan. Maar de tijd is op. Denk bijvoorbeeld aan duurzaamheid. Amsterdam blijft zich ondanks alle kritiek gelukkig committeren aan een duurzame agenda, maar landelijk werd al het noodzakelijke beleid direct doorgeschoven. Zo kunnen we echt niet doorgaan. De grote vraag is dus: welke kant gaan we op? De tijd van een aandeelhouderseconomie is voorbij. We kunnen niet terug naar het oude normaal.’

Een zwart lichaam – Glenn Helberg

Glenn Helberg zit wat ongemakkelijk voor de camera van zijn telefoon. Hij heeft last van coronakilo’s. ‘De knoopjes van mijn blouse schieten los. Als kind ben ik erg dik geweest en daarna ben ik flink afgevallen. Ik heb daardoor een vrij lange periode gekend waarin mijn lichaamsbeeld zich aan mijn nieuwe slanke werkelijkheid moest aanpassen.’

Glenn kwam als kind in een periode van enkele weken enorm aan. Zijn moeder lag in het ziekenhuis en zijn tante ving hem op. Zij nam de zorgplicht ernstig op, iets te serieus wellicht. ‘Ze stopte me vol met eten vanuit de gedachte: als je er lekker rond uitziet ben je gezond. Eenmaal herenigd met mijn moeder zag ik er inderdaad gezond uit. Gezond, maar dik.’ Het kostte Glenn jaren om de kilo’s weer kwijt te raken.

‘Nu de kleren opeens weer strakker zitten roept dat een gevoel van vroeger op,’ zegt de befaamde psychiater, die zijn eigen wroegingen moeiteloos ontleedt.

Jij zult als geen ander de relatie tussen hedendaagse belevingen en ervaringen uit het verleden herkennen, merk ik op.

‘Absoluut,’ lacht Glenn. ‘Dat doe ik zeker.’

Is het vermoeiend om je eigen gevoelens en gedragingen zo goed te kunnen doorgronden maar evengoed toch te ervaren?

‘Nee, het is niet vermoeiend… méér,’ vervolgt hij op een toon die verraadt dat het hem wel enige moeite heeft gekost.

Glenn kwam als jonge student uit Curaçao naar Nederland om geneeskunde aan de Universiteit Utrecht te studeren. Hij voltooide zijn studie op Curaçao, werkte daar korte tijd als huisarts en als arts-assistent in de psychiatrie. Daarna keerde hij terug naar de polder om zich te specialiseren aan het Universitair Medisch Centrum Groningen en het Universitair Medisch Centrum Utrecht, waar hij zich richtte op kinder- en jeugdpsychiatrie.

Glenn vond dat er aan het westerse perspectief en de witte blik in de medische wereld iets ontbrak en besloot zich te verdiepen in oosterse en zuidelijke zienswijzen. Samen met enkele collega’s startte hij in Amsterdam het Expertisecentrum Transculturele Therapie, dat uitgaat van het principe dat iedereen in een systeem leeft en een relatie tot één of meerdere culturen heeft – óók de witte Nederlander. Van laatstgenoemde wordt de cultuur normaliter als vanzelfsprekend of zelfs niet noemenswaardig beschouwd en daarom niet bevraagd. Zelf bemerkte ik dat de therapeuten die ik door de jaren heen zag zich altijd op mijn vader en zijn Egyptische afkomst richtten en daar allerlei gedragingen en obstakels aan ophingen. Over mijn moeder en haar oer-calvinistische achtergrond – die mij overigens een stuk slechter ligt – spraken ze met geen woord. ‘Als een wit persoon de behandelkamer binnenloopt ga ik er niet van uit dat die geen context of cultuur heeft. Dat hebben we namelijk allemaal. Daarbij is helemaal niet gezegd dat een witte cliënt een goede verstandhouding heeft met de Nederlandse cultuur. Uiteindelijk heeft therapie tot doel de cliënt binnen diens context en cultuur tot bloei te brengen.’

Glenn is recent gepensioneerd, al blijft hij volop werkzaam. De ene keer geeft hij een coachingsessie, een andere keer is hij druk met een theaterscenario of zie ik hem op een groot podium op het Museumplein tijdens het Black Pride-protest. Hij is een gepassioneerde activist, al zal hij zichzelf niet zo noemen. ‘Ik heb mijn spreekkamer verruild voor de samenleving om op te staan tegen de problemen waarvan ik de persoonlijke gevolgen in mijn praktijk telkens weer tegenkwam. Mensen raken door het huidige systeem gemarginaliseerd en worden daardoor letterlijk ziek.’

Hij zet zich al decennialang in voor de positie van mensen van kleur en zwarte personen in Nederland in het algemeen en Afro-Caribische Nederlanders in het bijzonder. In 2013 werd Glenn geridderd in de Orde van Oranje-Nassau en in 2019 ontving hij de Black Achievement Award-oeuvreprijs voor zijn inspanningen om racisme en uitsluiting te bestrijden.

Door de jaren heen had ik het voorrecht Glenn regelmatig op te zien treden. Al bij de eerste keer dat ik hem zag voelde ik dat hij eens mijn gids zou worden. Het hart wist waar het hoofd nog niet klaar voor was. Bij het uitbreken van de coronacrisis, trek ik de stoute schoenen aan en neem contact met hem op. Ik heb vragen, veel vragen. Over mijn leven, deze tijd en de wereld die in een alsmaar vernietigender tempo doorraast. Als een dorstige leerling op zoek naar een meester vraag ik hem om mijn mentor te worden.

‘De meester kiest de leerling,’ is zijn milde doch duidelijke antwoord.

Ik besluit het er niet bij te laten en bel hem enkele dagen later opnieuw op.

‘Je hebt ongelijk. De leerling kiest de meester, Glenn.’

Hij is even stil, proeft mijn woorden en stemt ten slotte toe. Vanaf dat moment zie ik hem bijna wekelijks en leer ik Glenn kennen als een man die open en raakbaar spreekt over zijn afkomst, huidskleur, homoseksualiteit, spiritualiteit, politiek, maatschappij, maar ook de voor mij bekende worsteling met het lichaam.

‘Mijn geest heeft soms nog steeds moeite om mijn fysieke verandering te volgen,’ biecht ik Glenn op, refererend aan mijn fysieke transitie in de man die ik eigenlijk altijd al was. Nog steeds zijn het beeld in mijn hoofd en de daadwerkelijke beeltenis in de spiegel enigszins diffuus. Het is heel lastig om dat aan mensen uit te leggen.

‘Leg het mij uit,’ zegt Glenn uitnodigend.

In mijn hoofd ben ik altijd al een man geweest. Dus als ik in de spiegel keek vroeg ik me telkens af wie die ‘vrouw’ was. Anders dan veel transgender personen haatte ik niet wat ik zag. Ik vond haar sexy, ik wilde met haar daten. Dat was de mate van dissociatie die ik met mijn spiegelbeeld had. Ik vond dat lichaam mooi, een prachtig lichaam, maar het was niet mijn lichaam.

‘Ja, ja,’ reageert Glenn gefascineerd.

Als kind tekende en schilderde ik veel en maakte ik tal van zelfportretten, vervolg ik. Het grappige is: ik ben er precies zo uit gaan zien als hoe ik mezelf toen tekende.

‘Wow!’ roept hij geïntrigeerd.

Vroeger hadden we weinig spiegels in huis. Mijn moeder vindt spiegels maar ijdel vertoon. Ik werd daarom niet veel met mijn lichaam geconfronteerd, maar wanneer ik wel in een spiegel keek was dat heel verwarrend. Als ik nu langs een spiegel of raam loop en er een zijlingse blik op werp, ervaar ik nog steeds een moment van verbazing, ja zelfs verwondering. Langzaam vallen het beeld van de man die ik ben en de vroegere projecties samen. Tegelijk is dit lichaam niet wat mij man maakt en is een lichamelijke verandering nooit een doel op zich geweest. Een van de redenen waarom ik mijn fysieke transitie lang heb uitgesteld is omdat ik vind dat gender nooit over lichamelijke manifestatie zou moeten gaan. Ik ervaar een enorme weerstand tegen de maatschappelijke fixatie op transgender personen en de obsessie met hun uiterlijke verandering.

‘Als mens hebben we verschillende levensfasen,’ reageert Glenn geboeid. ‘Ik heb ze opgesplitst in vier kwadranten van ieder vijfentwintig jaar, dus nul tot vijfentwintig, vijfentwintig tot vijftig, et cetera. In iedere levensfase zijn er zaken waartoe een mens zich dient te verhouden, in evenwicht mee moet komen en rust in moet vinden. Dit geldt onder andere voor de fysieke verschijning. De een heeft het voorrecht dat gender en geslacht vanaf de geboorte samenvallen en dat daar nooit vragen over worden gesteld. Jouw ervaring geeft duidelijk aan hoe het lichaam in verschillende levensfases een onderdeel blijft om je tot te verhouden. Zelf moet ik me verhouden tot een lichaam dat ouder wordt en sommige dingen niet meer kan. Zo was ik bijvoorbeeld een fervent danser, maar door een ongeluk kan dat niet meer waardoor mijn lichaam verzwakt is geraakt, ik verschillende operaties nodig heb gehad en telkens opnieuw moet leren lopen.’

Ik wil best wel met je dansen hoor, Glenn, reageer ik droogjes. Er zijn een hele hoop Egyptische volksdansen mét stok, grap ik verwijzend naar zijn trouwe metgezel.

Glenn barst in lachen uit. ‘Zodra ik op een dansvloer sta, gelooft niemand dat ik in het dagelijkse leven met een stok loop!’

De psychiater noemt de losse voetjes op de dansvloer ‘de kracht van de opgeslagen herinnering van het lichaam’. Het lichaam kent echter meer opgeslagen herinneringen die plotseling kunnen worden getriggerd en geactiveerd, zoals bij miljoenen zwarte mensen in de afgelopen maanden het geval was. Zij ervaren de pijnlijke effecten van eeuwenlang intergenerationeel trauma.

Hoe is het om je een leven lang, in ieder kwadrant weer, noodgedwongen te verhouden tot het hebben van een zwart lichaam? vraag ik hem voorzichtig.

Hij reageert niet direct. ‘Een zwart lichaam,’ zegt de psychiater terwijl hij de woorden zichtbaar proeft, ‘een zwart lichaam staat voor mij voor alles wat zwart is.’

Hij zucht even en schraapt zijn keel. Niet bereid het direct persoonlijk te maken begint hij aan een lange, pijnlijke opsomming.

‘Laten we beginnen bij de lichamelijke kenmerken van een zwart lichaam, zoals deze worden gedetermineerd en benoemd door de witte blik. De brede en platte neus, de dikke lippen, de fixatie op de geslachtsdelen en of deze voldoen aan het oordeel van de witte wereld, de vermeende fysieke kracht ook. Als een zwarte voetballer succesvol is wordt dat niet toebedeeld aan de inspanningen die hij of zij levert, maar als een logisch gevolg van natuurlijke aanleg beschouwd. Een zwart lichaam staat symbool voor karakter,’ vervolgt hij. ‘Zwart staat voor dom, hyperseksueel, agressief, lui, luid. Een zwart lichaam geeft bij voorbaat vermeende inzichten over familiestructuren en relaties. Dat de gezinsstructuur vast niet oké is en de vader natuurlijk afwezig, en het geeft mensen het recht een uitgesproken oordeel te hebben over de kinderen. Ouders moeten oppassen dat hun kinderen op straat geen stoute dingen doen, want ze willen niet dat hun kind als “zwart” wordt gezien, omdat het dan eerder door de politie kan worden aangesproken of opgepakt, terwijl het kind zich slechts manifesteert als een kind in ontwikkeling en oefent in de levenskunst. Een zwart lichaam staat voor ongelijkwaardigheid en ongelijkheid ten aanzien van de ander. Wanneer een zwart persoon de top bereikt, zullen mensen hem of haar naar beneden willen halen, want gelijkwaardigheid is bedreigend en ongewenst en mogelijke superioriteit zelfs een directe aanval op het systeem. Een zwart lichaam kent geen geschiedenis, deze is immers weggeschreven. Een zwart lichaam betekent bekneld zitten in een koloniaal systeem dat institutioneel racisme ontkent terwijl de zwarte persoon er dagelijks mee geconfronteerd wordt. Een zwart lichaam staat gelijk aan criminalisering en het feit dat het logisch wordt gevonden dat criminaliteit met die huidskleur samengaat en niet een gevolg is van omstandigheden of het resultaat van een samenleving die zwarte mensen uitsluit.’

Terwijl ik met Glenns woorden meeschrijf, merk ik dat mijn hand regelmatig stokt. De lijst aan associaties die een zwart lichaam oproept is zo lang, dat ik me afvraag hoe en waar we als samenleving moeten beginnen met de deconstructie daarvan.

Hoe ervaar je dit zelf? vraag ik Glenn zacht.

‘Het grootste deel van mijn leven heb ik mij tot al die projecties moeten verhouden en me telkens opnieuw moeten afvragen: kloppen die beelden wel, ben ik dit of niet? Dat kost heel veel energie,’ reageert de psychiater met een zweem van vermoeidheid in zijn stem. ‘Zwarte adolescenten verliezen hierdoor veel kostbare energie die ze niet in hun ontwikkeling kunnen steken.’

Volgens Glenn lijden veel zwarte jongeren aan negatieve identificatie door wat in de sociologie ‘labeling’ wordt genoemd, maar hij zelf liever als ‘benoemingsstress’ aanduidt. ‘Jongeren zeggen dan: “Als je toch denkt dat ik dom/lui/crimineel ben, zal ik dat zijn ook”,’ licht Glenn de terminologie toe. Zo worden stereotypen onbedoeld bevestigd en uitvergroot.

Hij benadrukt het belang van het doorbreken van de verdeel- en heerscultuur die zwarte gemeenschappen al eeuwenlang uit elkaar drijft. ‘We moeten af van het onderlinge wantrouwen dat tijdens het kolonialisme is gecreëerd om te voorkomen dat er eenheid tussen zwarte mensen zou ontstaan. Er is onderlinge solidariteit nodig, juist om vitale gemeenschappen te worden.’

Volgens de psychiater lijkt het erop dat in deze materiële wereld alleen respect kan worden afgedwongen door economisch succes. Dat laatste is nog een flinke uitdaging. Het hele economische systeem is immers gebouwd op uitbuiting van het moederland en exploitatie van mensen van kleur en zwarte personen.

‘Ik denk dat het heel moeilijk, zo niet onmogelijk is om als wit mens echt te begrijpen wat het betekent om zwart te zijn. Wit is namelijk ook een product van socialisatie dat juist gestaafd is op allerlei projecties op zwarte mensen. Witte mensen groeien op met vastgeroeste ideeën over hoe de zwarte mens in elkaar zit. Daarom kunnen we ons hier niet vrijpleiten van de apartheid in Zuid-Afrika of het raciale geweld in de Verenigde Staten. Het is zoals James Baldwin over Nederland zei: “Als je naar de Verenigde Staten kijkt, denk dan niet dat het Amerikanen zijn. Het zijn jullie kinderen”,’ parafraseert Glenn de befaamde auteur. ‘Daarom spreek ik ook van Euro-Americans. Witte Amerikanen zijn onderdeel van de Nederlandse nalatenschap.’

Glenn behandelde door de jaren heen veel witte cliënten. Het viel hem telkens op dat de cliënten met een witte huid of degenen met een kleur die zich uiteindelijk tegen racisme keerden in alle gevallen zelf vormen van uitsluiting hadden meegemaakt. ‘Bij deze cliënten kwam tijdens de therapie vaak de toxische herinnering, het trauma, tevoorschijn. Hierdoor hadden zij een groter vermogen tot empathie door niet met de bekende mechanismen van ontkenning over de pijn heen te walsen maar het onrecht te willen bestrijden. Niet vanuit slachtofferdenken en willen helpen overigens,’ voegt Glenn daar haastig aan toe. ‘Want in dat “helpen” zit evengoed een vorm van witte superioriteit, zo van: “Kijk hoe goed ik bezig ben!”’

Duidelijk. Van die befaamde white man’s burden en dat witte redderssyndroom moeten we af. Maar dergelijke micro-agressies zitten vaak in een klein hoekje. Wie daar het vergrootglas op legt, raakt al snel aan grote kwetsbaarheid.

Die kwetsbaarheid ziet Glenn in de kleinste dingen terug. ‘Kijk naar de weerstand tegen het dragen van een mondkapje. Waarom raakt dat aan ons bestaan?’

Zoals de meeste angsten – zo weet de psychiater – is de angst voor verlies van individualiteit volstrekt irreëel maar wordt deze wel als echt ervaren. Het probleem is dat de meeste mensen niet in staat zijn deze angst te herkennen. In plaats van ons gevoel van onbehagen te erkennen en nader te onderzoeken, verschuilen we ons achter Hollandse nuchterheid. Wij Nederlanders zijn eigenlijk te nuchter om zo’n achterlijk kapje te dragen, toch?

Glenn schudt zijn hoofd.

‘Wat geven we nou op?’ vraagt hij op een toon alsof de ganse natie op zijn sofa ligt. ‘Welke individuele vrijheid wordt eigenlijk door dat mondkapje aangetast? De vrijheid om een virus te dragen en dat over te laten springen?’

Hij ziet de reflexen in de weerstand tegen het dragen van een mondkapje ook weerspiegeld in de reacties op onderwerpen als racisme en klimaatverandering.

‘Alsof mensen gedwongen worden iets groots op te geven. Het gaat om medemenselijkheid. Het probleem is dat ons verwrongen idee van vrijheid van meningsuiting is veranderd in vrijheid van kwetsing, of zelfs vrijheid van besmetting, waarbij geen rekening wordt gehouden met het effect op de ander. We lijken compleet vergeten dat de oorsprong van de vrijheid van meningsuiting uit godsdienstvrijheid voorkomt en de verspreiding van alternatief gedachtegoed zonder inmenging van de staat,’ legt Glenn artikel 7 van de grondwet uit.

De psychiater raakt hiermee aan wellicht het meest aangehaalde en slechtst begrepen grondrecht. Het artikel dat in 1798 in de eerste Grondwet werd verankerd maar pas met het intreden daarvan in 1848 in werking werd gesteld, draait namelijk primair om de vrijheid van drukpers. Sterker nog, zo werd het artikel in de oorspronkelijke Grondwet ook genoemd. In de huidige Grondwet staat:

Artikel 7 Vrijheid van meningsuiting; censuurverbod

1. Niemand heeft voorafgaand verlof nodig om door de drukpers gedachten of gevoelens te openbaren, behoudens ieders verantwoordelijkheid volgens de wet.

2. De wet stelt regels omtrent radio en televisie. Er is geen voorafgaand toezicht op de inhoud van een radio- of televisie-uitzending.

3. Voor het openbaren van gedachten of gevoelens door andere dan in de voorgaande leden genoemde middelen heeft niemand voorafgaand verlof nodig wegens de inhoud daarvan, behoudens ieders verantwoordelijkheid volgens de wet. De wet kan het geven van vertoningen toegankelijk voor personen jonger dan zestien jaar regelen ter bescherming van de goede zeden.

4. De voorgaande leden zijn niet van toepassing op het maken van handelsreclame.

Vrijheid van meningsuiting draait dus om de bescherming van vrije expressie van gedachtegoed in geschreven, audiovisuele of andere vorm, zonder censuur of staatsinmenging. Daarbij gelden ook beperkingen en verboden zoals smaad en laster. Smaad kan worden uitgelegd als het opzettelijk kleineren of vernederen van iemand. Laster betreft het opzettelijk schaden van iemands naam of reputatie.

De vrijheid van meningsuiting betreft dus niet de vrijheid voor burgers om alles tegen elkaar te mogen zeggen. Een uitspraak als: ‘Ik vind dat hele gendergedoe maar onzin, dus voor mij blijf jij gewoon een vrouw’, die ik in de afgelopen jaren tientallen malen in mijn gezicht gesmeten kreeg (en in grovere bewoordingen), diskwalificeert en dehumaniseert mij als persoon, raakt direct aan mijn zijn en identiteit en betreft dus smaad – zeker wanneer dit ook nog digitaal wordt verspreid, via Facebook bijvoorbeeld. Als een dergelijke uitspraak vervolgens ook nog bepaalde consequenties heeft – zoals dat ik niet meer welkom ben in de kleedkamers van een sportschool – waargebeurd – raakt dit aan artikel 1 of het non-discriminatiebeginsel.

In Nederland is de vrijheid van meningsuiting zo breed gedefinieerd en alomvattend gemaakt dat een veroordeling op grond van artikel 1 nauwelijks voorkomt. Dat er wel grenzen zijn, ook voor politieke kopstukken, bleek toen Geert Wilders op 4 september 2020 door de rechtbank schuldig werd bevonden aan groepsbelediging met zijn ‘minder-minder’-opmerking tijdens een partijbijeenkomst in 2014. Evengoed kreeg hij geen straf opgelegd en sprak het hof hem vrij van ‘aanzetten tot haat of discriminatie’ – artikel 1 dus. ‘Omdat de opzet van Wilders niet erop was gericht zijn publiek daartoe aan te sporen,’ aldus de rechtbank.

Overigens lijkt pvv Den Haag wel degelijk uit op een concreet ‘minder minder’. Volgens de partij zijn ‘kansarme allochtonen’ de oorzaak van het woningtekort in Den Haag. Samen met de vvd en Groep de Mos dienden ze op 7 oktober 2020 in de Haagse gemeenteraad een motie in om de bevolkingsgroei van stadsbewoners met een migratieachtergrond in te perken. De oppositie reageerde verbijsterd en geschokt op de ‘minder-minder’-motie, die het in de stemming in de zelfverklaarde stad van vrede en recht nét niet haalde. Wellicht dat de rechter nu toch anders naar de vrijblijvendheid van Wilders’ uitspraak kijkt.

Vrijheid van meningsuiting wordt in de media en de volksmond echter steevast uitgelegd als dat je mag zeggen wat je denkt. Het is zoals de Duitse filosoof Arthur Schopenhauer (1788-1860) zei: ‘Vele mensen beroepen zich op de vrijheid van meningsuiting als compensatie voor de vrijheid van denken, waar ze weinig gebruik van maken.’

Diezelfde misvattingen ziet ook Glenn terug, waarbij hij opmerkt dat ‘zeggen wat je denkt’ gelijk is komen te staan aan ‘zijn wie je bent’.

‘De individuele vrijheid om wél binnen anderhalve meter afstand te bewegen of geen masker te dragen of omarming van de witte superioriteit lijkt tegenwoordig een geloof dat recht op uiting en verspreiding heeft. Toen de in 1466 in Rotterdam geboren priester, theoloog en filosoof Erasmus zijn christelijk-humanistische vrijheidsdenken presenteerde, luidde zijn vraag: mogen mijn gedachten óók bestaan?’ benadrukt hij. ‘Hij wilde ruimte voor zijn ideeën náást die van anderen. Tegenwoordig lijkt de grote vraag echter: mag ík bestaan? Maar je bestaat al!’ roept de psychiater verbijsterd.

Blijkbaar hebben we de gevierde uitspraak ‘cogito ergo sum’ (ik denk, dus ik ben) van verlichtingsdenker René Descartes wel erg letterlijk genomen.

‘Zoiets onbenulligs als een mondkapje is daarmee een inbreuk geworden op onze vrijheid en roept een existentiële angst op van verlies van de vrije wil. Dit is een resultaat van een vertekende notie van de vrijheid van meningsuiting. Als de vrijheid van meningsuiting niet wordt uitgelegd als “mogen mijn ideeën of geloofsopvattingen naast de jouwe bestaan”, maar als “mag ik zelf bestaan”, dan is iedere inbreuk op bewegingsvrijheid, afwijkende opvatting of alternatieve voorkeur een directe aanval op jouw existentie.’

Wie is de ‘jij’ in dit verhaal? vraag ik.

‘Ik spreek hier feitelijk van twee “jij’s”. Zodra ik uiting geef aan mijzelf – de ene jij – lijkt het voor de ander – de andere jij – alsof die bedreigd wordt en hebben uiteindelijk beiden het gevoel dat hun bestaansrecht in het geding komt.’

Het verklaart goed wat er de afgelopen jaren misging in de zwartepietendiscussie. Wanneer een persoon zegt dat Zwarte Piet racistisch is, wordt dat als een directe bedreiging ervaren door de Zwarte Piet-aanhanger omdat die ‘Zwarte Piet is racistisch’ uitlegt als ‘ik ben een racist’. In diens emotionele of agressieve reactie voelt de tegenstander van Zwarte Piet zich vervolgens bedreigd. Beiden hebben daarmee een deel van hun identiteit uitbesteed aan een extern fenomeen: in dit geval Zwarte Piet, waardoor het niet langer om die racistische karikatuur gaat, maar de eigen kleur, afkomst, morele superioriteit, maatschappelijke positie, toekenning van het Nederlanderschap of – gezien de vele doodsbedreigingen – überhaupt het recht op leven. De samenleving is dermate ontworteld geraakt dat velen zich in hun identiteit en bestaansrecht voelen bedreigd.

‘Het lijkt erop dat de kwetsbaarheid groeit,’ zegt Glenn. ‘De enige manier waarop die kwetsbaarheid kan worden verminderd is als we accepteren dat verandering pijn doet. We zitten in een enorme overgangsfase als samenleving en dat gaat met kwetsbaarheid gepaard. Overgangsfases gaan hand in hand met emotie en onzekerheid. We zullen door die verandering heen moeten bijten, of het nu corona of het racismeverhaal betreft. Mensen moeten begrijpen dat onwil tot verandering funest is voor de samenleving – het samenzijn én samenleven. Bij kwetsbaarheid is echter veiligheid nodig. De vraag is dus: hoe creëren we samen veiligheid te midden van deze overgang?’

Zoals homoseksuelen die worstelen met hun eigen geaardheid vaak de grootste homohaters zijn, zo wijst de mens vaak datgene in de ander af wat die in zichzelf niet kan accepteren. Onderdeel van de heling van onze verwonde samenleving is de pijnlijke weg naar zelfliefde. Glenn stelt zichzelf ten doel ieder mens in diens volle kracht en potentie te zetten. Zijn hoofdvraag in werk en leven is: op welke manier zorgen we ervoor dat iedereen tot z’n recht komt?

‘Ik ben opgegroeid in de tijd van black is beautiful, de moord op Martin Luther King Jr., the civil rights movement, groeiend bewustzijn over “jezelf mogen zijn”, seksualiteit, de vrijheid in de liefde,’ zegt de openlijk homoseksuele psychiater. ‘Een belangrijke leidraad is de notie van zelfverwezenlijking. Ik wil zo veel mogelijk mijzelf worden en anderen helpen datzelfde te doen, zonder daarbij anderen tot last te zijn. Behalve dan wanneer die anderen hun eigen beperkingen op mij en anderen projecteren.’

Ik merk dat ik bij veel mensen vragen oproep of zelfs een gevoel van onbehagen creëer. Mijn aanwezigheid lijkt een confronterende spiegel, zelfs zonder dat ik een woord heb gezegd, merk ik op.

Glenn herkent mijn ongemak. ‘Mijn vraag was altijd hoe ik zo vrij mogelijk kan zijn en waar ik me aan de ander aan moet passen, maar ook: waar moet de ander zich aanpassen aan mij? Dat laatste is nog een hele uitdaging. We dienen ons in dit leven tot elkaar te verhouden. Het kan niet zo zijn dat ik mij alleen maar ten behoeve van de dominante meerderheid aanpas. Als we ervan uitgaan dat het persoonlijke politiek is, is dit vraagstuk dat dus ook. Alles wat ik doe kan als een verandering worden gezien en dus als politiek worden beschouwd. Voor mij is dat de strijd voor de vrijheid van iedereen, of je nu een gekleurde huid hebt, homoseksueel bent, kinderen wilt, of niet.’

Tot Glenns genoegen ziet hij dat deze zaken meer gemeengoed worden. ‘Niet zozeer dat we vrijer zijn, maar wel dat we diegenen die ons onvrij willen maken daarop aanspreken. Ik moet een persoon die discrimineert duidelijk maken dat wanneer hij iets doet wat mijn vrijheid beperkt, hij daarmee uiteindelijk ook zijn eigen vrijheid beknelt. Racistische denkbeelden en xenofoob gedrag zetten mensen uiteindelijk in hun eigen nekklem vast. Degene die ontmenselijkt, ontmenselijkt zichzelf.’

Uitsluiting en discriminatie komen voort uit een vertekende notie van superioriteit, stelt Glenn. ‘Daarmee wordt de menselijkheid in de dader kapotgemaakt. Menselijkheid gaat immers uit van volstrekte gelijkwaardigheid en kwetsbaarheid.’

Glenn is dankbaar dat hij het stokje met een gerust hart door kan geven. ‘Ik ben blij om te zien dat zoveel mensen zich voor deze kwesties inzetten. Daardoor kan ik zeggen: ha, ik mag het rustiger aan doen.’ De oude activist zucht opgelucht.

Maar van rustig aan doen is geen sprake, zeker niet na de dood van George Floyd. ‘De beelden van zijn dood waren voor veel mensen shockerend, zeker ook voor mij,’ zegt Glenn. ‘Ik dacht regelmatig: dit is te veel, het moet stoppen. Dit onrecht raakt me diep. Ik voelde me dagenlang onrustig. De protesten vormden een opeenstapeling van woede en pijn over al die mensen die in de Verenigde Staten vermoord zijn, maar ook over het onrecht dat zwarte mensen hier in Nederland meemaken. Want ook hier worden mensen uitgesloten en vermoord door geweld van de staat.’

Glenn neemt het woord ‘politie’ wijselijk niet in de mond. Die draagt als lange arm van de Nederlandse staat wel degelijk grote verantwoordelijkheid. Volgens Controle Alt Delete en Amnesty Nederland zijn sinds 1 januari 2016 zevenenveertig mensen onder verantwoordelijkheid van de Nederlandse politie omgekomen. Onder die verantwoordelijkheid wordt verstaan dat deze mensen zijn overleden bij of vlak na hun arrestatie. Meer dan de helft van de arrestanten – 53 procent – had een migratieachtergrond. Van 33 procent is de afkomst onbekend. Slechts veertien waren witte Nederlanders. In geen van de gevallen ging het Openbaar Ministerie over tot vervolging van de betrokken agenten. Ook seponeerde het om in de afgelopen vier jaar 99 procent van alle aangiftes van geweld door agenten. Daarnaast werd geen enkele agent vervolgd voor discriminatie. Concreet betreft het 772 aangiftes tegen agenten vanwege geweldsgebruik en vierendertig aangiftes wegens discriminatie.

In de eerste negen maanden van 2020 zijn veertien mensen onder directe verantwoordelijkheid van de politie omgekomen. Volgens politierapporten vertoonden elf van de veertien overledenen zogeheten ‘verward gedrag’. Wellicht het bekendste slachtoffer van de veertien is de Zwolse Tomy Holten, die net als George Floyd door verstikking om het leven kwam. De agenten die betrokken waren bij de gewelddadige en uiteindelijk dodelijke aanhouding worden niet vervolgd. Het om geeft als doodsoorzaak van Holten de controversiële en medisch niet erkende diagnose ‘excited delirium’ of acute stress. Dit is dezelfde doodsoorzaak als aan Mitch Henriquez werd toegeschreven, die tijdens een muziekfestival in Den Haag in 2015 door een nekklem tijdens zijn arrestatie overleed.

Glenn: ‘Ik ben geschokt dat de Nederlandse staat met een nieuwe ambtsinstructie voor de politie wil komen die de geweldsbevoegdheden aanzienlijk verruimt.’

Organisaties als Controle Alt Delete, Amnesty Nederland en de Nederlandse Orde van Advocaten waarschuwen al sinds de zomer van 2018 tegen deze verruiming die gebruik van pepperspray en tasers straks bij iedere vorm van verzet generiek toelaatbaar maakt, of het nu een overval of wildplassen betreft.

‘Zwarte mensen zullen vanwege institutioneel racisme disproportioneel door deze verruiming worden geraakt,’ benadrukt Glenn. ‘Dus terwijl we al die beelden uit de Verenigde Staten zien en hier tegen het politiegeweld demonstreren, creëren we ondertussen meer ruimte voor racistisch geweld door de staat. Onbegrijpelijk.’

Op de vraag wat de beelden van de volle pleinen in Amsterdam, Utrecht, Eindhoven, Zwolle en Maastricht, het Malieveld in Den Haag en de Erasmusbrug in Rotterdam met hem deden, leest Glenn een van zijn berichten op Facebook voor:

Is er eindelijk ruimte in ons land om te zien dat racisme uitsluit, ziek maakt en tot de dood leidt? Er is (…) een krachtig signaal gegeven dat het racisme dood moet. Niet de gekleurde of zwarte mens.

‘Was ik ontroerd over de omvang van de protesten?’ vraagt hij zich hardop af. ‘Ja. Ik heb zelfs nu tranen in mijn ogen, dat zegt alles.’

Terwijl jonge generaties het activistische vuur doen oplaaien, houdt Glenn zich bezig met de vragen die horen bij zijn laatste kwadrant. Hij raakte besmet met corona en worstelt net zoals wijlen zijn moeder met een chronische nierziekte. Het geeft zijn levensdagen een bewuste urgentie.

‘Hoe heb ik een zodanig kwalitatief leven dat ik rustig kan sterven als dat moment aangebroken is? Ik hoop dat ik vrede zal hebben en op het moment dat ik de ogen sluit, wat hopelijk een mooi, bewust proces zal zijn, ik…’ Glenn zoekt zichtbaar naar woorden en stamelt dat hij het voor het eerst hardop over zijn dood heeft. ‘… het leven verlaat terwijl ik een mooi lied zing.’

Je wilt met een lofprijzing op het leven sterven? vraag ik net te christelijk.

‘Of het op het leven is weet ik niet, maar een lied dat mij zegt dat het goed is.’

Je wilt voelen dat je een mooi voltooid leven hebt gehad? Dat je niets hebt achtergehouden, dat de cirkel rond is?

‘Ook dat weet ik niet, of het voltooid zal zijn, maar wel dat het oké is, dat ik mág gaan,’ zegt Glenn, die zichzelf geen boeddhist wil noemen maar wel vertelt de boeddhistische weg te bewandelen. ‘Die weg leert mij dat de wijze waarop ik sterf iets zegt over hoe ik verder zal gaan. Dus voor mij is de komende tijd heel belangrijk. Ik blik terug op mijn leven en kijk wat mij nog te doen staat, zodat ik als ik kom te overlijden voor een volgende fase de juiste ingrediënten heb.’

Voor een volgend leven in gereïncarneerde vorm? vraag ik ter verduidelijking.

‘Ja, als ik reïncarneer zou ik het heel fijn vinden om op geestelijk niveau verder te zijn dan ik nu ben.’

Dat dit leven dus fungeerde als stapsteen op de weg naar verlichting?

‘Ja, precies.’

Glenn denkt zijn hele leven al na over de dood. ‘Ik vond het als arts altijd fijn om mensen richting hun dood te begeleiden. Voor mij is het sterfelijke geen zaak die verdrongen kan worden. Ik heb als dertienjarige het overlijden van mijn moeder heel bewust meegemaakt, dus schuwde ik als jonge arts de dood niet. Ik had de dood al gezien, aangeraakt en geroken.’

Het moment dat Glenns moeder de aard en omvang van haar chronische nierziekte besefte, begon ze haar gezin voor te bereiden op haar naderende vertrek. Het thema ‘als ik er niet meer ben’ speelde in Glenns opvoeding daardoor een grote rol, zo vertelt hij.

Voor je er niet meer bent, Glenn, heb ik nog wel een aantal vragen, onderbreek ik hem. Ik ben pas net bij je in de leer, dus het is prettig als je nog even in leven blijft. Bij deze zegen ik jou en bid ik je een lang leven toe, je zit pas in je derde kwadrant en niet het vierde, in de naam van Christus. Demonstratief sla ik een kruis.

Glenns lach buldert door de speakers.

‘Ik zal nooit een van de levenslessen vergeten die ik als student opdeed toen ik interviews af moest nemen in een bejaardentehuis. Een man zei tegen mij: “Glenn, al die mensen hier zitten te wachten op de dood. Ik niet.” Hij leerde mij dat wanneer ik op jonge leeftijd het leven invulling weet te geven, het op oudere leeftijd niet anders zal zijn. Ik heb altijd gekeken hoe ik voor de ander of voor de samenleving van betekenis kan zijn en dat doe ik nog steeds. Ik heb door de jaren heen veel kennis opgedaan, dus ben ik een boek aan het schrijven waarin ik mijn werkwijze vastleg. Daarnaast doceer ik nog steeds transculturele systeemtherapie.’

Glenn is vijfenzestig. Zijn moeder was eenenvijftig toen ze overleed.

‘Maar dat waren andere tijden, ik heb een niertransplantatie gehad. Ik heb veel meer privileges,’ zegt Glenn.

Ervaar je een schuldgevoel over dat privilege?

‘Nee. Mijn moeder was zo accepterend in wat ze meemaakte. Ik heb van haar die acceptatie geleerd. Ze heeft me heel rijk achtergelaten. Emotioneel rijk.’

Hij staart even voor zich uit.

Ik hoop dat mensen dat over mij zullen zeggen wanneer ik dit aardse bestaan verlaat, merk ik op.

‘Mooi, hè?’ vraagt Glenn met een ietwat gebroken stem.

We zwijgen beiden.

‘Dan heb je goed geleefd.’

Een coronacondoom voor oma – Marte Boneschansker

Het leek zo mooi, de studie geologie. Marte Boneschansker had er zin in. Eindelijk zou haar oude jeugddroom om aardlagen en gesteenten te bestuderen uitkomen. Daarnaast wilde de bekroonde theatermaker die wetenschap aan kunst verbindt graag een experimentele voorstelling maken over de menselijke relatie tot de aarde. Braaf spaarde ze het torenhoge collegegeld van jaarlijks 12.000 euro bij elkaar en schreef zich in aan de Vrije Universiteit. Marte, die in 2013 aan de Amsterdamse Toneelschool & Kleinkunstacademie afstudeerde, zou eerst een halfjaar op de universiteit haar natuur- en scheikunde moeten bijspijkeren. De lange weg richting de bestudering van de aardkorst zou wellicht menig aspirant-student afschrikken, zo niet Marte. Vol goede moed begon ze aan de exacte vakken.

Ze was nauwelijks begonnen of de coronacrisis brak uit. Opeens moest ze al haar colleges via Zoom volgen. Daar zat ze dan, achter een scherm, thuis. Uren- en urenlang.

‘Fijn dat het zo kon, maar van halftien tot vijf naar een scherm staren?’ Murw houdt Marte haar vingers voor haar gezicht en maakt een vierkant brilletje. ‘De online lessen bevestigen op alle mogelijke manieren hoe belangrijk fysieke aanwezigheid in het onderwijs is. Een docent kan normaal haarfijn aanvoelen of studenten begrijpen wat er wordt uitgelegd, maar mogelijke onduidelijkheid transporteert gewoon niet via een scherm. Een docent kan digitaal niet aanvoelen of hij zijn groep meeheeft. Ik staarde de helft van de tijd een beetje, zo.’ Ze trekt een scheef gezicht. ‘En de andere helft is mijn scherm bevroren door mijn k*t-internet.’

Alsof het ertoe is uitgedaagd, bevriest precies op dat moment het beeld en hapert haar stem.

‘De colleges veranderden in een grote monoloog, met heel af en toe een vraag.’

Na maanden koppig doorzetten, besluit ze na de zomer toch niet haar studie te vervolgen. ‘Wat kan ik zeggen? Het is coronatijd. Ik had ervoor gespaard maar weet helemaal niet hoe mijn toekomst eruit gaat zien, dus laat ik dat geld nu liever op een spaarrekening staan. Daarbij is studeren via Zoom een hel.’

Het wordt steeds duidelijker welke dagelijkse gevolgen de pandemie heeft. Van het niet studeren en een maandenlange gedwongen pauze van haar modellenwerk in het buitenland tot een streep door alle theaterfestivals, het ontsmetten van boodschappen, niet knuffelen met haar moeder en veel thuiszitten.

‘Allerlei langetermijnplannen worden opeens tot het hier-en-nu teruggebracht, of vervallen. Ik kan alleen nog maar van dag tot dag leven.’

Staat je leven op pauze?

‘Nee. Het afzien van grote beslissingen en leven in het hier-en-nu is toch fantastisch?’

Is dat zo?

‘Altijd maar die lange boog, altijd maar die zin: “Vanaf volgende week wordt het rustiger.” Het wordt nooit rustiger. Want alle zzp’ers zitten in een rad van alles aannemen en rennen van horizon naar horizon. Dat valt nu weg, dus word ik teruggeworpen op de vraag: “Wat is de horizon van de dag?”’

In het vertraagd bewegen binnen die dagelijkse horizon stelt Marte zich grote levensvragen – of ze kinderen wil bijvoorbeeld. Het antwoord na maanden wikken en wegen?

‘Ja, maar niet nu, want alles is te onzeker.’

Vragen over intimiteit heeft Marte ook, het is een onderwerp waar ze zich in haar werk bij uitstek mee bezighoudt. Door de anderhalve meter afstand lijkt de samenleving één groot theatraal experiment.

Ik ontmoette Marte voor het eerst op een grauwe februaridag in 2019 in een café nabij Amsterdam Sloterdijk om te praten over een mogelijke rol voor mij als dramaturg voor haar nieuwste theatrale kunstinstallatie tourist. Samen met haar moeder trad Marte in de voetsporen van moeder en dochter Henriëtte en Alexandrine Tinne, die in 1862 van Caïro naar Khartoem reisden. Moederlief Henriëtte overleefde de reis niet en werd twee jaar lang in een tinnen kist meegesleept, totdat ze werd begraven. Dochter Alexandrine was de eerste westerse vrouw die door Centraal-Afrika en de Sahara reisde en daarnaast de eerste toonaangevende vrouwelijke fotograaf van Nederland. Historici noemen haar een ontdekkingsreiziger, maar ontdekker van wat? Een wereld die al lang bestond, veel langer ook dan het jonge geboorteland van de steenrijke Haagse dame die met een gezelschap van honderden dienstknechten – zo niet tot slaaf gemaakten – door ‘het verre vreemde’ reisde.

De samenwerking tussen Marte en mij was op zijn zachtst gezegd licht explosief. Al bij onze eerste afspraak was er een cultuurshock. Marte liet me na afloop van ons urenlange gesprek mijn eigen koffie betalen. Dat nam ik haar niet in dank af. ‘Als je zo weinig van enige beleefdheid – laat staan Egyptische gastvrijheid – af weet, ben je niet de persoon om deze voorstelling te maken,’ mailde ik haar. Ik verwachtte niets meer van haar te horen, maar tot mijn verbazing vroeg ze om een herkansing. Ze nodigde me bij haar thuis uit en beloofde een taart te bakken. Het was een voorstel dat ik niet kon weigeren.

In de uiteindelijke voorstelling wankelt het publiek onzeker door een pikdonker oneven maanlandschap terwijl het via audiosensoren gesprekken volgt van Marte en haar moeder met vrouwen langs de Nijl.

‘Die meiden daar zitten wel erg onder de plak. De meeste dochters durfden helemaal niet vrijuit met mij te praten als hun moeder naast hen zat!’ riep ze tijdens een van onze verhitte discussies in het maakproces gefrustreerd uit terwijl we samen de audiogesprekken met moeders en dochters terugluisterden.

‘En jij dan? Deel jij alles met je moeder?’ kaatste ik terug.

Ze was op slag stil.

Ik daagde Marte uit zelf een geheim aan haar moeder te onthullen, op tape. Ze slikte zichtbaar, maar deed het uiteindelijk wel – zij het met grote moeite. Zo bleek maar weer eens dat niet vrijuit kunnen praten terwijl je moeder naast je zit weinig met vermeende onderdrukking of bepaalde culturen te maken heeft en alles met de moeder-dochterrelatie.

In de daaropvolgende intensieve werksessies ontpopte ik mij tot de grootste spiegel die ik kon zijn. Ieder minutieus detail van de voorstelling werd door mij getoetst op onbewuste framing, ongepast woordgebruik, sensatiebejag, slachtofferdenken, oriëntalisme of potentieel exotisme. Tot mijn verrassing omarmde Marte het schurende ongemak van onze vele gesprekken zoals ik dat zelden iemand heb zien doen.

Andersom ontdekte ik dat hoewel Marte en ik in dezelfde kringen bewegen en deel uitmaken van eenzelfde generatie, onze levens haast niet verder uit elkaar kunnen liggen. Terwijl zij met grote vanzelfsprekendheid kletst over erotische meditaties, open relaties of hoe ze met een groep vrienden naakt in bad zit, lach ik verwonderd en verlegen tegelijk. Hoe preuts.

Wanneer ze mij haar Instagram-feed vol artistieke maar weinig verhullende foto’s van zichzelf toont, die de venusheuvel- en tepelgrenzen van het medium flink opzoeken, kijk ik beschroomd weg. ‘Gij zult niet begeren uw naasten vrouw’ (Exodus 20: 17), hoor ik de stem van de dominee door de doodstille kerk van mijn jeugd galmen. Marte is getrouwd én ik moet zonder al te veel visuele stimulatie met haar kunnen samenwerken. Zo calvinistisch.

‘Wat zou jij er eigenlijk van vinden als jouw vrouw zo zou poseren?’ vraagt ze tijdens een van onze werksessies. Aib, denk ik tot mijn eigen schrik. Het is een woord dat in de overwegend Arabischtalige wereld te pas en te onpas gebruikt wordt voor alles wat niet zou mogen en ‘schande’ of ‘beschamend’ betekent. Wat Egyptisch.

Ik kijk naar het scherm. Onaangekondigd staat Marte op. Het beeld beweegt even alle kanten op. Dan verschijnt een voldaan gezicht. Marte zit opeens in bad. Enigszins verbouwereerd staar ik naar het scherm. Het lange, klassiek Hollandse model, met hoge jukbeenderen, rossig haar en rode sproetjes, dat twee koppen groter is dan ik, zit er content bij.

‘Waarom niet het leuke met het aangename combineren?’ vraagt ze koket.

Daar heb ik geen antwoord op.

Het is Marte ten voeten uit. Ze prikkelt het feministische hart en de patriarchale geest. Bij mij, maar zeker ook bij haar publiek.

Haar voorstellingen hebben weinig te maken met klassiek theater. Het zijn eerder audiogestuurde zintuigelijke ervaringen, journalistiek onderzoek via interactieve kunstinstallaties. Zo maakte ze bloos, waarbij de bezoeker in een bed ligt en persoonlijke verhalen over vrouwelijke intimiteit hoort. Afgelopen september won ze op het Nederlands Theater Festival de bng Bank Theaterprijs 2020, die vanwege het gebrek aan theaterpremières door corona omgezet werd in een stimuleringsprijs voor nieuwe projecten. Marte sleepte 15.000 euro binnen voor bloos de mannen waarin ze mannelijke intimiteit wil onderzoeken.

‘Ik zoek altijd naar vormen voor een nog intiemere theaterbeleving. Ik maak voorstellingen één op één en speel echt speciaal voor jou als bezoeker,’ legt Marte uit. Nadat de theaters maanden dicht waren mocht ze in september met bloos de planken op in Antwerpen en Den Haag. Na afloop voelde ze zich totaal overwerkt door alle coronamaatregelen.

‘Er was een heel andere omgang met het publiek nodig en dat gaf veel stress. Zo moesten we als spelers en publiek een mondkapje op, waardoor een groot deel van de gezichtsexpressie wegviel. Het is ook niet gezellig voor de spelers trouwens. De voorstelling gaat over vrouwelijke intimiteit en we spelen met vijf bloedmooie vrouwen – mijzelf incluis,’ zegt ze onverschrokken. ‘Normaal raken we elkaar veel aan, knuffelen we elkaar, kloppen even op elkaars rug om het lichaam los te maken, maar nu moest ik de hele tijd patrouilleren en zeggen: “Dames, blijf op anderhalve meter afstand!” Vreselijk om constant die coronab*tch te zijn.’

Theater is een fysieke plek, weet Marte als geen ander. ‘In bloos halen we het publiek uit bed door een hand vast te pakken. Dat is een heel klein, maar intiem moment. Dat lossen we nu op door een hand op de enkel te leggen. Het is een artistieke uitdaging om nieuwe vormen van intimiteit te vinden binnen deze maatregelen. Het is bijzonder om juist nu toch de ervaring van intimiteit aan het publiek te geven.’

Hoe reageerden mensen op die aanraking, in deze tijd van fysieke afstand? vraag ik.

‘Er kwamen best veel mensen geëmotioneerd uit die bedden. Ik voelde hoe groot het gemis is en wat het doet met mensen om maandenlang niet te worden aangeraakt. Zoals een baby kan sterven door gebrek aan aanraking, zo sterft er iets in de mens zonder samenkomst en fysiek contact.’

De grootste uitdaging was echter de productie.

‘Iedere bezoeker kreeg een apart lakentje om mee in bed te liggen. We speelden drie dagen per locatie. Iedere dag moesten al die tweeënvijftig lakens worden gewassen en gestreken, dat kost vier uur. Zat ik daar ’s avonds laat lakens te strijken. En ik had geen productieassistent, dus ik deed mijn eigen pr, productie, acteerwerk én coronapreventie,’ benadrukt Marte. ‘Om nog maar te zwijgen over de bureaucratie en het papierwerk. Per theater moest een vijf pagina’s lang document worden ingevuld met alle maatregelen die ik neem om coronaproof te werk te gaan. Dat document moest dan naar de gemeente, waar een ambtenaar voor iedere voorstelling beoordeelt of aan alle eisen is voldaan – die overigens per gemeente weer verschillen. Den Haag liet uiteindelijk pas twee dagen van tevoren weten dat we mochten spelen. Ondertussen maak ik allerlei kosten en weet niemand waar die aan toe is.’

Daar hield de stress voor Marte echter niet op. Een dag voor aanvang van de voorstelling belde de decorbouwer op met de mededeling dat zijn huisgenoot positief op corona getest was en hij uit voorzorg thuisbleef.

Tot overmaat van ramp kreeg Antwerpen plotseling code rood. ‘Dus moest ik bellen met het theater, ging de voorstelling nog door? Waren de grenzen wel open? Konden we na afloop nog naar huis? Dan alle telefoontjes met de spelers: wil je spelen, kan je spelen, durf je nog te spelen, mag je überhaupt spelen? Eigenlijk moet er voor iedereen in het team een back-up zijn, maar dat kan bij een klein gezelschap of dergelijke productie niet. Een zzp’er wordt door dit beleid heel hard genaaid,’ concludeert Marte in onverbloemde taal. ‘Een medewerker in vaste dienst kan met het lichtste kuchje thuisblijven en wordt gewoon doorbetaald. Voor iedere maker, speler of zelfstandige ondernemer betekent de kleinste klacht al inkomensverlies. Van de Tozo-regeling voor ondernemers van netto 1050 euro per maand kan geen mens leven. Daarbij wordt die uitkering direct gekort of gestopt als je bijvoorbeeld één dag wel werkt maar één dag vanwege griepverschijnselen thuiszit. Begrijp me niet verkeerd, ik ben heel blij dat mijn decorbouwer afbelde. Maar ik kan me goed voorstellen dat sommige zzp’ers bij verkoudheid wel doorgaan omdat ze hun inkomsten niet kunnen missen.’

Terug naar Martes zoektocht naar intimiteit. De coronacrisis levert de theatermaker naast veel hoofdpijn ook grote inzichten op. Het belang van fysieke nabijheid en intimiteit was zelden zo voelbaar.

Nederlanders zijn in hun dagelijkse omgang nog best afstandelijk, merk ik op, denkend aan mijn Egyptische familie die non-stop aan mij zit en me met gemak tien kussen achter elkaar geeft.

‘En nog…’ vervolgt Marte. ‘Je kust elkaar, je schudt elkaar de hand, dat bestaat allemaal niet meer. En dat maakt het een beetje een eenzaam bestaan. Hmm, eenzaam is misschien niet het juiste woord.’

Een onderkoeld bestaan? vraag ik.

‘Ja, misschien wel.’

Waarom willen mensen elkaar aanraken?

‘Het is een snelle en eenvoudige poort naar intimiteit. Het is ook een onbewuste manier om te onderzoeken hoe het met familieleden en vrienden gaat. Daarom hebben we met mensen die dicht bij ons staan vaak fysiek contact – niet in seksuele zin, maar om letterlijk te voelen of iemand even in elkaar krimpt, of vermoeid in je armen valt of je vreugdevol optilt. Bij zoiets simpels als het schudden van een hand voelt een mens intuïtief al of die de ander vertrouwt. Onze wichelroede voor hoe het met de ander gaat raakt afgestompt zonder die dagelijkse aanrakingen.’

Zeker met een mondkapje op, voeg ik eraan toe.

‘Ja, ik las ergens dat mondkapjes voor mensen met een gehoorbeperking een enorm probleem zijn omdat zij vaak afhankelijk zijn van liplezen.’

Daar weet ik alles van, zeg ik, refererend aan mijn visuele beperking (de ziekte van Stargardt) waardoor ik maar 8 tot 10 procent zie – en dat mét lenzen of bril.

Ik moet denken aan een wereldberoemd onderzoek naar lichaamstaal en non-verbale communicatie van psycholoog Albert Mehrabian, destijds verbonden aan de Universiteit van Los Angeles (ucla). Uit zijn onderzoek onder Amerikanen in de jaren zestig bleek dat intonatie en lichaamstaal een enorme rol spelen bij het overbrengen van een boodschap, maar ook bij de geloofwaardigheid die de luisteraar vervolgens aan die woorden toekent. Verbale uitingen en gesproken taal bleken slechts voor 7 procent doorslaggevend bij het ontvangen van een boodschap. Stemgeluid en intonatie bepaalden 38 procent. Maar liefst 55 procent van de verkregen indruk vond echter plaats op basis van mimiek, waaronder gezichtsexpressie en oogcontact. Fysieke nabijheid maakt daarin verschil, zeker voor een visueel beperkt persoon als ik. Door de anderhalve meter afstand kan ik gezichtsuitdrukkingen niet zien. Ik merk dat ik het daardoor lastiger vind om woorden te duiden. Daarbij worden, doordat mensen zich buiten mijn zichtlijnen bewegen, de perceptie van afstand en het gevoel van onaanraakbaarheid vergroot. Vrienden die ik op social distance ontmoet kan ik het hele gesprek niet zien. Daardoor voelt het na afloop vaak alsof ik ze alsnog niet heb ‘gezien’. Het maakt het verlangen naar fysiek contact alleen maar groter en het is een van de belangrijkste redenen waarom ik soms toch een stap naar voren zet en die anderhalve meter doorbreek.

Dat zou ik nu ook willen doen. Ingespannen tuur ik naar de pixelige beeltenis van Marte, wanhopig op zoek naar oogcontact via de camera en het scherm.

‘Onze lichaamstaal raakt geblokkeerd,’ merkt Marte op. ‘Gezichten zijn sowieso heel belangrijk, maar daar blijft met een bril en mondkapje nauwelijks wat van over, en dan valt de aanraking ook nog weg. Zo krijgt sociale interactie iets robotisch.’

Ze haalt een reis naar Japan aan. ‘Daar staat standaard in iedere winkel iemand die de klant begroet. Op sommige plekken is deze persoon vervangen door een robot. Ik krijg af en toe het gevoel een beetje in die robot te zijn veranderd. Alsof mijn vingers zijn bevroren of ik vastgeplakt zit op mijn stoel. Zelfs als we elkaar mogen ontmoeten moeten we direct weer weg, zoals in het theater. Een goede voorstelling levert uren later nog gespreksstof op. De kracht van theater is dat de bezoeker zichzelf en anderen na afloop vragen stelt, met vreemden over de wereld in gesprek gaat en zijn eigen zienswijze toetst. Dat wordt in zo’n anderhalvemetersamenleving ontmoedigd. Iedereen zit hartstikke ver uit elkaar en gaat daarna verplicht naar huis. Het is een soort antigespreksbeleid of sociaal-ontmoedigingsbeleid.’

Om de economie door te laten gaan, delft het sociale leven het onderspit, bevestig ik. Vanuit de gedachte dat sociaal contact ons niets kost.

‘Maar het kost ons als samenleving enorm veel,’ meent Marte. ‘Ik denk dat we het aantal doden als gevolg van de sociale vereenzaming pas later kunnen meten. Of misschien helemaal nooit.’

Tegelijk is Marte realistisch. ‘Dit beleid is niet leefbaar maar tijdelijk, hoop ik. Het is erg dat we elkaar niet kunnen aanraken, er geen intimiteit is en we depressief worden, maar het ziet er wel naar uit dat dit in ieder geval voor de komende twee jaar de nieuwe werkelijkheid zal zijn. Dus kunnen we ons beter strikt aan de anderhalvemeterregel houden en allemaal een mondkapje dragen, dan alle bejaardentehuizen dichtgooien.’

De theatermaker filosofeert hardop verder. ‘We moeten een oplossing vinden voor het sociale gemis. Misschien moeten we een pak ontwikkelen waarbij jij mijn omhelzing via sensoren lijfelijk voelt. Kunstenaars zijn juist nu nodig om het vraagstuk rond fysiek contact en intimiteit op creatieve wijze op te lossen.’

Ernstig vervolgt ze: ‘Mijn neef heeft voor mijn oma een groot zeil gekocht, zodat wij haar als kleinkinderen toch kunnen knuffelen.’

Een reusachtig coronacondoom voor oma.

Ze lacht. ‘Het voelde aanvankelijk wat gek, maar het werkt echt.’

Fijn, al dat geknuffel, maar ik vrees dat deze crisis het begin is van een ontwikkeling van meer Bijbelse proporties, zeg ik tegen de kleindochter van een dominee.

Marte mag dan niet-gelovig zijn, ze kan het niet laten om me bij een bezoek aan haar appartement in Amsterdam trots op de Bijbel in haar omvangrijke boekenkast te wijzen.

Er gebeurt zoveel in zo’n korte tijd, vervolg ik. De reusachtige bosbranden in de Amazone, Siberië en Australië, de vele aardbevingen, de stormen, de enorme sprinkhanenplaag in Afrika, een ziekte die de mensheid teistert, kamp Moria, ‘eigen land eerst’-retoriek, de snelheid waarmee valse geruchten en onbetrouwbare berichten zich verspreiden, het zijn allemaal tekenen – zo staat in de Bijbel en in de Koran – die wijzen op een naderende wederkomst. En anders maakt de klimaatcrisis er wel een einde aan.

‘O, maar we gaan eraan,’ zegt Marte vreemd opgewekt en resoluut. ‘Op sociale media circuleert een meme met de tekst “Climate change should have hired corona’s publicist”. Voor dit virus wordt al het beleid omgegooid, terwijl een veel erger en dodelijker gevaar in de vorm van de klimaatcrisis wordt genegeerd. Blijkbaar moet een crisis heel acuut en intens zijn om ons te laten handelen. En dan is corona een milde vorm.’

Marte haalt het boek The Uninhabitable Earth van David Wallace-Wells aan, waarin in het hoofdstuk ‘The Pandemic Disaster’ wordt beschreven welke virussen en ziektes die opgeslagen liggen in de permafrost en poolkappen door wetenschappers zijn ontdekt. ‘Sommige ziektes zijn al tweeëndertig miljoen jaar oud. We hebben geen enkel idee wat ze doen of wat voor virussen dat zijn.’

Daar zijn bij wijze van spreken dus nog dinosaurussen aan doodgegaan, concludeer ik.

‘In vergelijking met de ziektes die nu uit de smeltende gletsjers vrijkomen is corona nog kinderspel. Zo weten onderzoekers dat de pest in de Russische permafrost ligt opgeslagen. Als die smelt komt de Zwarte Dood dus terug.’

Wat een rooskleurig toekomstperspectief!

‘We gaan allemaal dood op korte termijn, denk ik, maar laten we elkaar toch vooral goed blijven vasthouden – op anderhalve meter afstand!’

Duidelijk. Een mens hoeft niet langer gelovig te zijn om in het eind der tijden te geloven. Ik dacht dat ik een doemprediker was, merk ik op.

‘Ik ben best fatalistisch. Of nou, ik kan het fatalistisch noemen, of realistisch. Maar als er met betrekking tot klimaat en duurzaamheid niet veel sneller grote stappen worden gezet, dan redden we het niet. Overigens denk ik niet echt dat wij allemaal doodgaan, dat zei ik net even heel bot. Maar de kwaliteit van leven zoals we die nu – zelfs in tijden van corona – kennen, ligt waarschijnlijk nog steeds aanzienlijk hoger dan we in de toekomst kunnen verwachten. Dat geldt zeker ook voor ons in Nederland. We denken altijd: we hebben dijken, check!’ Marte tekent een fictief vinkje in de lucht. ‘Maar dat is een schijnveiligheid. Wat moeten we met dijken in een wereld zonder frisse lucht, waar rivieren overstromen maar het watertekort groeit, millennia oude ziektes rondwaren, we geplaagd worden door overbevolking, de grond vol stikstof zit en we iedere dag een creditcard aan microplastics naar binnen werken? De mens gaat aan zichzelf ten onder, maar laten we elkaar toch vooral vasthouden alsjeblieft.’

Ze staart even mismoedig voor zich uit. Dan richt ze haar blik weer op de camera. ‘De samenleving kende al een enorme social distance. We kijken elkaar al lang niet meer aan. Ons gezicht is standaard half bedekt door een mobiel. Iedereen is zo met zichzelf en virtuele zichtbaarheid bezig. De crisis vergroot de eenzaamheid, het is een snelkookpan die ons een blik geeft op de samenleving van over tien of twintig jaar. Misschien dwingt het ons om eindelijk dichterbij te komen en elkaar echt aan te kijken, juist nu.’

Terug naar de horizon van de dag. Nu reizen lastig is probeert Marte bewust verbinding te maken met de grote buitenwereld, juist ook over de grens. Een van de manieren waarop ze dat doet is door brieven te schrijven. Toen de semi-intelligente lockdown inging, plaatste ze een oproep op Instagram. ‘Vanuit de hele wereld meldden drieëndertig personen zich aan. Ze hoefden alleen maar te zeggen “ik wil” en een onderwerp aan te dragen.’

Marte kreeg reacties vanuit alle windstreken, van Italië en Rusland tot de Verenigde Staten, Brazilië en Indonesië. De onderwerpen varieerden sterk. ‘Mijn perspectief op tijd. Iets kleins dat een glimlach op mijn gezicht veroorzaakt en een warm gevoel in mijn hart geeft. Iemand vroeg mij om een liefdesbrief te schrijven aan haar man met bindingsangst. Een ander wilde poëzie uitwisselen in onze eigen taal om zo te leren van elkaar.’

Was je verrast door sommige vragen?

‘Sommige mensen volgden me al langere tijd op Instagram en vroegen hoe het is om model te zijn, dat vind ik dan minder interessant. Het grappigste vond ik dat iemand vroeg naar zijn eigen hobby’s: “boeken, wielrennen, voetbal en voedsel” schreef hij.’ Marte lacht.

‘Ik weet niets over wielrennen of voetbal, over boeken wel iets, maar toch. Ik word geprikkeld om goed na te denken over zo’n brief. Uiteindelijk schreef ik dat ik hoopte dat hij als kind een fiets kreeg, een hele mooie gouden, en dat hij daar dan mee naar school fietste en zo gelukkig was en dat daar zijn passie voor fietsen is begonnen.’

Marte schrijft de brieven op een oude typemachine. Een halfjaar later correspondeert ze nog steeds. Met sommige respondenten heeft ze al twee of drie brieven uitgewisseld.

Bij het typen staat ze regelmatig op om een rondje door de kamer te lopen terwijl ze haar vingers masseert. ‘Ik stop dan even omdat mijn handen pijn doen. Ondertussen rijpt de brief. Ik probeer helemaal in die vertraging te stappen. Het schrijven van een brief is anders dan even mailen. E-mails zijn vaak te vluchtig. Ik kan niet echt nadenken via mails. Ze bevatten meestal een mededeling en zijn niets anders dan zenden-zenden-zenden. Deze briefwisseling is een echt schrijfproces.’

Waarom een briefwisseling met iemand van over de grens?

‘Ik geloof in verbondenheid op mondiaal niveau, of nou ja,’ corrigeert Marte zichzelf, ‘ik wil daar graag in geloven. Er is niets wat fysieke aanraking kan evenaren, maar ik kan dankzij mijn creativiteit wel verbinding tot stand brengen.’

Nu klink je toch weer lichtelijk optimistisch, merk ik hoopvol op.

‘Ik ga een beetje op en neer tussen fatalistisch doemdenken en niet meer geloven dat het met de wereld goedkomt en een lichte hoop dat dit dé kans is om het anders te doen. Maken we een nieuwe horizon?’

De bel gaat. Marte draait de laptop en verdwijnt uit beeld. Enkele minuten later komt ze verheugd terug.

‘Zo lief! Een vriendin stond met eten voor de deur! We hadden met een groep vrienden voor vanavond een etentje gepland, maar door de aangescherpte regels gaat dat niet door. Dus heeft ze als verrassing voor iedereen gekookt! Dit bedoel ik nou met elkaar vasthouden.’ En met een voldane zucht stapt ze weer in bad.

Van Limburg naar Libanon – Petra Stienen

‘In vrijwel iedere religie en cultuur heeft het getal veertig een mystieke en heilige betekenis. Denk aan de veertig dagen van Jezus in de woestijn, het veertig dagen vasten in de katholieke kerk, of de Arabische arbaïen van veertig dagen rouw, of veertig dagen hechting tussen moeder en kind na de geboorte van een baby. Ik heb mijn eigen periode van veertig dagen gebruikt om op allerlei manieren naar mijn innerlijke stem te luisteren.’

Oud-diplomaat, Arabist, publicist, auteur van vier boeken waaronder het meeste recente Vergroot je charisma (samen geschreven met Maximiliaan Winkelhuis), strategisch adviseur voor overheidsinstanties, ngo’s en kunstinstellingen en – ook niet onbelangrijk – senator voor de Eerste Kamer voor d66 Petra Stienen straalt. Ze heeft net haar eerste veertig dagen van quarantaine achter de rug. Ze was in geen decennia zo lang achtereen thuis.

De innerlijke woestijntocht in haar eigen appartement in Den Haag heeft indruk op haar gemaakt.

Opeens werden de grootste vanzelfsprekendheden kleine wonderen, zoals haar eerste wandeling buiten haar eigen buurt. ‘Ik ben al jaren gewend om de hele wereld rond te reizen en nooit langer dan vijf, uiterlijk zes dagen achter elkaar in mijn eigen bed te slapen. De eerste voorzichtige stap naar de grote buitenwereld was heel bijzonder. Op weg naar de Eerste Kamer heb ik vanuit mijn huis bewust de natuurroute genomen via het Haagse Bos en het Malieveld. Alles was knisperend groen. Het gaf me het gevoel dat,’ – de fervent publiek spreker die vaak beeldende metaforen gebruikt, zoekt even naar woorden – ‘nou ja, een wedergeboorte wil ik het niet noemen,’ zegt ze aarzelend, ‘dat ik veertig dagen in een cocon had gezeten en er nu als vlinder uit kwam.’

Petra bezag de wereld met andere ogen. ‘Ik waardeerde de wandeling die ik normaal iedere dinsdag naar de Eerste Kamer maak meer dan ooit. Geen seconde was vanzelfsprekend.’ De aankomst op het Binnenhof werd zonder dat ze het doorhad vastgelegd. Collega-senator Joris Backer maakte een snapshot. ‘De vreugde spat van de foto af! Wacht, ik laat het je zien.’

Op mijn scherm zie ik hoe ze haar telefoon pakt, nog geen seconde later trilt de mijne. Ik open WhatsApp. Een afbeelding van Petra met een gelukzalige glimlach. Ze ziet eruit alsof ze uit een wekenlange yogaretraite komt. Overigens legde ook een sgp-senator haar komst vast. ‘Altijd leuk wanneer een sgp’er een vrouw in de politiek fotografeert,’ zegt Petra met een stalen gezicht. Ze hoeft verder geen woord te zeggen. Ik schater.

‘Het was een goede dag,’ vervolgt ze opgewekt en hoorbaar opgelucht. ‘Er werden vier noodwetten met betrekking tot de economie en de banenmarkt behandeld. Ik was bij de voorbereidingen van de d66-fractie betrokken. Daardoor had ik weer een gevoel van betekenis. Normaal ben ik op allerlei terreinen maatschappelijk actief. Het was echt even zoeken hoe en op welke manier daar vanuit huis een vertaalslag aan te geven.’

Tijdens haar eerste wandeling zag Petra op een stoep de boodschap we kunnen het niet alleen. ‘Ik houd nooit zo van zinnen als “we kunnen het niet alleen”. Ik kan niet zoveel met dat “niet” en “alleen”. Ik zeg liever: “We kunnen het samen.”’

Zelf ervoer ze tijdens haar arbaïen de kracht van ‘het samen’. Ze was drieënhalve week behoorlijk ziek. covid-19, vermoedde de huisarts direct. De pandemie was net uitgebroken en zoals de meeste potentiële besmettingsgevallen kreeg ze het simpele devies om thuis te blijven en werd ze niet getest. De naweeën waren nog lang voelbaar. ‘Dan dacht ik dat ik toch echt beter was, maar was ik na een virtuele meeting toch weer uitgeteld. Het had ook invloed op mijn kortetermijngeheugen. Corona is echt geen grapje.’

In de tussentijd vingen haar buren haar op. ‘Ik voelde me niet alleen, maar juist sterk omringd. Mijn buren deden de boodschappen voor me. Ik kreeg allemaal bloemen en lieve kaartjes. Ik ervoer heel veel waardering en liefde.’

Daarvoor moest Petra wel een ongemakkelijke hobbel over. ‘Als deze situatie me één ding heeft geleerd, dan was het wel om de ander om hulp te vragen.’

Ik kan me voorstellen dat dit een grote stap voor je moet zijn geweest, merk ik voorzichtig op. Petra maakt op mij altijd een sterke, doelgerichte en beheerste indruk.

‘Om hulp vragen is voor veel mensen niet eenvoudig,’ antwoordt ze diplomatiek. Dan lichtelijk schoorvoetend: ‘Dat geldt ook voor mij. Dat ik mijn buren met kleine kinderen om hulp moest vragen, terwijl ik wist hoe lastig hun situatie was, vond ik aanvankelijk ongemakkelijk. Daarbij ging het ook nog eens om wensen die best intiem zijn. Boodschappen zijn onthullend, hoor! Denk aan mijn veganistische dropjes omdat ik geen gelatine wil eten.’

Wat een statement, reageer ik lichtelijk geamuseerd, me voor het eerst bewust van een klein generatieverschil. De gemiddelde millennial gooit z’n gehamsterde bergen wc-papier ongegeneerd op Instagram.

Petra en ik hebben al ruim negen jaar een bijzondere vriendschap, een sterke broeder-zusterband. Op 11 februari 2011, de dag dat de Egyptische dictator Hosni Moebarak het veld moest ruimen, waren we beiden tafelgast in Pauw & Witteman. Het was niet de eerste keer dat ik Petra ontmoette. Dat was tijdens haar gastcollege aan de Universiteit Leiden, waar ik destijds politicologie studeerde. Achteraf bezien was het een van de meest memorabele colleges uit mijn studietijd. Zittend op de eerste rij hing ik aan haar lippen. We maakten als vanzelf oogcontact en zochten elkaar na afloop op. Er was een wederzijdse nieuwsgierigheid die nooit is verdwenen.

Sinds de val van de grote farao met z’n kunstig geverfde zwarte haren hebben we lief en leed met elkaar gedeeld, van de grote geopolitieke tragedies tot de gracieuze bewegingen van het hart. Af en toe stuur ik Petra een zogeheten ‘Mocast’ – een audiobericht dat regelmatig de lengte van een gemiddelde podcast overstijgt. Petra stuurt mij dan vaak een veel kortere en bondigere ‘Pecast’ terug. Hoe de communicatie ook verloopt en waar we ook zijn – Petra en ik ontmoeten elkaar met evenveel gemak in onze respectievelijke woonplaatsen Amsterdam en Den Haag als in de stad waar alles begint en eindigt: Caïro – het voelt altijd alsof we het gesprek direct weer oppakken. Maar nu neemt onze vriendschap een nieuwe vlucht, of beter gezegd: een duik in het diepe. We bellen, appen en delen onze politieke en persoonlijke reflecties vrijwel dagelijks.

Petra komt op vele plaatsen thuis. Met grote vanzelfsprekendheid beweegt ze van haar geboortegrond Limburg naar een land als Libanon en trekt vaak mooie parallellen met de zangerigheid van de taal, tot het liefhebben over de grenzen van God, geloof en gemeenschap heen.

Nu zit ze voor het eerst al zes maanden vast in eigen land. Het geeft haar soms het gevoel opgesloten te zitten in The Truman Show. ‘Ik wacht ieder moment tot ik met het bootje tegen de grenzen van mijn stulp bots.’ Tegelijk ontdekt ze nieuwe vormen van verbondenheid op afstand, juist ook met haar vrienden in het door rampspoed geteisterde Libanon.

Petra: ‘Ik sprak onlangs een vriendin in Beiroet over de nasleep van de enorme explosie op 4 augustus en had het met haar over de impact van corona en de grote ramp. Libanon voelde even heel ver weg en tegelijk extreem dichtbij. We hebben als mensheid nu een wereldwijde, gedeelde ervaring die de groeiende ongelijkheid pijnlijk blootlegt. Bij eerdere epidemieën, zoals zika en ebola, bleef het voor velen een ver-van-mijn-bedshow. Dat was het zelfs toen in 2007 in Brabant q-koorts uitbrak en de rest van Nederland zich nauwelijks solidair toonde. Nu maakt de hele wereld hetzelfde mee, al verschillen de gevolgen.’

Als bestuurslid van Action for Hope, een organisatie die zich in het Midden-Oosten met cultuur in crisistijd bezighoudt, bezocht Petra veel vluchtelingenkampen. ‘Mensen leven er in zware omstandigheden die in niets met onze situatie te vergelijken zijn. Thuisblijven is een enorme luxe voor wie geen huis heeft. Handen wassen is een enorm privilege voor hen die geen toegang hebben tot een kraan die open en dicht kan worden gedraaid.’

Tegelijk ontmoette ze in de kampen een ‘kunstige’ levenslust. ‘Ik zag mensen muziek maken, elkaar verhalen vertellen of voortuintjes maken van olieblikken en lege flessen. In Nederland zie ik hetzelfde gebeuren. Kunst zit in de kleinste dingen. Ik had nooit planten op mijn balkon, omdat ik te weinig thuis was om ervoor te zorgen, maar nu heb ik hortensia’s, oleanders en jasmijn.’

Ze haalt de discussie aan over een filmpje van een ballerina van Het Nationale Ballet die danst door de lege straten van Amsterdam. ‘Mogen we dansen als mensen sterven, nog steeds in het ziekenhuis liggen of hun baan verliezen? Ik ken dit soort discussies uit Jordanië en Libanon. Mogen we muziek maken terwijl de bommen vallen? Mensen daar zeiden vaak: “Het geeft mij het gevoel van mens-zijn terug.” In Nederland zie ik nu dezelfde uiting van menselijkheid.’

Kunnen we het samen, of doen we het samen? vraag ik haar, terugdenkend aan de slogan op de stoep.

‘Durven we het samen? Of liever nog, willen we het samen?’ vraagt Petra kritisch. ‘En wie is dan die “we” en wat is dan het “samen”? Ik geloof dat een gevoel van collectieve inspanning van groot belang is. Begrijp me niet verkeerd,’ waarschuwt ze snel. ‘Ik heb in landen gewoond en door regio’s gereisd waar de balans tussen het individu en het collectief vaak naar het collectieve doorslaat. Dat heeft heel negatieve gevolgen voor mensen die anders zijn dan wat de culturele en religieuze normen voorschrijven. Maar solidariteit is hard nodig. Wat ik doe heeft immers invloed op jouw gezondheid. En wat jij doet heeft direct invloed op mijn welzijn.’

Het klinkt wat onwennig om termen als ‘het collectief’ en ‘solidariteit’ uit Petra’s mond te horen. Maar daar is de d66’er in haar weer aan het woord.

‘Ik vertrouw heel erg op de eigen kracht van mensen,’ vat ze een van de belangrijkste partijprincipes samen. ‘Maar ik vind ook dat de samenleving een gedeelde verantwoordelijkheid heeft voor individuen die deze kracht even niet hebben.’

Ze vervolgt: ‘We zouden kunnen leren van verschillende gebruiken en culturen. Denk aan de islamitische armenbelasting, zakat, die 3 procent van je inkomen behelst. Ik heb tijdens mijn werk in het Midden-Oosten en Noord-Afrika mensen gezien die superrijk waren en niets gaven en mensen die niets hadden maar nog steeds iets wisten te geven. Soms vroeg ik me echt af waar de ruimhartigheid vandaan kwam. Tijd kan trouwens ook een geschenk zijn. Dus wie veel tijd heeft, geeft 3 procent van zijn tijd. Wie veel geld heeft, draagt financieel 3 procent bij. Wie een groot netwerk heeft, stelt daar een deel van beschikbaar.’

Tegelijk worstelt de zelfverklaard sociaalliberaal zichtbaar met de precaire balans tussen individuele vrijheid en collectieve verantwoordelijkheid. De afgelopen maanden heb ik het ongemak bij haar met de vergaande noodverordeningen en overheidsmaatregelen zien groeien. ‘De gezondheidsafweging is nu allesbepalend. Maar individuele en burgerlijke vrijheden zouden dat ook moeten zijn. Mensen zijn sociale dieren. Aanraking is belangrijk. Denk aan alle ouderen die dementeren of een andere ziekte hebben en niet eens meer een arm om de schouders krijgen. Of de verliefde jongeren die afstand moeten houden. En wat te denken van de drie miljoen alleenwonenden in dit land?’ vraagt ze, daarmee ook doelend op zichzelf en mij.

‘Nabijheid is in de huidige maatregelen alleen mogelijk als iemand zich in een huishouden van meerdere personen bevindt. De grote vraag is: hoe houden we het leefbaar? Geestelijke gezondheid is evengoed essentieel. We moeten meer vragen stellen. Er wordt steeds verwezen naar de wetenschap, maar die is ook niet alwetend. We moeten accepteren dat onzekerheid een gegeven is, we fouten maken en we meer mogen en moeten vertrouwen op ieders eigen verantwoordelijkheid, ook in keuzes over nabijheid en intimiteit.’

We halen allebei even koffie uit onze eigen keuken en proosten met onze mokken voor het scherm. Het gesprek wordt vervolgd met een ander heet hangijzer: gender en inclusie. Petra hield op haar middelbare school voor het vak Duits haar spreekbeurt over de beeldvorming van vrouwen in reclames, omdat de klas de docent een seksist vond. Haar feministische interesse (en strijdlust) is nooit opgehouden. Haar afstudeerscriptie ging over literatuur van Saoedische vrouwen. In 1991 deed ze in Jeruzalem, Ramallah en Gaza onderzoek naar de rol van vrouwen in de Palestijnse onafhankelijkheidsstrijd. Ze werkte in Egypte, Syrië, Libanon en Jordanië met organisaties die het belang van gender en vrouwenrechten hoog op de politieke agenda willen krijgen.

‘Alle vrouwen die ik in die jaren sprak zeiden: “Als wij benadrukken dat wij aan tafel willen meepraten en dat onze behoeften en belangen in de beslissingen moeten worden meegenomen omdat we andere inzichten hebben, een andere sociaal-economische positie, wij bij mannen thuiszitten die zo gefrustreerd zijn dat ze ons slaan, reageren de machthebbers altijd met dezelfde woorden: “Nu niet.”

Op Internationale Vrouwendag, nog geen maand na de val van Moebarak, demonstreerde een groep vrouwen op het Tahrirplein voor meer vrouwenrechten. Ze werden op sociale media door mede-activisten en collega’s afgemaakt. “Hoe durven jullie in deze tijden van onze glorieuze revolutie het plein te pakken voor vrouwenzaken? Nu niet,” viel er overal te horen. Feminisme wordt een first world problem bevonden, iets uit het Westen.’

Maar zelfs in het Westen lijkt een eeuwig ‘nu niet’-denken te bestaan, waarbij gendervraagstukken als secundaire of tertiaire hobby in vredestijd worden beschouwd, in plaats van dat ze aan de basis liggen van besluitvorming in crisistijd.

‘Volgens mij bestaat er een groot misverstand,’ vervolgt Petra. ‘Namelijk dat gendergelijkheid alleen over vrouwenrechten gaat. Maar dat klopt niet. Het gaat om de gelijkwaardigheid en machtsbalans tussen mensen. Hoe raakt een crisis aan verschillende groepen, of in dit geval de verschillende genders? We zien in deze crisis dat vrouwen én aan de frontlinie staan als arts, verpleger of onderwijzer én in veel gevallen thuis ook nog eens de zorg op zich moeten nemen.’

Onwillekeurig denk ik aan de analyse van de onderzoeksredactie van Consultancy.nl die vaststelde dat van de negen miljoen werkenden in Nederland ongeveer 3,2 miljoen mensen tot de groep van door de overheid aangemerkte ‘cruciale beroepen’ behoren. Van deze 3,2 miljoen mensen met cruciale beroepen is twee miljoen vrouw. Dat komt neer op 62,5 procent van het totaal aantal personen met een zogeheten cruciaal beroep. Kijken we uitsluitend naar de zorg, dan ligt het percentage nog hoger. 72 procent van de werknemers in de zorg is vrouw en zelfs 85 procent van de verpleegkundigen. Tegelijk besteden vrouwen gemiddeld anderhalf keer meer tijd aan onbetaalde zorg dan mannen, zelfs zonder kinderen die opeens maandenlang thuis onderwijs moesten ontvangen.

Petra deelde in quarantaine online het ene na het andere artikel, essay of boek over de ongelijke man-vrouwverhouding. Het werd haar door een kleine maar luide groep internettrollen niet in dank afgenomen. Het ‘nu niet’ is anno 2020 ook in Nederland springlevend.

Opeens wijst ze op een schilderij achter haar aan de muur. ‘Dit doek heeft de Syrische kunstenaar Ahmad Moualla in 2000 gemaakt in opdracht van het Internationaal Comité van het Rode Kruis voor de tentoonstelling Women Facing War. De afbeelding is een beetje diffuus. De gedaante zou zowel een man, een vrouw als een kind kunnen zijn. Het symboliseert voor mij de vraag hoe wij als mens een crisis dragen. Als degene die ons door de crisis sleept een persoon is die alleen maar omringd wordt door mannen die op hem lijken en net zo denken als hij, dan bestaat er geen pluriformiteit in het creëren van oplossingen.’

Ze haalt het boek Invisible Women van Caroline Criado Perez aan. ‘Ze laat zien dat bij alles in onze samenleving, van design tot onderzoek, de man – en dan ook nog heel vaak de witte, heteroseksuele cisgender well-abled man – de standaard is. Denk bijvoorbeeld in het geval van covid-19 aan de ppe, of Personal Protection Equipment. Deze beschermingsmaterialen – zoals mondkapjes en handschoenen – zijn naar wit-mannelijke afmetingen gemaakt. Een small is voor veel vrouwen nog te groot. Of je hebt een mondkapje dat niet perfect op het vrouwelijke gezicht aansluit en daardoor wondjes veroorzaakt. En wie denkt aan het comfort van een persoon die een beschermingspak draagt maar tegelijk ongesteld is?’

Ze vervolgt: ‘Als uit cijfers van het cbs blijkt dat maar 27 procent van de werkende vrouwen fulltime werkt, tegenover 73 procent van de mannen, dan betekent dit dat de inkomensachteruitgang voor veel vrouwen harder aankomt. Deze crisis is niet genderneutraal. Ook het feit dat meer mannen patiënt zijn, geeft aan dat gender wel degelijk een factor van belang is. En laten we niet vergeten dat er een genetische component is die bepaalde etnische groepen gevoeliger voor corona maakt.’

Automatisch denk ik aan de beelden van het crisisteam van de regering. Mannen, mannen, mannen. De koning steekt ons een hart onder de riem, Rutte speecht erop los, Hugo de Jong licht van alles toe, de mannelijke kopstukken van het rivm geven voorlichting. Witte mannen vertellen de samenleving, juist ook vrouwen, wat er moet gebeuren.

‘En als je daar een vraag over stelt,’ zegt Petra, ‘en dat doe ik dus wel, krijg ik nog steeds de reactie: “Nu even niet.” Ik voel wat dat betreft een sterke verwantschap met mijn vriendinnen in het Midden-Oosten.’

In het voorjaar van 2020 schreef Petra voor de Parlementaire Assemblee van de Raad van Europa het rapport The gender dimension of foreign policy. Ze liet zich inspireren door het feministische buitenlandse beleid van de Zweedse vicepremier en minister van Buitenlandse Zaken Margot Wallström. In 2014 stelde de politicus dat zolang 49,59 procent van de wereldbevolking – namelijk vrouwen1 – stelselmatig minder toegang heeft tot onderwijs, gezondheidszorg, de arbeidsmarkt, politieke participatie en maatschappelijke representatie, het buitenlands beleid primair gericht moet zijn op deze groep omhoogtillen om zodoende de hele mensheid te verheffen.

‘Wallström werd destijds enorm uitgelachen – niet in het minst in eigen kring. Daarbij haalde ze de woede van Saoedi-Arabië op de hals, zoals valt te zien in de documentaire The Feminister (2018). Ze is een typisch geval van “first they ignore you, then they laugh at you, then they fight you, then you win”,’ citeert Petra de quote die vaak aan Gandhi wordt toegeschreven. ‘Ruim zes jaar later hebben Canada, Frankrijk, Mexico, Spanje, Nederland (zij het in in zekere mate), IJsland, Finland en Albanië een of andere manier gevonden om gender als specifieke focus in het buitenlands beleid op te nemen. Dit moet echter ook op nationaal niveau gebeuren.’

Dat laatste mag gezegd, in de nieuwste Gender Gap Index van het World Economic Forum uit 2020 kelderde Nederland opnieuw flink in de ranglijst, met elf plaatsen dit keer. Nederland staat als het om kapitaalbezit, inkomensgelijkheid, politieke representatie, vrouwen aan de top, veiligheid en gezondheidszorg gaat, op een schamele achtendertigste plek. Daarmee bungelt het land onder onder andere IJsland (1), Nicaragua (5), Spanje (8), Rwanda (9), Letland (11), Namibië (12), Costa Rica (13), Albanië (20), Colombia (22), Moldavië (23), Trinidad en Tobago (24), Mexico (25) en ja ook België (27), Wit-Rusland (29), Argentinië (30), Cuba (31) en Burundi (32).

Overigens vindt Petra vrouwelijk leiderschap niet het enige antwoord. ‘Sommigen roepen bij Jacinda Ardern of Angela Merkel “vrouwen doen het beter!” Dat vind ik te kort door de bocht. Uiteindelijk draait het om inclusief leiderschap dat voorbij de man-vrouwverhouding gaat. Wie zit er aan tafel? Laat je zorgpersoneel, kunstenaars, maar ook bijvoorbeeld wajong’ers aanschuiven?’

Op verzoek van het Parlementaire Assemblee van de Raad van Europa schreef ze samen met haar team ook hierover een rapport, getiteld Upholding human rights in times of crisis and pandemic, gender, equality and non-discrimination. Petra is in dit rapport kritisch op de one size fits all-aanpak van de lidstaten van de Raad van Europa, waaronder Nederland. ‘Die aanpak is in het begin begrijpelijk bij een dergelijke crisissituatie. Maar deze crisis is groter dan een gezondheidscrisis, het is ook een sociaaleconomische crisis die de ongelijkheden in de samenleving heeft blootgelegd en daar de schijnwerpers op zet.

Degenen die de lockdown en andere veiligheidsmaatregelen nemen blijven heel erg door een rietje naar de samenleving kijken,’ zegt de politicus die niet meer van blinde vlekken wil spreken nu ze recentelijk ontdekt heeft dat ook die uitdrukking een ableism2 is. Studies tonen aan dat iedere crisis verschillende groepen anders raakt. Dat bewustzijn en de noodzakelijke diversiteit en gelaagdheid had de overheid mee moeten nemen in haar maatregelen en in de stemmen aan tafel.’

Dat laatste is ook een kwestie van lef.

‘Durf en kun je als politicus maatregelen nemen die voor mensen gelden die niet op je lijken, maar waar wel de behoeftes en noden van worden gezien?’ vraagt Petra hardop.

Dat andere mensen aan tafel inderdaad tot andere gesprekken leidt, bleek uit een virtueel rondetafelgesprek op 20 april 2020 met vrouwelijke leiders uit de hele wereld onder auspiciën van de directeur van vn Vrouwen. Onder de sprekers waren bijvoorbeeld de IJslandse premier, de Ethiopische president, de gendergelijkheidscommissaris van de eu en vertegenwoordigers uit het maatschappelijke middenveld. De vraag was hoe de weg uit deze coronacrisis eruit zou kunnen zien. ‘Er werden door deze vrouwen heel andere vragen gesteld,’ vertelt Petra. ‘Eigenlijk kwam het neer op vier onderwerpen.’ Ze telt mee op haar vingers. ‘Wil een herstelplan ten eerste genderinclusief zijn, dan moet het gezondheidssysteem onder de loep worden genomen en bekeken worden hoe dat voor mannen en vrouwen verschillend uitpakt. Ten tweede is er een analyse nodig van de ongelijke economische impact van deze crisis, wat andere dataverzameling vereist. Ten derde is er het gendergerelateerd geweld, de terreur achter de voordeur, dat in een dergelijke crisis enorm toeneemt. En tot slot een onderwerp dat mij als oud-diplomate zeer na aan het hart gaat: wat betekent deze crisis voor landen waar al een conflict heerst? Wat is de impact op landen waar covid-19 nog niet echt voet aan de grond heeft gekregen, maar waar het gezondheidssysteem na ebola en zika al fragiel is? Wat betekent het voor minderjarige vluchtelingen in de kampen op de Griekse eilanden? De grenzen zijn weliswaar grotendeels dicht, maar laten we de grenzen in onze geest alsjeblieft openhouden. “We kunnen het samen” houdt niet op bij de dijken van Nederland.’

Terug naar het Haagse Bos. Na maanden van virtuele afstand zien we elkaar voor het eerst weer in levenden lijve en lopen we door Petra’s favoriete stukje Haagse groen. De wandeling is inderdaad sprookjesachtig. Een vertrouwde schoonheid van een wereld bezien door nieuwe ogen.

Ben je deze tijd eigenlijk meer met God of spiritualiteit bezig? vraag ik haar.

‘Dat ben ik altijd,’ antwoordt ze terwijl ze verrukt naar nestelende zwanen wijst. ‘Als ik door het bos loop, voelt het alsof ik in een kathedraal ben.’

Kinderen rennen lachend rond.

‘Als ik in deze spannende tijd stil word, hoor ik de goddelijke stem in die stilte. Als ik ’s ochtends in het bos loop, voel ik de sereniteit van het licht. Ik neem ook meer tijd voor reflectie aan het begin van de dag. Het ritueel van het gebed heeft de moderne mens met yoga en meditatie vervangen. Ook in die reflectie kom ik het goddelijke tegen.’

Petra haalt een oude herinnering op. ‘Toen ik zo’n acht, negen jaar oud was, ging ik naar de Bijbelclub in de kerk. Ik vroeg toen: “Waar is God?”, niet: “Wie is God?” De juf antwoordde: “God is in alles, in jou, in de bomen, in de dieren.” Die waarheid voel ik nu. God is in alles. Ik sta hier en kijk naar de kinderen, zie een meisje in een oranje shirt op witte gympjes langsfietsen en denk: God zit ook in haar, net als in jou en mij. Dat is wat ons bindt.’

1 Volgens cijfers van de Wereldbank zijn er 60 miljoen mannen meer dan vrouwen. In 2013 was 49,59 procent vrouw. In 2010 stond het aantal vrouwen op 49,61 procent en in 2000 op 49,64 procent. Er is sprake van een trend, in 1963 was het percentage vrouwen 49,92 procent. Het aantal landen waarin de hoeveelheid mannen de hoeveelheid vrouwen overtreft is 76. In 119 landen is het andersom. De wereldwijde ongelijke man-vrouwverhouding is grotendeels een gevolg van geboorteregulering en eenkindpolitiek in China en India. In Nederland vormen vrouwen juist de meerderheid met 50,47 procent. In deze cijfers worden transgender personen die met hun bij geboorte toegewezen gender leven, non-binaire personen en/of mensen met een derde geslacht niet meegerekend.

2 Ableism is een Engelse term die verwijst naar aannames, vooroordelen en discriminatie van mensen met een fysieke uitdaging. Dit kan variëren van uitsluiting van personen met een fysieke uitdaging op de arbeidsmarkt tot de aanname dat iedere persoon met een fysieke uitdaging ‘genezen’ zou willen worden. In de context van taal wordt deze term gebruikt voor uitdrukkingen of woorden die in negatieve zin refereren aan personen met of kenmerken van een fysieke uitdaging. Denk hierbij bijvoorbeeld aan uitdrukkingen als ‘doe niet zo spastisch’, ‘de organisatie lijdt aan tunnelvisie’, ‘ik heb last van blinde vlekken’, ‘dove kwartel’, ‘blinde mol’ of ‘stotter niet zo’.

Met vinyl de vooroordelen te lijf – Moataz Rageb

‘Ik heb een zondagskindje!’ roept Moataz Rageb verheugd.

‘Allahu akbar (God is groter), de Heer is waarlijk opgestaan,’ plaag ik mijn islamitische vriend.

‘Yomna heet ze,’ verzucht de kersverse vader verliefd op zijn allereerste kind.

Heet hét, Moataz, je weet niet welk gender het daadwerkelijk heeft, corrigeer ik hem. De apetrotse vader kijkt beschaamd.

‘Ja, oké, je hebt gelijk, habibi,’ reageert Moataz politiek correct terwijl hij onverminderd blijft glunderen.

Ik besluit het onderwerp te laten rusten. Ik ben al lang blij dat hij niet aan een gender reveal party heeft gedaan. Het is één ding om een kind op basis van externe geslachtskenmerken een gender op te leggen. Het is iets anders om dit zelfs op basis van een echo al wereldkundig te maken en dat gender met alle toeters en bellen invulling te geven.

Dj en UvA-medewerker Moataz is een van mijn weinige mannelijke, cisgender, heteroseksuele vrienden. Ik vind het moeilijk om te integreren in de heteroseksuele mannenwereld. De vriendschappen zijn meestal geforceerd oppervlakkig en de gesprekken geestdodend saai. O wee als er eens over gevoelens wordt gepraat, of enige vorm van onzekerheid naar boven komt, of een echt gesprek wordt gevoerd over seks voorbij het opschepperige geneuzel over ‘lekker neuken’ en ‘f*ck, ze is geil’. Altijd maar weer dat gehang of doelloos rondjes rijden. Eten, roken, drinken, een beetje naar de meisjes kijken of verveeld naar schermen staren – ik vind er geen zak aan.

Slechts af en toe word ik verrast door een onverwachts interessant gesprek over politiek, gefilosofeer over het leven of een plotselinge uitbarsting van maatschappelijk engagement – al wil voor mij niets de diepgang en intimiteit van een vrouwenvriendschap evenaren. Als ik al iets aan het leven als vrouw mis, dan is het wel om onderdeel te mogen zijn van een zogeheten sisterhood.

Mijn vriend Moataz is een aangename druppel in de dorre, van iedere vorm van affectie beroofde, emotieloze woestijn der mannelijkheid. Als Egyptische bloedbroeders vonden we al snel veel raakvlakken in onze passie voor het land van de grote farao’s, de liefde voor Egyptische muziek én onze adoratie van de vrouw – in de vorm van feministische bewondering welteverstaan.

‘Het was zo bewonderenswaardig om de vechtlust van Iris te zien,’ zegt Moataz, duidelijk onder de indruk van zijn vrouw. ‘Het was zeer emotioneel om het proces van een geboorte te mogen aanschouwen. Ik dacht dat ik alles wel een keer had ervaren, maar tijdens de geboorte had ik opeens het gevoel dat ik nog nooit iets had meegemaakt. Het is echt een wonder om te zien hoe een nieuw leven ter wereld komt, en dat allemaal uit een vrouw! Wow. Ik was al feminist, maar nu zeker. Alles wat ik tot nu toe aan arbeid heb verricht valt in het niets bij een bevalling.’

Bevallen in tijden van corona blijkt nog een hele uitdaging. Het is eind september en het virus laait in de Randstad op. Ook Moataz blijkt besmet. Gelukkig was hij net klachtenvrij verklaard voor de bevalling. Zijn vrouw moest echter nog tien dagen in quarantaine. Voor de zekerheid werd het stel in een afgesloten bevallingskamer met een dubbele deur gezet. ‘Het medisch personeel droeg blauwe pakken, mondkapjes, spanbrillen, mutsjes en handschoenen. Daardoor werd de bevalling bemoeilijkt. Voor zo’n zware uitdaging moet er wel een soort vertrouwensband zijn, maar dat werd door al die veiligheidsmaatregelen lastig. Soms wisten we niet of de personen die binnenkwamen nieuw waren of al langs waren geweest. Het voelde alsof we in een laboratorium zaten. Maar het zorgpersoneel deed hun werk uitstekend,’ benadrukt Moataz. ‘En we begrijpen natuurlijk dat ze voorzorgsmaatregelen moesten nemen.’

Overigens bleek de uitkomst van de coronatest van Iris na afloop negatief.

Toen de crisis net uitgebroken was oogde Moataz ietwat nerveus. Vader worden is al spannend, maar de crisis zorgde voor ongezonde spanning. Ondertussen is hij opgelucht dat het kindje er toch is, crisis of niet.

‘We hebben nog steeds geen idee waar het met de wereld heen gaat en in wat voor samenleving de kleine verzeild zal raken. Maar ik zie ook voordelen,’ lacht hij. ‘Nu ik voortdurend thuiswerk kan ik veel tijd met mijn gezin doorbrengen. Wat dat betreft heb elk nadeel z’n voordeel,’ zegt hij op z’n cruijffiaans. ‘Ik ben druk met het verzorgen van de kleine. We leren veel van de kraamzorg. Het leven was door corona al tot een kleine bubbel teruggebracht, maar nu bestaat onze wereld echt uit enkele tientallen vierkante meters.’

Naast de zorg voor zijn kindje draagt Moataz ook verantwoordelijkheid voor een andere generatie; namelijk die van de studenten op de Universiteit van Amsterdam. Als projectleider bij het Student Impact Centre ondersteunt hij bètastudenten bij het maken van een maatschappelijke vertaalslag met hun opgedane kennis. Zo worden studenten aan middelbare scholieren gekoppeld die uit gezinnen met een lagere sociaaleconomische positie komen om hun gratis huiswerkbegeleiding te geven. ‘Het doel is om studenten zo veel mogelijk in betekenisvolle extracurriculaire activiteiten te ondersteunen door budgetten vrij te maken, trainingen te geven en een netwerk beschikbaar te stellen. De coronacrisis heeft dit alles echter een stuk lastiger gemaakt. Zeker omdat veel leerlingen uit beeld zijn geraakt. Slechts een deel van de ondersteuning kon worden opgevangen door individuele begeleiding via Zoom. De verhalen zijn best schrijnend. Sommige leerlingen hebben niet eens een bureau om thuis huiswerk aan te kunnen maken.’

Ook de studenten zelf staan voor een grote uitdaging. In het najaar zijn de middelbare scholen grotendeels weer open, maar op het moment van schrijven volgen vrijwel alle studenten in het hoger onderwijs virtueel college. ‘Op de universiteit wordt heel beperkt fysiek gebruikgemaakt van de ruimtes. Slechts een beperkt aantal mensen mag de collegezalen in, omdat de anderhalve meter afstand moet worden gewaarborgd.’

Moataz verricht al zijn werkzaamheden online. ‘Ik voel me bij vlagen een “zoombie” door al dat zoomen. Ik ben blij als af en toe het scherm bevriest en ik even mijn ogen kan sluiten, al luister ik dan nog wel mee, hoor!’ haast hij zich te zeggen.

Het online studeren is vooral voor nieuwe studenten een enorme uitdaging. Geen introductieweek. Geen eerste kennismaking met medestudenten. Geen bruisend studentenleven. Ik denk terug aan mijn eigen studie aan de Universiteit Leiden en uc San Diego, alweer meer dan een decennium geleden. Doodeng vond ik het. Verwarrend ook. Ik had geen idee waar ik aan begon of hoe alles werkte. Ik zal mijn eerste studiedag in Leiden nooit vergeten. Ik zat naast een tweeënzeventigjarige gepensioneerde man die bachelors spaarde. Hij had er al tien. Ik was zeventien jaar oud en kende niemand die aan de universiteit had gestudeerd.

Moataz had exact hetzelfde toen hij aan zijn studie begon. ‘Ik was totaal overdonderd.’

We gingen allebei als eerste in de familie naar de universiteit. Mijn vaders studietijd in Caïro viel moeilijk met dat vreemde Leidse bolwerk te vergelijken. Mijn moeders studententijd aan de Evangelische Hogeschool evenmin.

‘De coronacrisis raakt heel erg aan het inclusiviteitsvraagstuk,’ merkt Moataz op. ‘Het is niet makkelijk om vanuit huis te studeren en op afstand wegwijs te worden. Laat staan als je de eerste in de familie bent.’

De afgelopen maanden heeft de universiteit hard gewerkt aan een app die studenten middels informatieve filmpjes en een virtuele tour op weg moet helpen.

Moataz: ‘Voor die eerste generatie studenten hebben we een virtuele summer school georganiseerd om ze wegwijs te maken, maar ook te empoweren. We deelden ervaringen en lieten de studenten zien dat ze er niet alleen voor staan. De boodschap was: je bént de universiteit. Jij mag aangeven welke vragen je hebt, waar op moet worden gelet en welke stof meer aandacht nodig heeft. Je bent onderdeel van het leerproces, niet alleen consument.’

Het klinkt wellicht vanzelfsprekend, maar voor een generatie die voor het eerst voorzichtig z’n muis over de digitale drempel beweegt is een dergelijke uitnodiging en ondersteuning broodnodig. Daar waar sommige studenten een universitaire studie als een vanzelfsprekendheid beschouwen waar alles in de opvoeding naartoe werkt, missen veel van deze studenten dezelfde ontspannen – zo niet brutale – houding.

De UvA heeft niet bepaald een goede reputatie als het om diversiteit en inclusie gaat, merk ik op.

‘Dan hebben we het natuurlijk over een paar jaar geleden,’ reageert Moataz loyaal aan zijn geliefde universiteit. ‘Er zijn sindsdien heel wat initiatieven van start gegaan. Er wordt hard gewerkt om de representatie van de stad binnen de muren te halen.’

Hij verwijst naar een nieuw akkoord dat in de nasleep van Black Lives Matter door alle hogeronderwijsinstellingen van Amsterdam is getekend waarin wordt beloofd meer werk te maken van diversiteit en inclusie. Dat laatste is hard nodig. De UvA is een wit bolwerk.

Moataz heeft ondertussen een duidelijk doel voor ogen. ‘Ik hoop op de universiteit een beter klimaat te creëren zodat studenten niet alleen een succesvolle maar ook een prettige studietijd hebben.’ Als gymnasiast in Amsterdam-Zuid heeft Moataz ervaren hoe moeilijk het is om als persoon van kleur in een witte klas te zitten. ‘In het eerste jaar werd ik zo gepest dat ik bleef zitten en vervolgens naar een meer gemengde school ben gegaan. Toen ik sociologie studeerde, besefte ik pas echt dat het zittenblijven niet alleen het gevolg was van mijn eigen studieprestaties, maar ook voortkwam uit een gebrek aan sociale inbedding. Dus besloot ik als student bij te dragen aan dat thuisgevoel.’

Moataz begon te lobbyen en samen met andere studenten van Amsterdam United, een studentenvereniging voor studenten met uiteenlopende identiteiten en achtergronden, activiteiten en initiatieven te organiseren.

‘Als ik ergens aan begin wil ik ook dat het tot wasdom komt. Daarom ben ik na mijn studie aan de UvA als medewerker aan de slag gegaan. Ik wil niet de volgende individuele student met een migratieachtergrond zijn die excelleert, maar een goede structuur voor de toekomstige generatie creëren zodat een migratieachtergrond er uiteindelijk niet meer toe doet. Het hoort niet zo te zijn dat biculturele studenten zich niet thuis voelen op een universiteit. Het kán anders.’

Moataz verwijst naar initiatieven als ‘Diversity Talks’ die de uitsluitingsmechanismen op en tussen middelbare scholen en universiteiten proberen te doorbreken. Of de studiegroep Women in the Faculty die een einde probeert te maken aan de mythe dat bèta-onderwijs alleen voor mannen is. Moataz ziet zijn rol vooral als ondersteunend. Hij brengt mensen en organisaties bij elkaar, helpt hen aan de juiste podia en fondsen en faciliteert waar hij kan.

Moataz is betrokken bij het welzijn van anderen, zo ook dat van mij. Hij was het die me op 1 maart tijdens een lunch in een Turks restaurant op Plein ’40/’45 in Amsterdam Nieuw-West plotseling ernstig aankeek en waarschuwde voor de naderende coronacrisis. ‘We hebben geen idee hoe groot dit gaat zijn,’ zei hij nadrukkelijk. ‘De grenzen gaan dicht. Het openbare leven komt stil te liggen. Alle vliegtuigen blijven aan de grond. De beurskoersen gaan kelderen. De huizenprijzen gaan omlaag. En er gaan heel veel mensen ziek worden, ernstig ziek.’

Hij adviseerde me voorzorgsmaatregelen te nemen.

Ik weet nog precies hoe ik daar zat. Een halfbakken vegetarische hamburger in de hand. Mijn maag draaide zich een beetje om. Vanwege die hamburger ja, maar vooral vanwege zijn gitzwarte boodschap. Tegelijkertijd fluisterde een innerlijke stem dat Moataz zomaar eens gelijk kon hebben. Twee weken later waren al mijn optredens en evenementen geannuleerd.

Het meest van al mis ik het dansen. Mijn laatste echte feestje was op de swingende muziek van Disco Arabesquo – de muzikale onderneming van Moataz annex dj Disco Arabesquo. Juist voor de uitbraak van de coronacrisis zat zijn nachtelijke carrière als dj in de lift. Zijn feestjes, waarop een mengeling van oldskool Arabische disco, funk, soul en jazz uit de jaren ’60 tot ’90 wordt gedraaid in Café Mezrab in Amsterdam, zijn standaard uitverkocht. Hij verzorgde een guest mix voor bbc-radio en vloog op en neer naar Jordanië, Egypte en Marokko om op dakterrassen een funky Arabisch dansfeestje neer te zetten. Nu fietst hij door Amsterdam met hippe zelfontworpen roze stoffen tasjes met de bekende Rolling Stones-achtige afbeelding van een mond met daarin een weergave van de locatie van de verschillende Arabische (keel)klanken en verkoopt oude zeldzame cassettes en andere merchandise via zijn webshop.

‘Ik probeer me meer te focussen op alles wat ik online kan doen. Ik draai af en toe via Instagram Stories, plaats posts van toffe cassettes, platen en filmposters’ – Moataz heeft een enorme collectie – ‘en duik nieuwe nummers op uit mijn collectie van honderden platen en cassettes. Ik ben blij dat ik thuis omringd ben met muziek en nog steeds niet alles heb gehoord. Daarnaast krijg ik veel reacties op mijn posts, die houden mijn liefde voor muziek levend.’

Maar de dj mist het draaien wel, juist vanuit de verbindende functie. ‘Nu we niet de stress van ons af kunnen dansen, merk ik nog sterker wat voor helende functie dansen heeft.’

Moataz ziet op creatief vlak wel veel gebeuren in dj-land. ‘Veel muziek wordt gratis beschikbaar gesteld, zeldzame tracks worden geüpload en nieuw werk wordt gepresenteerd.’

Evengoed is de nood hoog. Jij hebt een vaste baan, merk ik op.

‘Klopt,’ zegt Moataz dankbaar. ‘Het dwingt veel andere dj’s om nog creatiever te zijn.’

Ik denk aan alle dj’s die in de weekenden livestreamen en via Tikkie om een donatie vragen. Slim natuurlijk, maar ook een zware kluif voor dj’s met een minder groot gevolg. En dat met z’n drieën dansen in de woonkamer? Tja. Het is niet hetzelfde als Disco Arabesquo-feestjes waarbij je lach weerkaatst in de plassen zweet op de vloer.

Denk je dat onze manier van feesten en uitgaan blijvend zal veranderen? vraag ik.

‘Als de anderhalvemetersamenleving voorlopig blijft, dan zal dat wel moeten. Ik zie al voor me hoe op een soort Tomorrowland iedereen op een reusachtig veld op anderhalve meter afstand in een cirkel moet staan. Of dat iedereen in een doorzichtige plastic bal zit en alleen maar tegen elkaar aan kan stuiteren. Eigenlijk wel een mooi idee,’ grapt hij.

Leuk, maar ook treurig.

‘Absoluut. Want de manier van verbinding maken is anders.’

Verbinding. Ik voel opeens een steek.

‘Ik mis Egypte meer dan ooit,’ verzucht ik over ons vaderland, dat ik gemiddeld vier keer per jaar bezoek, maar dit jaar slechts één keer – en dat was een enorm risico en privilege.

‘Vertel mij wat,’ reageert Moataz weemoedig.

Ik heb nog nooit zo’n heimwee gehad. Ik zie mezelf de hele tijd wandelen op de Qasr al-Nil-brug, of winkelen in de Talaat Harb-straat en shisha roken in de soek van Khan El-Khalili, fantaseer ik tegen beter weten in. Uit eigen ervaring weet ik dat het land verre van hetzelfde is. In grote delen van Egypte is een avondklok ingesteld. Veel plekken zijn afgesloten. En dan ben ik vanwege de overbevolking en het besmettingsrisico niet eens naar Caïro afgereisd. Reizen met een mondkapje in een overvolle, niet gedesinfecteerde trein in Nederland is tot daaraan toe, maar een stampvolle metro in stappen in een metropool met zo’n 22 tot 25 miljoen inwoners is toch iets anders.

‘Je heimwee komt voort uit nostalgie,’ merkt Moataz terecht op.

We zuchten beiden.

Dan lichten zijn ogen op. ‘Mijn ministukje Egypte zit in mijn oude cassettes.’ Hij pakt een stapel cassettes en houdt ze voor de camera.

‘Dit bandje van Mohamed Mounir is bijvoorbeeld een van mijn favoriete. Hij is echt de King of Pop van Egypte, zo wordt hij ook genoemd.’

Bij de aanblik van het overbekende gezicht van de artiest slaak ik direct kleine vreugdekreetjes.

‘Of ken je deze van Omar Khorshid? Hij is een van de coolste psychedelic gitaristen ter wereld. Helaas is hij veel te vroeg overleden.’ Moataz toont me nog wat bandjes. ‘Op deze manier voel ik me verbonden met Egypte en alles wat het land te bieden heeft.’

Vormde de muziek niet altijd al jouw band met Egypte? vraag ik hem.

‘Ik voel me zeker erg met Egypte verbonden dankzij de muziek,’ zegt Moataz, die in Amsterdam werd geboren maar drie jaar in Caïro op de basisschool zat. ‘Maar mijn familie, vrienden en sociale contacten spelen ook een rol.’

Opeens komt Moataz meer tot leven. Hij is duidelijk bij zijn grootste passie en favoriete gespreksonderwerp beland. ‘Ik heb een enorme waardering voor Egypte en de Arabische cultuur. Toen ik jong was had ik niet door hoe creatief en divers de regio is. Ze wordt zo vaak als monocultuur weggezet en teruggebracht tot the big legends, zoals de Egyptische nachtegaal Oum Kalthoum, het Egyptische equivalent van Frank Sinatra, Abdel Halim Hafez en de Egyptisch-Syrische grootheid Farid al-Atrash. Zij waren niet alleen heel belangrijk voor de Arabische muziektraditie, maar behoren ook tot de grootste artiesten uit de moderne geschiedenis. Er zijn echter nog zoveel andere geweldige artiesten die altijd in de schaduw van de grote sterren hebben gestaan. En wat te denken van al die artiesten die nooit zijn doorgedrongen tot Europa? Zonde!’

Net zoals aan de UvA probeert Moataz ook met Disco Arabesquo een thuisgevoel voor iedereen te creëren.

‘Ik zocht naar een safe space waar ik mezelf kan zijn en zowel mijn Arabische als mijn westerse identiteit kan vieren. De muziek die ik draai is een fusion van die twee werelden. Soul. Jazz. Disco. Funk.’

Iedereen die het hoort vindt het fantastisch, zeg ik denkend aan zijn drukbezochte pre-coronafeestjes waar mensen van allerlei kleur, etniciteit en leeftijd losgaan.

‘Om zoveel verschillende mensen samen te brengen is heel bijzonder. Voor veel bezoekers is de muziek die ik draai een eyeopener. Ze vinden het fantastisch. Aan de ene kant is dat natuurlijk mooi, maar aan de andere kant ook treurig. Het zou algemeen bekend moeten zijn dat in de overwegend Arabischtalige wereld zoveel diversiteit aan muziek en creativiteit bestaat. De meeste mensen hebben echter een heel gekleurd beeld van de regio. De media schotelen ons zoveel eenzijdige, extreme en beangstigende beelden voor. De feestjes helpen mij om met mijn roots in contact te blijven zonder geconfronteerd te worden met vragen als “is het daar niet gevaarlijk?” Door simpelweg de rijke diversiteit aan muziek te presenteren zie ik de vooroordelen verdwijnen. Wat dat betreft heb ik met Disco Arabesquo een duidelijke missie. Ik wil mensen laten zien dat de wereld anders is dan ze denken.’

Mensen zijn angstig voor de islam. Mensen zijn angstig voor het Midden-Oosten en Noord-Afrika. Mensen zijn angstig voor Egyptische mannen, som ik op. Zelfs ik word regelmatig geconfronteerd met stereotypen over Egyptische mannen – en daarmee ook over mij.

Moataz knikt. ‘Mensen waren al bang, maar leven nu echt in angstige tijden. Hoe groter de omvang van deze crisis, hoe meer mensen uit angst handelen en uitsluitend aan zichzelf denken. Ik heb altijd gedacht dat de enige manier om landen te verenigen een buitenaardse invasie zou zijn. covid-19 is voor mijn gevoel zo’n soort invasie, die ons een beetje dichter bij elkaar had kunnen brengen. Veel hangt echter van de politieke reactie af. De meeste politici hebben teruggegrepen naar het landsbelang en de grenzen dichtgegooid. Hoe er met vluchtelingen wordt omgegaan is daarvan een duidelijk voorbeeld. De hardheid en de eigengereidheid lijken versterkt. Terwijl er toch een grensoverschrijdende oplossing gevonden zal moeten worden. Niet alleen voor corona, maar voor de mensheid.’

Moataz ziet hetzelfde blinde mechanisme van ieder voor zich ook op individueel niveau. ‘Kijk naar de artiesten en influencers die met hun online campagne #ikdoenietmeermee opriepen de coronamaatregelen aan de laars te lappen. Zo’n oproep is kortzichtig en individualistisch. Ik begrijp dat de situatie voor artiesten zwaar is en de kunst- en cultuursector heel hard wordt getroffen. Ik ben gezegend met mijn vaste baan. Het is begrijpelijk dat mensen protesteren tegen de besluitvorming van de overheid, maar tegelijk werkt dwarsliggen averechts. Uiteindelijk zullen de maatregelen daardoor alleen maar langer van kracht zijn, en het brengt levens in gevaar.’

Moataz weet waar hij het over heeft. Zijn vader, tante, oom, neef, nicht en hijzelf raakten besmet met het virus. ‘Corona heeft echt een reis door mijn familie gemaakt, waarbij sommigen ook zwaardere ziekteverschijnselen kregen. Een boodschap als #ikdoenietmeermee is dan moeilijk verteerbaar.’

Ondertussen bleef zijn hoogzwangere vrouw gelukkig kerngezond. ‘Ze is een super woman,’ lacht Moataz beschroomd. ‘De vraag is of ze het nu heeft gehad of immuun was.’

Ik denk aan mijn omgeving. Er is nauwelijks nog een vriend of vriendin die het virus niet heeft gehad. Ikzelf incluis. Maar zijn we daardoor nu veiliger? Of kan het virus nog twee keer zo hard terugslaan?

‘Voor nu weten we dat we er goed vanaf zijn gekomen,’ zegt Moataz.

Elhamdulillah (De dank is aan God), beaam ik.

‘Natuurlijk is het niet leuk om corona op te lopen,’ merkt hij droogjes op. ‘Maar het is fijner om het te hebben gehad dan het nog te moeten krijgen. In ieder geval weet ik nu hoe het is. En ergens hoop ik toch dat ik immuniteit heb opgebouwd, hoe onwaarschijnlijk ook.’

Is dit een les van Allah? Leven we in het eind der tijden?

Moataz begint een beetje ongemakkelijk te lachen. ‘Ya Mounir, ik zag deze vraag al aankomen!’

Dan na een aarzeling: ‘Ik denk dat het in ieder geval een les is van de mensheid voor de mensheid. Want het is een probleem dat is ontstaan door hoe we als mens met onze voeding, aarde en gezondheid omgaan, maar daarin ligt ook de oplossing. Wie weet kan hier een nieuwe vorm van samenleven uit voortkomen. Maar dan moeten we niet terug naar het oude normaal en zoeken naar oplossingen op het niveau van natiestaten. Wat dat betreft is deze crisis niet een nieuwe les van Allah, maar een les zoals alle andere lessen, die langs blijft komen tot we weten hoe op de juiste manier te reageren.’

Ik heb het gevoel dat de wederkomst van Christus eerder dichterbij dan verder weg is, zeg ik refererend aan de voorspellingen die in de Bijbel en de Koran vrij identiek zijn beschreven – inclusief de terugkeer van Jezus.

‘Die gedachte is ook door mijn hoofd gegaan,’ geeft Moataz lichtelijk beschroomd toe. ‘Er is een concentratie aan problemen die de aarde teistert. Al zouden al deze ontwikkelingen ook simpelweg een signaal van de aarde kunnen zijn die zegt: “Hé, jullie gaan niet lekker met me om.” We worden geconfronteerd met onze omgang met de planeet. En dan heb ik het niet alleen over corona, maar ook over de klimaatcrisis. Alles is met elkaar verbonden. Zoals wij nu verbonden blijken met mensen in een verre provincie in China, daar waar we eerst dachten dat we in totaal verschillende werelden leven.’

We zitten niet naast elkaar in de collegebanken en de dansvloer is leeg, maar het leven vindt zijn schoonheid terug in de ogen van een pasgeboren kind.

Wat heeft de geboorte van je dochter met je geloof gedaan? vraag ik.

‘Ik ben natuurlijk gewoon moslim en ik geloof,’ zegt Moataz. ‘De geboorte van mijn kindje was voor mij de bevestiging dat God bestaat. Als je in deze tijd dan zoekt naar een wonder is dit het wel.’

Een inclusieve energietransitie – Dina El Filali

‘De wereld verstedelijkt razendsnel. Steden hebben de grootste en meest concrete impact op het leefklimaat. Tegelijk vallen op urbaan niveau de snelste slagen in duurzaamheid en innovatie te maken. Ik wilde onderzoeken hoe we kwetsbaar gemaakte groepen toegang tot hulpbronnen kunnen geven (met name water en energie) en besloot aan de Technische Universiteit Delft (tuD) te gaan studeren. Tijdens mijn studie ontdekte ik echter dat de problemen rond die toegang een stuk complexer zijn dan ik dacht. Daarbij bleek de werk- en zienswijze aan deze universiteit niets voor mij. Leg dat thuis maar eens uit.’

Als uitblinker in Amsterdam Nieuw-West begon Dina El Filali – tot grote trots van haar omgeving – ruim tien jaar geleden aan de studie civiele techniek. De optimistische en levenslustige veranderingsdenker had grote aspiraties, maar ontdekte al snel dat ze zich in het starre – en wellicht ook achterhaalde – denken van het technische bolwerk niet thuis voelde en er haar levensmissie niet van de noodzakelijke invulling en inspiratie kon voorzien.

‘Het huidige reductionistische denken komt voort uit het modernisme. Daarin staat de didactische mens centraal die door het beantwoorden van empirische vraagstukken grip probeert te krijgen op de wereld. Dit denken resulteerde in kolonialisme, institutionalisering en rigide politieke en maatschappelijke structuren. Om daadwerkelijk toegang te geven aan minderbedeelden moeten onze systemen en onze zienswijze volledig op de kop.’

Maar met het omgooien van systemen waren de meeste ingenieurs aan de tuD niet bezig. ‘De focus lag vooral op natuurkundige wetten, het bouwen van gebouwen en constructies en minder op de systemen die de desbetreffende context beïnvloeden. Ook was er weinig ruimte om te filosoferen over de functie van een object. Ik stelde telkens vragen over de sociaaleconomische impact van het bouwen op een specifieke locatie of de gevolgen voor het milieu. Die vragen waren niet gewenst. Er werd mij door de studieadviseur aangeraden een ander pad te gaan bewandelen. Ik miste een holistische aanpak, interdisciplinariteit en sensitiviteit voor de bredere context. Ik had veel te veel vragen waarop ik geen antwoord kreeg.’

Dina besloot te vertrekken, al was dat mede vanwege haar omgeving geen eenvoudige keuze.

‘Iedereen uit mijn jeugd kende mij als dat meisje dat op het vwo natuur en techniek had gedaan en in Delft ging studeren. De tuD was een deel van mijn identiteit geworden. Ik ken ondertussen nog één andere Marokkaans-Nederlandse vrouw uit Nieuw-West die naar Delft is gegaan, maar dat is het dan. Het is nog steeds ongebruikelijk voor Marokkaans-Nederlandse vrouwen om aan een technische universiteit te studeren. Het was overigens al vrij uitzonderlijk dat ik op het vwo het profiel natuur en techniek koos. Niet zozeer voor mijzelf, want ik had altijd al een voorliefde voor exacte vakken, maar wel voor mijn omgeving.’

Dina werd aan alle kanten voor gek verklaard, maar verruilde evengoed de Randstad voor het voor haar onbekende landelijke Wageningen om er enkele jaren later als eerste Marokkaans-Nederlandse vrouw aan de Wageningen Universiteit af te studeren als urban environmental systems-ingenieur. In het oosten van het land kwam alles samen: de liefde voor God, de mens, de vrije geest, duurzaamheid, én haar droom om veerkrachtige steden te bouwen.

Ik ontmoette Dina voor het eerst in de zomer van 2015 bij het geven van een schrijfworkshop voor jong schrijftalent in Nieuw-West die mede door hen georganiseerd was. Stralend zat ze met haar zusje vooraan, terwijl moederlief op een stoel achter hen trots maar streng toekeek of haar dochters wel braaf de opdrachten uitvoerden.

Dina viel direct op. Ze is levendig. Lacht veel. Giechelt zelfs. Maar ze weet ook vlijmscherp de problematiek van deze tijd te ontleden. Ze laat woorden zingen, vertaalt ingewikkelde concepten in poëtische taal en verbindt spiritualiteit en zingeving als vanzelfsprekend aan de creatie van een veerkrachtige en duurzame stad.

In april 2018 kruisen onze paden elkaar opnieuw, ditmaal als kersverse leden van de Nieuw Amsterdam Raad van Pakhuis de Zwijger. We besluiten om met elkaar af te spreken en voeren lange, diepe gesprekken. Onze eerste gezamenlijke afspraak is een bezoek aan een internationale kerk. Als vanzelfsprekend gaat ze met me mee naar een Goede Vrijdag-dienst in de rai. Ontspannen begeeft ze zich tussen de duizenden jonge gelovigen. Zó ontspannen zelfs dat ze me bij de deur samen met het begroetingsteam in mijn eigen kerk welkom heet. Ik was iets te laat.

‘Episch,’ noemt ze de dienst vol audiovisueel materiaal, black gospel en moderne dans na afloop, om vervolgens in alle ernst te vragen of we lamsvlees kunnen eten. Ze is vegetariër, maar na al het praten over het ‘lam van God’ heeft ze zin in vlees.

Enigszins gechoqueerd, maar in staat de humor van haar plotselinge trek in lamsvlees in te zien, neem ik haar mee naar de wijk Bos en Lommer om in een Turks restaurant rond elf uur ’s avonds een schaal köfte van halal lamsvlees te bestellen.

Alles verandert, zo ook mijn ontluikende vriendschap met Dina die zich al snel ontwikkelt tot een innige broer-zusrelatie. Complexiteit blijkt een van haar favoriete termen, evenals chaos. Ze houdt van laatstgenoemde, ziet er de schoonheid en noodzaak van in. Veroordeling van frictie en ongemak is haar vreemd.

Ik ben de tel kwijt hoe vaak ze uitroept: ‘Ook dit mag je voelen, Mounir, het mag er allemaal zijn!’ terwijl ik haar weer eens verhit opbel om luid (en ongecensureerd) mijn frustraties over Nederland, het leven of de liefde te delen.

‘Ik word er gek van!’ schreeuw ik boos.

Waarop Dina luid lacht en zegt: ‘Ik weet het en toch is het mooi dat je dit voelt en het er nu allemaal uit komt.’

Ze is mijn quarantainebuddy op gepaste afstand. Terwijl onze sociale levens stilvallen, maken we wandelingen rond de Sloterplas en doorbreken ons isolement met veel gelach en scherpe bespiegelingen op de grote uitdagingen van deze tijd. Vaak gaan de gesprekken over de natuur die zichtbaar opgelucht ademhaalt in de schaduw van een onzichtbaar virus. Ik maak me grote zorgen om de aarde, het klimaat en het milieu. Dina spijkert me bij over de nieuwste ontwikkelingen op het gebied van duurzaamheid en onderwijst me in energieoplossingen zoals waterstof. Al pratend besef ik telkens weer hoe slecht ik als gewone burger op het gebied van duurzaamheid en innovatie geïnformeerd ben. Ook realiseer ik me hoe weinig zicht ik op het politieke en economische krachtenveld heb dat onze dagelijkse werkelijkheid creëert en welke alternatieven mogelijk zouden zijn als het publiek daar meer weet van had én toegang toe zou hebben.

Maar een duurzame transitie kunnen we alleen samen. Daarom wil Dina een brug naar burgers slaan om ze weerbaarder te maken voor de dreigende en tegelijk noodzakelijke veranderingen die gaan komen. Zo startte ze twee jaar geleden het ‘duurzaam inloopuur’ in New Metropolis in Amsterdam Nieuw-West waar eerste generatie Marokkaans-Nederlandse huismoeders tot creatievelingen met hun eigen start-ups of gebiedsontwikkelaars langs kunnen komen voor simpele huis-tuin-en-keukentips of input en advies voor concrete projecten.

‘Als urban environmental system-ingenieur aanschouw ik de stad als een ecosysteem met een eigen metabolisme. Ik houd me bezig met de vraag hoe we de stad zodanig kunnen vormgeven dat datgene wat aan hulpbronnen binnenkomt – energie, water, nutriënten, materialen – zo efficiënt mogelijk gebruikt wordt, zodat er minimaal verlies optreedt of afval ontstaat en de kringloop sluit.’

Je hebt het dus over wat een rechtgeaarde calvinist het tegengaan van spilzucht zou noemen?

‘Het tegengaan van verspilling inderdaad, maar ook het efficiënter benutten van wat er in de stad aan hulpbronnen is, inclusief afval en rioolwater.’

Je ijvert dus voor een circulaire stad? probeer ik mijn kersverse kennis toe te passen. Zodat hulpbronnen niet verloren gaan maar opnieuw worden ingezet?

‘Energie kun je niet helemaal circulair krijgen,’ corrigeert Dina me direct. ‘Zo kun je warmte nooit volledig opvangen. Maar in principe streef ik inderdaad naar een circulaire keten. Zo’n keten begint bij de productie van hulpbronnen en hoe die vervolgens worden getransporteerd – halverwege opgeslagen, omdat bijvoorbeeld het net de druk niet aankan – dan naar de klant gaan en hoe die vervolgens optimaal kunnen worden hergebruikt of voor meerdere functies tegelijk kunnen worden ingezet.’

Het verbeteren van het metabolisme van een stad gaat soms letterlijk over menselijke spijsvertering. Dina geeft als voorbeeld de Amsterdam ArenA. In pre- en hopelijk post-coronatijden komen daar tienduizenden – voornamelijk mannelijke – supporters samen die enorm veel bier consumeren. Al dat graanrijke vocht werkt goed in op de blaas. ‘De nutriënten in voedsel en drank gaan vooralsnog verloren, terwijl er juist een steeds groter tekort aan bijvoorbeeld fosfaat is. Die nutriënten kunnen worden opgevangen door wc’s te installeren die urine van ontlasting scheiden zodat de fosfaten en nitraat – daar hebben we overigens in Nederland een extreem overschot aan door alle koeienmest,’ verzucht ze, ‘uit de urine en ontlasting worden onttrokken.’

Een dergelijk initiatief op Amsterdams niveau werd voor het eerst toegepast in de Heineken Music Hall, waar sinds 2016 de urinoirs verbonden zijn met een reusachtige tank met een inhoud van 13.000 liter. Wanneer de tank vol is wordt de riekende mannenpis naar de rioolwaterzuiveringsinstallatie in het Westelijk Havengebied gebracht, waar het fosfaat uit de urine wordt omgezet in struviet – een zeer vruchtbare mestsoort. Ook op het Lowlands-festival in 2019 werd met fosfaatopvang geëxperimenteerd.

Nog interessanter is het grootschalige project Waterschoon in de woonwijk Noorderhoek in het Friese Sneek. Het afvalwater van 232 nieuwbouwwoningen wordt daar aan de bron gescheiden, ingezameld en schoongemaakt in een kleine zuiveringsinstallatie in de wijk. Door het terugwinnen van warmte uit rioolwater realiseert men een besparing op de verwarming van huizen van 10 procent. Het produceren van biogas uit rioolwater betekent nog een extra besparing op de verwarming van 10 procent. Het waterverbruik van de huishoudens is met 25 tot 30 procent teruggebracht. Meer dan 90 procent van de schadelijke stoffen wordt uit het afvalwater gefilterd (en hergebruikt). Door energie uit het afvalwater te genereren vindt er minder co2-uitstoot plaats. Ten slotte wordt ook in dit project fosfaat gewonnen en omgezet in kunstmest.

Fosfaat is een belangrijke grondstof die in Europa steeds schaarser is. Alleen Finland kent nog één fosfaatmijn. Maar met slimmer gebruik van onze vochtige hulpbronnen kan iedere wc als kleine fosfaatmijn worden beschouwd.

‘Dat laatste kan makkelijk, zeker met mannenplas die urinoirs sowieso apart opvangen,’ vervolgt Dina.

Ze ziet mijn blik en lacht ongemakkelijk.

‘Sorry als je dit een beetje vies vindt!’

Ik denk dat de lezer dit geurige voorbeeld wel kan waarderen, stel ik haar gerust.

Het voelt gek om met Dina over pis te praten. Door haar fleurige jurkjes, kleine hakjes, kleurige sjaaltjes, schoudertasjes en Chanel-parfum die mij zelfs op anderhalve meter afstand in de neus kriebelt, vergeet ik soms dat ik met een ingenieur te maken heb die met beide benen stevig in de modder staat. Het wordt hoog tijd om het beeld van de technische beroepen voor eens en altijd bij te stellen.

We zitten in het Vondelpark. De eerste zweem van herfst hangt in de lucht. Enkele bladeren vallen van de bomen en dwarrelen neer op het gras. Ik kijk opeens met andere ogen naar de dorre bladeren op het natte groen. Ook zij bevatten voedingstoffen die – mits ze niet met een bladblazer worden weggeblazen – in nieuw leven voorzien.

Wat als we de energie van al die vallende bladeren op zouden kunnen vangen? vraag ik me opeens af. Ik kijk omhoog en zie een aantal stevige boomtakken zwiepen. Kunnen we bomen transformeren in miniwindmolens? Dat levert een stuk minder horizonvervuiling op. Ik kijk verder en zie een groep fietsers voorbijrijden. Stel dat we de stroom van iedere fiets op zouden vangen? Opeens lacht de wereld mij toe als één grote duurzame speeltuin.

‘Waar materie is, is energie,’ zegt Dina opgetogen, aangekomen bij haar favoriete onderwerp. Haar specialisme is duurzame transitie van energiesystemen. Ze kan geen genoeg van het onderwerp krijgen.

‘Energie is datgene waarmee we van A naar B bewegen en de dagelijkse dingen doen. We kunnen ons geen leven zonder energie voorstellen. Dan heb ik het niet eens over elektriciteit, maar ook over liefdesenergie’ – ze lacht ondeugend. ‘Zelfs onze lichamen zitten vol elektronen. Zolang er materie is, is er energie.’

Raakt energie op? vraag ik haar.

‘Energie gaat nooit verloren, dat is de wet van Newton,’ reageert ze ad rem.

En olie dan?

‘Bepaalde grondstoffen en hun toepassingen zijn eindig of kunnen tijdelijk niet beschikbaar zijn. Maar waarom heb je het over olie? Wie is überhaupt nog in zo’n vervuilende energiebron geïnteresseerd?’ Ze haalt haar neus op.

Nou, om olie strijdende landen bijvoorbeeld of een multinational met een schelp als logo, de Rotterdamse haven of benzineslurpende burgers die een auto als hoogste succesmaat zien, denk ik. Maar voor ik kan reageren is Dina al begonnen met een beknopt college over de geschiedenis van energie.

‘We moeten niet vergeten dat de mens millennia zonder fossiele brandstoffen heeft geleefd. Hout en steenkool werden gebruikt om ons mee te verwarmen of ons mee voort te bewegen, net zoals windkracht voor molens en zeilboten werd ingezet. Daarnaast werd er gebruikgemaakt van dieren zoals ezels en paarden, vandaar een term als paardenkracht. Een stad als Amsterdam is op de ruggen van sjouwers en dieren gebouwd. Toen fossiele brandstoffen in de twintigste eeuw werden ontdekt bleken zij heel energierijk. Bij verbranding van kleine hoeveelheden komt een hoge energiewaarde vrij. Dat maakte fossiele brandstoffen heel aantrekkelijk, tot duidelijk werd hoe vervuilend en schaars ze zijn. Fossiele brandstoffen raken op, maar energie raakt nooit op. Er zijn zoveel andere energiebronnen. Denk aan water, zon, wind of biomassa. Al is biomassa eigenlijk geen goed voorbeeld, omdat de energiewaarde heel laag ligt,’ haast ze zich te zeggen. ‘We zouden ook op kleinere schaal energie op kunnen wekken. Zoals grote stuwmeren en waterkrachtcentrales in landen als Noorwegen en Frankrijk veel stroom genereren, zo zou ook het regenwater dat van flats stroomt opgevangen kunnen worden om energie op te wekken. Met de energie die vrijkomt door verplaatsing van gewicht dat ontstaat wanneer een lift naar beneden gaat, zou diezelfde lift weer omhoog kunnen worden gestuurd. De warmte van datacentra en loeiende koelkasten in supermarkten zou huizen kunnen verwarmen. De beweging van hijskranen en heftrucks zou bouwplaatsen van stroom kunnen voorzien. Er kan tegenwoordig zelfs energie worden opgewekt uit planten! Wanneer een plant voedsel uit de grond haalt, vindt een elektronenoverdracht plaats die via sensoren kan worden omgezet in elektriciteit. Wij, wijzelf als mens zijn kleine energiecentrales! Al die mogelijkheden!’ zegt ze verrukt.

Al die gemiste kansen, denk ik somber terwijl Dina vrolijk verder vertelt over het concept van de car as power plant, een auto rijdend op waterstof als elektriciteitscentrale waarbij de opgeladen accu na afloop van de rit gebruikt kan worden als stroomaggregaat voor een woning.

‘Het is een typisch geval van het kip-en-eiverhaal,’ vervolgt ze. ‘Mensen willen pas op waterstof rijden wanneer er genoeg stations zijn, terwijl de zakelijke markt pas waterstof wil opwekken als er meer animo voor is. Er is een mismatch tussen vraag en aanbod, de markt is er niet klaar voor en de technologie nog niet efficiënt genoeg. Wanneer in steden echter meer emissievrije zones komen waar geen benzine- en dieselauto’s meer mogen rijden, worden bedrijven gedwongen op waterstofauto’s over te stappen. Elektrische auto’s kunnen niet genoeg kilometers maken en voor vrachtwagens zijn elektrische accu’s simpelweg niet krachtig genoeg. Daarbij zijn de accu’s van elektrische auto’s niet duurzaam,’ concludeert ze resoluut. ‘Ze bevatten veel te veel schaarse en schadelijke stoffen zoals lithium en kobalt en de elektriciteit voor al die auto’s wordt vaak niet groen opgewekt. Om de duurzaamheid van een product te achterhalen moet naar de hele levenscyclus worden gekeken, niet alleen naar het tijdelijke gebruik.’

Ze kijkt me opeens aan. ‘Vlak bij jouw nieuwe appartement in Amsterdam-Noord heeft Shell trouwens een waterstof-tankstation gebouwd,’ zegt ze vrolijk.

Dat klinkt licht ontvlambaar, zeg ik, niet helemaal gerustgesteld over de nieuwe technologie.

‘Het wordt wel veilig opgeslagen, hoor,’ zegt ze. ‘Iedereen die aan waterstof denkt ziet gelijk beelden van die zeppelin die in 1937 neerstortte. Maar die crash had met meer te maken dan de lichte ontvlambaarheid van waterstof.’

Terwijl Dina een hele uiteenzetting geeft over hoe de tank van waterstofauto’s wordt beveiligd om ontploffing te voorkomen begrijp ik wel waarom mensen het spannend vinden om op waterstof over te stappen. Evengoed wordt er in Duitsland en Denemarken al veel gebruik van waterstof gemaakt en zijn daar veel meer tankstations voor de duurzame autobestuurder.

‘Een collega moest laatst vanuit Veenendaal via Duitsland naar Groningen rijden omdat de waterstof in Arnhem op was,’ zegt Dina. In vrijwel alles wat met duurzaamheid en hernieuwbare energie te maken heeft, loopt Nederland hopeloos achter op de buurlanden.

De enige hoop voor ons kikkerland is de ambitieuze stad. Dina is betrokken bij Amsterdam Energieneutraal 2025. Een idealistisch plan waarbij het streven is onze hoofdstad samen met zes andere grote Europese steden in 2025 koploper wordt richting de transitie naar een energieneutrale stad. Concreet betekent dit dat alle energie die de stad gebruikt van hernieuwbare hulpbronnen afkomstig zal moeten zijn.

Gaat dat ooit lukken? vraag ik vertwijfeld.

‘Ik heb er een goed gevoel over,’ reageert Dina zelfverzekerd. ‘Ik doe namelijk mee.’ Ze lacht. ‘Maar even serieus; het wordt echt pittig. Voordeel is dat we door corona veel minder gebruikmaken van transport en vervoer. Daarnaast is het consumptiegedrag flink afgenomen. We kunnen dus enorme slagen maken om energieneutraal te worden. Dit virus roept grote vragen op over het leven dat we willen leven. Wat vinden we nu eigenlijk echt belangrijk?’

Amsterdam heeft toch niet zoveel ruimte voor eigen energieopwekking door zon en wind?

‘Er zijn toch hartstikke veel daken?’ kaatst Dina de bal terug. ‘Er wordt nu gekeken hoe het voor woningbouwcoöperaties en huiseigenaren aantrekkelijker kan zijn om zelf energie op te wekken. Ook logistieke bedrijven en kantoorpanden hebben enorme onbenutte daken. Het gebruik daarvan is een groot knelpunt in de energietransitie. Er is zoveel potentie die momenteel niet wordt gebruikt.’

Raak je niet enorm gefrustreerd over alle gemiste kansen? vraag ik.

Tot mijn verrassing vertrekt Dina geen spier.

‘De opschaling van kleinschalige energie-initiatieven is nu eenmaal ingewikkeld,’ zegt ze zakelijk. Ze steekt een complex verhaal af over de problemen met de opslag van seizoensgebonden energie, zoals wind (najaar/winter) en zon (lente/zomer) in waterstof.

‘Helaas is de opslagcapaciteit van waterstof nog te laag.’

Als mogelijk alternatief noemt de ingenieur compressed-air energy storage (caes) waarbij stroom in geperste lucht wordt opgeslagen. De laatste methode kan nu al op kleine schaal worden ingezet om duurzaam opgewekte energie in tijden van overschot (dus bijvoorbeeld met zonnepanelen opgewekte stroom tijdens de zomermaanden) op een later moment vrij te geven (zoals in de donkere wintermaanden). Bij grootschalige opslag treedt bij het persen van de lucht echter enorme verhitting op die leidt tot capaciteitsvermindering en reductie van de stroomkwaliteit.

Dina, ik begrijp dat de techniek nog in de kinderschoenen staat, zeg ik terwijl het me steeds meer begint te duizelen. Maar ondertussen bouwen we meer kolen- en kerncentrales, blijft het economisch systeem afhankelijk van olie, is nog steeds alles verpakt in plastic, is de lucht weer bevlekt met vliegtuigstrepen en eten we ons letterlijk dood aan vlees.

‘Ja, dat weet ik,’ reageert Dina koeltjes.

Ik kijk haar verbaasd aan. In al die jaren heb ik Dina nog nooit zo emotieloos zien praten. Enkele jaren geleden schreef ze in dichtvorm een boze aanklacht namens Moeder Aarde aan de mensheid en ook in een interview in De Groene Amsterdammer in 2018 toonde ze zich emotioneel over de staat van onze planeet. Maar Dina blijkt onopgemerkt te zijn veranderd.

‘We zijn een heel dichtbevolkt land, zonder stuwmeren die veel energie kunnen opwekken. We hebben één groot windmolenpark op zee. Je zou meer windmolens op zee kunnen aanleggen, maar dat heeft grote ecologische gevolgen. Volgens mij moeten we als samenleving ons erbij neerleggen dat we niet alles meer kunnen doen en we niet dezelfde functies van energie mogen blijven vragen,’ zegt ze politiek correct.

Duidelijk, Dina wil het niet over haar frustratie hebben.

Dan zal ik maar eerlijk zijn. Ik maak me heel veel zorgen over het klimaat, zeg ik schoorvoetend.

‘Oké.’

Jij niet?

‘Ik heb me er al lang bij neergelegd.’

Maar er zullen heel veel mensen doodgaan.

‘Ja, dat gaat ook zeker gebeuren. Gebeurt ook al. Er zullen ook steeds meer klimaatvluchtelingen zijn en wij als Westen moeten onze verantwoordelijkheid nemen.’

Ik merk dat mijn maag zich samentrekt. Maar voel je hier dan niets bij? probeer ik nog één keer.

‘Ik heb hier al zo vaak om gehuild, Mounir,’ zegt Dina opeens met zachte stem. ‘Ik ben boos geworden, woedend, gefrustreerd, somber ook. Ik ben voorbij alle woede, verdriet en wanhoop, this is on. Het gaat er nu om of we veerkrachtig genoeg zijn om met de gevolgen van de klimaatverandering om te gaan en onszelf hiertegen te wapenen.’

Alsof het gesprek al niet verontrustend genoeg was trekt de hemel plotseling onheilspellend dicht en begint het keihard te regenen. Ik besef dat ik nog helemaal niet zover ben om de klimaatcrisis te accepteren. Sterker nog, terwijl de regen door mijn dunne zomerjack sijpelt zit ik er middenin.

Je bent hard geworden, roep ik boven de stortbui uit.

‘Nee, ik heb geleerd om mijn strijd zorgvuldig te kiezen.’

Je bent nooit bij klimaatdemonstraties, merk ik bedremmeld op.

‘Ik vind ze heel belangrijk, maar dat is niet mijn strijd. Ik kan mijn energie niet overal aan besteden. Ik kan simpelweg niet alles tegelijk doen, dan loop ik leeg en dat is óók niet duurzaam,’ zegt de ingenieur die haar beroep omschrijft als het rangschikken van de elementen om tot een functie te komen, en diezelfde gedachte ook op haar agenda toepast.

‘Ik moet mijn energie bewaken,’ vervolgt Dina die aangeeft veel meer energie te krijgen door op het podium te staan, in haar duurzame inloopuur een-op-eengesprekken te voeren, in teamverband te werken aan Amsterdam Energieneutraal 2025 of de energietransitie naar waterstof in midden- en oost-Nederland te faciliteren. ‘Ik krijg geen energie van een klimaatmars. Zet mij maar tegenover iemand met een mandaat die naar mij luistert en er echt wat mee gaat doen.’

Ik denk dat mensen vooral aan die protesten deelnemen om het gevoel te hebben tenminste iets te doen, opper ik.

‘Maar we moeten niet onderschatten wat we zelf kunnen doen,’ zegt Dina resoluut. ‘Minder douchen, anders consumeren, anders reizen. Mensen moeten zichzelf vragen stellen over hoe ze willen wonen, werken, recreëren, reizen – en hoe dit duurzaam te doen. Van eieren eten van kippen met een duurzaam leven, tot vegan worden, kiezen voor de fiets of de trein en niet langer het vliegtuig en de auto pakken. Maar dit zijn wel duurdere keuzes. Daarom moeten dit soort alternatieven toegankelijker worden gemaakt. Mensen stellen te weinig vragen. Nemen dingen te veel voor wat het is.’

Opeens zie ik het vuur in haar ogen oplichten – evenals die zo (door mij) gewenste frustratie.

‘Je vraagt me telkens of ik gefrustreerd ben. Als ik ergens gefrustreerd over ben is het wel dat we elkaar veel te weinig vragen stellen en de wereld te veel voor lief nemen. De burger mag veel kritischer zijn, z’n kracht tonen en zich hardop uitspreken. Durf die mening te uiten en stel vragen. De wereld is niet wat ze is omdat ze is wat ze is. Onze voorouders hebben de systemen zo gemaakt en wij hebben de keuze die zo te laten of te veranderen.’

Welke vragen zouden we onszelf moeten stellen, vraag ik haar.

‘Waarom doen we wat we doen? Willen we welvaart of welzijn? Wat betekent kwaliteit van leven? Willen we zelfvoorzienend zijn? Willen we voort kunnen bestaan en een mooie toekomst voor onze kleinkinderen achterlaten? En waarom willen we dat? We stellen te weinig waaromvragen. We vinden het blijkbaar ongemakkelijk om dergelijke vragen te stellen, waarom?’

Welke vraag stel jij jezelf?

‘O, ik stel mezelf zoveel vragen! Maar als ik mezelf één vraag stel, dan is het wel hoe ik het meest kan bijdragen aan een mensheid die klaar is voor klimaatverandering. En dan gaat het niet om het aantal mensen dat ik bereik, maar het type mensen. Hoe ik die bijdrage het waardevolste kan leveren weet ik nog niet helemaal.’

Ze vervolgt: ‘Deze uitdaging is vet complex. De energietransitie kan niet worden aangegaan zonder te kijken naar de sociale ongelijkheid en toegang tot hulpbronnen. Toch is dat wat er gebeurt. Het is niet louter een kwestie van technologie, het is een politiek machtsspel op zowel mondiaal als nationaal en lokaal niveau, met tal van sociaaleconomische aspecten.’

Dina ijvert voor een inclusieve energietransitie en innovatieve duurzaamheid. Ze vertegenwoordigt groepen die zelden aan de gesprekstafel zitten, laat staan betrokken zijn bij de besluitvorming, maar wel de prijs van de klimaatcrisis betalen. Er bestaat zelfs een term voor: klimaatonrechtvaardigheid.

‘Als Europa duurzamer wordt maar de rest van de wereld blijft achter, dan gaan wij hier uiteindelijk ook ten onder. Wij zijn voor vrijwel alle grondstoffen afhankelijk van Afrika, Azië en Zuid-Amerika en gebruiken de landen daar als afzetmarkt. Dus Europa heeft een cruciale verantwoordelijkheid, van landbouw tot educatie en watervoorzieningen. Tegelijk moeten we naar de keten kijken. Wanneer wij als consument bij Albert Heijn een watermeloen kopen, moeten we ons bewust zijn van waar die vandaan komt. Bij mijn laatste supermarktbezoek was dat Zuid-Afrika. Dat is dus te ver. Zo’n vervuilend product ga ik niet kopen. Als heel veel mensen tegelijk zo’n beslissing nemen wordt de afhankelijkheidsrelatie doorbroken. We moeten enerzijds hulpbehoevende landen ondersteunen om lokaal te kunnen blijven produceren en anderzijds producten lokaal consumeren,’ vat ze haar betoog samen.

‘Ik ben in de afgelopen jaren tot het besef gekomen dat ik onderdeel ben van een netwerk en met iedere kleine stap een grote bijdrage kan leven. Daardoor ben ik minder boos en verdrietig.’ Ze is hoopvoller. ‘Ik had zo lang ideeën waar niemand naar wilde luisteren. Dat frustreerde me enorm. Gaandeweg kreeg ik door hoe ik mijn kwaliteiten in kan zetten en wordt er naar mij geluisterd.’

Dina’s vragen beperken zich niet alleen tot het menselijke, ze gaan ook over God.

Ze noemt zich moslim, in de letterlijke betekenis van het woord. ‘Voor mij is een moslim iemand die in vrede leeft met z’n omgeving en wil bijdragen aan een vredevol bestaan, zoals de vaste begroeting “isalemau aleikum” – vrede zij met u – luidt. Hoe een gelovige daar invulling aan geeft mag die zelf kiezen.’

Zelf bid je twee keer per dag en niet vijf, merk ik op.

‘Waarom vijf keer per dag? En wat zijn die vijf momenten? Sabah of fajr is het vroege ochtendgebed als een mens moeizaam wakker wordt, duhr is het gebed tijdens het heetste moment van de dag, haser is het vier uur cup-a-soup-moment, al maghreb is het vermoeide moment aan het eind van een werkdag als de zon ondergaat en isha als het duister en de verleiding nadert. Dit zijn de vijf momenten waarop de mens mogelijkerwijs zwak is. Dus zijn ze ingesteld om de mens aan te moedigen zich tot God te wenden om op die manier dicht bij zichzelf te blijven, in overeenstemming met God.’

Dus je zou ook kunnen bidden op die momenten dat je het zwakste bent, merk ik droogjes op. Daarom bid ik natuurlijk de hele dag door.

Dina lacht. ‘Ik heb ervoor gekozen tweemaal per dag te bidden, ’s ochtends om in te checken en ’s avonds om weer uit te checken.’

Dus je klokt iedere dag in bij je goddelijke baas? grap ik.

‘Voor mij is God geen goddelijke baas op afstand, maar de liefdesenergie in mij, die ik dan God noem en waarmee ik aan het begin en eind van iedere dag contact maak.’

‘Dat klinkt niet erg islamitisch,’ zeg ik.

‘Wat is islam?’ vraagt Dina met een lachje rond haar lippen. ‘Betekent het niet overgave? Betekent is-salam niet om in vrede te leven? Als ik kijk naar de letterlijke betekenis van het woord islam kom ik tot zo’n andere zienswijze dan in het algemeen geleerd of gedacht wordt.’

Ze schudt met haar hoofd. ‘Ach, mensen stellen zichzelf veel te weinig vragen. We komen vraagtekens tekort.’

Niet bijpraten, maar doorpraten – Martijn Kamphorst

‘Welke impact heeft de crisis op mijn broertje? De wereld vóór corona trotseerde hij al met verdovende middelen, dus wat moest hij in een wereld mét corona, waarin het sociale isolement nog groter is?’ vroeg Martijn Kamphorst zich in de eerste dagen van de semi-intelligente lockdown lichtelijk wanhopig af. ‘Het enige wat ik kon denken was: hij moet nu hulp hebben, snel, direct!’ Illustratief slaat hij met een vlakke hand op zijn handpalm.

Martijn had aan het begin van de coronacrisis geen tijd om stil te staan. De dag nadat het verbod op bijeenkomsten met meer dan honderd personen werd afgekondigd, bleek zijn jongste broertje geestelijk te zijn ingestort. ‘Die plotselinge coronacrisis voelde helemaal niet urgent. Alles stond in het teken van de zorg voor mijn broertje. Voordat we hem in de juiste zorginstelling wisten te krijgen liep hij nog een paar keer weg. Op een gegeven moment waren we hem zelfs kwijt. Uiteindelijk wisten we hem met hulp van de politie te vinden. Het was niet makkelijk om hem in een passende zorginstelling te krijgen, de bureaucratie is reusachtig, zijn klachten werden niet serieus genomen en hoe meer er vanwege de lockdown op slot ging, hoe moeilijker het werd. Het voelde als een race tegen de klok.’

De hulp kwam – net op tijd – en sloeg aan. Enkele maanden later woont zijn broertje zelfstandig en is hij zijn leven weer aan het oppakken. Maar niet iedereen heeft een familie die gezamenlijk de schouders eronder zet en verbeten tegen de bureaucratische molen vecht om gepaste hulp voor een alleenstaande, jonge twintiger te vinden.

‘Pas nadat mijn broertje was opgenomen begon ik te beseffen waar we als maatschappij eigenlijk in waren beland. In de tweede week van de eerste lockdown was ik hondsmoe.’

Hij zucht even, maar begint dan te glimlachen. ‘Ik deed wat iedereen deed: mijn tuinbankje op het balkon van kussens voorzien, een plankje in de keuken ophangen. Maar mijn vriend en ik hebben een klein en georganiseerd huishouden, dus zoveel viel er niet te doen. Er kon nog een muurtje worden gewit en toen zaten we elkaar toch weer aan te kijken van: wat nu? Op dat punt aangekomen begon ik na te denken over mijn rol buiten de voordeur,’ zo stelt mijn geliefde vriend en chef-redactie van Nederlands grootste queer-lifestylemagazine Winq.

Het was ongeveer in de derde week van de lockdown dat we met onze urenlange wandelingen begonnen. Eindeloos en vooral moeiteloos, zo voelden de gesprekken terwijl we voorzichtig ommetjes in de wijk maakten. Al snel liepen we steeds grotere rondjes en maakten we ook fietstochten. Hierdoor gingen we ‘niet bijpraten, maar doorpraten,’ zoals Martijn de lange gesprekken poëtisch verwoordt.

Martijn en ik kennen elkaar sinds onze kleutertijd, toen drie Amersfoortse gezinnen elkaar ontmoetten op een camping in de Pyreneeën in Zuid-Frankrijk. Zesentwintig jaar later wonen we beiden in Amsterdam en hebben we zoveel pieken en dalen in onze persoonlijke levens meegemaakt dat we als vanzelf ook deze crisis gezamenlijk het hoofd bieden. Martijn is mijn beste vriend en mijn broer. Hij is de enige man die ik als vanzelfsprekend op de mond kus, hardop zeg hoeveel ik van hem hou en met wie ik met liefde hand in hand loop. Dat we daardoor als een homoseksueel koppel worden gezien is wellicht een mooi statement, maar ook een tragisch gegeven van een heteronormatieve samenleving waarin iedere blijk van publieke affectie tussen mannen als homo-amoureus wordt afgedaan.

Op vakantie in Egypte in 2018 werd er heel anders op onze interactie gereageerd, zelfs al droegen we per abuis exact dezelfde strakke zwembroekjes. Wat dat betreft blijf ook ik een echte queer met een voorkeur voor wat net fout is, net te uitdagend en vooral héél sexy.

‘Aanvankelijk voelde ik me ontmoedigd door de nieuwsstroom. Al snel wist ik dat als ik om tien voor tien ’s avonds nog zat te lezen hoe de hele wereld naar de gallemiezen ging, ik slecht sliep en ook niet met een oplossing wakker werd. Dus besloot ik mijn nieuwsconsumptie te beperken tot de onderwerpen waarbij ik sneller kan handelen,’ zegt Martijn, die als zoon van een machinist niet rust voordat hij zijn scherpe zelfevaluatie en kritische maatschappelijke reflecties van een concrete en praktische vertaalslag heeft voorzien. Zo ook nu.

De grootste vraag die Martijn zichzelf tijdens de pandemie stelt is wat deze crisis betekent voor de queer gemeenschap in het algemeen en gemarginaliseerde en kwetsbaar gemaakte personen in het bijzonder. ‘Natuurlijk heeft de pandemie enorme gevolgen voor queer personen wereldwijd, maar ik richtte me vooral op Nederland. Wat kan ik voor deze groep doen als chef-redactie of gewoon als journalist en schrijver? Want zodra ik me op nog grotere thema’s focus, merk ik…’

… dat jij die wereldeconomie niet gaat redden, maak ik de zin grappend af.

‘Nee, en die kwetsbaar gemaakte groepen ook niet, maar ik kan wel een duit in het zakje doen,’ zegt hij bevlogen. ‘Niet dat ik pretendeer allerlei mensen een stem te geven, want dat klinkt als een messiascomplex. Ik bedoel dat ik een licht kan laten schijnen op die personen en gemeenschappen die vergeten of verkeerd begrepen worden. Ik probeer ook verbinding te blijven zoeken – want enerzijds zijn er initiatieven te over die hartverwarmend zijn en tegelijkertijd is er een groot gebrek aan solidariteit.’

Martijn haalt de Zuid-Koreaanse film Parasite (2019) aan, de internationale blockbuster die tot groot ongenoegen van de Amerikaanse president Trump als eerste niet-Engelstalige film een Oscar voor Best Picture won en tot extra ongenoegen van the Donald ook nog eens een vlijmscherpe kritiek op het kapitalistische systeem geeft. ‘In een memorabele scène, waarin de hoofdpersonen – een arme familie –, worden overvallen door een regenbui van vloedgolfproporties wordt getoond wat die regenbui met de samenleving doet die we in de film volgen. De rijke familie in een villa op een heuvel zit letterlijk hoog en droog en klaagt over een kampeeruitje dat in het water valt, terwijl het arme gezin, dat in een kelder woont, tevergeefs vecht om het huisraad te redden terwijl de stront uit de wc spuit.’

In de afgelopen maanden las en hoorde ik vaak de gevleugelde uitspraak ‘het virus discrimineert niet,’ merk ik op. Niets is minder waar. Corona is een virus dat bij uitstek discrimineert. Niet alleen zijn de medische gevolgen per leeftijdsgroep, fysieke gesteldheid en zelfs gender verschillend, ook lopen de sociaaleconomische en persoonlijke gevolgen enorm uiteen.

‘We zien in onze samenleving hetzelfde gebeuren als in die film,’ vervolgt Martijn. ‘De armere lagen van de bevolking worden anders geraakt dan de rijke. Als ik het zwart-wit uitdruk behoor ik tot de rijkere laag. Wie wordt er door deze crisis het hardst getroffen? Nou, ik niet. Toevalligerwijs begon deze crisis met een bittere pil voor mij op persoonlijk vlak, maar dat had verder niets te maken met het virus of mijn sociale positie,’ zegt hij droog.

‘Ik heb genoeg middelen om deze crisis uit te zingen, ik heb een lieve vriend met wie ik samenwoon, ik heb een vader, een stiefmoeder en broers om me heen, vrienden als jij om een gesprek mee te voeren. Kortom, een leven dat zich weet te voegen naar deze situatie.’

Martijn noemt zichzelf gezegend. ‘Dat ik afgelopen zomer geen festival kon bezoeken was vervelend, maar ook niet meer dan jammer. En dat ik thuis aan mijn één meter twintig brede eettafeltje moet werken, in plaats van lekker comfortabel op kantoor, soit. Al die kleine ongemakken waren binnen een mum van tijd een werkbare realiteit.’

Terwijl hij met zijn vingers op tafel tikt somt hij zijn maandenlange coronaroutine op. ‘Ik stond op, nam een douche, maakte een korte wandeling ter vervanging van mijn fietsrit naar kantoor, kroop vervolgens achter mijn laptop, richtte me op mijn werk, en tegen zes uur was het mooi geweest, dan nam ik ook geen nieuws meer tot me, maar ging ik koken en kon het moment van ontspanning beginnen.’

Eerlijkheid gebiedt te zeggen dat het mij nooit gelukt is een dergelijke routine op te bouwen.

Maar de chef-redactie let dan ook met reden scherp op zijn grenzen. Twee jaar geleden kreeg Martijn een zware burn-out.

De pijn van toen blijkt de preparatie voor nu. ‘De grootste les die ik door mijn burn-out leerde was dat ik ook zonder mijn werk Martijn ben. Dat ik een prima, gezellig en betekenisvol mens ben en in het leven van anderen kan zijn, ongeacht mijn beroep. Vroeger was mijn werk een copingmechanisme om te dealen met stress, verlies of welke vervelende omstandigheid dan ook.’

Arbeid was je bestaansrecht, concludeer ik.

‘Precies. Zodra ik niet kon werken, verdween de grond onder mijn voeten.’

Door het gedwongen thuiswerken en bankhangen hebben veel mensen het gevoel gekregen dat ze hun werk niet goed deden. Is dat een grote les voor onze samenleving, om onze identiteit meer te ontkoppelen van onze werkzaamheden, vraag ik Martijn.

‘Zeker, maar het vereist ook de juiste omstandigheden,’ benadrukt hij. ‘Ik heb een therapeut die ik altijd via een videoverbinding kan spreken. Die gesprekken worden vergoed – een deel gaat weliswaar af van het eigen risico, maar verder heb ik een zorgverzekering die de kosten dekt. Ik heb een sociaal netwerk,’ zegt hij.

‘Ik heb thuis geen kleine kinderen rondrennen die de hele dag “papa, papa, papa, lach eens om mijn grapje” roepen. Ik heb de luxe om, als ik dat zou willen, de hele dag op mijn luie reet te zitten en af en toe te koken. Maar daar word ik apathisch van. Toen ik besefte dat ik niet mijn werk ben, kon ik mijn werk veel beter voor anderen inzetten. Het klinkt als een cliché, maar het is wel waar. En dus was een van mijn eerste grote vragen na de uitbraak van covid-19: als ik in mijn vriendenkring of onder mijn lezers niet het grootste slachtoffer ben, wie dan wel?’

Is de hele queer gemeenschap niet de facto een kwetsbaar gemaakte groep in de samenleving, ook in Nederland? vraag ik, terugkomend op de notie van ongelijke posities.

Martijn aarzelt even. ‘Dat vind ik te sterk geformuleerd. Wel denk ik dat de lhbtiq-gemeenschap vanuit het gemarginaliseerd worden vooral geestelijk kwetsbaarder is,’ zegt hij voorzichtig. ‘Dat geldt ook voor de rijkere, witte homomannen, omdat ze een ander proces van zelfacceptatie door moeten dan heteromannen, zich soms al dan niet bewust tegen de norm afzetten en vaak worstelen met bewijsdrang – iets wat mij overigens ook niet vreemd is. Ze stellen zichzelf vaak vragen als: ben ik waardevol, doe ik ertoe, heb ik een belangrijke positie en gebruik ik die wel goed? Al stelt trouwens niet iedereen zichzelf die laatste vraag, was het maar zo’n feest.’

Martijns woorden doen me denken aan het boek The Velvet Rage van klinisch psycholoog Alan Downs, die de effecten van de geïnternaliseerde zelfafwijzing van veel homomannen pijnlijk hard beschrijft en uitlegt waar bijvoorbeeld het constante gejaag en de seksuele excessen binnen delen van de homogemeenschap vandaan komen.

‘We moeten oppassen om seksualiteit niet te beschimpen als iets slechts en homo’s weg te zetten als een op seks belust volkje dat niks van soa’s of corona wil horen. Tegelijkertijd is er een groep die zich inderdaad niet aan de regels houdt, de situatie onderschat of niemand kent die ernstig ziek is geworden of is doodgegaan aan corona en dus denkt: dit gaat niet over mij. Zo kan men het virus enorm verspreiden. Terwijl er zoveel andere dingen zijn die je kunt doen. Je kunt virtuele seksdates hebben, seksspeeltjes op afstand besturen of doen wat hetero’s doen; playing the long game, make them work for it. Probeer monogamie eens, je zou toch eens seks met je eigen vriendje moeten hebben, het is toch wat?’

We lachen allebei.

‘Mensen met veel wisselende seksuele contacten doen dat natuurlijk omdat het leuk is, maar ook uit eenzaamheid, een gebrek aan acceptatie of vanuit een hunkering naar bevestiging en erkenning. De gedwongen onthouding vanwege corona, waardoor bijvoorbeeld alle gay sauna’s en darkrooms zijn gesloten, bevat psychische lessen. Maar een verlangen naar wilde en losse seks kan niet worden opgelost door een dildo. Wanneer gaat zo’n darkroom weer open?’

Op het moment van schrijven in ieder geval nog niet.

‘Mensen worden gedwongen hun lichaam of dat van hun partner opnieuw te ontdekken. Ik prijs me gelukkig dat ik een vaste relatie heb en met mijn vriendje goede seks kan hebben, echt, ik ben er dankbaar voor.’

Een van de belangrijkste inzichten die Martijn opdeed, was hoe goed zijn relatie met zijn partner is.

‘We hebben ook weleens strijd, maar ik ben positief verrast door hoe goed we ons tot elkaar verhouden.’

Martijns verwondering en dankbaarheid zijn niet eens het gevolg van al de vrijgezellen die hij om zich heen ziet worstelen – zoals ik –, of de verhalen over ongelukkige relaties. ‘Ik meet mezelf vooral aan mijn eigen, jongere ik. Tien jaar geleden was ik erg op zoek naar méér, net zoals veel gay mannen in mijn omgeving. Wie was heter, geiler, interessanter, leuker en gespierder? Ik hield alle lijntjes open en durfde niet voor één persoon te gaan. Nu ben ik al blij als ik een ruzie heb die de dag erop pas wordt uitgepraat, omdat ik er niet meer voor kies gelijk alles op te moeten lossen. Doordat mijn vriend en ik dichter dan ooit op elkaars lip zitten, zijn we gedwongen om elk conflict uit te praten. Ik leer echter ook hem de ruimte te geven zelf tot inzicht te komen wanneer hij onredelijk heeft gehandeld. Vice versa gunt hij mij de ruimte mijn fouten in te zien. Daardoor haal ik nog meer geluk uit mijn relatie.’

Als jij als witte, cisgender, fysiek gezonde homoman niet tot de meest kwetsbaar gemaakte groep binnen de community behoort, wie dan wel? wil ik van Martijn weten.

‘Heb je even?’ vraagt hij. ‘Roze ouderen, en dan zeker degenen in een verpleeghuis die tussen mensen uit een generatie zitten die hen vaak niet begrijpt. Vluchtelingen ook, die vanwege hun seksuele of genderoriëntatie huis en haard hebben moeten verlaten en er in een asielzoekerscentrum alleen voor staan.’

Martijn vertelt hoe zelfs de spaarzame bijeenkomsten die speciaal voor queer vluchtelingen werden georganiseerd door de coronacrisis aan banden gelegd. ‘Vaak zijn die bijeenkomsten de enige en laatste levenslijn. Dus besloten belangenorganisaties over te schakelen op virtuele bijeenkomsten. Wat bleek: vluchtelingen verkeren letterlijk in een digitaal isolement. De wifi-bandbreedte in azc’s is niet toereikend voor videogesprekken.’

Het is niet de enige virtuele uitdaging in asielzoekerscentra. Zo maakte lgbt Asylum Support in september bekend dat het coa gay dating- en cruising-app Grindr in alle azc’s blokkeert. Porno is ook uit den boze. Blijkbaar mogen vluchtelingen in het tolerante Nederland geen vrije seks hebben, of überhaupt enige vorm van seksuele beleving – al lijkt er aan het Grindr-verbod ook een politiek motief ten grondslag te liggen. De (overwegend) heteroseksuele datingapp Tinder is namelijk wel gewoon in azc’s te gebruiken. De ind eist van lhbtiq-asielzoekers dat ze tijdens hun gehoren bewijs kunnen leveren van hun (seksuele) contacten met andere lhbtiq’s in Nederland. Door het verbod op Grindr wordt het leveren van dergelijk bewijs aanzienlijk bemoeilijkt.

Martijn vervolgt zijn lange lijst van kwetsbaar gemaakte groepen. ‘Transgender personen die wachten op zorg – die überhaupt al moesten wachten – maar wier behandelingen en operaties zijn uitgesteld. Mensen als mijn jongste broer, die daarnaast ook nog queer zijn en wellicht in de kast zitten. Deze mensen zullen niet in alle gevallen de juiste zorg of ondersteuning krijgen, maar thuis opgesloten zitten met gevoelens die niemand kent waardoor er meer risico is op suïcidale gedachten.’

Met laatstgenoemde thema is Martijn pijnlijk vertrouwd. Begin januari 2019 kreeg hij te maken met een onverwachtse, pijnlijke tragedie. Martijn verloor zijn moeder aan zelfdoding.

Het is begin september en een warme nazomerdag. We zitten aan het laatste vrije tafeltje op een bomvol terras in een levendige zijstraat in Amsterdam-Oost. De ober komt vervaarlijk dichtbij en hangt boven mijn gezicht. Eigenlijk zouden we samen naar de film gaan, maar door de coronamaatregelen en het beperkte aantal zitplaatsen zijn er nauwelijks kaartjes voor een filmhuis of bioscoop. Uiteindelijk weten we met veel moeite in een oud filmhuis aan de andere kant van de stad twee kaartjes te bemachtigen voor een late avondfilm. Eerst wat drinken dan maar. De stad bruist en popt flessen prosecco alsof het leven ons toelacht. Maar dat is niet voor iedereen het geval.

Op 10 mei 2020 – een Moederdag waarop veel volwassen kinderen hun (oudere) moeder(s) niet lijfelijk zagen – publiceerde Martijn een tweegesprek over zelfdoding met journalist Maarten Dallinga, die de podcast Verstrikt maakte over zijn eigen suïcidale neigingen. Het was de eerste keer dat Martijn over de zelfdoding van zijn moeder de openbaarheid zocht. Zo schreef hij in zijn artikel:

‘Op 4 januari 2019 vond mijn jongste broer haar levenloze lichaam. Het vooruitzicht van nog een hopeloos jaar was haar te veel geworden. Menig vriend of naaste heeft me sindsdien gevraagd of ik deze gebeurtenis “een plekje heb kunnen geven”. Ik zal dat denk ik nooit zo ervaren. Ik prijs me gelukkig met een lieve vriend, vader, broers en een paar vrienden met wie ik erover heb leren praten. Tegelijkertijd verberg ik nog regelmatig de waarheid voor nieuwe of vage kennissen. Wanneer ze mij vragen “wat ik ga doen voor Moederdag”, lieg ik mijn moeder soms levend. Ik wil hen niet overvallen met zo’n groot antwoord op zo’n kleine vraag, maar vooral wil ik soms niet die jongen zijn wiens moeder niet meer verder kon leven, zelfs niet voor haar kinderen.’

De stille ontkenning van de harde realiteit was na de publicatie van het artikel in papieren en digitale vorm niet meer mogelijk.

Martijn: ‘Het schrijven van dit stuk voelde als een tweede coming-out. Minder heftig dan de eerste, omdat enkele tientallen mensen ervanaf wisten. Wat dat betreft had het een andere intensiteit dan een geheim dat zich de hele tijd in mijzelf bevond en uiteindelijk de weg naar buiten zocht. Toch vond ik het voorhet eerst in mijn leven eng om een artikel te publiceren. Ik had mezelf helemaal afgepeld, wat als het dan niets los zou maken? Ik schreef het artikel in de hoop dat het mensen zou helpen, maar dat was een verwachting waar ik zelf geen invloed op had. Wat als iemand er aanstoot aan zou nemen? Ik dacht mezelf ondertussen goed genoeg te kennen om te weten wanneer ik iets integer aanpak of wanneer ik te gehaast te werk ga, maar toch.’

Hoewel zijn moeder ondertussen al meer dan een jaar is overleden, kwam Martijns verhaal bij veel kennissen hard binnen. Martijn legde zijn telefoon na publicatie weg en keek pas een dag later naar alle berichten. ‘Mijn telefoon was ontploft. Ik heb echt de tijd genomen om per medium – Facebook, WhatsApp, Instagram – alle berichten rustig af te gaan.’ Er was geen ontsnappen meer aan, zijn moeder leefde nu echt niet meer.

Is dit het belangrijkste stuk dat je ooit hebt geschreven?

Martijn aarzelt even. ‘Voor mijzelf wel en ik denk voor een aantal andere mensen ook. Ik word wel vaker persoonlijk, maar dit is heel kwetsbaar.’

De publicatie gaf in Martijns eigen woorden nog meer verbinding – met de buitenwereld, maar vooral met zijn vrienden. ‘Door mij kwetsbaar op te stellen durven mijn gesprekspartners dat ook.’

De keuze om zijn verhaal in het journalistieke format van een tweegesprek te gieten, tekent Martijn ten voeten uit. In plaats van een biografisch egodocument te publiceren, stapt hij de empathie in en probeert de andere zijde beter te begrijpen. En dat is hard nodig. In 2018 stierven er in Nederland volgens het cbs 1829 mensen aan suïcide. Dat is bijna drie keer zoveel als het aantal verkeersdoden in datzelfde jaar. We komen als samenleving hoop en zin in het leven tekort. Het aantal mensen dat zelfdoding overweegt of daar actief een poging toe doet, groeit de laatste jaren weer. En wel zo sterk dat de Nederlandse overheid in 2018 besloot om 2 miljoen euro extra subsidie vrij te maken voor de zelfdodingspreventielijn 113.

Martijn haalde in zijn artikel ook cijfers van het Sociaal en Cultureel Planbureau (scp) uit 2012 aan waaruit blijkt dat bijna de helft van de Nederlandse lesbische, homo- en biseksuele volwassenen ooit gedacht heeft aan zelfdoding. Dit aantal ligt ruim vijf keer hoger dan onder de rest van de bevolking. Queer personen ondernemen vier keer vaker dan de rest van Nederland een actieve poging tot zelfdoding. Onder transgender personen liggen de cijfers het hoogst van alle individuen in Nederland. Zij doen vijf- tot tienmaal vaker een actieve poging tot zelfdoding en overwegen zevenmaal vaker suïcide dan cisgender personen. Uit een steekproef van het scp onder transgender personen – waaronder jongeren van zestien tot vierentwintig jaar – blijkt dat 21 procent een poging tot zelfdoding heeft gedaan.

Hoewel transgender vrouwen vaker het doelwit zijn van verkrachting en moord, komt suïcide vooral voor onder transgender mannen. Onaangeraakt, onbegeerd, geïsoleerd, afgesneden van zowel (cis)mannelijke als (cis)vrouwelijke vriendschappen en niet geseksualiseerd, zoals transgender vrouwen veel overkomt, worstelen zij vaak met extreme seksuele frustraties en depressies door eenzaamheid. Ook ik ken die stille strijd.

De sociale uitsluiting van transgender mannen, het hardnekkige gevoel van ‘ondatebaarheid’ en de impact van consequente seksuele afwijzing (omdat de meeste vrouwen seks met een trans man simpelweg te eng vinden, wat eerder iets zegt over hun eigen vaginafobie dan over de man in kwestie), in combinatie met de reductie tot fetisj en bucketlistitem door – met name – homoseksuele mannen, is een dodelijke cocktail voor de geest.

In de vele periodes van eenzaamheid en verwoede strijd met mijn geïnternaliseerde zelfafwijzing was Martijn mijn rots in de branding. Hij wist zijn moeder niet te redden, maar bij de gratie Gods sleepte hij mij met zijn humor en luisterend oor door de hevigste depressies heen. ‘Je hebt je moeder niet in leven kunnen laten, maar je hebt mij het leven gegeven,’ vertel ik hem op een dag. Het is een van de spaarzame momenten dat we beiden een traantje laten. Ik mag dan wars zijn van de sociale normen, huilen bij mannen doe ik nauwelijks.

Martijn hielp echter niet alleen mij. Na publicatie van het artikel ‘“Het blijft schokkend hoe vaak suïcidaliteit voorkomt onder lhbtq’s” – Een gesprek over zelfdoding en het voorkomen daarvan’ ontving hij veel berichten van personen die met de gedachte aan zelfdoding worstelen of een dierbare aan suïcide hebben verloren. Het artikel – dat online gratis beschikbaar is – wordt nog steeds veel gelezen. Over zelfdoding komen we in de samenleving woorden tekort. De kwestie van de groeiende verholen eenzaamheid, depressie en psychische problematiek is een van de vele noodzakelijke gesprekken die we – hoe pijnlijk en ongemakkelijk ook – in dit land wél moeten voeren.

Wat is de impact van het verlies van je moeder op jouw leven?

Martijn blijft minutenlang stil.

‘Bij impact denk ik direct in negatieve zin aan wat ik zou missen. Maar de dood van mijn moeder heeft me ook wat gebracht. Mijn moeder was een van mijn grootste cheerleaders, die mij altijd aanmoedigde en soms in een regenboogjurk vergezelde tijdens Pride, of meeging naar het Milkshake-festival. Die heb ik niet meer,’ – hij schiet vol – ‘maar ik ben nu mijn eigen cheerleader. Dat is heel pijnlijk. Het was zo lekker geweest als mijn moeder mij nog toejuichte. Ze kon, ook als ze heel depressief was, er toch nog voor mij zijn wanneer ik een dipje had of in een diep dal zat. We gingen dan bijvoorbeeld naar het strand. Ik merkte tijdens die wandelingen dat bij mij dingen loskwamen die ik niet deelde met anderen maar tegen haar durfde te vertellen. Die functie…’

Daar voorzie je nu zelf in?

‘Ja, ik vind het ook wel bij vrienden hoor, maar mijn band met mijn moeder was erg hecht. Omdat ze zo kwetsbaar was in het delen van haar depressie – wat veel nadelen had, omdat ik daardoor op jonge leeftijd veel te veel meekreeg – was ze wel een “volledig mens” die niet op een sokkel stond.’

Die openheid naar zijn moeder en vrienden moest Martijn wel leren. ‘Het probleem van op jonge leeftijd zo blootgesteld te worden aan mijn moeders depressie was dat ik last kreeg van parentificatie. Ik wilde haar problemen oplossen. Een van de redenen waarom het nu zo goed met mij gaat, is omdat ik mijzelf niet meer aan de kant zet.’

Martijn speelt inderdaad geen mooi weer. Als hij een baaldag heeft en bij nader inzien liever niet af wil spreken, laat hij dat onverbloemd weten. Als hij zich zorgen om mij maakt, zegt hij het. Als hij zich aan mij ergert ook. Wanneer hij iets niet weet, vraagt hij om raad. Het maakt hem een van de meest rechtschapen mensen die ik ken.

Terwijl het geroezemoes en drankgelag om ons heen aanzwelt, staart hij voor zich uit. ‘Ik heb tussen mijn twaalfde en twintigste jaar aan toneel gedaan,’ vertelt hij opeens. ‘Als ik in een scène moest huilen, beeldde ik me altijd in dat mijn moeder of een van mijn broertjes overleed.’

En dan gebeurt dat, zeg ik zacht.

‘En ik heb nog nooit zo hard gehuild. Echt lang, en hard, en schreeuwen,’ reageert Martijn direct. ‘Ik was zo geschrokken. Het moet voor mijn vriend eng zijn geweest, die oerpijn. Ik was misselijk tot het punt van spugen. Ik was zo van de kaart.’

Zijn stem breekt.

‘Maar wat het me gekost heeft, heeft het me ook opgeleverd,’ hij slikt zichtbaar.

Ik besef dat we hier nog nooit zo over hebben gesproken, zeg ik hardop.

‘Ik vind het heel moeilijk om het hierover te hebben,’ reageert hij schor. ‘Het helpt dat we al wat biertjes hebben gedronken.’ Hij lacht moeizaam.

Ik besef ook dat ik je hier nog nooit om heb zien huilen, merk ik op. Opeens ben ik me bewust van de publieke ruimte en de anderhalvemetersamenleving. Corona heeft me aanraakschuw gemaakt, zeker op een terras. Als bevroren zit ik in mijn stoel, niet in staat om zijn hand te pakken of om op te staan om hem een kus te geven. Ik begrijp mezelf niet, ik lap de anderhalvemeterregel toch vaker aan mijn laars? Misschien is de emotie te echt, de openlijke pijn me te ongemakkelijk. Verschuil ik mij achter het vernis van het ‘nieuwe normaal’?

‘Ik vind het fijn om hier even om te huilen. Ik ben mezelf gaan redden en dat is heel goed, maar soms is het ook een valkuil. Ik moet niet vergeten bij het verlies stil te staan en te rouwen. Maar het leven gaat gewoon door, hè?’ merkt hij onverwachts hard op. ‘Hoe meer ik meemaak, hoe sneller het leven voorbijschiet en hoe meer ik besef hoe weinig invloed ik heb op de loop der dingen. Ik leef steeds meer met de dag omdat ik denk: misschien verlies ik morgen jou wel.’

Of jezelf, merk ik op.

‘Tot die tijd wil ik het beste van dit leven maken.’

Je bent vrolijker geworden, levenslustiger.

‘Veel vrolijker. Ik zeg ook veel sneller “ja”!’

Op dat moment komt de onverschrokkenheid in mij terug. Ik sta op, buig me over hem heen, pak zijn hoofd met beide handen vast en geef hem zachte kusjes op zijn linkerwang.

Zijn dankbare blik is een boete of besmetting waard.

Stem van de veerkracht – Meral Polat

‘Als ik op het toneel sta en er valt opeens een lamp naar beneden, of iemand valt flauw, of een medespeler vergeet zijn tekst, sla ik direct aan. Ik weet op zo’n moment intuïtief te handelen. Blijkbaar beschik ik over een overlevingsinstinct waardoor ik makkelijk kan schakelen. Ik bleek op deze pandemie voorbereid,’ vertelt zanger en acteur Meral Polat.

Ze was dan ook gewaarschuwd. Twee maanden voor de eerste officiële besmetting van covid-19 in Nederland bekend werd, had haar broertje verteld over een naderende lockdown. ‘De coronashit in China is geen grap en het komt deze kant op,’ luidden zijn dreigende woorden. Meral is gewend om haar broertje – politicoloog en cyber security-specialist – serieus te nemen, al kon ze zich geen voorstelling maken van de aard en omvang van een dergelijke crisis. Maar toen was het hoge woord eruit. Nederland ging op slot. Ze kwam direct in actie en begon rond te bellen.

Meral besloot op woensdagavond 11 maart niet naar de theatervoorstelling van een vriend te gaan maar voor de zekerheid thuis te blijven. Het was het begin van haar vrijwillige quarantaine. Een dag later volgde de toespraak van premier Rutte die de kunst- en cultuursector een mokerslag gaf. Alle bijeenkomsten van honderd personen of meer werden van het ene op het andere moment tot 7 april opgeschort. Al snel werd het bezoekersaantal verder verlaagd en de datum verschoven. Theaters, poppodia, musea, debatcentra en andere kunst- en cultuurinstellingen moesten noodgedwongen dicht. Zelfstandige kunstenaars raakten plotsklaps al hun opdrachten kwijt.

Daar zaten we dan opeens werkloos thuis. Meral, bekend van onder meer theatervoorstellingen als Ochtendzee, verschillende WijkSafari’s van Adelheid Roosen maar ook tv-series als Noord Zuid en De luizenmoeder nam haar gedwongen thuisisolatie niet alleen gelaten, maar zelfs positief op. Ze was de eerste van mijn vrienden die het ‘een kans’ noemde.

We ontmoetten elkaar voor het eerst in 2012 tijdens een jubileumeditie van Gesluierde Monologen in theater Podium Mozaïek in Amsterdam. Ik werd backstage geleid en zag haar daar halfnaakt voor me staan. Het weerhield de actrice er niet van mij hartelijk te omhelzen. Die onverschrokken naaktheid toont ze sindsdien in ieder gesprek. Met het ingaan van de lockdown keerde bijna iedereen in mijn omgeving geschrokken in zichzelf en was dagenlang onbereikbaar. Zo niet Meral, die me direct opbelde om te vragen hoe het met me ging en of ik wellicht hulp nodig had, terwijl we elkaar een beetje uit het oog waren verloren. Het bleek het begin van een bijzondere verdieping van onze vriendschap.

Tijdens de eerste lockdown voeren we lange virtuele en later ook lijfelijke gesprekken. Al wijn drinkend aan de Erasmusgracht in Amsterdam praten we urenlang over de staat van het land, de kunsten, de liefde en bovenal haar muziek terwijl ze angstvallig op anderhalve meter afstand blijft en ieder besmettingsgevaar – ook het aanraken van dezelfde wijnfles – vermijdt.

Vanachter haar webcam houdt ze mij een grote kalender voor. Turend op mijn scherm zie ik hoe de eerste elf dagen van maart vol activiteiten staan. De daaropvolgende vierkante vakjes zijn slechts gevuld met bespiegelingen en Skype-vergaderingen. Terwijl ik haar kalender nog bestudeer belt haar moeder op. Er wordt in het Turks snel een boodschappenlijstje voor de Dirk doorgenomen. Dat ommetje naar de supermarkt op de hoek is het enige uitje dat Meral zichzelf de eerste weken toestaat.

Haar snelle aanpassingsvermogen verrast ook haarzelf. ‘Ik bracht mijn vader3 in het begin wekelijks boodschappen die ik voor de deur zette om vervolgens een praatje via het raam te maken. Aanvankelijk was ik ongerust, maar op een gegeven moment realiseerde ik me dat het eigenlijk heel goed met hem ging. Hij fietste thuis, maakte een wandelingetje, las veel. Voor mijn moeder gold hetzelfde. Ze kookte voor ons en reed in haar autootje rond om eten te brengen. Ieder mens heeft een natuurlijk overlevingsinstinct in het dna, maar het lijkt wel alsof bepaalde mensen of groepen over meer veerkracht beschikken. Zo krijgt iedere migrant of voormalige vluchteling die ooit naar Nederland is gekomen en zo’n grote overgang heeft meegemaakt de oefening om met verandering om te gaan. Misschien is dat wel een van de positiefste lessen die een migrant of vluchteling leert.’

Aan die natuurlijke overlevingsdrang zitten echter ook negatieve kanten. ‘Ons sociale en economische systeem dwingt ons om altijd door te gaan. Zelfs toen de crisis uitbrak moesten we maar door-door-door. De Nederlandse overheid pompte miljarden in de economie zodat die zo goed mogelijk kon blijven draaien. Iedereen moest vanuit huis vooral zo hard mogelijk blijven rennen, in plaats van bepaalde basislasten te verlagen zodat iedereen even adem kon halen. De gedachte lijkt: de mens en maatschappij moeten blijven functioneren en vooral groeien, anders gaat het mis. Wie stil blijft staan verliest en raakt achterop. Dat kunnen we ons absoluut niet permitteren. Die gedachte dat als we even ademhalen alles misgaat, lijkt wel een geloofsovertuiging.’

Zelf leed Meral ook lang aan het ‘eeuwig blijven rennen’-evangelie. ‘Ik had heel lang de behoefte om stil te staan, even niet te zijn, bepaalde gebeurtenissen en emoties te verwerken, grondig te reflecteren en eindelijk al die verplichtingen af te leggen. Maar dat stond ik mezelf niet toe. Ik wilde niet naar de donkerte in mij. Ik liet mezelf veroordelen door een innerlijke stem die zei dat dat niet goed was, ik me niet zo mocht voelen en als ik wel aan deze roep toe zou geven zwak zou zijn.’

Vanuit de gedachte if you can’t go outside, go inside besloot ze na jaren voor haar innerlijke schaduwen te zijn gevlucht er in quarantaine haar licht op te werpen. Op iedere vierde dag van haar kalender volgt een donker vakje. ‘Dat waren mijn donkere dagen. De dagen dat ik mijn bed niet uit wilde komen en ik het even niet meer wist. Dan kwam het diepste in haar naar boven.’ Ze zucht en lacht tegelijk. ‘Ik weet niet waarom, maar het gebeurde telkens op de vierde dag.’

‘Ik ontdekte hoe waardevol, vruchtbaar, inspirerend en vooral ook menselijk die donkerte is. Dat die echt de ruimte moet krijgen,’ zegt ze met een flonkering in haar ogen. ‘Als ik me nu overvallen voel door emotie maak ik daar tijd voor en trek ik me terug. Zo eer ik mijn eigen ritme én…’ – ze laat even een verwachtingsvolle stilte vallen – ‘… innerlijke muziek.’

Meral, die met haar unieke, rauwe en krachtige stem niets liever wil dan zingen, was zo druk met haar tv- en theatercarrière dat de zang telkens op het tweede plan stond. Ik herinner me diepe en emotionele gesprekken over ‘nee’ zeggen. Doe wat je hart laat dansen, zei ik telkens weer. Wetende dat daarmee ook de harten van het publiek in beweging zouden komen. Dat is echter makkelijker gezegd dan gedaan. De acteerklussen waren zeker, het zingen niet. Voor tv-series waren haar teksten al geschreven, voor haar liederen moest ze zelf de pen oppakken. Tot de pandemie alles stopzette.

‘Ik stond voor het eerst al mijn gevoelens toe, besloot niet meer te vluchten in wat dan ook, pakte mijn gitaar en begon te tokkelen. Daar kwamen de klanken, een melodie, muziek die beelden aan mijn geestesoog onttrok, de eerste zin en daarna nog een. Ik legde de woorden opzij om ze twee dagen later weer op te pakken en meer zinnen aan de eerste regels toe te voegen.’ Terwijl Meral mij het bijzondere artistieke proces schetst begint ze steeds sneller te spreken. Het vuur in haar stem zet ook mijn hart in vlam. ‘Ik stuurde de teksten naar muzikant en componist Chris Doyle, die vervolgens de arrangementen schreef. We begonnen te repeteren om uiteindelijk als Meral Polat Trio in verschillende theaters op te treden. Daar zag ik hoe de muziek met het publiek resoneerde. Zo bracht wat tijdens de quarantaine in mijn donkerte gebeurde licht voort.’

Op vrijdag 14 augustus ben ik bij haar concert in de Brakke Grond. Alhoewel, concert, wellicht kan ik de theatrale presentatie van de fusion van muzikale stijlen en talen als Turks, Koerdisch, Arabisch, Dari en Grieks wellicht nog het beste een transcendente ervaring noemen. Het theater heeft een creatieve maar ook erg suggestieve oplossing voor de strenge coronamaatregelen gevonden. Het publiek begeeft zich in het decor van een peepshow, waarbij iedere bezoeker in een apart hokje moet plaatsnemen. Op een plaquette staat een geïllustreerde handleiding met de waarschuwing dat ik niet over de rand van het open raam heen mag ejaculeren. Waarvan akte. Een doos met tissues en antibacteriële spray staan paraat. Als het licht van rood op groen gaat mag ik het hokje pas verlaten. Daar zit ik dan op mijn stoel, in de meest solistische theaterervaring die ik ooit heb meegemaakt. Door het beperkt aantal bezoekers is het concert intiem, maar nu mijn blik gedwongen op Meral en haar muzikanten is gericht, is er echt geen ontsnappen aan. Ik moet mij wel in deze muzikale expressie onderdompelen. Meral zingt, danst, tolt als een derwisj om haar eigen as, schreeuwt om salem (vrede) in oorlogstijd, valt op de grond en krabbelt weer op, herrijst als een feniks uit haar eigen as. Het is een optreden zoals ik haar niet eerder heb zien geven.

Terwijl ik me mee laat voeren door de weliswaar onverstaanbare teksten maar toch voelbare keelklanken van haar stem, besef ik opnieuw hoe moeilijk ik het vind om mijn eigen donkerte in te gaan. Gods licht juist op die verborgen plekken te laten schijnen zodat ik weer vrijelijk kan reflecteren. Bereid dwars door de pijnlijke barensweeën heen geboorte te geven aan een nieuw verhaal, groter dan mijzelf en daarmee ons verhaal, een universele zoektocht naar een weg uit kwetsing, trauma en pijn. Een dergelijk proces verlangt twee zaken die ik ongekend moeilijk vind; namelijk afzondering en alleen-zijn. Zelfs het schrijven van dit boek stel ik zo lang mogelijk uit. Alles grijp ik aan om maar niet naar binnen te hoeven keren en tot de confronterende wereld van deze gesprekken en mijn gedachten te worden teruggebracht.

Maar Merals bevrijding werkt aanstekelijk en inspireert. ‘Het oordeel dat ik over bepaalde gevoelens had is weg omdat ik eindelijk gezien heb wat voor transformatiekracht die hebben wanneer je ze eenmaal toestaat,’ vertelt ze na afloop van haar concert. ‘Al die duisternis bleek uiteindelijk gewoon licht, wachtend op de kans om vrijelijk te mogen schijnen.’

De volgende stap na de theatertournee met haar kersverse nummers is een album. ‘Maar voordat dat wordt opgenomen moeten we naar Dersim, de geboortegrond van mijn voorouders,’ zegt Meral beslist.

De naam van de provincie Dersim met als hoofdstad Tunceli, betekent in het Kirmanckî of Zazaki – een Perzische taal die door de Zaza, een Koerdisch volk wordt gesproken – ‘zilveren deur’. Meral is ervan overtuigd dat met het spelen en voelen van de muziek daar, nieuwe deuren in haar zelf zullen worden geopend. ‘We willen ons daar voor onze muziek laten inspireren. Die is in Amsterdam geboren maar vermengd met stijlen en klanken die ik door mijn Koerdische wortels in mij draag. Voor mij is de reis een onderzoek en thuiskomst tegelijk. Ik wil veel meer ontdekken over de plek waar ik vandaan kom, waar de klank van mijn stem geboren is, hoe het komt dat bepaalde melodieën mij zo raken, hoe het kan dat ik ze onbewust in mijn muziek verwerk en wat de mensen van mijn liederen vinden.’ Dat het verschijnen van het vooralsnog titelloze album van de tot dusver naamloze band (Meral Polat Trio is slechts een tijdelijke kunstgreep bij gebrek aan een officiële naam) nog wel even kan duren, vindt ze niet erg. ‘Ik heb geen haast. Dit brood moet langzaam rijzen in de oven.’

Afkomst dan. Het lijkt een schijnbare paradox: enerzijds is Meral in haar werk voortdurend bezig met haar culturele wortels en geschiedenis, anderzijds wordt ze gek van telkens weer een interview over afkomst. Die frustratie is het gevolg van iedere keer hetzelfde soort vragen, die ze ‘bot en plat’ noemt. ‘Mijn afkomst is zoveel groter en rijker dan de vragen over waarom ik als meisje niet uit mocht gaan, of hoe ik als “allochtoon” toch zo ver ben gekomen. Ik heb dat verhaal al verteld, en heb me ontwikkeld.’

De reis naar haar geboortegrond is voor Meral niet een eendimensionaal gegeven. ‘Ik wil toewerken naar mijn roots als rijke inspiratiebron. Op verkenning gaan naar de energie en de spiritualiteit van die plek en het effect van de interactie van de mensen met de woeste natuur. Ik ben geïnteresseerd in de lijn van vrouwen die voor mij kwamen en op wier schouders ik sta. Dat is een verhaal dat zoveel dieper gaat dan de sociale positie van vrouwen nu, en hun vermeende onderdrukking of achterstand. Onder de vrouwelijke kracht die zo gesmoord is en bestreden, zit zo’n veerkracht.’

Ik kijk even op. Daar is het woord weer – veerkracht – als centraal thema in Merals werk en leven.

‘Wie waren die vrouwen in dat woeste berggebied?’ vraagt ze zich hardop af. ‘Nog voor ze in een hokje werden geduwd, de religie kwam en ze maagd moesten blijven? Welke helende kracht schuilt er in hun wezen? En welke kracht schuilt er in mij?’

Ze schudt even met haar hoofd. ‘Ik begrijp dat dit waarschijnlijk heel vaag klinkt en dat een journalist denkt: wat moet ik hiermee?’ zegt ze schoorvoetend, terwijl ik inderdaad in mijn hoofd al aan het nadenken ben hoe van haar op het oog onsamenhangende, losse zinnen een coherent verhaal te maken. Maar ik voel en begrijp Meral wel vanuit de diepe herkenning van wat een plek kan betekenen. Eén stap uit het vliegtuig in Egypte en de geur van smeltend asfalt, stof, uitlaatgassen, zweet en folla (zoete witte bloemetjes) is genoeg om honderd keer thuis te komen. Het gaat daarbij om meer dan een vaag gevoel van melancholie of heimwee. In die ene sniff liggen de zomers uit mijn kindertijd verscholen, de jeugd van mijn vader, de gestolen dromen van mijn oma, de verloren hoop van mijn opa, de geheime momenten tijdens lange, zwoele nachten op de daken in oude volkswijken, de chaos van de protesten op het Tahrirplein en de missen in de twee millennia oude koptische kerk.

‘Dat en zoveel meer vind ik in Dersim!’ roept Meral uit. ‘Maar ik heb geen idee hoe dit sentiment aan witte journalisten uit te leggen. Ik denk dat ik maar een mediatraining ga volgen.’ Ze klinkt een beetje bedremmeld, haast kritisch op zichzelf. ‘Ik wil echter ook met filosofen en wetenschappers in gesprek om te zoeken naar hoe ik datgene waar ik als artiest mee bezig ben onder woorden kan brengen. Tegelijk weet ik ook dat mijn muziek niet voor iedereen is weggelegd. Opnieuw, ik heb de tijd. Ik mag zoeken naar de juiste woorden.’

Meral is niet alleen bezig met de vraag hoe een vertaalslag aan haar eigen binnenwereld en haar muziek te geven. Mede door Black Lives Matter is ze geïnspireerd geraakt om een ander gesprek in de theaterwereld en de media op gang te brengen. Ze wil rondetafelsessies organiseren met journalisten, redactiechefs en frequent geïnterviewden om te kijken wat er telkens ‘misgaat’.

‘Ik vraag me regelmatig af wat ik persoonlijk in mijn leven en omgeving kan doen en op welke manier. We zijn allemaal gelijk. Ik denk niet in vijanden. Of voor en tegens. Soms staan we aan de ene kant van de geschiedenis en soms aan de andere kant. Het veranderen van beeldvorming en frames vereist een lange adem. Ik ben nooit ergens radicaal weggegaan of boos geworden, ook vroeger bij mijn familie niet. En dat zal ik ook nu niet doen, tenzij ik heel duidelijk voel dat iemand echt kwaadaardig is. Vanuit die zienswijze probeer ik het ongemakkelijke maar noodzakelijke gesprek te voeren. Uiteindelijk moeten we het samen doen. Want als ik de ene kant van de munt ben, ben jij de andere.’

Ze kijkt even naar de bos bloemen naast haar op tafel. ‘Er zijn bij een ontmoeting altijd vier mensen aanwezig,’ parafraseert ze een oud Cherokee-gezegde. ‘Dat ben ik, dat ben jij, dat is wat ik van jou maak en dat is wat jij van mij maakt. Door ontmoeting en gesprek, het delen van pijn, vreugde, beleving en achtergrond worden die vier mensen weer twee. Zo komen we tot elkaar en ontdekken we enerzijds dat we geen vreemdeling voor elkaar zijn en anderzijds we dat altijd zullen blijven.’

Theater gaat bij uitstek over het toetsen van het zelfbeeld en het verplaatsen in de ander. Of ze zich zorgen maakt over de kunst- en cultuursector?

‘We krijgen enorm harde klappen, maar we zijn niet de enige. Wat ik prachtig vind is dat het belang van kunst zo duidelijk is geworden. Wat zijn mensen gaan doen? Gedichten delen, mooie verhalen voorlezen, boeken kopen, films kijken, muziek luisteren, dansjes opnemen. Hoe kunst ons troost en bij elkaar houdt was nooit eerder zo duidelijk. Wat rest ons als er geen kunst meer is? Nieuws, meningen, statistieken. Hoe uiten mensen hun frustratie, liefde, pijn en compassie? Door kunst, kunst, kunst.’

Dan met een getergde grimas: ‘Pijnlijk is wel dat na deze crisis weer gelijk het hardst op de kunst- en cultuursector bezuinigd zal worden.’

Dat laatste moge duidelijk zijn. De eerste twee maanden lockdown kostten de culturele instellingen ruim een miljard euro en dat was nog maar het begin van de opeenvolgende financiële klappen. Het eenmalige steunfonds van 300 miljoen euro voor de kunst- en cultuursector van de Nederlandse staat was een schamel lachertje. Ter vergelijking: alleen de sierteelt en delen van de tuinbouw kregen gezamenlijk al 600 miljoen euro. Ondertussen bleken culturele instellingen geen aanspraak te kunnen maken op de noodfondsen voor onmiddellijk omzetverlies voor bedrijven en instellingen. Hoewel hun inkomsten met 100 procent waren geslonken (een voorwaarde voor een bijdrage uit de noodfondsen) worden de lopende subsidies wel als inkomsten meegerekend. Maar zo deelde minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap Ingrid van Engelshoven de Tweede Kamer doodleuk mee: ‘Je kunt heel lang treurig zijn over wat je niet hebt gekregen, maar je kunt ook kijken naar wat je wel hebt.’

Wie het karakter van een land wil kennen, moet kijken naar de kwaliteit en vitaliteit van zijn kunsten. Het is dat wat een land van een dictatuur of een multinational onderscheidt. Door politiek Den Haag wordt kunst steevast afgedaan als een linkse, elitaire en irrelevante hobby, of onnozele vrijetijdsbesteding. De effecten van dit giftige discours zijn duidelijk terug te zien. Zo presenteerde de nieuwe coalitie van het provinciebestuur van Noord-Brabant bestaande uit vvd, cda, FvD en Lokaal Brabant op 7 mei het akkoord Samen, Slagvaardig en Slim waarin boeren worden bejubeld en artiesten de nek omgedraaid. Alle kunstuitingen vielen opeens onder de noemer ‘entertainment’.

Zonder kritische geest tiert het populisme welig en neemt de solidariteit zienderogen af. Want ook dat brengt kunst: het vermogen om je in te leven in een verhaal, een perspectief en de ervaring van een ander. Door uit het eigen narratief te stappen, of dat in elk geval te laten toetsen, groeit de empathie. Laat dat nu iets zijn wat we in deze tijd hard nodig hebben.

‘Kunst is de enige onafhankelijke reflectie op het mens-zijn, de maatschappij en de situatie waarin we nu leven,’ merkt Meral op. ‘Als je naar grote kunstenaars kijkt zoals Kafka of Rumi omvat hun werk wezenlijke bespiegelingen op het mens-zijn. In het haast transcendente inzicht overstijgt de kunstenaar zichzelf.’

Meral pakt haar gitaar en begint met krachtige en heldere stem het melancholisch Turks liedje ‘Yummu yum’ te zingen. De tekst schreef ze op basis van een bekend kinderliedje dat ‘sluit je ogen’ betekent. Ik sluit de mijne en dein mee op het ritme en de voor mij onverstaanbare tekst. Rauw en zuiver klinkt haar stem uit mijn speakers. Dan kijkt ze op en begint zonder aankondiging de tekst te vertalen.

Weet je nog hoe we als kind geloofden in vrijheid? Weet je nog hoe we als kind schouder aan schouder bomen omhelsden? Weet je nog hoe we het hart met elkaar deelden en ons brood? De wereld staat in brand en iedereen weet dit. De wereld is aan het bloeden en niemand kan het ontkennen. Laten we vanavond drinken, mijn vriend. Laten we proosten op de betekenis van het leven. Als jij die weet, vertel mij die dan ook.

Ze haalt even adem, kijkt naar het scherm en vertaalt het laatste couplet:

De wereld hebben we niet kunnen redden zoals we als kinderen dachten, maar gelukkig hebben we onze adem en elkaar. Want vrijheid, vrede en broederschap beginnen bij jou en mij. Dus laten we drinken, mijn vriend, mijn broeder.

Ik houd mijn kop koffie proostend voor het scherm. Voor even is de digitale afstand overbrugd en omhelzen we elkaar in dit moment van ontroering. Kunst.

3 Helaas overleed Merals vader plotseling voor publicatie van dit boek. Moge hij rusten in vrede.

Woorden laten dansen – Rachel Rumai Diaz

Ze is net jarig geweest. Triomfantelijk kijkt Rachel Rumai Diaz in de camera.

‘Ik had zo’n zin om dertig te worden dat ik m’n negenentwintigste verjaardag niet eens heb gevierd. Deze leeftijd past veel beter bij mij,’ lacht ze.

Rachel beschouwt de start van een nieuw decennium als een volgende bladzijde in het boek van haar leven. Ze had er zin in om de pagina om te slaan. Haar roerige twintiger jaren stonden in het teken van soul searching. Nu weet de spoken-wordartiest en programmamaker wie ze is – al geeft ze gelijk toe dat niet in woorden te kunnen vangen.

Een woordkunstenaar die worstelt met de taal, grap ik.

‘Gek is dat, hè! Ik schrijf zonder moeite over mijn emoties. Ook op het podium deel ik met gemak een persoonlijk verhaal. Maar zodra ik uit de rol van spoken-wordartiest of dichter stap en het gesprek face to face voer,’ biecht Rachel vanachter de veilige afstand van haar scherm op, ‘is het heel anders om over mezelf te praten.’

Hoe komt dat? vraag ik haar.

‘Als ik op het podium sta, heb ik ieder woord kunnen wikken en wegen. Hoewel mijn optredens vaak persoonlijk zijn, blijven ze een performance. Zodra ik van het podium stap, houdt het op. Ik ben van nature gesloten. Ik lijk een open boek, maar ben zeer selectief in wat ik op het podium deel. Daarom gebruik ik graag de vorm van poëzie. Middels metaforen deel ik weliswaar persoonlijke ervaringen, maar wel in verkapte vorm zodat de inhoud minder confronterend is.’

Confronterend voor wie?

‘Voor anderen wellicht, maar vooral voor mijzelf.’

Bij het beantwoorden van mijn vragen worstelt Rachel soms ook met de ontoereikendheid van de Nederlandse taal. ‘Ik heb tijd nodig om woorden te vinden of uit een andere taal te vertalen,’ legt ze uit. Dit is deels een gevolg van haar meertaligheid, maar ook van een bestaan voorbij vaste kaders. Een leven waar de woorden nog voor moeten worden uitgevonden.

Rachel houdt zich nog steeds bezig met het afpellen van haar identiteitslagen.

‘Ik ben van zoveel labels voorzien dat ik ernaar ging leven,’ vertelt ze. Als reden van dat keurslijf noemt ze haar Zuid-Amerikaanse wortels en opvoeding. ‘Als geboren latina leerde ik dat de vrouw sexy moet zijn, een goede vrouw ook, die lekker kookt, mooi danst, goed in bed is en mannen pleziert. Er zijn periodes geweest waarin ik door mijn opvoeding en sociale druk die opvattingen daadwerkelijk ging geloven. Ik heb een tijdje geprobeerd de gewenste Rachel te zijn door veel te daten en me sexy te kleden. Ik streefde ernaar in alles de perfecte vrouw voor een man te zijn – wie dat ook was. Het maakte me doodongelukkig.’

Tegenwoordig is Rachel wars van dergelijke heteronormatieve verwachtingen en groepsdruk. Wanneer haar moeder haar vertelt dat ze een vriendje moet krijgen zodat hij voor haar kan klussen, bestelt ze diezelfde dag nog een boor en oefent net zo lang op haar muren tot ze geen man meer nodig heeft.

Rachel is van nature een einzelgänger, al was acceptatie daarvan een heel proces.

‘Het heeft even geduurd voordat ik mijzelf kon omarmen. Ik dacht dat ik een buitenbeentje was en mijn introvertheid een gevolg van mijn depressieve klachten. Overigens was die depressie juist het gevolg van dat gebrek aan zelfacceptatie en de innerlijke onderdrukking om maar te voldoen aan de verwachtingen van mijn omgeving.’

Het thuisisolement mag van haar wel een jaar duren. Heerlijk vindt ze het, en een bron van inzicht. Ze besloot naast haar familie niemand te zien. De strikte afzondering in het voorjaar bood haar de gelegenheid om dieper in zichzelf af te dalen en haar vele identiteiten te onderzoeken en te deconstrueren.

‘Pas nu kan ik mijn eigen labels kiezen,’ zegt ze trots.

Wie is Rachel Rumai Diaz? vraag ik de artiest met wie ik herhaaldelijk het podium mocht delen en al snel raakvlakken vond in onze gezamenlijke ijver om een nieuwe en vooral ook poëtische taal te vinden voor wat we wel en juist niet willen zijn.

‘Ik ben allereerst mens. Daarnaast ben ik vrouw. Ik ben,’ – ze zoekt naar woorden – ‘een zwarte vrouw, ik ben een queer vrouw.’

Maar nu gebruik je labels waar je zo graag vanaf wilt? onderbreek ik haar verbaasd.

‘Nee, dit zijn labels die ik zelf kies,’ corrigeert ze mij.

Probeer jezelf eens te introduceren zonder labels? nodig ik haar uit bij wijze van taalkundig experiment.

Rachel denkt hardop na. Ze rolt met haar ogen en zoekt naar een formulering. Dan herpakt ze zich. ‘Ik ben erg gevoelig. Iemand die lief is en inlevend, maar ook sterk en krachtig. Ik heb een ziel die mijn werelden met elkaar wil verbinden. Een hart dat culturen wil verenigen en uiteenlopende ambities koestert, als vrouw, als Rachel.’

Rachel is meer dan een ‘halfbloed’. Een term die zij noch ik gebruikt omdat het een koloniaal taalkundig residu is. Halfbloed refereert aan de gedachte dat slechts een van de twee ouders tot een edel ras behoort – namelijk de witte ouder. Ook ‘dubbelbloed’ dekt in haar geval de lading niet. Rachel is wat mijn moeder liefdevol ‘meerbloedig’ noemt. Al moet de taal nog wel van dat woord bloed en het biologische determinisme af. Er is tenslotte maar één ras; het menselijke ras.

De dichter is een kind van de wereldgeschiedenis. Geboren in het Limburgse heuvellandschap is ze de dochter van een lichte Venezolaanse moeder die voor een witte Zuid-Europeaan door kan gaan. Haar vader komt uit Curaçao en heeft Afro-Caribische en Libanese voorouders.

‘Mijn vaders grootmoeder is getrouwd met een Libanees op het eiland. Ze hebben ontzettend veel kinderen met allemaal een verschillende huidskleur gekregen, die zich vervolgens ook hebben gemengd met andere etniciteiten. Velen hebben een Arabische naam. Zo heet mijn vader Mounir, net als jij. We hebben nog steeds familie in Libanon en op Curaçao. Ik ben me echter pas later bewust geworden van mijn Arabische wortels.’

Je moeder is latina, merk ik op. Maar jij bent dat toch ook?

‘Latino is geen homogene groep of ras. Het is een samenstelling van inheemse bevolkingen uit Latijns-Amerika wier bloed vermengd is met dat van Spanjaarden, Portugezen, Engelsen, Fransen en tot slaaf gemaakte Afrikanen. De term is heel complex. Wie of wat is een latino? Er zijn zwarte latino’s en lichte met blond haar. Toch denken latino’s over zichzelf als niet-zwart. Wanneer ik op Instagram een statement zie als “Latino’s steunen Black Lives Matter” ontkennen ze hun eigen geschiedenis en dat deel van de gemeenschap dat zwart én latino is.’

Zelf identificeert Rachel zich als Afro-latinx – in genderneutrale vorm. ‘Eigenlijk zou dat Afro niet voor latinx hoeven te staan,’ vindt Rachel omdat zwart en latinx elkaar niet uitsluiten, maar vanuit de context van zelfacceptatie en dekolonisatie geeft ze zichzelf voor nu wel deze labels. Rachel werd door haar moeder Spaanstalig opgevoed en met de Venezolaanse tradities grootgebracht. Daarin was veel aandacht voor de kerk en de keuken.

‘Ik ben van huis uit katholiek. In onze vrije tijd gingen we soms naar het park of uit eten, maar het belangrijkste uitje was een bezoek aan een kerk in een ander dorp of een stad. Iedere katholieke kerk heeft een patroonheilige waar we de zegen en bescherming goed van konden gebruiken. Daarnaast is eten en samenzijn met familie ontzettend belangrijk.’

Studeren wordt beschouwd als middel om als hele familie verder te komen. ‘Op de nieuwe generaties wordt veel druk gelegd om te studeren, grote ambities te hebben en carrière te maken zodat de ouders kunnen worden ondersteund.’

Op haar tiende verhuisden moeder en dochter uit een klein dorp in Limburg naar Venezuela. Ze woonden er een jaar, om vervolgens naar Florida te vertrekken. Op haar veertiende kwam Rachel terug in Nederland. Het tot de verbeelding sprekende Miami werd ingeruild voor Purmerend.

‘Verschrikkelijk,’ roept ze uit, ‘die overgang was echt vreselijk.’ Ze vervolgt: ‘Ik ben vier jaar uit Nederland weggeweest, maar omdat het cruciale, vormende levensjaren waren leek het wel een decennium. Bij terugkeer sprak ik nauwelijks Nederlands, en ik had een zwaar Amerikaans accent. Ik kon me moeilijk aanpassen aan de Nederlandse cultuur.’

Rachel had vooral moeite met de afstandelijke houding van veel Nederlanders en dan was er nog het schoolplein. ‘Ik werd er constant aan herinnerd dat ik niet bij de dominante witte groep hoorde, maar ik paste ook niet bij de andere groepjes. De Turks-Nederlandse leerlingen. De Marokkaans-Nederlandse. De Afro-Nederlanders. Met mijn huidskleur en afkomst viel ik overal buiten de boot.’

Ik denk terug aan mijn eigen schooltijd. Als ‘meerbloed’ zat ik ook tussen wal en schip. De Turks- en Marokkaans-Nederlandse klasgenoten sloten me buiten, omdat ik geen moslim was. De Surinaams- en Antilliaans-Nederlandse leerlingen vonden me te licht. De spaarzame Chinees- en Iraans-Nederlandse kinderen hulden zich in stilzwijgen. De witte kids vonden me een buitenlander. Dan was er nog de kloof tussen de jongens en de meisjes die in groep vijf ontstond. Verlekkerd keek ik naar de voetballende jongens in de pauzes. Ik mocht niet meedoen. ‘Meisjes kunnen niet voet-bal-len!’ riepen ze. Toen ik op mijn tweede basisschool ook nog eens de enige praktiserende christen in de klas was, hield het echt op. Ik hield één vriend over: Jezus.

Wellicht is een van de grootste privileges van een wit kind in een witte samenleving dat vragen over kleur, afkomst en nationaliteit je lange tijd worden bespaard. Om jaren van je leven noodgedwongen bezig te zijn met vragen als: waar komt papa vandaan, waarom is de cultuur thuis zo anders dan buiten, waarom zie ik er anders uit dan de andere kindjes, waarom vragen mensen waar ik vandaan kom, waarom krijg ik complimenten (of kritiek) op mijn taalbeheersing, waarom mag ik niet meespelen – dat kost enorm veel energie en leidt tot verlies van kinderlijke onschuld. Natuurlijk stelt vrijwel iedereen op een gegeven moment grote filosofische levensvragen, maar in het geval van Rachel werden de antwoorden op dergelijke vragen al op jonge leeftijd voor haar ingevuld.

‘Ik werd wat de ogen van anderen van mij maakten. Zo was ik in Limburg het zwarte meisje met een witte moeder.’ Wat was ze opgelucht toen haar moeder haar vertelde dat ze naar Venezuela zouden verhuizen. ‘Nu kom ik eindelijk thuis en ben ik niet meer het enige kind met een kleurtje of met een moeder die de taal niet goed spreekt! dacht ik. Ik werd daar echter nog minder geaccepteerd dan hier. Mijn moeder en stiefvader hebben een lichte huidskleur en m’n broertje ook. Dit maakte mij het zwarte kindje in een wit gezin, waarvan gedacht werd dat ik de oppas of schoonmaakster was. Ik was te donker, mijn haar noemden ze “slecht”. In Venezuela is sterk sprake van colorism. Oftewel, hoe lichter hoe beter. In heel Latijns-Amerika kent men de uitspraak “mejora la raza” of “verbeter het ras”. Mensen worden aangemoedigd met lichte partners te daten. Door vervolgens ook weer met lichtere partners kinderen te verwekken, wordt binnen enkele generaties het zwarte uit de familielijn gewist,’ vertelt Rachel zonder een spier te vertrekken.

Leg in zo’n samenleving maar eens uit dat je het product van een interraciale relatie bent, denk ik terwijl ik de repercussie van dergelijke maatschappelijke opvattingen tot me door laat dringen.

Rachel vertelt dat de Venezolaanse reacties op haar uiterlijk haar heel anders raakten dan de opmerkingen die ze in Nederland kreeg. ‘Dat kwam doordat het mijn eigen volk betreft,’ vertelt ze. ‘Ik realiseerde me in Venezuela al snel dat ik er opnieuw niet bij hoor. Eenmaal in de vs werd ik juist weer geconfronteerd met de negatieve stereotypen over latinx’s. Dat ze illegaal zijn, crimineel ook en banen inpikken. In iedere omgeving leverde ik dus een andere strijd.’

Ook eenmaal terug in Nederland verliep haar integratie dus moeizaam.

‘Het heeft jaren geduurd voor ik me weer Nederlander ging voelen en op m’n gemak was,’ vertelt ze.

Pas toen ze in Amsterdam kwam wonen vond ze een thuis. ‘Dit is de stad waar ik hoor te zijn en waar ik me goed voel.’

Volgens koningin Máxima – ook een latina trouwens – bestaat de Nederlander niet, merk ik op.

Rachel lacht.

‘Dat klopt. Wij zijn allemaal Nederlanders. Een mens hoeft hier niet te zijn geboren om Nederlander te zijn. Zolang ik Nederland kan omarmen en me er thuis voel, ben ik een Nederlander. Dat besef had tijd nodig. Ik heb me vroeger nooit Nederlander gevoeld, voornamelijk omdat mij door anderen werd verteld dat ik dat niet was. Als kind droomde ik ervan Nederland te verlaten, vooral omdat ik thuis zag hoe ongelukkig mijn moeder was. Tot ik anders naar Nederland ging kijken. Ik realiseerde me dat ook deze cultuur van mij is. Ik mag hier zijn, ik mag een mening hebben. Ik ben van Nederland gaan houden.’

In de zoektocht naar haar eigen ik is taal Rachels grootste vriend en vijand.

‘Wanneer het een mens aan vocabulaire ontbreekt om ervaringen onder woorden te brengen leidt dat tot veel frustratie,’ legt ze uit. Haar eenzaamheid als gevolg van verbaal onvermogen is iets wat ik herken. Een tekort aan juiste woorden valt niet eenvoudig te ondervangen, ook niet met een vlekkeloze taalbeheersing. Voor bepaalde identiteitslagen, personen en zelfs hele bevolkingsgroepen ontbreekt het de Nederlandse taal aan geschikte termen, definities, duiding en daarmee ook bestaansrecht. Ik probeer al jaren een gedekoloniseerde, genderinclusieve en non-discriminatoire taal te creëren die recht doet aan identiteitslagen, maar er zijn voortdurend nieuwe semantische uitdagingen. Zoals bij het schrijven van dit hoofdstuk. Wanneer gebruik ik latino, wanneer introduceer ik latinx en stap ik op die term over? Nog lastiger is het om woorden te vinden die het hart en hoofd met elkaar verbinden en recht doen aan gevoel en beleving.

Zo kan Rachel bepaalde emoties alleen in een bepaalde taal uiten. ‘Ik huil in het Spaans, lach in het Nederlands en voel me op mijn gemak in het Engels.’

Dat lachen is een gevolg van de integratie in de polder. ‘Het is heel Nederlands om nuchter te zijn en over van alles een grapje te maken. Het moet immers wel gezellig blijven. Ik heb geleerd me aan te passen, niet alleen aan de omgeving maar ook aan de taal, de toon en het gebruik daarvan.’

Hoe voel je je nu? vraag ik.

‘Ik voel me op m’n gemak. Dat ben ik eigenlijk altijd bij jou omdat ik het gevoel heb dat ik over vrijwel alles met je kan praten. Ik heb een gedicht geschreven met de regel “ik wil dat je me begrijpt zonder dat ik hoef te praten”. Ik hecht veel waarde aan omgang met mensen aan wie ik niet telkens van alles uit hoef te leggen. Dat je me met weinig woorden begrijpt.’

Hoe werkt dat, elkaar begrijpen zonder te praten? vraag ik terwijl ik de poëzie van haar zin proef.

‘Ik heb vaak meegemaakt dat ik ergens kwam en iemand aankeek en onze blikken zeiden: zie jij wat ik zie, denk jij wat ik denk, en dat ik de herkenning zag zonder dat er ook maar een woord was gezegd.’

Wat ik in mijn eerste ontmoeting met jou had, denk ik hardop.

‘Ja, dat was zo’n moment. We zagen elkaar in een compleet witte omgeving en wisten dat we precies hetzelfde ervoeren. Zonder dat daar een woord aan te pas kwam.’

Rachel praat verder over haar gevecht met de taal. ‘Bepaalde dingen kan ik beter in de ene taal verwoorden dan in de andere. Soms is dat wel een beetje… hoe zeg je dat in het Nederlands? Kijk, daar gaan we weer,’ lacht ze.

Een uitdaging, een strijd, een muur? probeer ik haar te helpen.

‘Ja, nou niet een muur maar een…’

Blokkade?

‘Een soort obstakel,’ besluit ze.

In welke taal heb jij lief?

‘In het Spaans.’

A si a si mi amor! roep ik.

‘Het lijkt alsof het Spaans de liefde beter weet te omschrijven. Sommige uitdrukkingen zijn gewoon niet te vertalen.’ Haar stem zakt.

Je gaat op slag zwoel kijken, merk ik op.

‘O, is dat zo?’ Ze lacht verlegen. ‘Voor mij is de Spaanse taal poëzie.’

Hoe kan ik een vrouw in het meest poëtische Spaans het hof maken?

‘Er zijn zoveel manieren om in het Spaans de liefde te verklaren. In het Nederlands zeggen we: ik hou van je en ik heb je lief. Volgens mij zijn er weinig alternatieven.’

Iets als ‘ik adoreer je’ klinkt in ieder geval vreemd en erg hoogdravend, constateert mijn passionele inborst teleurgesteld.

‘In het Spaans zijn er zoveel opties! Te quiero is heel anders dan te amo of te adoro. Daardoor voelt de liefde zelf haast anders.’

Gretig naar woorden die mijn hart in beroering brengen vraag ik Rachel of ze een gedicht voor wil dragen.

Ze opent een schrift en draagt met sierlijke dictie een strofe uit een van haar gedichten voor.

Je zult me begrijpen als je kan dansen.

Als de rondingen van je heupen weten wat poëzie is.

Je zult me verstaan als je mijn ritme kan volgen.

Ik kan de danspasjes niet vertalen.

Ik dans in meerdere talen.

Zinnen komen in mijn hoofd als danspartners samen.

Ik wil dat je me begrijpt zonder dat ik hoef te praten.

Hoe kunnen wij als samenleving elkaar beter verstaan? vraag ik na een stilte.

‘Als we beter naar elkaar luisteren zullen we elkaar ten slotte sneller begrijpen zonder te hoeven praten, zoals ik in mijn gedicht zeg. Want er zijn veel gesprekken die we moeten voeren, juist over pijnlijke zaken. Los van hoe het is om een label te hebben als zwart of queer, moeten we niet vergeten dat we allemaal mensen zijn met trauma’s en issues die we vaak proberen weg te stoppen.’

Wat is iets waar jij het niet graag over hebt?

‘Ik heb lang niet over mijn depressieve periodes willen praten. Ik probeer dat nu wel te doen omdat het belangrijk is, zeker in deze tijd. Doordat ik telkens van land naar land, cultuur naar cultuur, label naar label bewoog en daar niet over kon praten raakte ik al heel jong depressief. Uiteindelijk hoort depressiviteit bij mij. Ik probeer dat te accepteren en er beter mee om te gaan.’

Aanvankelijk was Rachel bang dat tijdens de lockdown zich weer een depressie aan haar zou opdringen. Dat gebeurde niet. ‘De lockdown is me heel goed bevallen. Eindelijk kon ik het gesprek met mijzelf aangaan. Ik moest naar mijzelf leren luisteren – mijn behoeftes en grenzen – en voel me een stuk beter. Ik had tijd om te ademen, los van wat mensen van mij willen.’

Rachel haalt een spoken-wordoptreden van Babs Gons aan waarin de populaire dichter vertelt hoe ze bij boekingsaanvragen de ene dag zwart, de andere dag vrouw en de volgende dag weer iets anders moet zijn. ‘Wanneer dat allemaal wegvalt,’ vult Rachel aan, ‘kan ik eindelijk mezelf zijn.’

Een leven lang zoeken naar woorden in drie talen. Alleen met God spreekt Rachel in alle talen. ‘Ik bid niet iedere dag, maar praat wel iedere dag met God. Voor mij is God degene die alles begrijpt, mij in iedere taal verstaat en mij ziet in mijn vele vormen en al mijn identiteiten. Ik voel mij niet veroordeeld door God. Wel door religieuze instituten zoals de Rooms-Katholieke Kerk. Wanneer ik een kerk betreed vraag ik me altijd af of ik wel word geaccepteerd. Ik heb moeite met een leerstelling dat queer zijn zondig is of vrouwen aan bepaalde kledingvoorschriften moeten voldoen.’

Rachel onderschrijft geen specifieke religie. Spiritualiteit gaat voor haar om een directe relatie met God. Zo bezocht ze tijdens het backpacken door Zuidoost-Azië allerlei tempels en sprak ook daar met God.

‘Het maakt voor mij niet uit of ik in een moskee, tempel of kerk ben. God is voor mij gelinkt aan alles. In Hen voel ik mij vrij. Voor mij heeft Hen geen gender, God is man noch vrouw. In dat goddelijke zijn vind ik ook mijn zijn, los van labels en hokjes.’

Onderwijs voorbij de klas – Laura Polder

Laura Polder rouwt. De in 2016 tot Leraar van Amsterdam verkozen docent beroepsonderwijs (mbo en hbo) haalt normaliter de school naar de straat met maatschappelijke projecten en sociale buurtinitiatieven. Nu zit ze het grootste deel van de tijd met haar vriend en haar baby thuis in haar krappe woning van vijftig vierkante meter. Doordat al haar projecten acuut tot stilstand zijn gekomen kwam het verlies van haar vader, die in januari overleed, extra hard binnen. Ze zucht diep. ‘Mijn vriendinnen noemen me een bezig bijtje. Ik zet me graag in voor de maatschappij. Dat thuiszitten vind ik maar niets, ook al heb ik een lieve vriend en een lieve baby, na twee weken quarantaine had ik het al benauwd.’

Laura werd in september 2019 moeder. Enkele maanden later overleed plotseling haar vader. Die rollercoaster aan emoties wist ze lang te onderdrukken. Haar kloppende hart voor jongeren bleek tegelijk haar grootste uitvlucht voor de woelingen van haar eigen hart.

‘Om als enig kind een begrafenis te regelen, een huis op te ruimen, spullen te verkopen en alle papieren rompslomp te regelen is enorm heftig – ook al kreeg ik veel steun. Ik kan ondertussen wel tien burgerschapslessen schrijven over wat je moet regelen als iemand overlijdt. En toen kwam corona en had ik opeens tijd voor bezinning. Ik kon niet meer vluchten. Daar waren alsnog de tranen en de nachtmerries. Vooral die eerste maanden waren heel confronterend.’

De rouw om haar vader brengt meer dan alleen zijn verlies naar boven. ‘Twaalf jaar geleden ben ik mijn broertje verloren aan suïcide. Nu mijn vader ook overleden is zijn mijn directe mannelijke familieleden er niet meer. Mijn kind is een zoon. Met hem zal de mannelijke lijn van de familie dus worden voortgezet, maar hij en ik hebben geen referentiekader meer. Tegelijk rouw ik om deze periode,’ vervolgt Laura snel. ‘Zeker als onderwijsfanaat hoop ik dat de scholen gaan veranderen. De meeste onderwijskundigen zitten nu thuis. Het is echt tijd om na te denken over hoe we het na deze pandemie anders gaan doen, insh’allah (als God het wil),’ zegt de hoogblonde docent in de taal van haar studenten.

Even terug naar de mannen in je leven, zeg ik, niet van plan Laura direct weer naar de klas te laten hollen. Hoe kan het dat je als vrouw niet alleen rouwt om twee dierbare familieleden, maar ook stelt geen referentiekader meer te hebben?

‘Het voelt alsof ik een ledemaat mis. Hun mannelijke aanwezigheid in mijn leven als vrouw is toch een spiegel, mijn basis, mijn bloed. Daarbij lijkt mijn zoontje erg op mijn broertje toen die een baby was. Dat maakt het nog confronterender. Soms vraag ik me af: wat als mijn zoontje karaktereigenschappen van mijn vader of broertje blijkt te hebben? Wat zal dat met mij doen? Vind ik dat leuk, of pijnlijk? Moet ik naarstig naar die tekenen op zoek, of juist niet? En hoe blijf ik mijn kind zien voor wie hij is? Dat is een aantal van de levensvragen die ik mezelf stel.’

Maar wat hebben mannen specifiek te bieden? Of beter gezegd, wat had je vader te bieden wat je moeder je niet kan geven? En waarom ben je bang dat jij als moeder dan tekort zou schieten? vraag ik haar.

Laura verstilt. ‘Goh, daar vraag je me wat.’

Ik hoor vooral de angst van een jonge ouder die bang is haar kind tekort te doen, vervolg ik op zachtere toon. Waarbij ik meteen op wil merken dat je zoontje ook een dochter kan blijken te zijn, hè, daar weet ik zelf alles van. Ik waarschuw maar alvast!

‘Ja, ja, absoluut!’ haast Laura zich te zeggen. ‘Mijn baby heeft weliswaar mannelijk dna, maar we weten natuurlijk niet welk gender die echt heeft. Tja, dat hele gendervraagstuk, de mannelijke rol…’

De docent komt er opeens zelf ook niet meer uit.

‘Het gaat om een bepaald evenwicht,’ vervolgt ze na enige aarzeling. ‘Mijn moeder is zo’n ander type mens. Mijn vader en broertje hadden karaktereigenschappen waar ik veel van kon leren, zij waren degenen die mij uitdaagden meer lef te tonen.’

Laura vervolgt: ‘Misschien kan ik beter zeggen dat ik een deel van mijn geschiedenis kwijt ben geraakt. Zeker nu ik volwassen ben, en een kind heb, heb ik andere vragen. Die had ik hun nog graag willen stellen. Zo worstelde mijn vader met depressies. Daar kijk ik nu anders naar dan toen ik zestien was. Als tiener zag ik mijn vader als een echte boeman en vond ik zijn somberte irritant. Dat laatste vind ik trouwens nog steeds, maar ik denk nu ook: hij was een volwassen man die worstelde met het leven.’

Ook Laura’s broertje speelde een grote rol. ‘Hij kon me echt het diepe in duwen en zeggen: “Kom op, ga maar met je grote mond, durf het dan.” Mijn broertje was een Noord-Hollandse beer van een vent. Een brede, blonde gast met grote handen. Een lieve en creatieve jongen ook, maar wel een drop-out. Het duurde lang voordat hij zijn diploma op zak had. Toen hij overleed was hij eenentwintig. Na zijn dood sprak ik veel met zijn vrienden. Zij waren al van die even grote, sterke kerels met van die dikke gevoerde jassen. Je kunt ze waarschijnlijk zo voor je zien.’

Ja, dat kan ik zeker, denk ik. Laat zo’n groep Lonsdale dragende Noord-Hollanders nu net het soort mannen zijn dat ik met mijn korte lichaam, gekleurde huid en queer voorkomen liever uit de weg ga.

‘Je raad nooit wat die stoere gasten aan me vroegen,’ zegt Laura terwijl ze het ongemak van mijn gezicht af kan lezen. ‘“Wordt Theun nu een sterretje?”’

Betrapt kijk ik op, me bewust van mijn heimelijke aversie en vooroordeel. Het is zoveel makkelijker me veilig te voelen bij mensen op wie ik fysiek lijk. Van een groep Marokkaans-Nederlandse jongens word ik nooit bang. Een simpel knikje of ‘broer’ is genoeg.

Tegelijk merk ik dat ’s avonds de gemiddelde fietser of wandelaar juist bang voor mij is. Onlangs viel de sleutelbos van een vrouwelijke fietser voor mijn neus. Ik heb een kwartier achter haar aan gesjeesd, luid schreeuwend dat ik haar sleutels had terwijl zij almaar harder ging trappen. Toen ik haar uiteindelijk bij een verkeerslicht inhaalde, stond ze daar bezweet te hijgen, de ogen groot van angst.

Het is maar een van de vele anekdotes die ik kan geven. In wat voor samenleving zijn we beland dat we zo bang zijn voor elkaar?

‘Hun vraag raakte mij zo,’ vervolgt Laura. ‘Er was nooit iemand met deze jongens het gesprek aangegaan over vragen als: wie zijn we, waarom zijn we hier, waar gaan we heen, wat is liefde, hoe kunnen we praten over de dood?’

Laura was destijds drieëntwintig. ‘Ik kom uit zo’n vpro-kletsgezin, dus was ik dit soort gesprekken gewend. Ik dacht toen al: hier moet ik ooit wat mee gaan doen.’

Dat ooit kwam snel. Was de impact van Laura’s broertje al groot bij leven, dan zeker bij sterven. Zijn dood resulteerde in de grootste sprong die Laura kon maken; namelijk naar de klas. Een jaar later werd ze gebeld met de vraag of ze les wilde geven op een roc. Laura – op dat moment maatschappelijk werker – had nog nooit voor de klas gestaan. ‘Ik kwam op die school en binnen een minuut wist ik het.’ Ze knipt met haar vingers. ‘Hier gebeurt het,’ zegt de docent die tien jaar lang burgerschap op het mbo gaf.

Dergelijke levensvragen zijn nogal wat. Had jij er destijds zelf wel antwoorden op? vraag ik.

‘Soms niet. Nog steeds niet. Ik vind het oké om dat aan de klas toe te geven. We hoeven niet altijd alles te begrijpen of te weten. Het feit dat ik erover praat en de studenten de ruimte geef datzelfde te doen, is waar het om draait. Ik heb tien jaar lang zoveel noodzakelijke gesprekken gevoerd. Het was voor de jongeren een opluchting om te praten over hun levensdoel, waarom ze hier zijn, waar ze heen gaan, hoe ze met pijnlijke issues kunnen dealen.’

Hebben we het hier nou over het vak burgerschap, filosofie of levensbeschouwing? vraag ik.

‘Het fijne aan het vak burgerschap is dat iedere opleiding het compleet anders invult.’

Burgerschap is een verplicht vak op het mbo, met vastgestelde thema’s maar geen precieze invulling hoe daar aandacht aan moet worden gegeven. Veel scholen hebben dan ook geen idee hoe het vak in te vullen. Zo word ik met grote regelmaat door roc’s uit het hele land gecontacteerd om een gastcollege te geven of mee te denken over de vorm en inhoud van de lessen.

‘Er zijn scholen waar het vak in één week wordt gepropt,’ vervolgt Laura. ‘Ik had het geluk dat ik werkte bij een opleiding waar ik een jaar lang anderhalf uur per week met de studenten aan de slag kon. Dat is superbelangrijk. Er waren thema’s als democratie, financiën, liefde, relaties of drugs. Naast het handboek dat we gebruikten, was er ook ruimte voor eigen invulling, of beter: aandacht voor wat de studenten nodig hadden. Bij de lessen over liefde verzorgde ik altijd een les over verlies en rouwverwerking, omdat ik zelf weet hoe belangrijk dat is. Die “levenslessen” werden het meest gewaardeerd. Iedereen kwam op tijd. Er was nooit rumoer. Ik kan er nog ontroerd door raken.’

Sinds januari doceert Laura social work aan de Hogeschool van Amsterdam (HvA). Ze geeft onder meer het vak ‘armoede’. Daarnaast is ze mentor van een klas van dertig studenten.

En dat alles via Zoom, merk ik droogjes op.

‘Dit is niet zoals ik les wil geven en dit is ook niet waarom ik docent ben geworden. Voor de studenten is het trouwens ook niet leuk, die vinden school niets op deze manier. We moeten echt kijken naar de ethische vraag: voor wie doen we wat en op welke manier? Ik zie studenten met zware depressieve klachten en maak me zorgen over hun motivatie. Of ze het jaar wel afmaken, maar ook hoe het staat met hun ontwikkeling in bredere zin. Jongeren hebben sociaal contact nodig, studenten moeten jong en zorgeloos kunnen zijn. Ik heb nog nooit zo vaak studenten horen zeggen dat ze naar school willen. In plaats daarvan zitten ze al maanden thuis.’

Officieel mochten in september de mbo’s en hogescholen weer open. In de praktijk zijn door de anderhalvemeterregel en de coronabesmettingen de contacturen extreem beperkt. Zo heeft de opleiding social work aan de HvA vanwege het gebrek aan lesruimte de woensdag gekregen. ‘Studenten krijgen in vier uur tijd uitsluitend die onderdelen die niet online kunnen worden gegeven, zoals gespreksvaardigheid of de meldcode huiselijk geweld. Onze lokalen zijn echter niet groot genoeg, dus mijn klas van dertig studenten moet in groepjes van tien naar school. Dit betekent dat studenten slechts vier contacturen per drie weken hebben. Vier uur, per drie weken. Het mbo doet iets soortgelijks. Alleen de praktijklessen en de mentoruren zijn daar op school en dat allemaal in kleine groepjes.’

Laura is weemoedig. ‘Als ik op school ben, ga ik aan. Dan denk ik: ja, hiervoor ben ik docent. Maar online onderwijs vindt niemand leuk.’

Ze zucht. ‘De opleiding social work draait om gesprekstechnieken en groepswerk. Bij de praktische beroepsopleidingen zoals de bakkers- of kappersopleiding ligt nu heel veel stil. De meeste stages worden wel opgepakt, maar in hele andere vormen. Daarnaast zijn de praktijkruimten op de roc’s niet toereikend om alle studenten een plek te geven.’

In Amsterdam is in de afgelopen jaren veel tijd en energie besteed aan de bestrijding van schooluitval, met succes. Kinderen moeten vanaf hun vijfde jaar verplicht naar school. De leerplicht eindigt aan het eind van het schooljaar waarin de jongere zestien jaar wordt. Voor jongeren die dan nog geen zogenaamde startkwalificatie hebben – een havo- of niveau 2 mbo-diploma – geldt tot achttien jaar de kwalificatieplicht. In Amsterdam worden jongeren zonder startkwalificatie echter tot hun drieëntwintigste jaar gestimuleerd om alsnog een diploma te halen.

Toen de semi-intelligente lockdown in maart inging zag Laura het lesverzuim snel oplopen. In de eerste week had ze vijfentwintig studenten in haar Zoom-les; in de derde week was dit aantal gedaald naar zeven. ‘Ze hadden hun huiswerk niet gemaakt. Drie hadden wat gelezen, vier niet. Groepjes waren niet compleet. Als docent kon ik weinig doen. Ik probeerde wel te bellen, of ik mailde om te zeggen: “Hé, ik heb je gemist!”’

Uiteindelijk stabiliseerde het aantal aanwezige studenten.

‘Maar nu zijn docenten met burn-outklachten de nieuwe zorg. Veel coronabesmettingen hebben we niet op mijn school, maar er zijn wel docenten die tot de kwetsbare groep behoren en dus niet vier uur per week naar school durven te komen. Ik begrijp hun zorgen.’

Voor het mbo is de uitdaging zo mogelijk nog groter. Zo doen studenten examen via praktijkopdrachten. Corona gooit flink roet in het eten.

‘Veel van mijn oud-studenten wonen klein,’ vertelt ze, ‘in grote gezinnen, vaak zijn er maar een of twee laptops in huis. Het ontbreekt veel mbo-studenten aan begeleiding. Een student moet de mazzel hebben van een thuisfront, of een actieve mentor. Er zijn scholen waar de mentor iedere dag of zelfs meerdere keren per dag incheckt. Ik weet dat mijn collega’s hun uiterste best doen. Maar het gaat hard hoor, de leerachterstand loopt snel op.’

Veel studenten zullen gedwongen worden later af te studeren. Maar er zijn meer zaken waar Laura zich zorgen over maakt. Zoals de extra schulden die ontstaan door studievertraging, verlies van bijbaantjes, en fulltimebanen die er straks door de crisis niet meer zijn – en waar moeten studenten straks wonen met deze onbetaalbare woningmarkt?

‘Veel van mijn studenten, zowel mbo als hbo, doen het werk dat wij als samenleving nu zo hard nodig hebben. Ze werken in de supermarkt of een drogisterij, fietsen rond voor Uber Eats of Thuisbezorgd.nl, of springen bij in de zorg. Deze studenten verzorgen de – onbeschermde – diensten,’ zegt Laura met de nadruk op ‘onbeschermd’.

Laura schetst twee uitersten. Enerzijds zijn er de studenten die alleen wonen en worstelen met gevoelens van eenzaamheid. Anderzijds zijn er studenten die juist op een kluitje thuiszitten.

Laura – die ik voor het eerst ontmoette als mederaadslid van de Nieuw Amsterdam Raad – runde een tijdlang een project in haar eigen wijk Bos en Lommer: Bossgirls. Met twee andere trainers nam ze mbo-studenten onder haar hoede die meer uit zichzelf wilden halen. Ze verzorgde culturele uitjes en organiseerde trainingen en coachingsessies om de jonge vrouwen weerbaarder te maken. Zo trof ik Laura met een bont groepje studenten bij een evenement van De Kleurrijke Top 100 in de schouwburg (ita) aan. Het was niet de laatste keer dat ik Laura op vrije momenten in het weekend met een aantal studenten tegenkwam.

‘School en activiteiten buiten de deur geven hun de ruimte om op adem te komen. Ik zie zeker op het mbo, maar ook op het hbo dat – met alle respect – vooral studenten met een oosterse en zuidelijke achtergrond zo lang mogelijk op en rond school blijven hangen. Het is waar ze zichzelf kunnen zijn.’

De crisis creëert grote onzekerheid, juist onder haar studenten. Toch ziet Laura ook kansen. ‘Ik probeer met allerlei docenten het onderwijs te hervormen. Dit is hét moment.’

Kom maar op met je manifest, nodig ik de bevlogen docent uit.

Ze lacht, vraagt ‘Heb je even?’ en steekt haar vinger in de lucht: ‘Punt één: in het beroepsonderwijs moet de school echt onderdeel worden van de buurt. De school is dan niet langer een gebouw in de wijk, maar maakt deel uit van de wijk – en andersom. Zo worden praktijkopdrachten in en voor de wijk gedaan en kan de wijk profiteren van de faciliteiten in het gebouw.’

Ze kijkt ferm de camera in en telt verder. ‘Punt twee: in de schoolvakanties gaan de scholen niet langer dicht. Dat betekent dat bijvoorbeeld zzp’ers in het gebouw kunnen werken, dat studenten er hun huiswerk kunnen maken en niet hun toevlucht hoeven te zoeken in duurbetaalde studiehuizen maar dus gebruik kunnen maken van een school – lees: een door de overheid gefinancierde instelling.’

Laura liep in de Verenigde Staten stage op diverse scholen waar dit het geval is. ‘Daar nemen vooral in achterstandswijken scholen een prominente plek in. Van de samenwerkingen die ik zag gaat mijn hart sneller kloppen.’

Zo vertelt Laura dat op community schools een maatschappelijk werker in het gebouw aanwezig is, er wasruimtes zijn en er voor bijbaantjes wordt samengewerkt met lokale ondernemers.

‘We hebben in Amsterdam een paar goede voorbeelden van scholen die met de buurt veel doen voor de buurt. Denk aan het Calvijn College in Nieuw-West, het Bindelmeer College in Zuidoost en het roc Amsterdam College Zuidoost.’

Ten slotte haar derde punt op weg naar een nieuw soort onderwijs. ‘Leerinstellingen moeten studenten als consument gaan behandelen en de vraag hoe hen beter te bedienen en verder te helpen centraal stellen. Het onderwijs moet zich veel meer van de maatschappelijke vraagstukken bewust zijn en daar hands-on mee aan de slag. Ik vind het verdrietig dat studenten – zeker op het mbo – weinig zeggenschap hebben over hun eigen onderwijs.’

De student als klant klinkt wel erg kapitalistisch, merk ik op.

‘Dat klopt, maar we moeten er wel zo naar kijken. De school is dé plek voor studenten om zich te ontwikkelen en dus moeten ze zeggenschap krijgen over hun eigen onderwijs. De school moet geen Bijenkorf zijn, waar de student naar een afdeling gaat om een lesje te halen. Durf als school of docent vragen te stellen over je functie en toegevoegde waarde. De scholen die dit wél doen presteren namelijk excellent. Het zijn de scholen die hét verschil maken en waarover jongeren zeggen: “Hèhè, hier heb ik wat aan.”’

Een ander soort onderwijs dus, waarin andere vragen worden gesteld. Juist ook aan docenten.

‘Als mbo- of hbo-docent moet je van alles kunnen doceren. Op de opleiding social work moet ik van communicatie tot pedagogiek en burgerschap onderwijzen. Op deze manier wordt dit soort vakken tekortgedaan. Ik ben maar een maatschappelijk werker met een lerarenopleiding. Als het dus om communicatie gaat bijvoorbeeld, ken ik geweldige reclamebureaus die graag met studenten aan de slag willen. Waarom durven we in het onderwijs niet vaker te zeggen: dit is niet mijn expertise, ik huur iemand in.’

Ik kan de tegenargumenten wel bedenken, merk ik op. Allereerst van de overspannen docent zelf, die zegt: ik heb het al zo druk en loop op m’n tandvlees, alsjeblieft Laura, niet nog meer werk op m’n bord. Moet ik nu ook nog gastsprekers gaan boeken? Om nog maar te zwijgen over de goedbetaalde managers die direct zullen vragen waar het geld vandaan moet komen.

‘Ja,’ zegt Laura weinig geïmponeerd. ‘Maar het gaat om het maken van andere keuzes. Als er een projectmanager wordt aangesteld met het mandaat om voor bepaalde vakken de juiste expertise in huis te halen en daar per team een budget voor wordt vrijgemaakt, is dit prima te realiseren. Zo haalt dit idee juist een stuk van de werkdruk bij docenten weg en helpt het hen beter te worden in hun eigen discipline. Scholen hebben veel geld en er zijn subsidiepotjes, ook in een stad als Amsterdam. Ik maak echt een buiging voor de gemeente die zoveel middelen voor scholen vrijmaakt.’

Maar je vindt dat het geld niet creatief wordt ingezet? vraag ik voorzichtig.

‘Inderdaad,’ zegt Laura. ‘Het geld, maar vooral de energie en tijd gaan niet naar datgene wat een student nodig heeft om een betere student te kunnen zijn.’

Wat heeft een student dan eigenlijk nodig?

‘Aandacht. Gezien worden. Er mogen zijn. School moet een plek zijn voor de student, in plaats van dat er geld wordt verdiend aan die student.’

Laura wil dat studenten zich op school thuis voelen door meer persoonlijke aandacht te geven, externe expertise in huis te halen, faciliteiten als gebedsruimtes te creëren en een lesrooster op maat te maken, maar ook die studenten samen te brengen en steun te geven die tegen bepaalde situaties thuis aanlopen.

De gepassioneerde docent geeft de ramadan als voorbeeld. ‘Veel scholen worstelen met het inrichten van een gebedsruimte. Ieder jaar barst rond de ramadan de discussie weer los. Veel scholen zeggen: “We zijn een openbare instelling, geloven doe je thuis.” Opmerkelijk, want in ziekenhuizen zijn wel gebedsruimtes. Het gevolg van zo’n halsstarrige weigering is dat studenten stiekem in een hoekje gaan bidden.’

Laura slikt hoorbaar en klinkt tegelijk verontwaardigd. ‘Het is zo verdrietig om een jongere in een hoekje beschaamd te zien bidden. Ze willen gewoon hun geloof belijden en zoeken zeker tijdens de ramadan extra verbinding met God. Hoe denk je dat zo’n jongere vervolgens in de les zit? Waarom kunnen we hun niet tegemoetkomen? Creëer een veilige plek voor iedereen, dan komen studenten het hele jaar – zelfs in de zomer – graag op school en gaan ze excelleren.’

Als een student de hele tijd bezig is met de vraag waar die die dag weer tussen de lessen door moet gaat bidden is die nog niet bezig met de les, vul ik aan.

‘Precies,’ vervolgt Laura, die duidelijk op dreef is en met een volgend voorbeeld komt. ‘Op het mbo is één op de vijf studenten mantelzorger. Laat dat even tot je doordringen. Op een school van vierduizend studenten gaat het dus om zo’n achthonderd studenten – meestal vier per klas. Stel dat op school een omgeving wordt gecreëerd waarin al die mantelzorgers met elkaar in contact worden gebracht? Het onderwijs is zo ingericht dat er stipt om negen uur wordt begonnen en bijvoorbeeld om drie uur geëindigd. Ik heb in mijn klassen studenten gehad die voor hun zieke ouders of een broertje met een cognitieve beperking moesten zorgen en structureel te laat kwamen, omdat ze bijvoorbeeld moesten wachten op de thuiszorg of het vervoer voor het broertje. Ik hield daar rekening mee, maar wat doet het met de eigenwaarde van een student om altijd maar te laat te komen? Wanneer dit soort zaken niet goed worden geadresseerd beïnvloedt dat ook de sfeer in de klas. De vraag is dus wat we voor hen kunnen doen, hoe we hen beter kunnen ondersteunen en ervoor kunnen zorgen dat het onderwijs beter op hun leefwereld aansluit.’

Laura ziet veel schrijnende situaties, vooral als het gaat om het zelfbeeld onder studenten. De samenleving onderschat volgens haar niet alleen hun situatie, maar ook hun potentie. ‘Ze kunnen veel en willen veel meer dan dat wij doorhebben of als samenleving gebruik van maken. Zeker mbo-jongeren zien we als incapabel. Ik vind ze knetterkrachtig. 70 procent van de jongeren van zestien jaar en jonger in de grote stad spreekt minstens vier talen vloeiend. En toch hebben ze – zeker als ze een zuidelijke of oosterse achtergrond hebben – vaak een minderwaardigheidscomplex. Ik heb zo vaak gedacht: jemig, als ik in jouw schoenen zou staan had ik het niet aangekund.’

Laura haalt een anekdote aan over een gesprek dat ze opving bij de koffieautomaat.

‘Een student was in gesprek met een collega en ik hoorde hem zeggen: “Tja, ik ben niet zo goed in talen dus ik weet niet of ik daar wel kan solliciteren.” Ik zag een Noord-Afrikaans uiterlijk en dacht… nou, dat zullen we nog wel zien. Ik ben er met een kopje thee bij gaan staan en vroeg hoeveel talen hij sprak. De jongen bleek Marokkaans-Arabisch, Tamazight, Nederlands, Engels, Frans, een beetje Italiaans en een beetje Spaans te spreken. Daar stond ik dan met mijn Nederlands en Engels,’ merkt Laura verwonderd op. ‘In wat die student daarna zei ligt echter de crux. “Mevrouw, omdat ik niet zo goed Nederlands spreek, mijn grammatica een beetje zozo is, en ik een accent heb, krijg ik altijd te horen dat ik niet goed in talen ben.” Dat blijft in hun hoofd zitten. Ze denken: ik kan het niet. Ik doe er niet toe. Ik heb geen kwaliteiten. Mijn rol als docent is,’ Laura fluit en maakt een raketbeweging, ‘om deuren te openen, hun assertiviteit aan te boren, studenten vragen te leren stellen en hen te bevestigen. Dat ik dus tegen een student die altijd te laat kom zeg: je mag er zijn, nee, je bent geen lastpak omdat je alweer te laat bent, je bent een mantelzorger die aan de zorg van je vader een fulltimebaan heeft – hoe kan ik jou helpen?’

Laura kijkt dankbaar om zich heen. ‘Ik heb het echt zo makkelijk in vergelijking met veel studenten en dan loop ik te klagen over het aantal vierkante meters van mijn huis.’

In de blik van Laura is niets meer van de initiële rouw over. Haar ogen fonkelen.

‘Als ik aan de lezer iets zou mogen vragen,’ vervolgt ze hardop nadenkend, ‘is het: wat heb jij het onderwijs te bieden? Het onderwijs vindt niet alleen plaats in de klas. Onderwijs is ook omzien naar je buurmeisje of buurjongen, een rolmodel zijn, helpen met het kiezen van een middelbare school, formulieren invullen, een jongere meenemen naar een museum of een debat, een plek aan tafel geven, of simpelweg wanneer je door een groepje jongeren geïrriteerd raakt gewoon eens je snater houden en denken in een inclusieve maatschappij in plaats van dat ellendige “wij-zij”. Jongeren hebben een uitgestoken hand nodig om zich aan op te trekken.’

Je geeft ons huiswerk! roep ik uit.

‘Ik ben een docent, dus ja, natuurlijk heb ik een opdracht voor dit land,’ lacht ze. ‘We moeten onze verantwoordelijkheid overdragen aan de volgende generaties en hen in hun kracht zetten.’

Een nieuwe generatie journalisten – Hasna El Maroudi

Hasna El Maroudi kijkt verrukt. Het is 3 juli en ze heeft net te horen gekregen dat het door haar en Clarice Gargard opgezette online feministische mediaplatform Lilith Magazine de eerste winnaar is van de Carla Atzema Soroptimist Prijs.

‘Ik kan het nog steeds niet helemaal geloven,’ zegt Hasna schoorvoetend. ‘Niet omdat ik ontken wat Clarice en ik met Lilith Magazine doen en wat we nog allemaal willen bereiken. Ik weet heel goed wat het belang van ons platform is. We hebben echter zoveel teleurstellingen te verduren gehad – zoals fondsen en partners die ons werk prezen maar uiteindelijk nooit over de brug kwamen – dat ik dacht dat het met de nominatie voor deze prijs niet anders zou zijn. Maar nee dus,’ verzucht Hasna opgelucht. ‘We hebben gewonnen en – ook niet onbelangrijk – geld voor ons initiatief gekregen.’

Een vrij substantieel geldbedrag. Lilith Magazine krijgt 25.000 euro van de in 2019 in het leven geroepen Carla Atzema Soroptimist Prijs, die media-initiatieven van, door en over vrouwen ondersteunt. Het geld – zo benadrukt Hasna – zal geheel ten goede komen van het online magazine en dus niet in eigen zak worden gestoken.

De jury, onder leiding van theatermaakster Adelheid Roosen, roemde het lef van Hasna en Clarice. Volgens het juryrapport schuwen de twee mediamaaksters de ‘complexiteit van de nieuwe feministische golf niet’ en weten ze ‘de (…) urgentie van gender, klasse en kleur (te) benoemen door de rafelranden op te zoeken’.

Dat gevecht voor juist ook financiële erkenning begrijp ik heel goed, vertel ik Hasna terwijl ik terugdenk aan mijn tevergeefse subsidieaanvragen. Het lijkt soms wel of degene die in aanmerking komt voor subsidie al in de comfortzone moet zitten. Ervaar jij dat ook zo?

‘Jazeker,’ reageert Hasna resoluut. De journalist, programmamaker en hoofdredacteur van Lilith Magazine is echter voorzichtig optimistisch. De prijs voor Lilith Magazine valt volgens haar te plaatsen in een trend van positieve ontwikkelingen. ‘Ik merk dat diversiteit en inclusie in vrijwel alle lagen van de samenleving in ieder geval in woord belangrijker worden en dat er meer aandacht komt voor andere vormen, stemmen en verhalen.’

Ze haalt als voorbeeld haar eigen stad Rotterdam aan, waar de Raad voor Kunst en Cultuur in het nieuwe kunstenplan het advies heeft uitgebracht om het Museum Rotterdam niet langer te subsidiëren maar bijvoorbeeld het Wereldmuseum en het HipHopHuis wel. Laatstgenoemde krijgt overigens sinds dit jaar ook landelijke steun van de Raad voor Cultuur.

Terwijl in Amsterdam kunst en cultuur steeds meer onder druk komen te staan en artiesten massaal wegtrekken, ontpopt Rotterdam zich tot een levendige artistieke broedplek en pleisterplaats voor cultureel talent. De stad heeft niet alleen een jonge, maar ook een veelkleurige bevolking. Volgens het cbs had op 1 oktober 2020 24,5 procent van alle Nederlanders een migratieachtergrond. In de drie grote steden Amsterdam (55,6 procent), Den Haag (55,6 procent) en Rotterdam (52,3 procent) heeft iets meer dan de helft van de inwoners een migratieachtergrond. In Utrecht iets meer dan een derde (36,1 procent). Van alle Nederlandse steden heeft Rotterdam het hoogste aantal inwoners met een ‘niet-westerse’ (ergo: zuidelijk en oosterse) achtergrond, namelijk 38,9 procent. Overigens duidt het cbs de term ‘westers’ niet aan de hand van geografische ligging of cultuur. Zo worden Japan en Indonesië wel als westers aangemerkt en Turkije niet.

De diverse inwoners van Rotterdam hadden lang geen eigen stem aan tafel. Vaak werd hun verhaal voor hen verteld. Zo had ik in het voorjaar van 2017 een ongemakkelijke aanvaring met de directeur van Museum Rotterdam tijdens een van de eerste diversiteit- en inclusiebijeenkomsten in de kunst- en cultuursector in Theater Zuidplein in de hippe havenstad. Het evenement werd georganiseerd door zanger en theatermaker Rajae El Mouhandiz en werd druk bezocht. Op de vraag of Museum Rotterdam ook een plek geeft aan erfgoed van stadsbewoners met een biculturele achtergrond, reageerde de directeur van ‘het museum van de stad’ met de boodschap dat Rotterdammers van ‘buitenlandse’ komaf niet over materieel erfgoed beschikken maar een orale vertelcultuur hebben die niet in de collectie kan worden opgenomen.

Op mijn repliek dat audiovisuele middelen wel degelijk onderdeel van een collectie kunnen zijn en dat biculturele Rotterdammers niet uit de rimboe komen en zeker over erfstukken en materiële geschiedenis beschikken, reageerde de directeur geprikkeld. Verschillende witte mannen riepen dat ik boos was. Toen El Mouhandiz ingreep en aan de grofweg honderdtwintig aanwezigen vroeg wie er vaker boos wordt genoemd, gingen alle gekleurde handen (en een aantal van de witte vrouwen) de lucht in. In de ongemakkelijke stilte die volgde kon je een speld horen vallen.

Dat incident vond drieënhalf jaar geleden plaats. Sinds die tijd is er veel veranderd. Woorden als diversiteit en inclusie zijn even ingeburgerd als corona en mondkapjes en roepen al net zoveel allergische reacties op. En de term ‘boos’ lijkt tegenwoordig een bijvoeglijk naamwoord voor de witte man én de zwarte vrouw.

‘Er beginnen dingen te veranderen,’ zegt Hasna. ‘Tegelijk gaat die verandering traag. Neem bijvoorbeeld de erkenning voor het HipHopHuis, dat sinds 2002 bestaat. Ze hebben jaren aan de weg moeten timmeren voor ze eindelijk serieus werden genomen.’

Hiphop is cool. Iedereen kent het. We hebben het hier niet over de nieuwste, onbekende, experimentele dansvorm. Dus zelfs zo’n ondersteuning is toch ergens nog een veilige keuze? vraag ik kritisch.

‘Ja dus, begrijp je?’ reageert Hasna in straattaal, haar geliefde Roffa waardig. ‘Het is mooi dat ook het HipHopHuis nu als een kunstinstelling wordt erkend, maar daar was wel veel tijd voor nodig.’

In de afgelopen jaren kantelt en polariseert het maatschappelijk debat snel. De roep van de post-9/11-generatie – die opgroeide te midden van twee decennia aan hardnekkige identiteitspolitiek – om een eigen legitieme plek aan tafel, klinkt steeds luider. Hasna is een van hen, al zoekt zij wellicht niet langer een plek aan de tafels van anderen maar probeert ze met haar platform een eigen tafel met eigen spelregels te creëren. Ze werkte ruim acht jaar voor Joop.nl van bnn/vara. ‘Op de redactie hadden we mooie discussies over invalshoeken. Joop.nl was wat dat betreft tamelijk activistisch,’ zegt Hasna, dankbaar voor die tijd. Uiteindelijk was ze toe aan een nieuwe uitdaging en werd eindredacteur van alle bnn/vara-programma’s op npo Radio 1. In die positie stuurde ze weliswaar de programmering aan, maar ging ze niet over de inhoud.

‘Het kwam weleens voor dat ik ’s ochtends de krant las en vanbinnen schold op wat deze of gene schreef, om vervolgens te ontdekken dat diezelfde middag juist die persoon te gast was in een programma. Daar had ik dan niets over te zeggen, hoewel ik dus de leidinggevende was.’ Ze lacht met een gezicht dat nog steeds enige frustratie verraadt. ‘Ik wil zelf kunnen bepalen wie aan het woord komt en met welke invalshoek. Er zijn zoveel stemmen in de samenleving die niet aan het woord komen, die niet de kans krijgen door te groeien, niet serieus worden genomen of eerlijk voor hun expertise worden betaald. Ik ken genoeg mensen die graag voor de serieuzere kwaliteitsmedia willen werken, maar het ontbreekt aan zogenaamde ervaring, ze passen hoegenaamd niet in het profiel of beschikken niet over het juiste netwerk.’

Of je bent wel bekend, zoals ik, maar wordt door redacties te moeilijk bevonden omdat ze je niet in een hokje kunnen plaatsen, merk ik uit ervaring op.

‘Te moeilijk wellicht, maar misschien is het vooral dat mensen denken dat je te gearriveerd bent,’ reageert Hasna. ‘Terwijl gearriveerd zijn echt niet de huur betaalt.’

Dus je moet een frisse nieuwkomer zijn, maar vooral niet te snel te succesvol worden, want dan trekt de media je weer van de door hen zelf gecreëerde sokkel, vat ik het ellebogenspel samen.

Hasna knikt.

Tegelijk zie je aan de meeste praattafels toch juist telkens dezelfde namen en gezichten?

‘Dan heb je het over dezelfde witte mannen die al jarenlang vrijwel dagelijks op tv komen. Als het om vrouwen of personen van kleur gaat, is de spoeling veel dunner. Op het moment dat een vrouw of een persoon van kleur iets zegt wat niet lekker ligt, wordt die er snel uit gegooid. Daarbij mogen ze vaak alleen voor bepaalde onderwerpen komen opdraven. Zo mogen Marokkaanse Nederlanders vooral aanschuiven om te praten over criminaliteit of de islam. Of worden vrouwen vooral uitgenodigd om als ervaringsdeskundige te spreken over een zeldzame ziekte, een verkrachtingszaak of #metoo.’

Hasna zucht. ‘Het draait in de media nog steeds om ons kent ons. Dat heb ik zelf ook ervaren toen ik een tijdje vaste tafelgast was in De Wereld Draait Door. Ik was bevriend met een redacteur die mijn naam er gewoon doorheen drukte. Daardoor zat ik er opeens een stuk sneller, maar ik was ook even snel weer weg. Ik moet in soundbites kunnen praten, lachen en pleasing zijn. En natuurlijk moet ik flawless zijn, want o wee als de hele wereld opeens over je heen valt.’

Daar heeft Johan Derksen een stuk minder last van, zeg ik. Of Jort Kelder. Ook de grootste ophef lijkt hen niet van de buis te krijgen.

‘Dat zijn opnieuw witte mannen die wel degelijk pleasing zijn, voor de witte redactie en een bepaald deel van de witte kijkers.’

Hasna’s beweringen staan niet op zichzelf, ze worden door een groeiend aantal rapporten gestaafd. Bijvoorbeeld van het Global Media Monitoring Project (gmmp), de grootste wereldwijde studie naar representatie waarbij op dezelfde dag in 145 landen onderzoek wordt gedaan. Mannen zijn anno 2020 nog steeds sterk oververtegenwoordigd in Nederlandse nieuwsmedia. Slechts 26 procent van de personen in de Nederlandse nieuwsmedia is vrouw en maar 9 procent van kleur. Ook de experts die aan het woord komen zijn overwegend man, namelijk 78 procent. Vrouwen komen slechts in 22 procent van de gevallen aan het woord en worden met 21 procent flink minder vaak geciteerd.

Ook het onderzoek ‘Representatie van mannen en vrouwen in Nederlandse non-fictie televisieprogramma’s’ van het Commissariaat voor de Media, dat in 2019 gepubliceerd werd in opdracht van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, toont de grote representatiekloof. Het aandeel vrouwen aan de praattafels is 36,6 procent. Daarbij worden ze vaak opgevoerd als ervaringsdeskundigen en niet als onafhankelijke experts. Uit hetzelfde onderzoek blijkt onder andere dat van het aantal correspondenten slechts 23,1 procent vrouw is. Van het aantal zogeheten experts aan tafel is volgens dit rapport 28,3 procent vrouw.

Hoe dit concreet uitpakt bleek uit een studie van Free Press Unlimited en women Inc. naar berichtgeving rond covid-19. Terwijl vrouwen bijna twee derde van de zogeheten cruciale beroepen tijdens de crisis vervullen, waren ze met 26 procent in het nieuws extreem ondervertegenwoordigd. Om over personen van kleur – ook oververtegenwoordigd in de cruciale beroepssectoren – maar te zwijgen.

Als het om framing gaat constateerden de onderzoekers dat ‘wanneer mensen van kleur in het nieuws kwamen, het gerelateerd was aan criminaliteit, het slavernijverleden of hun afkomst. Op andere thema’s zijn ze ondervertegenwoordigd,’ aldus de operationeel directeur van Free Press Unlimited, Ruth Kronenburg.

Wie denkt dat de representatie aan de voorkant problematisch is, heeft nog niet de achterkant bekeken. Journalistieke redacties behoren tot de witste beroepsgroep van Nederland. Uit onderzoek van nrc in 2018 naar redacties van kranten en nieuwsrubrieken op tv bleek dat 94,6 procent van de journalisten een westerse achtergrond heeft. Het aantal journalisten met een ‘niet-westerse’ (ergo: zuidelijke of oosterse) migratieachtergrond op de negen grootste nieuwsredacties bedroeg tweeëntachtig, op een totaal van 1528 redacteuren. En dat terwijl de media allerlei inspanningen hadden beloofd na de shockerende resultaten uit het nrc-onderzoek uit 2015 toen 96,8 procent van de redacties wit bleek.

Juist vanwege de grote problemen rond framing en representatie is Lilith Magazine in het leven geroepen, om andere geluiden en gezichten een podium te bieden en een nieuwe generatie journalisten naar voren te schuiven. ‘We wilden een plek creëren waar mensen zichzelf kunnen zijn, waar ze kunnen oefenen, falen en groeien. Wat uiteindelijk gewoon een veilige plek is.’

Het is ook een uitgesproken feministische plek.

‘Intersectioneel feministisch ja, zeker,’ corrigeert Hasna mij.

Een podium met een bepaald geluid en bepaald publiek, vervolg ik.

‘Welk geluid bedoel je?’ vraagt Hasna lichtelijk op haar hoede. Ik besef niet voor het eerst tijdens het gesprek dat ik met een journalist te maken heb. En zo geldt de regel: journalisten laten zich niet makkelijk interviewen.

Het feministische geluid met een duidelijke nadruk op vrouwelijke auteurs en journalisten, antwoord ik nu ook voorzichtig. Jullie zeiden niet ‘laten we een oefenplatform creëren voor nieuw talent’. Lilith Magazine heeft een politieke agenda en een uitgesproken tone of voice.

Hasna vertelt dat ze achter de schermen een bredere groep mensen opleidt om op een hoger kwalitatief journalistiek niveau te komen, maar durft nog wel meer labels aan het platform toe te voegen. ‘Lilith Magazine is ook progressief, links en antikapitalistisch.’ Ze lacht.

Hasna heeft de tijd mee. Het feminisme is terug van weggeweest. Was het f-woord tien jaar geleden nog een scheldwoord waar haast geen vrouw zich openlijk mee durfde te associëren, nu noemt vrijwel iedere stedelijke millennial zich feminist. Ja, óók mannen. Feministische festivals en feestjes zijn – daar waar de coronamaatregelen het toelaten – hot en happening. Het feminisme is even hip als het drinken van een flat white in een koffiebar. Aangewakkerd door de opkomst van fascisme, nationalisme en flink wat grab them by the pussy-retoriek van eenzelfde type mannelijke leiders maakt de wereld een derde mondiale feministische golf door.

Dat de term anno 2020 echter ook nog steeds gevoelig ligt, bleek wel uit een interview met Sigrid Kaag in de Volkskrant. De fractieleider van d66 die de ambitie koestert om de eerste vrouwelijke premier van Nederland te worden, weigert zich feminist te noemen onder het mom: ‘Ik heb carrière gemaakt als méns.’

De vraag is over welk feminisme Kaag en anderen het eigenlijk hebben. Gaat feminisme anno nu uitsluitend over cisgender vrouwen die de kracht van hun vulva scanderen (en daarmee de positie van zowel transgender mannen als vrouwen over het hoofd zien)? Of betreft feminisme de uitgesproken antikapitalistische, sociaal-constructivistische, academische, intellectuele en politieke theorie die de grote vraagstukken van de dag met elkaar verbindt en in een context van historische uitsluiting en onderdrukking plaatst? Kortom, gaat het feminisme over koffiemokken met power to the vulva en het dragen van een t-shirt met free the nipple erop? Of gaat feminisme over de interactie en uitwerking van klimaatverandering op sociale ongelijkheid, de uitwerking van de genderkloof op het politieke landschap, of de relatie tussen de bio-industrie en institutioneel racisme? Want dat laatste feminisme als alomvattende denkschool is waarover ik op de universiteit in een halve kolom in mijn politieke-theorieënboek las, met een waarschuwing van de professor dat feminisme buitengewoon gevaarlijk en maatschappelijk ontwrichtend is. Wellicht ten overvloede, de professor was een man.

Nederland kent nauwelijks prominente feministische platforms. Opzij is er tot op heden niet in geslaagd een brug naar vrouwen van kleur, trans- en non-binaire personen en de bredere queer community te slaan en heeft slechts een beperkt lezerspubliek en women Inc. is ook aan het nodige elitisme en eenkennigheid onderhevig. Interessant in dit licht is mediaplatform OneWorld dat met activistische en in alle opzichten gekleurde journalistiek net als Lilith Magazine intersectionele verhalen en perspectieven brengt.

Ondertussen lijken de reguliere media er evenmin in te slagen om de nieuwe feministische golf een gezicht te geven. Het dichtst nadert nog de zaterdagbijlage Telegraaf Vrouw en de dating- en seksrubriek in Volkskrant Magazine en beide zijn toch weinig feministisch te noemen.

Worden vrouwen en personen van kleur al buitengesloten en tot ervaringsdeskundige gemaakt, transgender personen worden al helemaal tot een eendimensionaal fenomeen gereduceerd. Toen ik in 2011 als onafhankelijk expert aan de praattafels van de televisie enige bekendheid kreeg, was ik voor velen de eerste jonge vrouw van kleur in die positie. Ik was eenentwintig en mocht jarenlang frequent als politiek expert op radio en tv aanschuiven, tot ik in transitie ging. Van de ene op de andere dag verloor ik iedere geloofwaardigheid en expertise en zat ik nog uitsluitend bij de ‘t’ van transgender in de Hilversumse kaartenbak. Terwijl ik in de directe weken voor mijn coming-out als Mounir nog bij Jinek aanschoof om respectievelijk te praten over een cpb-rapport en een massa-onthoofding van Egyptische kopten door is, ik werkte als vaste sidekick in het npo radio 1-programma Dit is de Dag en ik voor nrc een opiniestuk over de effecten van Trumps aantreden op de machtsverhoudingen in het Midden-Oosten schreef, heb ik als man nooit meer als expert in een tv-programma aan mogen schuiven, was mijn rol als sidekick op de radio plotseling aan vervanging toe en kreeg ik van de chef opinie van nrc te horen dat ik bij nader inzien toch echt expert ‘seks en gender’ was.

Is er nu zo’n jonge bekende vrouwelijke expert van kleur op tv te zien? vraag ik Hasna.

Ze kijkt recht de camera in maar blijft me het antwoord schuldig.

‘We hopen deze uitsluiting met Lilith Magazine te doorbreken. We willen aantonen hoe verschillend in stijl en inhoud vrouwen zijn, dat vrouwen niet allemaal hetzelfde zijn of vinden en dat expertise zowel een product is van opleiding als persoonlijke ervaring – of een combinatie van beide. We moeten elkaar op gaan zoeken en meetrekken, zodat niemand daar meer als uitzondering aan tafel hoeft te zitten.’

Hasna vertelt over de appberichten met felicitaties die de hele ochtend al binnenstromen. ‘Ik krijg appjes van vrouwen die dingen schrijven als “Ja, jullie hebben het verdiend!”, maar ik denk dan, nee, wij hebben dit allebei verdiend. Jullie ook. Dit is een overwinning voor ons allemaal.’

We praten verder over trends in de media. De media lijken na 11 september 2001 zoals zoveel prominente instituten in de samenleving verrechtst, verhard, en almaar populistischer. Het is een vreemde paradox; terwijl de samenleving diverser dan ooit is werd het medialandschap schraler en eenkenniger. Hasna knikt en vertelt hoe ze de dag ervoor een Nederlandse talkshow uit de jaren tachtig heeft bekeken, waarin de positie van Marokkaanse nieuwkomers op de arbeidsmarkt wordt besproken.

‘Het was fascinerend en tegelijk haast onwerkelijk om terug te kijken. De gasten en het publiek bestonden uitsluitend uit Marokkaans-Nederlandse mannen, veelal gastarbeiders, de presentator was Marokkaans, de voertaal deels Nederlands en deels Darija (Marokkaans-Arabisch), en het programma werd ondertiteld. Ik dacht: kan iemand zich voorstellen dat we dit nu op televisie zouden zien?’

Ik kan me de reacties al indenken. Stop de islamisering van de Nederlandse televisie! Geen belasting naar Marokko-tv! roep ik gespeeld verontwaardigd uit.

‘Wat ik zo goed aan het programma vond was dat het heel educatief was. Opeens begreep ik allerlei dingen die ik in mijn jeugd had meegemaakt en kreeg ik eindelijk context en achtergrond bij de gesprekken die ik onder de oude generatie had opgevangen. Ik snapte nu wat de politiek betekende voor de gastarbeiders in Nederland. Het was zo waardevol.’

De minderhedenomroepen en doelgroepen-tv waren een kennispool aan talent. Het heeft bekende namen voorgebracht, haal ik op. Ahmed Aboutaleb, Ahmed Marcouch, Prem Radhakishun en Noraly Beyer, om zo een aantal namen te noemen, zijn ooit allemaal begonnen bij Multiculturele Televisie Nederland. Zo’n kweekschool is er niet meer. En over grote namen gesproken, hoe kan het dat tot op heden nog niet één persoon van kleur een eigen talkshow heeft gehad met diens (achter)naam? We kennen Barend & Van Dorp en Pauw & Witteman van vroeger. Of tegenwoordig Jinek en M. Maar een programma met de achternaam van wijlen Ramdas, of Tan of Moussaid? Ondenkbaar.

Meer nog dan over representatie maakt Hasna zich zorgen over de groeiende maatschappelijke polarisatie die door corona slechts lijkt aan te zwellen. ‘Ik ben heel erg geschrokken van die viruswaanzingekkies. Ik zie op Facebook mensen die ik best hoog heb zitten – zoals oud-collega’s en docenten – opeens een diepgeworteld wantrouwen in de overheid hebben en plotseling fascistische denkbeelden aanhangen en in de armen van Forum springen. Ik reken dat ook de media aan. Redacties spelen graag tegenstellingen tegen elkaar uit, waardoor de verdieping mist. Meningen worden tot feiten verheven.’

Hasna erkent dat ze zelf ook een tijdje nodig heeft gehad om dit mechanisme als columnist in te zien. ‘Zelfs als ik een anekdote schrijf, nemen mensen die klakkeloos voor dé waarheid aan. Terwijl het iets is wat ik heb meegemaakt en we daar verder vooral niet meer van moeten maken.’

In een beroepsgroep met grote ego’s is Hasna’s nuchterheid een verademing. De combinatie van kritisch realisme en bevlogen idealisme vind ik verfrissend. Bij ieder publiek optreden dat ik van haar bijwoonde was ik onder de indruk, en vooral opgelucht. Eindelijk een stem die zonder te veel poespas zegt waar het op staat, dacht ik telkens weer. Dat klinkt wellicht vanzelfsprekend, maar voor een vrouw van kleur is het dat niet.

Hoe is het om altijd een groep te zijn in plaats van een individu?

‘K*t,’ zegt ze met een stalen gezicht. ‘Echt heel k*t. Zoals je weet ben ik een loner. Om dan neergezet te worden als een woordvoerder namens een hele gemeenschap zorgt voor een enorme druk. Welke gemeenschap? Die vier muren om mij heen? It’s just me, myself and I,’ zegt ze lachend.

Hoe verhoudt het karakter van een loner zich tot een semipubliek leven?

‘Als ik optreed, zet ik een masker op. Ik zet op dat moment mijn eigen gevoelens opzij.’

Versterkt het publieke leven de behoefte aan alleen-zijn?

‘Ja, want ik vind het vermoeiend. Ook omdat mensen denken dat een publiek figuur te allen tijde bevraagd mag worden op haar opvattingen en ideeën. Dit is voor mij het lastigste. Ik ben een mens met emoties, ideeën en gevoelens. Ik wil niet 24/7 met iemand in debat over mijn laatste optreden of artikel. Al helemaal omdat ik weet dat ik meestal gelijk heb. Ik heb geen zin om voor de honderdste keer hetzelfde gesprek te voeren en dezelfde argumenten en ideeën aan te moeten dragen. Alsjeblieft, mensen: googel. Ik ben niet de hele dag een vraagbaak.’

Vanwaar dan toch de wil om het debat publiekelijk te voeren, zij het wellicht niet voor de vijftigste keer in de supermarkt? vraag ik door.

‘Omdat het noodzakelijk is. Omdat de blik van de media moet veranderen. En dan bedoel ik de witte mannenblik, de vaste frames en werkwijzen.’

Hasna heeft een enorme drive. Tijdens het gesprek is ze soms terughoudend, dan weer bedachtzaam, scherp zonder cynisch te zijn, open naarmate we langer doorpraten, zelfkritisch ook.

Ook deelt ze het ongemak dat de coronacrisis voor haar in het gezin creëerde. Hasna zat als zzp’er opeens zonder werk en dus werd haar man van de een op de andere dag de kostwinner. Als feminist was dat flink slikken. ‘Al mijn feminisme ten spijt was ik opeens de werkloze moeder thuis,’ zegt ze beschroomd. ‘Ik maakte telkens de grap: corona killed my feminism. Op het moment dat al mijn moderatieklussen en dergelijke wegvielen, ben ik niet op zoek gegaan naar iets anders. Want wat moest ik met Ines, onze dochter van zes? Die zat thuis.’

Het leverde bijzondere inzichten op. ‘Ines ging altijd drie dagen naar de opvang en één dag naar opa en oma. Dat doen we niet meer. Ze mag nu gewoon lekker na school naar mij of naar een vriendin. Het is raar om te zeggen, maar ik ben door de coronacrisis nog meer een moeder geworden. Ik heb Ines een paar weken lang bijna de hele dag van dichtbij meegemaakt. Huiswerk met haar moeten maken. Ik zag haar ontwikkeling daardoor veel meer. Ik besefte dat zij niet centraal staat in mijn leven. Ik sta centraal in mijn leven. Ik vind nog steeds dat dat ook moet,’ haast Hasna zich te zeggen. ‘Want ik moet het uiteindelijk een leven lang met mezelf doen. Maar ik vind ook dat ik wellicht vanuit een idee van feminisme te makkelijk heb gedacht: ga jij maar lekker naar de buitenschoolse opvang, ik haal je later wel op.’

Wanneer ik Hasna maanden later in oktober spreek, is de opvoedingscultuur in huis onveranderd. Het valt de feministische moeder soms zwaar.

‘Ik erger me meer aan Ines, en aan mezelf. De vaste routine is niet makkelijk, maar ik haal haar braaf om drie uur van school, behalve op donderdag, dan gaat ze naar opa en oma – op hun nadrukkelijke verzoek trouwens,’ benadrukt ze. ‘Ondanks dat ik haar meer zie, mis ik haar gek genoeg ook veel meer als ze er niet is. Ik denk dat dat komt doordat onze band is gegroeid. Nadeel is dat zij mij ook sneller mist. Vroeger kon ik lang en ver reizen naar Brazilië of New York bijvoorbeeld, zonder dat ze daar moeite mee had. Nu huilt ze al als ik ’s ochtends vroeg de trein naar Hilversum pak. Doordat we als gezin zo’n veilig bubbeltje met z’n drietjes zijn geworden, is ze daar veel meer waarde aan gaan hechten.’

Hasna noemt het gedrag van haar dochter ‘f*cking beklemmend’. ‘Dat ze gaat huilen omdat ik een dagje buiten de deur werk vind ik irritant. Ik leg haar dan uit: lieverd, ik heb alles omgegooid om meer met jou te kunnen zijn, maar ik moet ook blijven werken zodat jij het leven kunt leven dat je zo graag hebt. Ze begrijpt het dan wel, maar moet dan toch huilen. Ik merk dat ze dit minder bij haar vader heeft, tot mijn frustratie. Beginnen die genderconforme ideeën nu al?’

Misschien ben je gewoon leuker, opper ik.

Hasna lacht. ‘Lief dat je dat zegt, maar ik denk het niet. Mijn man is echt de liefste van ons twee.’

Ga je het intensieve moederschap op lange termijn volhouden?

‘Ja, sowieso zolang corona er is. Ik wil geen risico lopen, ook niet vanwege mijn moeder met wie we intensief contact hebben. Alleen op woensdag gaat Ines naar voetbal. Om haar dan te zien rennen, maakt me zo blij. Het leven is een ontwikkeling, niets staat vast. Ze wordt ouder, dus makkelijker. Maar stel dat er een heel toffe klus voorbijkomt, dan gaat ze wellicht toch naar de opvang, al zullen we daar dan veel bewuster over nadenken. Misschien moet mijn man minder gaan werken,’ ze lacht, en vervolgt dan ernstig: ‘Vanuit een feministisch ideaal moest voor het coronavirus uitbrak alles wijken voor wat ik aan het doen was. Dat is nu niet meer zo.’

Om de sfeer in huis goed te houden wordt bij het avondeten bewust stilgestaan voor alles waar de drie gezinsleden dankbaar voor zijn. ‘Mijn man en ik kunnen best somber zijn. Ines niet. Elke ochtend danst ze zingend door het huis. Iedere avond zegt ze weer hoe blij ze is met ons als ouders. Dat betekent heel veel voor me. Ik schiet dan helemaal vol,’ zegt Hasna met gebroken stem en ze pinkt haastig een traantje weg.

Denk je dat meer vrouwen hun rol als moeder opnieuw bekijken?

‘Zeker, omdat veel vrouwen opeens thuis kwamen te zitten en de verzorging van de kinderen bij hen kwam te liggen.’

Ondertussen heeft Hasna het weer hartstikke druk. ‘Elhamdulillah,’ verzucht ze. ‘Ik kan weer werken en werken in mijn geval is eigenlijk strijden.’

En demonstreren. De Black Lives Matter-demonstratie in Amsterdam op 10 juni op de Dam vond ze de op één na mooiste demonstratie uit haar leven. De mooiste was een demonstratie die uiteindelijk nooit doorging.

‘Jaren geleden zou ik met een boot van Griekenland naar Gaza varen om de illegale blokkade van Gaza te doorbreken, al was het maar voor de vorm. De boot werd uiteindelijk gesaboteerd. Er waren allemaal vervelende krachten die de operatie tegenwerkten. Maar we hebben een aantal dagen met elkaar in Griekenland doorbracht en dat was enorm waardevol. Ik heb veel geleerd van het samenzijn met mensen die bereid zijn hun leven voor dat van anderen te geven. Ik krijg gewoon weer kippenvel als ik erover praat.’

Wat leerde je zoal?

‘Hoe ik voor mijzelf kan zorgen te midden van de strijd. Hoe ik bereid kan zijn om mijn leven voor de goede zaak te geven, maar dat niet betekent dat ik dat daadwerkelijk moet doen. In die zin dat ik niet onnodig risico’s hoef te lopen, maar dat als het erop aankomt ik daar wel toe bereid ben. Ondertussen niet meer trouwens,’ zegt ze snel. ‘Nu ben ik moeder!’

Je leerde dus hoe te leven voor een zaak groter dan jezelf, concludeer ik.

‘Ja!’ zegt ze vurig. ‘Maar ik begreep nog meer hoe schrijnend de situatie in Gaza is. Ís, hè? Is. Deze actie was tien jaar geleden, maar er is niets veranderd.’

Ze zucht. ‘Die intense machteloosheid en dan toch blijven vechten en geloven in verandering. Ik denk dat dit is wat me uiteindelijk drijft.’ De tranen schieten weer in haar ogen. ‘O, waarom word ik zo emotioneel?’ roept ze enigszins gefrustreerd uit en veegt verwoed haar tranen weg. ‘Mounir, wat doe je met me?’

Je huilt mijn tranen, omdat ik dat zelf niet kan, denk ik terwijl ik in stilte naar haar beeltenis op mijn scherm kijk.

Het rechtvaardigheidsgevoel en de strijdlust blijken onderdeel van Hasna’s culturele dna. Enthousiast vertelt ze over het boek Voices of Resistance: Oral Histories of Moroccan Women van Alison Baker die vrouwen op hoge leeftijd in Marokko interviewde over hun rol in het verzet tegen de Franse overheersing. ‘Er zijn heel veel dingen die ik niet wist over de geschiedenis van Marokko. Ik besef dat de onderdrukking in Marokko nog steeds gaande is. Mensen prijzen de huidige koning, maar moeten we die nu bejubelen omdat zijn vader zo’n tiran was? De zittende vorst Mohammed vi heeft ook nogal de neiging met harde hand te regeren, kijk maar naar de repressie in de Rif. Ik heb veel boeken over Marokko gelezen, maar die waren altijd geschreven door mannen en hadden een mannelijk en nationalistisch perspectief. Dit boek over vrouwen, geschreven door een vrouw, is een verademing.’

Komt je gevoel van onrecht nu voort uit wat er vandaag de dag in Marokko gebeurt, of is het een gevolg van het perspectief waarmee de geschiedenis wordt geschreven?

‘Allebei, en om beide redenen wil ik de vrouw en haar stem versterken. Om een ander perspectief te geven maar ook het onrecht aan te kaarten dat vrouwen als geen ander aan den lijve ondervinden.’

Ze staart even voor zich uit en zegt dan strijdlustig: ‘Ik kan niet accepteren dat de wereld zo onrechtvaardig is. Ik wil het ook niet accepteren. Nooit.’

Voorbij al het redeneren – Joost Röselaers

Rouw, veel rouw. In grimmige omstandigheden. Op afstand. Een minimaal aantal aanwezigen. Geen netjes opgebaard lichaam. Geen uitwisseling van zakdoekjes of knuffels. Geen koffie en cake na afloop. In veel gevallen zijn ze eenzaam gestorven. Een mens mag in tijden van corona wel bidden dat hij niet ongezien het leven laat.

‘Het is wat. Elke keer als ik je spreek, heb ik een uitvaart,’ verzucht Joost Röselaers. De predikant van het vrijzinnige remonstrantse Vrijburg in Amsterdam-Zuid heeft het druk. Het is eind april en hij heeft de derde begrafenis in krap anderhalve week. Twee van drie sterfgevallen zijn gerelateerd aan corona. Was het niet omdat de persoon in kwestie aan corona overleed, dan wel omdat er uit angst voor corona te laat of niet naar het ziekenhuis is gegaan. Almaar troost bieden, zonder een hand op de schouder te kunnen leggen, enkele gewijde woorden te spreken aan de rand van het sterfbed. Ik heb mijn hele leven op de kansel willen staan, maar ben dankbaar dat dergelijke pastorale plichten me bespaard blijven.

Het eerste contact met de predikant vindt plaats via Facebook. Dominee Joost stuurt me een bericht naar aanleiding van mijn ‘Reflectie in tijden van corona’-reeks voor De Groene Amsterdammer. Hij is niet de enige predikant die me schrijft. In reactie op de reeks ontvang ik veel persoonlijke berichten van voorgangers en predikanten. Ze schrijven mij zich getroost te voelen door de gesprekken, inspiratie voor de online zondagspreek op te doen of naarstig op zoek te zijn naar de spaarzame stemmen die de hedendaagse kwesties aan het goddelijke weten te verbinden. Zo ook Joost. We wisselen telefoonnummers uit.

Wie zorgt er eigenlijk voor de dominee? vraag ik hem op de man af. Even is het stil aan de andere kant van de lijn, dan lacht Joost ongemakkelijk.

‘Goede vraag.’

Ik daag hem uit. Als de predikant mij een pastoraal gesprek geeft, beloof ik hem eenzelfde dienst te bewijzen in de vorm van een goed gesprek. De dominee stemt enigszins ongemakkelijk maar ook hoorbaar verheugd toe.

Twee dagen later wandelen we op gepaste afstand door Volkstuinpark De Bretten nabij Sloterdijk. Joost – stemmig gekleed in zwart pak, er was immers weer een dode te betreuren – niest en proest. ‘Hooikoorts,’ claimt hij. ‘Geen corona.’ Ik vertrouw de predikant en anders wel de goede Heer hierboven.

We praten over mijn turbulente liefdesleven, de eenzaamheid in de samenleving, de hunkering naar zingeving in een land dat volgens mij aan geestelijke armoede lijdt, de lotsbestemming van ieder mens, de definitie van God (is Hij nu in alles, of toch een gedistantieerde grootheid?) en het ontworteld zijn in Nederland.

Joost is als kind van twee Nederlanders die werkzaam waren voor de vn geboren in Zwitserland, waar hij de eerste elf jaar van zijn leven opgroeide, om daarna zijn tienerjaren in Senegal (zes jaar) en Zuid-Afrika (één jaar) door te brengen. Hij vestigde zich pas als adolescent voor het eerst in Nederland, om later vier jaar werkzaam te zijn als predikant in Londen. Het is Joost – net zoals ik – nooit helemaal gelukt om in het geboorteland van zijn ouders te aarden, zelfs al trouwde hij met een Nederlandse vrouw en voedt hij hier zijn kroost op. Hij verlangt terug naar Afrika, Senegal met name. Een land waar ik tot twee keer toe kwam en gek op ben. Joost zou dolgraag remigreren, maar zijn vrouw is nogal gehecht aan de Hollandse klei. Wandelend door een Noord-Hollands polderlandschap ben ik even terug in miljoenenstad Dakar en op het historische eiland Goré. We spreken over de grote verschillen in culturele beleving en identiteit tussen dat trotse West-Afrikaanse land en dit koppige land achter de dijken. Ik raak gefascineerd door deze witte dominee met een zwart hart – voor zover een dergelijke uitdrukking acceptabel is.

Aan het eind van onze wandeling geeft Joost mij vlak voor hij zijn gezinsauto in stapt de zegen mee. Wat ongemakkelijk staat hij – zwetend in zijn veel te warme pak – met opgeheven handen op een betonnen parkeerplaats. Als een eenzame Mozes in een zee aan auto’s, denk ik terwijl ik dankbaar zijn woorden in ontvangst neem.

De tweede keer dat ik de dominee spreek zijn de rollen omgedraaid. Ik weet niet goed hoe een pastoraal gesprek in te steken, maar besluit vooral veel vragen te stellen en de geest het werk te laten doen. Joost verschijnt dit keer minder zwart gekleed op Skype. Evengoed heeft hij na ons gesprek weer een uitvaart.

Alle dopen en bruiloften zijn afgelast. Het feest is weg, de rouw blijft over.

‘Ik had tot 1 september vier bruiloften in mijn agenda, allemaal geannuleerd. Daarnaast zou ik in juni een kwartetdoop hebben, vier dopen binnen één gezin. We zouden er een geweldige viering van maken, maar dat is ook uitgesteld,’ vervolgt de predikant bedremmeld.

Alleen maar rouw lijkt me best wel zwaar, merk ik op.

‘Ik mis de afwisseling, ook in gesprekken,’ erkent Joost schoorvoetend. ‘Die huwelijksgesprekken zijn op de toekomst gericht en hoopvol. Een uitvaart is toch vooral een terugblik. Het is veel dood deze dagen en dan is het ook nog dit weer.’ Het regent. ‘Daar word ik niet vrolijk van. Maar de zon gaat wel weer schijnen.’

Joost vindt vooral het onmiddellijke vertrek van de spaarzame aanwezigen na afloop van de uitvaart pijnlijk. ‘Zonder elkaar zelfs de hand te schudden is iedereen vetrokken. Ik heb nu toch maar aan de familie van vanmiddag voorgesteld om na afloop een borrel te gaan drinken, op anderhalve meter afstand. Ik weet niet of het mag, maar wil toch proberen aan het eind een kwartiertje het glas te heffen en te proosten op het leven dat is geweest. Zo’n moment heeft iets helends. Het biedt gelegenheid gevoelens te delen en een beetje toe te werken naar de toekomst. Het reüniegedeelte van een uitvaart is ook belangrijk.’

Zijn mensen tijdens corona extra eenzaam in hun rouw?

‘Ik merkte dat mensen het fysieke contact erg missen. Vorige week waren er bij een uitvaart twee zussen aanwezig, de een woont in Spanje, de ander hier. Ze zagen elkaar na maanden weer. Daar stonden ze dan op anderhalve meter afstand “hé, hallo” te zeggen, dat is onnatuurlijk. Heel bevreemdend.’

Een aantal maanden later is er voor het najaar toch weer een aantal voorzichtige dopen gepand (‘Geen idee hoe ik dat ga doen, met water besprenkelen op anderhalve meter afstand’) en een bruiloft. De dominee kijkt verheugd.

‘Het stel had aanvankelijk een glamoureuze bruiloft gepland met honderden gasten. Dat aantal is nu teruggebracht tot twintig dierbaren. Hun eerste idee was een groot feest met hen als stralend koppel. In plaats daarvan willen ze eerlijk zijn. Hun liefde is door veel dalen gegaan, er is ook weleens een scheve schaats gereden, maar het tekent hen dat ze nog steeds samen zijn. Dat eerlijke verhaal willen ze nu met een select gezelschap delen.’

Moeten we überhaupt niet allemaal veel eerlijker tegen elkaar zijn? vraag ik. Over de fouten die we maken, het niet-weten?

‘Ja, absoluut. De samenleving heeft dat nodig. Corona dwong ons even terug naar binnen te keren en aan introspectie te doen. Geconfronteerd te worden met onszelf. Dat huwelijk in november is een mooi voorbeeld van wat er gebeurt wanneer mensen dat noodgedwongen doen.’

In het kader van eerlijkheid besluit ik de dominee te vragen waar hij zelf in zijn eigen introspectie tegenaan liep.

Joost kijkt even verbaasd op. ‘Goede vraag,’ stamelt hij verlegen. Het is duidelijk dat hij niet gewend is degene te zijn die de vragen gesteld krijgt.

‘Ik werd geconfronteerd met hoeveel belang ik eigenlijk hecht aan sociale netwerken. De ijdelheid daarachter. De bevestiging door complimenten als “o, wat heeft u toch mooi gepreekt, dominee”. Status. Ook in de vorm van uitnodigingen voor van alles. Wat dat betreft is een huwelijksvoltrekking best een egoding. Het geeft me het gevoel ertoe te doen.’

Wie zorgt er voor de dominee? De vraag hangt nog steeds in de lucht.

Joost begint direct over zijn gezin. De levenslust van zijn kinderen is duidelijk een bron van inspiratie. Voorzichtig probeer ik de predikant weer bij zichzelf te brengen; en God wellicht. Ik herinner hem aan al die uitvaarten. De zekerheid die mensen van hem verwachten in dergelijke onzekere tijden. Als goddelijke rots in een woelige branding.

‘De zwaarte hakt er soms wel in. De kunst is om bewust tijd voor mezelf te maken. Het bos in te gaan. Te lezen. Mondjesmaat sociale contacten op te zoeken en tegelijk de vrije avonden met mijn gezin te bewaken. Voor ik het weet ben ik alleen maar aan het werk.’

Je noemt je bediening werk? vraag ik verbaasd.

‘Wat moet ik dan zeggen, roeping?’ vraagt hij terug.

Tja, kun je het beroep van dominee werk noemen?

‘Ik heb daar een stukje over geschreven,’ reageert de harde werker vlug. ‘Volgens mij moet ik dit ambt wel als werk zien. Het aantal burn-outs onder predikanten is enorm hoog. Er is professionele distantie nodig om er vanwege de verantwoordelijkheid niet aan onderdoor te gaan. Want het is wel werk, of een roeping, waar ik anders vierentwintig uur per dag mee bezig ben. Er is altijd wel een aantal oudere vrouwen – ja, het zijn toch vooral vrouwen, zeker in mijn gemeente,’ zegt de predikant schoorvoetend – ‘die ik zou moeten bellen of zou moeten bezoeken.’

In de eerste maanden van de coronapandemie werd de kansel teruggebracht tot de keukentafel met vrouw en kinderen als enige toehoorders. ‘En die zijn niet snel onder de indruk, althans niet van wat ik doe,’ zegt Joost.

De dominee, die lijkt te lijden aan een zekere quarantainenostalgie, kijkt met weemoed terug naar de lange avonden thuis. De belangrijkste les die de vader van Anne Sophie (8) en Florian (7) opdeed was het belang van tijd. ‘Spontaan urenlang voetballen op een dinsdagmiddag en dan je kinderen zien genieten is echt iets waarvan ik nu de waarde inzie. Ook het thuislaten van de telefoon. Het is een prachtige uitvinding, maar…’ Als ware het een kosmische knipoog licht precies op dat moment zijn smartphone op. De predikant kijkt even op, pakt zijn telefoon en legt het toestel vervolgens resoluut met het scherm naar beneden op tafel. ‘… een ellendige stoorzender,’ vervolgt hij zijn onderbroken zin.

Joost ziet een sterke parallel tussen zijn eigen vaderschap en dat van God de vader. ‘Of ik nu heb gestotterd tijdens de preek of finaal de mist in ben gegaan in een pastoraal gesprek, het kan mijn kinderen geen barst schelen. Zij zijn gewoon blij mij te zien en dankbaar dat ik thuis ben.’

De dominee haalt de parabel van de verloren zoon aan uit Lucas 15: 11-32, zij het met de rollen omgekeerd. Niet hij – de vader – maar zijn eigen kinderen ontvangen hem met open armen. ‘Datzelfde gevoel van thuiskeren ervaar ik bij God.’

Jezus roept ons in Matteüs 18: 3 op te geloven als een kind. Misschien moeten we elkaar ook liefhebben met de onvoorwaardelijkheid van een kind, bedenk ik terwijl ik me afvraag hoe onvoorwaardelijk en kinderlijk onschuldig mijn liefde eigenlijk nog is.

‘En wat betreft tijd,’ vervolg Joost zich uiteraard onbewust van mijn innerlijke bespiegelingen, ‘zoals de relatie met mijn kinderen groeit door hun de tijd te geven, zo geldt dat ook voor mijn relatie met God. Hij staat klaar om een potje te voetballen. Nu wij nog.’

Wie is God?

‘God is de grond van het bestaan. Het humanisme vind ik mooi. Het christendom gaat uiteindelijk echter niet om normen en waarden, maar om die grond die wij ervaren, juist ook in kwetsbaarheid en bij de dood. Dit is de basis van mijn roeping of beroep en tegelijk is het datgene waar ik het minst over kan zeggen. In het benoemen van het goddelijke zijn woorden beperkt. Ik had laatst nog een gesprek over godservaring. Het is en daarmee is het er, maar iedere beschrijving doet eigenlijk tekort aan de ervaring.’

Ik moet denken aan de joden die Gods naam terugbrachten tot ‘de naam die niet genoemd mag worden’.

‘De onnoembare,’ beaamt Joost. ‘Al is dat een term die negatief is. Onnoembaar. De onmacht in het benoemen van God maakt het onderwerp kwetsbaar. Ik kan niet echt met een uitgesproken atheïst in gesprek over God, want ik heb geen argumenten. Het is een diep besef. Ik doe niet aan de these dat God te bewijzen is. Want ook daarmee doe ik Hem tekort.’

Met een boek als In alle redelijkheid: christelijk geloof voor welwillende sceptici van Tim Keller, de beroemde predikant in Manhattan die een vurig rationeel betoog voor het bestaan van God houdt, heeft de vrijzinnige dominee weinig op.

‘Ik vind zo’n welles-nietesgesprek over religie en wetenschap zinloos. God gaat voorbij al het menselijk redeneren. Beperkt redeneren,’ corrigeert hij zichzelf. ‘Het goddelijke is een diep besef. Wanneer ik bij een borrel over God begin, zie ik bij de helft van de mensen de ogen oplichten omdat ze diep vanbinnen begrijpen wat ik bedoel, terwijl de andere helft glazig kijkt en vaak direct met allerlei kulargumenten aan komt zetten. Dan praat ik liever over voetbal,’ zegt de dominee die duidelijk graag een balletje trapt.

Ik nodig Joost uit om voor de atheïstische lezer toch een poging te wagen iets van woorden aan dat godsbesef te geven. Je bent immers predikant, herinner ik de dominee fijntjes aan zijn job. Hij staat iedere zondag in een door corona nagenoeg lege kerk op de kansel, met één grote aanwezige en dat is God en daar praat je dan toch over, neem ik aan.

‘Ja, ja, juist,’ zegt Joost met klem. ‘God heeft met indrukwekkende ervaringen te maken. De ervaringen waar een mens uiteindelijk voor leeft en diep vanbinnen bij voelt: hier gebeurt iets, dit kan ik niet verklaren, maar dit is wat mijn leven zin geeft.’

Dat is precies wat ik bij deze noodzakelijke gesprekken voel, denk ik terwijl ik in stilte naar de woorden zoekende dominee op het scherm kijk. Het is die goddelijke vonk, die telkens overslaat en mij – al is het voor even – dwars door alle virtuele ruis heen een klein kijkje in de ziel van mijn gespreksgenoot geeft, waardoor ik besef dat God aanwezig is in dit bestaan, deze tijd en deze ontmoetingen die mijn leven waarde en betekenis geven. Het is zoals Maya Angelou eens streng tegen Oprah Winfrey zei: ‘You have no idea what your legacy will be, your legacy is every life you have touched.’ Mijn gebed is dan ook dat Gods licht dwars door deze woorden heen schijnt, Haar liefde van de pagina’s afspat en ons in deze sociale pandemie van onbegrip, onderdrukking en ongelijkheid iets aan medemenselijkheid teruggeeft. Want – om in Bijbelse taal te blijven spreken: ‘In het woord was leven en het leven was het licht voor de mensen’ (Johannes 1: 4).

‘Als ik op het sterfbed mensen om een terugblik op hun leven vraag blijkt hun carrière altijd onbelangrijk, hoe indrukwekkend die ook was,’ zegt Joost. ‘De zin van het leven gaat om die paar ervaringen waarin God zich dan – in mijn ogen – aan de persoon geopenbaard heeft. Zo vertelde een vrouw die vorig jaar overleed mij hoe ze met haar man door de bergen had gereden luisterend naar Strauss. “Voor dat moment heb ik geleefd,” zei ze. “Al dat andere hoef ik eigenlijk niet te vertellen, in dat moment kwam alles samen.” Voor mij is dat God en dat transcendente wat voorbij dit leven gaat, die grond die een mens zelf niet hoeft te bouwen, maar in leven en sterven vastheid onder onze voeten geeft.’

Dit klinkt wel heel erg van ‘wat doet God voor mij’, merk ik weifelend op. Maar God heeft de mens toch niet nodig om te bestaan?

‘Nee, absoluut niet,’ reageert Joost direct. ‘Met die gedachte maken we God veel te menselijk.’

Evengoed lijkt de gedachte dat God bestaat bij gratie van het menselijk zijn het gangbare discours in onze samenleving. Daarbij draait het vooral om wat God ons als individu oplevert, zo concluderen we beiden. Het maakt de honger naar goddelijke grond onder wankele voeten niet minder. Tijdens een quarantaine pieken de online streamingdiensten van de Nederlandse kerken. Ook de kleine gemeente van Joost groeide opeens uit tot een online gemeente van duizenden kijkers. Het gaf hem een nieuw vuur. ‘Voor even voelde het hele land als mijn gemeente. De kerk heeft geroken aan hoe het anders kan en moet, maar als we niet oppassen bewandelen we zo weer het oude pad waardoor we over tien jaar niet meer bestaan,’ zegt de predikant somber. Dat geldt weliswaar voor de remonstranten en andere vrijzinnige protestanten, maar niet voor de evangelische en meer conservatieve christelijke groeperingen. Onwillekeurig denk ik aan de tjokvolle pkn-kerk van mijn ouders in de Vinex-wijk Vathorst in Amersfoort die alleen al zevenhonderd kinderen onder de twaalf kent (allen wit overigens). De kerk kan de grote schare kersverse gelovigen niet aan en heeft uit pure wanhoop de gemeente opgesplitst en de diensten moeten verdubbelen. Het is slechts een van de vele kerken die ik in de afgelopen jaren bezocht die uit zijn voegen barst.

Voor een vrijzinnige geloofsbeleving komt mijn generatie – en zeker de personen van kleur – echter niet het bed uit. Maar de kerk die een uitgesproken geloofsleer, met een duidelijke maatschappelijke boodschap (over klimaat en racisme bijvoorbeeld) weet te combineren met liturgische vernieuwing ziet de zoekende zielen binnenstromen. Zeker ook jonge ouders, op zoek naar zingeving en een moreel kompas voor henzelf en de opvoeding.

‘Ik wil het hele land als mijn gemeente gaan zien,’ vertelt Joost. ‘En de liturgie en de preken op die manier insteken.’ Hij zoekt naar alternatieve vormen zoals een podcast om voorbij de kerkmuren de bredere samenleving de hand te reiken.

De behoefte is groot. Ik kan geen gesprek met vrienden of vreemden voeren zonder dat het binnen een mum van tijd in God uitmondt. Tot zo’n twee jaar geleden kreeg ik vaak reacties in de trant van ‘wat fijn dat het geloof jou steun geeft of jou van richting voorziet’ en ‘ik heb God niet nodig, ik leef toch goed?’ Maar in de afgelopen twee jaar neem ik een kentering waar. Of ik nu na afloop van mijn solovoorstelling En toen schiep God Mounir met het publiek sprak, of na lezingen, debatten, publicaties of simpelweg op straat door onbekenden werd aangesproken, de verwondering en het heimelijke verlangen bleken steeds dezelfde. Net zoals deze ene reactie trouwens: ‘Ik wilde dat ik kon geloven zoals jij.

Geloof is echter geen kwestie van een vinkje achter een ‘goed leven’ of ‘steun en troost’. Het is de nederigheid en het besef dat God groter moet worden en ik kleiner (1 Johannes 3: 30), zodat Haar geest met mijn leven en al die levens die daarmee in verbinding staan (of nog moeten komen) aan de slag kan.

‘Je raakt hiermee aan de dimensie van de eeuwigheid,’ zegt Joost geestdriftig knikkend. ‘Daarom noem ik God vaak de eeuwige. Dat relativeert ook gelijk al onze kleine levens. God reikt ver voorbij ons zijn en deze aarde.’

‘God is liefde,’ citeer ik 1 Johannes 4: 8. ‘Wie niet liefheeft kent God niet. Want God is liefde.’

Joost lacht ongemakkelijk. ‘Ik heb een haat-liefdeverhouding met het woord liefde. Het is zo vaak en in zoveel contexten gebruikt, dat het aan waarde heeft verloren.’

De Bijbel geeft toch een hele andere betekenis aan het begrip liefde dan wat wij er als samenleving van maken, werp ik tegen.

‘Ja, dat is zo, en God is inderdaad liefde, maar wel een heilige liefde, een bepaald soort liefde, een absoluut onvoorwaardelijke liefde.’

Ik vraag me hardop af of God ieder mens bezoekt, maar niet iedereen in staat is om God te herkennen.

‘Iemand moet wel over een antenne beschikken om Gods aanwezigheid te erkennen. We kunnen het buitengewone makkelijk wegrationaliseren of proberen te verklaren. Daarmee maken we het moment kapot. Ik geloof absoluut dat als iemand met open ogen en oren door de wereld gaat de goddelijke openbaring tegenkomt. Laat ik het zo zeggen: we kunnen voorwaarden scheppen voor de ontmoeting met God.’

Wat daar voor nodig is? Onbevangenheid, zo stelt de dominee. En leegte in die zin dat er ruimte voor de ontmoeting bestaat en hart, hoofd en lijf niet op duizend plekken tegelijk zijn. Een volle agenda of telefoon in de hand zal niet helpen.

‘Ik kan precies de dagen aanwijzen waarop ik bij voorbaat weet dat ik God niet zal ontmoeten.’

Ik lach. Je moet God toch ook de kans geven je te kunnen verrassen, dominee?

‘Ja, maar dan moet Hij soms wel door heel veel dingen heen.’

Joost vertelt dat hij soms afspraken met gemeenteleden maakt zonder vooraf een eindtijd te stellen.

‘Levensgevaarlijk, want het gesprek kan af en toe eindeloos duren en echt alle kanten op gaan. Maar soms gebeurt daar zomaar iets en bleek die ruimte nodig om wat te laten ontstaan.’ Een lockdown is wat dat betreft de ideale omstandigheid om een ontmoeting met God te kunnen faciliteren. En dat gebeurde ook, voor wie het aandurfde.

‘Het is heel duidelijk dat de meesten te bang waren en vooral terug wilden naar hoe het was. Het oude normaal moet vooral hersteld en daar zijn we blij om, want we kunnen weer vliegen! Ik heb de laatste tijd veel geschreven over verbeelding. Even voelde ik die energie vrijkomen dat we het anders kunnen doen en er ruimte kwam voor het onverwachtse. Velen durven niet het grote onbekende tegemoet te treden.’

Bewust van God of niet, het besef dat het sociale leven, het economische systeem en de wereld zo abrupt kunnen worden stilgezet en we als mens en samenleving een stuk kwetsbaarder zijn dan we dachten, zal niemand zijn ontgaan. Evenmin als de economische crisis, die als een zwaard van Damocles boven ons hoofd hangt. ‘Ik denk dat de effecten van corona groter zullen zijn dan corona zelf,’ zegt de voorganger resoluut. ‘De impact van het abrupt stilzetten van de economie, de vereenzaming en het verlies van al die dierbaren – niet eens door het virus zelf, maar de consequenties die het heeft op de zorg en het psychisch welzijn – zullen nog wel een tijd worden gevoeld.’

De pandemie heeft volgens Joost een halt toegeroepen aan het maakbaarheidsideaal. ‘Daarmee bedoel ik dat hele idee dat iedereen diens eigen leven en geluk kan maken, lekker de eigen baas kan spelen en van festival naar festival hopt,’ licht de predikant toe, die opvallend genoeg actief lid van d66 is. Toch niet bepaald een partij die wars is van een fiks ‘maakbaarheidssyndroom’. Hij wijdt zijn opmerkelijke politieke voorkeur aan zijn Franse scholing, het liberalisme is hem met de paplepel ingegoten. En de ideale politieke partij bestaat niet, zo vindt Joost. De vvd is hem te rechts. Het christendom is volgens hem te principieel voor de Nederlandse politiek. ‘Dat het cda zegt dat ze de vluchtelingenkinderen in de Griekse kampen niet wil hebben is onaanvaardbaar. Ze kunnen van die c beter conservatief maken.’ Ondertussen doet zijn eigen partij d66 het weinig beter, maar die pretendeert dan ook niet christelijk te zijn. Dat laatste lijkt me een schrale troost voor de vluchtelingen in kamp Moria en daarbuiten.

Terug naar de barsten in onze maakbaarheid. ‘Juist al die twintigers en dertigers die opeens thuiszaten en geconfronteerd werden met hun leven dat ze zo mooi voor zichzelf hadden vormgegeven en waarvan het plaatje op Instagram zo klopte, worden opeens met hun eigen maakbaarheid geconfronteerd. Begrijp me niet verkeerd: zo’n crisis is tragisch, maar biedt wel ruimte om die “on-maakbaarheid” te omarmen.’

En daarmee ook nederiger te worden als samenleving misschien?

‘Ja, en open te staan voor overgave. Misschien is dat wel een woord waar we weer iets mee moeten. Het gevoel van overgeven aan wat is en komt. Zo ontstaat er ruimte voor iets anders, een nieuwe werkelijkheid, God uiteindelijk.’

Ik besluit Joosts redenatie door te trekken en even in de schoenen van een geprivilegieerde millennial (zoals ikzelf) te gaan staan. Dus ik word geconfronteerd met een crisis en denk shit(!), visualiseer ik hardop. Ik kan opeens niet meer lekker werken in de hipsterkoffiebar om de hoek, de etentjes met m’n beste vrienden zijn afgezegd en ik kan niet meer met mijn Tinder-date naar de film, of de hele zomer naar festivals, of op vakantie drie keer de wereld rond. Opeens zit ik thuis en zijn mijn werkopdrachten onzeker, dus moet ik voor het eerst in mijn leven een beetje bezuinigen en ik besluit geen nieuwe kleding te bestellen – toch niemand die het ziet. Als ik Netflix eenmaal zat ben, ga ik eindelijk een keer een preek luisteren die me al een tijdje door een collega wordt aangeraden, of dat ene boek over spiritualiteit lezen waar een vriendin het al jaren over heeft, en besef ik nog meer dat er iets moet zijn, al weet ik niet wat, dat er meer is tussen hemel en aarde en besluit ik voorzichtig aan dat idee toe te geven. En dan, waarom is dat goed voor ons als land? vraag ik de dominee.

‘Het is vooral goed voor ons als mens en daaruit voortvloeiend ook helend voor ons als land,’ licht Joost toe. ‘Voor mij is het diepste besef van het christelijk geloof dat de menselijke identiteit niet bepaald wordt door hoe iemand er invulling aan geeft, maar dat we al zijn gemaakt.’

Joost citeert Psalm 139: 13-14: ‘U was het die mijn nieren vormde, die mij weefde in de buik van mijn moeder. Ik loof u voor het ontzaglijk wonder van mijn bestaan, wonderbaarlijk is wat u gemaakt hebt.’

‘Om in dat besef te staan van “ik ben gemaakt” zorgt voor ontspanning en wijst vanzelf op datgene van waaruit vervolgens weer aan het leven invulling kan worden gegeven,’ vervolgt hij. ‘We bouwen een soort schijnzekerheid op met al die dingen die we doen en op sociale media laten zien. Ik doe daar zelf ook van harte aan mee, hoor. Maar als je al die dingen opeens niet meer hebt of kan doen, rijst de vraag: wie ben ik nog? Waar ligt mijn werkelijke identiteit in besloten?’

Joost raakt met zijn vragen aan mijn pleidooi voor een doorbraak van de identiteitspolitiek. Namelijk om onze meervoudige identiteiten – of het nu externe identiteiten als nationaliteit en huidskleur of interne identiteiten zoals religie of geaardheid betreffen – te erkennen voor de lege opvullingen die ze uiteindelijk zijn en onze existentie daarvan los te koppelen. In plaats daarvan zouden we moeten leren te bewegen vanuit het simpele bestaansrecht van ‘ik ben’ – voorbij iedere identiteit ook – om eindelijk als mens gelijkwaardig te zijn. Op die manier bén ik bij gratie van mijn zijn, zonder dat iemand daar wat aan of af kan doen of ik daar zelf iets aan toe kan voegen, maar ís de vluchteling in de Griekse kampen ook. Puur bij gratie van diens bestaan heeft die vanuit deze gedachte immers recht op exact dezelfde menswaardige behandeling. Wij zíjn dan simpelweg door onze hartslag en ademhaling. Niets meer, niets minder.

Volgens het heersende identiteitsdebat zouden wij niet eens met elkaar in gesprek zijn, merk ik aan Joost op. Jij bent wit, ik niet. Jij bent cisgender, ik trans. Jij bent hetero, ik beschouw dat een sociaal construct. Jij bent van een andere generatie dan ik. En je bent ook nog een stuk vrijzinniger, grap ik.

Joost lacht ongemakkelijk: ‘Als we kunnen leven vanuit “ik ben” en het “ik ben” van de ander kunnen erkennen, “zijn wij” samen. Dat gaat zoveel dieper dan al dat gebekvecht over Zwarte Piet. Dat zijn maar schijnidentiteiten. Het feit dat Zwarte Piet nodig zou zijn om de Nederlandse identiteit vorm te geven, geeft aan dat het een volstrekt nutteloze identiteit is. Er ligt een andere identiteit aan ons mens-zijn ten grondslag en daar moeten we het over hebben.’

Joost heeft overigens überhaupt weinig op met de Nederlandse identiteit, ook los van Zwarte Piet.

‘Ik heb op Franse scholen gezeten en daar werd mij de Franse identiteit aangeleerd. Op 14 juli moest ik als een soort Marianne paraderen. De Franse waarden van vrijheid, gelijkheid, broederschap worden erin geramd. De Nederlandse identiteit…’ opnieuw een zoeken naar woorden, ‘… is pragmatisch. We passen ons aan, ook in de taal. Het is allemaal niet zoveel. Als de geldkraan maar blijft draaien. Koningsdag zou hét feest moeten zijn dat Nederlanders met elkaar verbindt, maar ook dat gaat weer om handel. Daar zitten we dan allemaal op een kleedje dingen te verkopen en geld te verdienen. Handel, misschien is dat onze identiteit. Zie het hele gesprek over onderlinge solidariteit binnen de Europese Unie en de Nederlandse houding daarin.’

De predikant wijst op het gebrek aan bereidwilligheid dat er was in Den Haag om Zuid-Europa door de coronacrisis te helpen, en de hardvochtige Nederlandse houding in de vluchtelingencrisis. ‘Ondertussen laten we de smerigste en schimmigste bv’tjes van buiten toe. Als het geld maar rolt.’

Dit is wel een bijzonder grimmig en onchristelijk beeld van Nederland, merk ik op.

Hij lacht. ‘Tegelijk is Nederland een van de beste landen ter wereld om te wonen, juist vanuit datzelfde pragmatisme.’

Joost roemt de welvaartsstaat, de zorg, het onderwijs, en is kritisch op de elitescholen en de privéklinieken in het Verenigd Koninkrijk. Ik wijs de predikant erop dat in Nederland de liberalisering van de markt en privatisering van de zorg en het onderwijs oprukt – aangevoerd door zijn geliefde partij d66. ‘Die partij is bij uitstek het voorbeeld van pragmatisme, handel, privatisering, geen duidelijke waarden en normen of collectief verhaal!’ roep ik uit.

‘Ik heb de illusie dat de mensen die de partij vormen wel tot verandering in staat zijn. Dat ze wel erkennen wat ik bedoel,’ reageert de evangelist in Joost.

De dominee vindt Rutte in principe een goede manager in die zin dat hij precies belichaamt waar Nederland voor staat, namelijk bar weinig. ‘De economie moet weer gaan draaien. Wat dat betreft is het de ideale premier, die dit land ook verdient. Hij zal nooit vergezichten hebben. Hij is niet verbindend. Kijk, Nederland is wat het is. Maar wat ik jammer vind is dat we missen wat Nederland had kunnen zijn.’

En dat is? wil ik weten.

‘Nederland had een grote rol kunnen spelen in de weg naar een duurzame wereld. klm en Shell zijn onze nationale trots wellicht, maar spreek ze dan ook aan op hun handelen en toon ze welke duurzame wereld we kunnen bereiken. Er blijkt in deze crisis opeens heel veel geld te zijn. Het kabinet geeft miljarden uit. Doe daar iets nuttigs mee. Ga voorbij aan de krampachtige statistieken en het economisch denken,’ pleit de dominee die weliswaar een leven lang Frans onderwijs heeft genoten, maar blijkbaar niet bang is de scheiding tussen kerk en staat even op te heffen en het religieuze aan het politieke te verbinden.

‘We hebben in Nederland geen mensen met een visie die opstaan,’ vervolgt hij. ‘Als ik aan het nabije verleden terugdenk zou ik niet weten wie dat wel heeft gekund. In Frankrijk en Groot-Brittannië is er een echte culturele en intellectuele elite. Het debat over de grote maatschappelijke vraagstukken is daar veel verder. Moraliteit en zingeving doen ertoe. De Franse president laat zich adviseren door filosofen en theologen, Rutte door economen.’

Zelf schrijft Joost voor het Franse liberaal-protestantse tijdschrift Évangile et Liberté – credo ‘penser, critiquer et croire en toute liberté’. Zijn laatste essay op het moment van spreken gaat over het belang van pastoraat. ‘Er gaan ruim één miljoen Nederlanders naar psychologen en psychiaters. Een groot deel van hen ging vroeger naar een pastoor of predikant. De rol van pastoraat is echter helemaal uit onze samenleving gebannen, waardoor zingevingsvraagstukken zijn gemedicaliseerd. Psychiaters geven aan dat ze veel te lange wachtlijsten hebben maar dat de meeste personen die komen eigenlijk geen probleem hebben – in medische zin, maar dat de problematiek huist op het existentiële spirituele vlak, de vraag: wie ben ik? Mensen proberen die leegte krampachtig op te vullen met allerlei dingen, komen daar vervolgens niet uit en belanden bij een psycholoog. Maar zo vertellen psychiaters mij: “Die mensen zouden eigenlijk naar een predikant moeten.”

Uiteindelijk komt het toch op dit ene neer,’ zegt Joost met een glimlach. ‘Namelijk die diepe wetenschap dat ik ben gemaakt. Dat besef. Ik hoef mijzelf niet constant te bewijzen, want door God word ik gezien en gewaardeerd. Die wetenschap helpt de mens door iedere crisis.’

Muzikale revolutiekoorts – Shishani Vranckx

‘Als ik een takje hoog in de boom ben, vlieg ik alle kanten op. Laag aan de grond word ik niet langer door iedere windvlaag heen en weer geschud. In quarantaine ben ik vanuit de toppen van de boom langzaam naar de wortels afgedaald, waardoor ik sterker sta,’ vertelt Shishani Vranckx.

De coronacrisis zette haar leven flink op de kop. De singer-songwriter en bekendste artiest van Namibië – al jarenlang woonachtig in Amsterdam – toerde de afgelopen jaren van Seoul tot New York. Na jaren in de spotlights te hebben gestaan, de bühne op, de grote podia af, de theaters in en de wereld over, stond opeens alles stil.

Shishani greep de aanvankelijke stilte aan om een spirituele reis te maken. ‘De periode was echt een trechter. Waar gaat het nu om, vroeg ik me telkens af.’

Aan het begin van de pandemie was ze gefrustreerd over haar artiestenbestaan. Doodmoe was ze van de constante druk op persoonlijke zichtbaarheid. Gek werd ze van de stress om én artiest en hoofd pr, agent en manager te zijn. Shishani is een rebel with a cause, die sociale media inzet om aandacht voor lhbtiq-kwesties, het klimaat en racisme te vragen, en niet voor personal branding.

Haar inspiratiebronnen zijn persoonlijke ervaringen, dingen die ze leest of voorbij ziet komen. ‘Mijn werk van de afgelopen tijd gaat vooral over het enorme onrecht in de wereld. Ik denk telkens: jongens, hoe kan dit? Mijn werk is zowel een uiting van ongeloof als een vorm van zelfheling. Wanneer ik me bijvoorbeeld erger aan een herdenking van bepaalde mensen, maar niet aan anderen zoals in het geval van de Dodenherdenking versus Keti Koti. Er komt dan een woede omhoog die ik vertaal in een lied. Maar als ik me verloren voel en even niet weet wat ik moet schrijf ik daar ook een nummer over.’

De periode van reflectie gaf Shishani nieuwe focus en energie. ‘Voor 5 mei schreef ik het nummer “Forget to Remember”. De track had een zekere incubatieperiode nodig, dus trok ik me terug. Maar als ik dan eenmaal achter de creatie sta, durf ik het ook met trots aan de wereld te tonen en mag het nummer gaan vliegen. Dan zet ik de deuren wagenwijd open. Door dat nummer kwam ik weer terug bij de essentie en dat is verhalen vertellen. Ik wil het hebben over grote vraagstukken. Naast mijn persoonlijke verhaal zit er een sociaal aspect aan mijn werk.’

Zonder het op dat moment te weten markeerde het lied het begin van een mondiale protestgolf. De zwarte mens stond op en daar was Black Lives Matter, na jaren van discriminatie, (politie)geweld, verkrachting en moord claimde de transgender gemeenschap haar bestaansrecht in pride-protesten, en er was de humanitaire ramp in Moria en de breedgedragen oproep Evacuate Moria Now. Er is een stille revolutie gaande, die ‘as a whisper’ door de straten gonst, zoals Tracy Chapman in ‘Talkin’ Bout a Revolution’ zingt. Shishani als troubadour en protestzanger verandert die fluistering in een luide schreeuw.

‘Vroeger trad ik vaak op voor allerlei humanitaire organisaties. Mijn genre viel destijds niet samen met de toon van de samenleving. Jarenlang worstelde ik met het stigma van activist. Ik hoorde het soms letterlijk: “Daar heb je haar weer hoor, dat activistje.” Er kleeft zoveel aan die term. Gedateerd, hippie, kumbaya, naïviteit. Nu is dat veranderd. Opeens is de protestzanger hot en happening. Corona maakt de ongelijkheden in de wereld nog groter, en zichtbaarder. De armoede. Het racisme en de xenofobie. Wie toegang heeft en wie niet. Wie goed woont en wie geen dak boven het hoofd heeft. Wie veilig is en wie voor zijn leven moet vrezen. Wie een sociaal vangnet heeft en wie alleen is. De meerderheid van de wereldbevolking lijdt. Je kunt mensen tot een bepaald punt drijven en dan barst de bom en dat zien we nu overal.’

De wellicht beste singer-songwriter van Nederland wordt vaak vergeleken met Tracy Chapman, al is Shishani’s muziek een stuk experimenteler. Ze zingt kleine verhalen over groot onrecht, daarin volledig vertrouwend op haar gitaar en bijzondere stem. Daarnaast werkt ze veel met anderen samen.

‘Solo kan ik niet al mijn ideeën kwijt, dus ga ik projecten met andere muzikanten aan,’ zo legt ze uit.

Een voorbeeld van een dergelijke muzikale collaboratie is Shishani & the Namibian Tales, waarbij ze samen met drie andere muzikanten de muzikale tradities uit Namibië, met name die van de jager-verzamelaars de San (beter bekend als de Bushmen) uit de Kalahariwoestijn, in kaart heeft gebracht, samen met de vrouwen daar heeft opgenomen en vervolgens bewerkt tot een unieke fusion en hen liet optreden in Nederland.

Momenteel werkt Shishani aan het eerste album van haar band Shakuar, waarvoor ze samen met beste vriendin en zangeres Karima el Fillali eclectische composities maakt door elektronische soundscapes te combineren met oeroude, traditionele instrumenten, uiteenlopende Arabische en Afrikaanse zangstijlen en westerse soul en pop. En dan is er nog de rockband Miss Catharsis.

‘De band wordt gevormd door vrouwen met verschillende muzikale disciplines en uiteenlopende achtergronden. Als vrouwelijke muzikanten delen en herkennen we elkaars worstelingen. We delen ervaringen en frustraties over seksisme in de muziekindustrie, waar mannelijke technici soms letterlijk vragen of je die basgitaar komt brengen voor je vriendje.’

De band is in Shishani’s eigen woorden all female. Al valt dat laatste te betwijfelen. Het afdalen naar de wortels als gevolg van de uitbraak van het coronavirus bracht Shishani ook meer in contact met haar eigen genderidentiteit. Shishani is niet alleen ‘zij’, maar ook ‘hij’.

‘Die’ dus, suggereer ik denkend aan de uitkomst van een kleinschalige verkiezing van Transgender Netwerk Nederland in 2016 voor een geschikt onzijdig persoonlijk voornaamwoord in de Nederlandse taal. Als mogelijke uitkomsten kwamen zowel ‘hen’ en ‘die’ uit de bus. Maar een dergelijke aanduiding – zoals in eerste instantie gebruikt in deze tekst – is nog steeds een ongemakkelijke kunstgreep.

‘Ik vond het een interessant experiment, maar mijn identiteitsvraagstuk wordt door het gebruik van dat persoonlijk voornaamwoord niet opgelost. Dus vooralsnog vind ik “zij” prima,’ zegt Shishani.

De zoektocht naar identiteit, gender en betekenis voorbij ‘een constante druk tot zichtbaarheid’ die Shishani als artiest ervaart, is een van onze vele raakvlakken. De bijzondere gesprekken zijn regelmatig een ongemakkelijk feest van herkenning. Want hoewel ik mijzelf zonder twijfel als man definieer, beschouw ik mijn femininiteit als de kroon op mijn masculiniteit. Dit maakt mij niet minder man, hoogstens geeft het de mannelijke definitie een nieuwe betekenis. Daar lijken velen echter anders over te denken. Ik ben de tel kwijt hoe vaak collega’s, vrienden, opdrachtgevers, medisch personeel, familieleden of volstrekt onbekenden ongevraagd en ongewenst opmerkten dat hoe ik loop/zit/praat/beweeg/voel/liefheb/denk niet-mannelijk is of dat als ik man wil zijn toch echt een sixpack moet kweken/met m’n benen uit elkaar moet zitten/vrouwen moet dissen/trager moet spreken/m’n handen stil moet houden/m’n baard moet laten staan/van me af moet slaan/juist minder van me af moet bijten/minder empathisch zou moeten zijn/geen kwetsbaarheid moet tonen en vooral geen enkele ruimte tot enige twijfel of verwarring toe moet laten.

Zodra mensen weten dat ik transgender ben (althans, dat is het etiket waar ik helaas mee door het leven schijn te gaan) wordt ieder woord en elke gedraging langs een gendermeetlat gelegd. Zelfs bij het schrijven van deze passage krijg ik het benauwd. Enerzijds ervaar ik de noodzaak en het belang van het delen van mijn ervaringen. Anderzijds ben ik bang hiermee de deur open te zetten naar meer ongewenste vragen en opmerkingen over mijn gender. Zo kan het zijn dat mijn psychiater vanuit het niets zegt: ‘Mounir, je zei toch dat mensen steeds zoeken naar tekenen van je vermeende vrouwelijkheid? Ik heb erover nagedacht en ik vind dat hoe jij je tot je geliefde verhoudt inderdaad niet-mannelijk is.’ Tot zover de veilige ruimte of simpelweg de ontspanning om ongetoetst en ongevraagd man te zijn. Overigens heeft hij nadat ik hem hierop aansprak uitgebreid zijn excuses gemaakt. Op de sorry’s van anderen kan ik waarschijnlijk lang wachten.

Met al dat sociale determinisme op basis van geslachtsdelen en socialisaties zetten we de ander maar ook onszelf in een beklemmend stereotiep man-vrouwdenken vast. Wie de maatschappelijke gendernormen bevraagt kan echter op veel weerstand rekenen. De term ‘genderneutraal’ werd in 2017 door de Nederlandse ondervraagden in de enquête van wegmetdatwoord.org verkozen tot meest gehate woord van het jaar. De Vlamingen kozen daarentegen de uitdrukking ‘ik heb zoiets van’. Het is weer duidelijk waar de ergernis ligt. Probeer het concept van gender als beweeglijk continuüm maar eens uit te leggen aan een binaire samenleving die doodsbang is haar eigen genderopvattingen te bevragen.

Maar Shishani ís, zoals zoveel genderfluïde en non-binaire personen zijn – wat de samenleving ook van hen probeert te maken. Haar verschijning is niet te vangen in een eenduidig label of terug te brengen tot een eendimensionale identiteit. Shishani’s bestaan is een compositie op zich. Als een meerstemmige symfonie in één mens.

Je houdt er niet van jezelf op de voorgrond te plaatsen. In hoeverre komt dat voort uit het ongemak om openlijk jezelf te zijn? vraag ik Shishani.

‘Mijn vriendin zegt altijd te wachten tot het moment dat ik me helemaal vrij voel om me als artiest, inclusief branding en look te kunnen omarmen,’ reageert Shishani.

‘Zij zegt dat zo’n stap voor mijzelf en anderen veel teweeg zou kunnen brengen en daarin heeft ze waarschijnlijk gelijk. Dit is een reis waarin ik nog maar aan het begin sta. Tegelijk merk ik dat ik mijn hele leven al zoveel aandacht krijg vanwege mijn anders-zijn – of ik nu in een witte of zwarte omgeving verkeer – dat ik daar geen zin in heb. Ik was altijd “speciaal” en had daardoor het gevoel dat ik iets moest representeren. Ik wil niet zwart of wit, man of vrouw zijn, maar gewoon zijn. Ik wil in een omgeving op kunnen gaan en niet op de voorgrond hoeven treden,’ zegt de dubbelbloed met een Namibische moeder en Belgische vader resoluut.

Je hebt in de afgelopen jaren enkele heel lelijke kanten van Nederland ervaren, merk ik voorzichtig op, refererend aan de uitzetting van Shishani en haar partner en tientallen anderen – voornamelijk nieuwkomers en vluchtelingen – uit een wooninitiatief in Almere.

Shishani begint ongemakkelijk te lachen. ‘Zeker weten. Het werd toen heel duidelijk wie een stem heeft en wie niet, wie ergens op terug kan vallen en wie niet, maar ook welke krachten onderhuids in deze samenleving aan het werk zijn.’

De ecologische woongemeenschap waarin nieuwe Nederlanders, statushouders, artiesten en pleegkinderen samenleefden, haalde in april 2019 alle landelijke dagbladen en het achtuurjournaal, omdat de tientallen zogeheten ‘kwetsbaar gemaakte’ personen op rechterlijk bevel plotseling uit hun woningen werden gezet zonder een alternatief, restitutie van de borg of tegemoetkoming in de investeringen aan te bieden. De media noemden het project een samenlevingsutopie. Onterecht, vindt Shishani. ‘De term utopie is een frame, alsof een gemeenschap van verschillende bevolkingsgroepen een onhaalbaar ideaal is. Het was een sociaal initiatief waar op basis van permacultuur de grond zo effectief en duurzaam mogelijk zou worden benut en we een zelfvoorzienend dorp zouden zijn. Door het woord utopie wordt het project bij voorbaat afgeschreven, alsof we gek zijn en het ondenkbaar is dat nieuwe en oude Nederlanders samen kunnen leven en elkaar verder kunnen helpen.’

De stichting die het project leidde zou zich niet aan de specifieke huisvestingsvoorschriften hebben gehouden, zo luidde de officiële lezing. Dat mag weliswaar kloppen, maar zo zegt Shishani op een matter of fact-toon: ‘Dit was een politiek verhaal. Er zaten lokale politici van sp tot pvv in de rechtszaal. En dan waren er nog de economische aspecten die wellicht het zwaarst wogen. Toen de initiatiefnemers een mondiaal dorp wilden creëren was er sprake van een leeg stuk grond zonder omwonenden waar nauwelijks interesse voor was. Later kwamen er bouwkavels rond het dorp, de grondprijs ging omhoog, de buurt werd booming. Toen sommige, met name rechtse bewoners begonnen te klagen over al die “buitenlanders” en “illegalen” was het voor ons gedaan. We hebben van alles geprobeerd: gesprekken in de buurt aangeknoopt, ze uitgenodigd om ons te ontmoeten, bij ons te komen kijken, en ze te laten zien dat we niet eng zijn of gevaarlijk, of wat mensen ook maar dachten. Tevergeefs. We waren niet gewenst. De hardste schreeuwers kregen hun zin terwijl de grote meerderheid zwijgend toekeek.’

Shishani en haar vriendin belandden in een absolute woonnachtmerrie. Al hun geld zat in het project. Zes maanden lang hopten ze van het ene naar het andere logeeradres, terwijl hun kleding en inboedel in vier verschillende steden lag opgeslagen.

‘De gedupeerde bewoners viel niets te verwijten maar stonden plotsklaps met lege handen op straat. Degenen die enigszins Nederlands spraken werden nergens in ondersteund of geholpen. De boodschap was dat we onszelf maar moesten redden. Het maakte de hardheid van het systeem duidelijk. Tegelijk ben ik dankbaar voor deze ervaring omdat die me enorm veel heeft geleerd. Ik ben heel veilig en comfortabel opgevoed. Door dit project kreeg ik heel direct te maken met mensen met een vluchtelingenachtergrond, en ervoer ik voor het eerst hoe het is om behandeld te worden zoals zij.’

Voor de gemiddelde omwonende zouden jij en je partner evengoed vluchteling kunnen zijn, merk ik op, denkend aan Shishani’s vriendin die oorspronkelijk uit Liberia komt en Shishani’s eigen Namibische voorkomen. Jullie zijn immers allebei van kleur.

‘Nu ik ervaren heb hoe het is om voor vluchteling te worden aangezien, begrijp ik meer dan ooit de urgentie van dit vraagstuk en de dringende noodzaak me luid en duidelijk uit te spreken.’

Shishani vertelt veel vaker met racisme te zijn geconfronteerd. Toch voelde de manier van uitzetting, de berichtgeving en het politieke spel anders.

De artiest zoekt naar woorden en komt dan – niet voor het eerst in de lange gesprekken – met een metafoor die sprekend is voor deze tijd.

‘Het lijkt alsof ik naar een brandend huis wijs en roep: “Help! Breng emmers,” maar dat mensen kijken en zuchtend zeggen: “Ach kind, het is al te laat. Wat kunnen we nog doen? Zoek een ander huis.” Terwijl ik naar de groeiende vlammen kijk en denk: samen zouden we deze brand kunnen blussen.’

Een brand blust zichzelf niet, trek ik de metafoor door. Dus het lijkt ook alsof de buren zeggen: “Ach, het is mijn huis niet,” zonder te beseffen dat als ze niets doen de hele straat uiteindelijk afbrandt.

‘Bij de rondgang door de buurt merkte ik zo’n onverschilligheid,’ vervolgt Shishani. ‘Zelfs wanneer we geëmotioneerd vertelden dat we met z’n allen zouden worden uitgezet haalden de meeste mensen hun schouders op. Voor het eerst begreep ik welke mentaliteit aan zoiets gruwelijks als de Tweede Wereldoorlog ten grondslag lag. Dit lijkt een heel grove vergelijking en dat is het ook. Maar zelfs zoiets barbaars als een genocide begint met de kleine momenten van uitsluiting of ongelijke behandeling, het grote zwijgen, een opeenstapeling van keuzemomenten waarin de meerderheid telkens weer beslist niet in te grijpen tot het uiteindelijk te laat is.’

Terwijl Shishani verder praat denk ik aan de toespraak van koning Willem-Alexander tijdens de Dodenherdenking op 4 mei, eenzaam op een verlaten Dam, vlaggen halfstok treurig wapperend in de wind. Geen tramgeluid, of auto’s, geroezemoes van winkelend publiek, Damschreeuwer of lachende kinderen. Het was de enige keer dat de koning als de mijne voelde toen hij de gevleugelde woorden ‘Sobibor begon in het Vondelpark’ sprak.

Het was op dat moment dat ik begon te huilen en de tranen niet meer wilden stoppen. Ik zag het onrecht dat ik in de afgelopen tien jaar als correspondent in binnen- en buitenland had opgetekend en nog zoveel meer dan dat en realiseerde me dat niets, maar echt niets daarvan, noodzakelijk was als de mens bereid was in de ander een verlengde van zichzelf te zien. De grote vlammen die zich een weg langs het dak van een huis likken, beginnen immers met een klein vonkje, zichtbaar voor hen die het willen zien, gevaarlijk voor wie de gevolgen ervan kan onderkennen, blusbaar voor degene die tot actie overgaat.

‘Natuurlijk is ons verhaal totaal niet met zoiets als de Holocaust te vergelijken,’ onderbreekt Shishani mijn gedachten, ‘maar ik ervoer wel een diep gevoel van verraad en een verlies van vertrouwen in de mens en de samenleving.’

‘Heb je toen overwogen om uit Nederland te vertrekken?’ vraag ik.

Shishani slaakt een diepe zucht. ‘Ik had geen ruimte voor die gedachte op dat moment.’

Is het niet eens in je opgekomen? vraag ik lichtelijk verbaasd, mezelf afvragend of ik nog een minuut langer zou willen blijven.

‘Ik dacht meer: f*ck Almere. Wat is dit voor klotestad?’ zegt ze op een eerder verbaasde dan boze toon.

Maar je dacht niet f*ck Nederland?

‘Ik was absoluut teleurgesteld in Nederland, maar nee, ik dacht niet: ik ga weg uit dit land. Mijn gedachte was eerder: oké, dus zo zit het hier in elkaar, weg roze wolk, dag naïviteit.’

Weggaan. Reizen. Door het coronavirus lag het vliegverkeer in één keer plat. Shishani deelt een bijzonder confronterend inzicht. Door het coronavirus kan ze niet naar Namibië. De artiest mist haar moederland vreselijk, net zoals ik opeens meer dan ooit heimwee had naar mijn vaderland Egypte. De plotselinge onbereikbaarheid vergroot het gevoel van afstand en gemis. ‘Maar,’ zo stelt Shishani, ‘denk je eens het gemis in van een vluchteling die nooit meer naar het land van herkomst zal kunnen terugkeren, of daar nooit is geweest maar in een buurland is geboren?’

We zijn allebei even stil.

Vertrekken of thuiskomen? Het is een vraag die Shishani zichzelf al een leven lang stelt.

‘Ik heb me altijd afgezet tegen het Nederlanderschap omdat ik me aan zoveel zaken hier erger. Ik kon me altijd verschuilen achter die halve Belgische identiteit. Op papier ben ik een Belg. Juist ook door ervaringen in België waar ik dezelfde racistische shit meemaak als hier in Nederland – met dit verschil dat Vlamingen veel subtieler en geniepiger zijn in het bedekken daarvan – denk ik: geef me dan het harde racisme van Nederland maar.’

Terwijl Nederlanders er toch ook om bekendstaan zichzelf van ieder racisme vrij te pleiten en de meeste agressie in stilte plaatsvindt, merk ik op.

‘Toch is het racisme in Nederland type Trump-style. Bot. Brutaal. Een Vlaming uit zich in meer bedekte termen en vindt zich veel beschaafder dan een Nederlander. Terwijl ik in Vlaanderen altijd die dikke ondertoon heb ervaren. Ik ben daar extreem allergisch voor.’

Shishani heeft altijd het gevoel gehad dat ze in Nederland tenminste kan zeggen wat ze denkt – tot de coronacrisis uitbrak.

‘Ik maak me echt zorgen over de aard en omvang van de maatregelen. Het voelt alsof we op het punt staan blijvend een andere samenleving te worden, net zoals na de Industriële Revolutie, of met de komst van het internet en de smartphone. Waarom mogen we niet naar concerten en festivals maar wel vliegen? Het lijkt alsof alles wat ons verbindt wordt verboden. Het is bewezen dat mensen verbinding, samenzijn en aanraking nodig hebben. Ik begrijp dat we tijdelijk afstand moeten houden, maar de term “het nieuwe normaal” suggereert dat we ook in de toekomst niet meer diezelfde nabijheid mogen ervaren. Al mijn alarmbellen gaan af. Maar als ik vraagtekens plaats hoor ik bij de gekkies en complotdenkers en dreigt het gevaar om aan de schandpaal te worden genageld. Het is echt een enge tijd,’ verzucht ze, zichtbaar ongemakkelijk om hier hardop met mij over te spreken.

‘De sociale beperkingen zijn heel ingrijpend, zeker wanneer een echt vooruitzicht ontbreekt. Om een land en bevolking zo klaar te maken voor een nieuw normaal dat alles behalve wenselijk of menselijk is, verontrust mij. We moeten onszelf kritische vragen stellen. Hoe gaan we verder, hoe gaat de vaccinatie eruitzien, wat komt daarbij kijken, worden we straks allemaal gechipt, hebben we daar wel zin in, komt er een zwarte lijst van ongevaccineerden, krijgen we wel een keuze? Dat zijn gezonde zorgen, zou ik zeggen.’

Hoe is het om voor dertig mensen op te treden, zonder intiem naast elkaar te mogen zitten, zonder feestje na afloop? vraag ik Shishani.

‘Ik trad laatst op bij een protestbijeenkomst. Normaal schreeuwen we leuzen, wordt er gezongen en gedanst. Nu mag dat allemaal niet. Het was voor mij een wake-upcall. Ik ervoer een beklemmend soort censuur. Samenkomen draait om blikken, aanraking, non-verbale communicatie, maar ook het verheffen van onze stem.’

Terwijl Shishani verder praat voel ik een lichte misselijkheid opkomen. Niet voor het eerst bekruipt me het gevoel dat er iets niet klopt, dat we ons laten gijzelen door angst en grotere krachten dan dit virus. Dat Big Data en chipproducenten grote winsten boeken, extreemrechtse en populistische politici hier wereldwijd van profiteren, China als grote winnaar uit de bus komt, zelfs de oudste democratieën opeens met decreten en noodwetten werken en de digitalisering en virtuele isolering van de mens een feit is, benauwt niet alleen Shishani. Ik krijg er ook een unheimlich gevoel van.

‘We stevenen af op het scenario uit 1984 van George Orwell,’ zegt Shishani met klem. ‘Ik word al panisch van verplicht met een ov-chip reizen. Waarom kan ik niet vrijelijk op een station van A naar B lopen, zonder dat geregistreerd wordt wie en waar ik ben? Maar dat was nog niets vergeleken met de huidige inperking van burgervrijheden. Luister, natuurlijk is er technologische ontwikkeling. Postzegels zijn wellicht gedateerd, maar wat is de volgende stap? Een vingerafdruk op een brief?’

Dat beeld ligt niet eens zo ver van de werkelijkheid af, denk ik. We laten immers overal onze digitale vingerafdrukken achter. Sterker nog: die digitale vingerafdrukken worden door de Big Tech-industrie doorverkocht aan schimmige bedrijven en gevaarlijke partijen die vervolgens met onze gegevens aan de haal gaan; onze portemonnee leegkloppen met gepersonaliseerde advertenties, ons stemgedrag beïnvloeden, met fake news en complottheorieën hele samenlevingen ontwrichten en ons zo verslaafd en afhankelijk weten te krijgen van hun virtuele producten dat we ten slotte onze persoonlijkheid, sociale relaties en geestelijke gezondheid verliezen.

Het is zoals voormalig medewerker van Firefox en Mozilla Labs en medeoprichter van het Center for Humane Technology Aza Raskin in de grimmige, maar must watch Netflix-documentaire The Social Dilemma krachtig verwoordt: ‘Omdat wij niet betalen voor de producten die we gebruiken – adverteerders betalen voor de producten die we gebruiken – zijn adverteerders de klanten, wij zijn degenen die worden verkocht.’ Ergo: als je niet betaalt voor het product, ben je zelf het product. Waarvan iedere like, foto, post, zoekopdracht, contact, locatie, pornovoorkeur, aankoop, transactie en mediagedrag wordt geanalyseerd om vervolgens dat gedrag met uiterste nauwkeurigheid te kunnen voorspellen en manipuleren. We leven in een tijdperk dat daarom ‘surveillancekapitalisme’ wordt genoemd met de mens en zijn beïnvloedbare gedrag als meest winstgevende aandeel. Laat het nu net zo zijn dat als één partij van dit coronavirus en de wereldwijde lockdowns profiteert, het de ondoordringbare en ongecontroleerde wereld van Big Tech- en Big Data-bedrijven is. Dit virus heeft ons hele leven definitief naar ‘the cloud’ verplaatst.

‘Natuurlijk wil ik geen mensen ziek maken of mijn ouders of grootouders besmetten. Wie wil dat wel?’ vraagt Shishani retorisch. ‘Iedereen met enig empathisch vermogen zal z’n best doen. Ik ontken niet dat corona bestaat, ik ken mensen die echt ziek zijn geweest. Daarom houd ik me ook aan de maatregelen. Mijn zorg zijn de duistere schaduwkanten van de sociale inperkingen die door het grootste deel van de bevolking zonder protest worden geslikt tot we straks inderdaad in een blijvend nieuw normaal zijn beland.’

Ze laat haar stem iets zakken. ‘Ik heb nog nooit het gevoel gehad dat ik op moest passen op mijn woorden. Maar ik vind het nu spannend dit door jou op te laten tekenen.’

Shishani’s zorgen om de samenleving tonen gelijk haar liefde voor dit land. Tijdens het afdalen naar haar innerlijke wortels maakte ze voor het eerst de keuze haar Nederlanderschap volledig te omarmen, met alles wat daarbij komt kijken: het zichtbare kwaad in de samenleving en de wil tot luid verzet daartegen.

‘Ik woon al het grootste deel van mijn leven in Nederland en ik heb hier genoeg te doen. Ik voel sinds dit jaar veel meer verantwoordelijkheid en een behoefte aan toe-eigening van de Nederlandse identiteit. Dus ja, ik ben wél een Nederlander, al heb ik een Belgisch paspoort. Ik woon hier sinds mijn vijfde, dus in die zin ben ik net zoveel een Nederlander als ieder ander.’

Shishani kijkt even omhoog en komt dan met een andere metafoor, opnieuw over een huis. Waar en hoe te wonen is duidelijk een groot thema in haar leven. ‘Toen ik in een kraakpand woonde en wist dat de woning ieder moment kon worden gesloopt ging ik niet klussen, of veel opruimen. Maar nu ik sinds kort een eigen huisje heb en weet dat die plek van mij is en ik er permanent kan blijven wonen, ga ik het ook verven en mooi inrichten. Zo voelt mijn positie in Nederland ook. Ik ben hier om te blijven.’

Shishani is klaar om letterlijk en figuurlijk de kwast te pakken. Met een glinstering in haar ogen zegt ze: ‘Ik wil gaan verven, leuke plantjes kopen en de ramen wagenwijd opengooien zodat er een frisse wind door dit land waait.’

Vinden jullie mij mens genoeg? – Sahar Shirzad

‘Vinden jullie mij mens genoeg?’ roept Sahar Shirzad vanaf het podium door een microfoon tegen honderden demonstranten op het Malieveld.

‘Vinden jullie mij mens genoeg?’ roept ze drie dagen later in Park Transwijk in Utrecht opnieuw.

Er valt een ongemakkelijke stilte, slecht verstaanbaar mompelen enkele aanwezigen van achter hun mondkapje ‘ja’. Sahar neemt er geen genoegen mee. ‘Vinden jullie mij mens genoeg?’ roept ze opnieuw, en ze houdt de microfoon bruusk richting het publiek. Nu volgt er een luid ‘ja!’ Maar het ongemak blijft – ook weken later nog.

Nella van den Brandt schrijft op zingevingsplatform Nieuwwij.nl in een essay: ‘Shirzad deed iets tijdens haar toespraak dat bij mij tot weken na de demonstratie is blijven hangen (…). Ik zweeg, en niet alleen omdat ik in het algemeen moeite heb mijn stem te verheffen tijdens demonstraties, maar ook en vooral omdat ik bezig was te begrijpen met wat er inhoudelijk gebeurde. Het leek een soort performance: in de dialoog tussen Shirzad en het publiek werden de contouren van mens-zijn afgetekend. Waarom stelde Shirzad dit als vraag en poneerde ze niet gewoon de stelling: ik ben mens genoeg! Waarom maakte zij zichzelf, en bij uitbreiding vluchtelingen in het algemeen, afhankelijk van dat collectieve antwoord, dat ook “nee” had kunnen zijn? Moest ik nu als individu mee roepen en bevestigen dat Shirzad, in ieder geval wat mij betreft, heus wel mens genoeg is? Waarom zou dat van mij afhankelijk moeten zijn?’ vraagt de theologe zich af, duidelijk worstelend met Sahars provocerende speech, om vervolgens te concluderen: ‘Wat er in die korte dialoog gebeurde, was een aan de kaak stellen van de machtsverhouding die ten grondslag ligt aan opvattingen over “mensheid” en “mens-zijn”. Wie de macht heeft om te bepalen wie al dan niet mens (genoeg) is, en daarbij ook de macht heeft om geopolitieke grenzen af te bakenen en te bewaken, en daarmee de regimes van mobiliteit bepaalt, kan de extreme condities van migratie creëren zoals die nu bestaan aan de grenzen van het welgestelde Europa.’

De vraag ‘vinden jullie mij mens genoeg?’ maakt de pijnlijke realiteit voelbaar dat Sahar ooit mens genoeg is bevonden om hier samen met haar ouders, zus en broer eind jaren negentig een thuis en toevlucht te mogen vinden. Dat is voor de Sahars van nu niet langer het geval. Zij stranden op of binnen de gewapende muren van Fort Europa, creperen in Griekse en Italiaanse kampen of laten het leven op de Middellandse Zee.

Het zijn voornamelijk Sahars landgenoten die naar Europa vluchten om vervolgens in de kampen op de Zuid-Europese eilanden vast te komen zitten. Sahar is Afghaans en is in 1998 op zesjarige leeftijd met haar familie gevlucht om via een lange omweg uiteindelijk in Witmarsum in Friesland te belanden. Voor enkele jaren dan. Ze verhuisde daarna (noodgedwongen) nog twaalf keer en kreeg nooit meer de kans een bezoek te brengen aan Afghanistan.

Volgens schattingen beslaan Afghanen zo’n 76 procent van de vluchtelingen in kamp Moria. Afghanen hebben geen recht op asiel, in ieder geval niet in Nederland. Afghanistan zou immers veilig zijn, al is het land in 2019 door het Institute for Economics and Peace tot het gevaarlijkste land ter wereld verklaard.

Zelfs wanneer de vluchtelingen uit de kampen dus over Europa zullen worden verspreid, zal dit een tijdelijke oplossing zijn, tot het papierwerk is geregeld en ze zonder pardon weer naar Afghanistan worden uitgezet.

De meeste Afghanen in kamp Moria zijn niet eens in Afghanistan geboren of rechtstreeks uit dat land gevlucht. Zo weet ik door uitvoerige gesprekken met Afghaanse vluchtelingen in Nederland dat ze vaak uit Iran komen, waar ze als stateloze derderangsburgers een uitzichtloos bestaan hebben en worden uitgebuit, onderdrukt, misbruikt en zelfs vermoord door het brute regime. Europa stuurt ze echter zonder pardon naar Afghanistan terug, of welk ander land dat hen tegen betaling maar hebben wil. Ook krijgen landen als Turkije dikke sommen geld om Afghanen (en andere vluchtelingen) zo goed mogelijk tegen te houden. De Afghanen blijven evengoed komen. Wat moeten ze anders als kinderen van de rekening van de wereldgeschiedenis, waarin ook Nederland een militaire rol speelde?

In haar bevlogen speech op 11 september 2020 tijdens een manifestatie van Evacuate Moria Now! zegt Sahar hierover: ‘De Sahars die nu binnenkomen in plaats van in 1998 hebben met één verschil te maken, en dat is niet het verschil tussen vrede en veiligheid. Die hebben te maken met een verschil in beleid. Beleid dat is blijven verharden, dat inhumaner is geworden. “De vluchteling” is ondertussen geen persoon meer, maar een kneedbaar fenomeen in discussies die polarisatie in de hand werken. Dus waarom heb ik hier een menswaardig bestaan en de Sahars die vastzitten in Moria niet? Politieke onwil.’

‘Vinden jullie mij mens genoeg’ laat niet alleen het publiek ongemakkelijk achter. Ook Sahar worstelt met de door haar gestelde vraag. Wanneer ik haar voor het eerst vraag waarom ze haar eigen menselijkheid ter discussie stelt, reageert ze als door een wesp gestoken. Ook in een tweede gesprek barst de bom. Stapje voor stapje dringen we via lange, vaak emotionele en zeer ongemakkelijke gesprekken tot de kern door van haar eigen ongemak. Al pratend en reflecterend op onze gesprekken, brengt ze haar onbehagen uiteindelijk schrijvend voor Lilith Magazine onder woorden: ‘Ik word kwaad, alsof ik niet duidelijk genoeg ben geweest tijdens het publiekelijke Moria-debacle en reageer boos op hem af met de boodschap dat ik even geen zin heb de vluchteling met een dankbaar succesverhaal te zijn en te willen focussen op creëren en maken als programmamaker.’ Ze vervolgt: ‘Langzaam begint het te bezinken en ik barst in huilen uit. Ik begrijp waar mijn unheimische gevoel vandaan kwam, ik had mijzelf als een soort kunstinstallatie neergezet. Voor de zoveelste keer was ik mij aan het ontmenselijken door aan de Nederlandse samenleving te bewijzen: kijk eens hoe goed gelukt ik ben! Een gepolijste, geïntegreerde, vluchteling die het waard is om hier te zijn. Waarom bestaan er vluchtelingen die zich in erbarmelijke omstandigheden moeten afvragen of zij het ook waard zijn? Maar door te bevragen waarom ik het waard ben en zij niet, beroof ik de vluchteling – de mens – van zijn kwetsbaarheid. Het zou niet uit moeten maken of je een succesverhaal bent. Al ben je kwetsbaar (of beter gezegd kwetsbaar gemaakt door het continu moeten doorbreken van discriminatie en institutionele tegenslagen) en slaag je er niet in een perfecte burger te zijn, je bent het nog steeds waard om een menswaardige behandeling en asiel te krijgen, want: je bent.’

Sahar is altijd kritisch op zichzelf. Ze is vlijmscherp, eloquent én openhartig. Tegelijk vindt ze het lastig om de ratio te verruilen voor het gevoel. Altijd perfect verzorgd en verbaal krachtig, worstelt ze – opnieuw zoals zoveel voormalige vluchtelingen die geleerd hebben blijmoedig door te zetten – zichtbaar met haar kwetsbaarheid.

Ik ontmoette Sahar voor het eerst bij de opname van mijn podcast de Angststudio op 11 november 2019 in Theater aan het Spui in Den Haag, waar ze vanuit het publiek het woord nam en geëmotioneerd over de net plaatsgevonden inval op de Kick Out Zwarte Piet-bijeenkomst sprak.

‘Ik schaam me voor Den Haag, ik schaam me voor mijn stad,’ zei ze.

‘Het moest gezegd,’ vond ze na afloop. ‘Dit is net gebeurd en we kunnen niet zomaar – zonder het zelfs te benoemen – over zo’n onrecht heen stappen.’ De avond ging over heel andere thema’s, maar Sahar nodigde iedereen evengoed uit om die aansluitende zaterdag op het Malieveld tegen Zwarte Piet te demonstreren. Het is Sahar ten voeten uit. Veel woorden, en nog meer daden.

Ook toen werden de aanwezigen ongemakkelijk. Sahars rechtvaardigheidsbesef port ieders geweten én mijn hart. Of zoals Sahar later over onze coup de foudre bij monde van dichter Rupi Kaur zegt: ‘You touched me, without even touching me.’ Die zachte streling van de ziel bleek vervolgens ook de grootst denkbare confrontatie. We bleken veel meer op elkaar te lijken dan ons eigenlijk lief is.

Sahar wilde jarenlang weinig van haar vluchtelingenverleden weten. Ze was zich dubbel aan het ‘invechten’, zoals premier Rutte dat noemt. Enerzijds om thuis te laten zien dat haar ouders niet voor niets zijn gevlucht en ze trots op hun dochter kunnen zijn, anderzijds om Nederland te tonen dat het geen fout heeft begaan om haar en haar familie toe te laten. De ‘goed gelukte’ vluchteling dus.

‘Door hier te zijn ben ik het lopende bewijs dat mijn staat faalt en dat ik uit een conflictland kom. Ik draag de littekens terwijl ik tegelijk voortdurend door omstanders over Afghanistan wordt bevraagd. En dan is er nog de bewijsdrang richting het systeem én mijn ouders, een levenslange drang naar erkenning. Ik loop voortdurend met een innerlijk conflict rond,’ zegt ze.

Pas in de afgelopen twee jaar is ze op haar verhaal en die strijd gaan reflecteren en dat dan ook direct publiekelijk. Ze richtte de reeks The Refugee Millennial op in het ondertussen door corona en het rechtse Haagse gemeentebeleid failliete Humanity House in Den Haag. De programma’s zijn gemaakt voor en door voormalige vluchtelingen die als kinderen met hun familie rond de jaren negentig naar Nederland zijn gevlucht. De animo bleek groot. In no time had Sahar een beweging aan millennials met een vluchtelingenachtergrond om zich heen verzameld die naarstig op zoek bleken naar verbinding en het delen van hun ervaringen en verhaal. Ze zal de beweging daarom ook voortzetten, zij het zonder Humanity House.

Refugee millennials zijn enorm divers en kennen verschillende identiteitslagen en wisselende privileges. Zo bleken veel witte of Joodse vluchtelingen uit Rusland en Oost-Europa zichzelf niet als vluchteling te definiëren en door de samenleving ook niet als zodanig te worden erkend, terwijl zwarte personen niet alleen met xenofobie en vluchtelingenhaat maar ook met racisme worden geconfronteerd.

Tijdens de manifestaties rond Evacuate Moria Now! ontpopte Sahar zich tot het boegbeeld van de protestbeweging. Veel voormalig vluchtelingen willen zo min mogelijk met hun (pijnlijke) verleden te maken hebben of ontbreekt het aan een podium om zich luid en duidelijk uit te spreken. Het vergroot Sahars verantwoordelijkheidsgevoel om voor haar landgenoten op te komen. Zo gaat ze (zoals te verwachten viel met dit rechtse kabinet) tevergeefs in gesprek met staatssecretaris van Justitie en Veiligheid Ankie Broekers-Knol, modereert ze via Zoom internationale conferenties voor noodsteun aan Afghanistan, en beklimt ze altijd in stijl (én op hoge hakken) het podium bij landelijke en internationale manifestaties om in het Nederlands én accentloos Engels speeches van grote allure te geven. Maar die rol heeft wel een prijs.

Voor eeuwig de vluchteling. Nu ben je het in dit gesprek weer, merk ik op. We zitten in een cafeetje in een door corona geteisterd Den Haag en zijn de enige klanten. De manager besluit de zaak vroeger te sluiten, maar laat ons verder praten om ons af en toe te interrumperen en te zeggen hoe leerzaam ze het gesprek vindt. We kijken elkaar betekenisvol aan maar zeggen niets.

‘Dat komt door uw vragen, habibijan,’ zegt Sahar terwijl ze haar favoriete koosnaam voor mij gebruikt – een samenstelling van het Arabische ‘habibi’ wat ‘mijn liefde’ of ‘geliefde’ betekent, en ‘jan’, dat Farsi is voor ‘mijn leven’, in de volksmond gebruikt als ‘liefje’. Dubbel liefje dus.

Hoe vermoeiend is dat? vraag ik, niet van plan me door haar poëtische liefkozing af te laten leiden.

Ze zucht even. ‘Het is vermoeiend op het moment dat ik mijn verhaal niet leef, maar wordt geleefd. Maar wanneer iemand mij dit vraagt zoals jij, van wie ik weet dat hij mij heel erg liefheeft’ – we blozen allebei – ‘dan voel ik mij niet uitgeleefd in mijn eigen verhaal. De reden dat ik het concept van The Refugee Millennial heb ontwikkeld is omdat ik ervoor heb gekozen dit label niet op mij geplakt te krijgen, maar het zelf op te eisen en in eigen hand te houden. Ik ben enkele jaren politiek actief geweest voor de PvdA, was een tijd voorzitter van een lokale afdeling van de Jonge Socialisten en de jongste kandidaat in de gemeenteraadsverkiezingen van 2014 in Den Haag. De partij probeerde mij in de campagne te framen door mij in te delen in de Schilderswijk, terwijl ik daar helemaal niet woonde, en mij voortdurend te vragen naar “mijn verhaal”. Ik deed het niet. Ik heb de hele campagne niet één keer het woord “vluchteling” gebruikt. Ik wist echter dat op een gegeven moment de tijd rijp zou zijn het woord zelf in te vullen en dat doe ik nu als mens, maker en activist.’

Overigens heeft Sahar recentelijk haar jarenlange lidmaatschap van de PvdA opgezegd. ‘Hoe de partij haar handen heeft vuilgemaakt aan de Turkije-deal valt niet goed te praten. Daarbij is de PvdA over Moria muisstil.’

Sahar spreekt naast het vluchtelingenvraagstuk (of de ‘humanitaire ramp’ zoals ze het noemt) net zo vaak over haar ‘feministische wateren’ en produceerde en presenteerde ze rond Internationale Vrouwendag – vlak voor het land in lockdown ging – nog feministische talkshows als Bad Feminist in de Amsterdamse Melkweg. Haar roep om power to the vulva! leidde na afloop tot een hevige discussie tussen ons. Transonvriendelijk, stelde ik. Een klap in het gezicht van de trans vrouw die wellicht geen vulva heeft, of de trans man die er zo mogelijk wel over één bezit. Het was even slikken, maar ze besloot de uitdrukking niet langer te gebruiken. Het tekent onze dynamiek. Altijd leren, groeien, worstelen, discussiëren, de samenleving aan één keukentafel.

Iedere refugee millennial is een (voormalig) vluchteling, maar niet iedere vluchteling is een refugee millennial, merk ik op. Wat is het verschil?

Het essentiële verschil tussen ‘een vluchteling’ en een refugee millennial is volgens Sahar de respectievelijke ervaring van een volwassene versus een kind. ‘Van een kind dat gedwongen wordt met de ouders te vluchten wordt de veerkracht heel anders getoetst. Eigenlijk wordt die opgedrongen, ik kon niet anders. Ik moest mijn ouders bij allerlei processen assisteren, waardoor ik een stukje jeugdigheid verloor. In veel aspecten werd ik de ouder. Dit geldt overigens niet alleen voor refugee millennials, maar ook voor bijvoorbeeld veel tweede generatie kinderen uit de Marokkaanse en Turkse gemeenschap. Zo hoorde ik in de afgelopen jaren de verhalen van tweede generatie biculturele Nederlanders die bijvoorbeeld als dertienjarige moesten tolken bij een abortus bij hun eigen moeder. Maar als kind van een vluchteling moest ik mijn ouders daarnaast helpen bij hun asielprocedure. Ik werd tolk, advocaat, belangenbehartiger, administratief medewerker, boekhouder,’ legt Sahar uit, die afgestudeerd jurist is. ‘Dit werd niet aan mij gevraagd, het was mijn plicht. Het ontnam mij mijn kinderlijke onschuld en eiste al mijn flexibiliteit en veerkracht op.’

Het is een pijnlijke paradox; terwijl er thuis zwaar op vluchtelingenkinderen wordt geleund, worden ze door de samenleving onderschat. ‘Vluchtelingenkinderen worden systematisch zwaar ondergewaardeerd in het schooladvies. Ik ken tientallen refugee millennials met een vbo- of mavo-advies, maar vervolgens na een omweg een wetenschappelijke studie hebben afgerond. Terwijl we eigenlijk tegen kinderen zouden moeten zeggen: “Je hebt dit allemaal meegemaakt en je staat nu hier? Chapeau. We geven je de kans! Doe maar en kijk, we zien wel wat eruit komt.” Als we kinderen ons vertrouwen zouden geven, zouden we versteld staan over wat daaruit voortkomt.’

Hoe ervaar jij de coronacrisis, vraag ik.

Voor het eerst is Sahar lang stil.

‘Mijn kracht wordt heel erg getoetst. Omdat letterlijk alles wat in mijn leven kon veranderen tegelijk veranderde, ik werd in één keer gestript van alles wat vast en zeker was.’ Ze somt de ontwikkelingen op. Haar relatie van vijf jaar ging begin 2020 uit, een dag voor de eerste lockdown inging verliet haar ex het huis en zaten ze vast aan hun koophuis – Sahars eerste vaste, eigen plek – en daarnaast moest ze gedag zeggen tegen de gezamenlijke dromen, zoals het moederschap.

En dan was er de liefde in tijden van corona. Ze werd verliefd op mij – ook niet makkelijk.

‘Mijn neiging in tijden van grote verandering is om in mijn werk te vluchten om mezelf en anderen te tonen dat ik een doorzetter ben. Dat deed ik dus in januari, februari en begin maart. Ik maakte werkweken van minimaal vijftig uur. Maar toen kwam corona.’

Sahar verloor al haar klussen en haar baan als programmamaker bij Humanity House. ‘Ik besef nu dat als ik langer was doorgegaan ik een burn-out had gekregen. Zo het gevoel te hebben altijd te moeten rennen, alsof niets ooit af is. Iedere programmamaker die ik spreek kent dit gevoel. Het moment van applaudisseren is nog niet geweest of we zijn alweer bezig met het volgende programma. Er is zelden tijd voor waardering of reflectie. Maar ik zat opeens thuis.’ Ze slaakt een diepe zucht. ‘Voor het eerst was ik helemaal alleen en werd ik echt geconfronteerd met mezelf. En daar was God.’ Haar gezicht begint opeens te stralen.

Sahar is niet religieus opgevoed. ‘Ik heb altijd een fascinatie gehad voor spiritualiteit, al begreep ik zelf nooit waar het vandaan kwam. Om mij heen gaan veel leeftijdsgenoten met healers aan de slag of doen aan yoga en meditatie. Ik vind het wrang hoe we op het wanhopige af met z’n allen op een kluitje gaan zitten op zoek naar innerlijke rust.’

Alles behalve God.

‘Ja, want van God worden we ongemakkelijk.’

Ze begint te vertellen. ‘Ik herinner me nog dat ik vlak voor de lockdown in maart op m’n werk het nieuws las over vluchtelingen die met stokken in hun wankele bootjes teruggeduwd werden de zee op. Ik belde je op en moest huilen, althans, ik liet een traantje. Ik zei: “Ik weet niet waar het met deze wereld naartoe gaat, ik word er wanhopig van, wat doe ik nu helemaal, ik zit hier in een museum over de f*cking vluchteling en in Griekenland zijn ze aan het verdrinken, waar doe ik dit voor?” Je gaf me een mooi advies. “Zoek de schoonheden van het leven op.” Ik voelde me zo’n nietsnuttige, geprivilegieerde, enorm geïntegreerde vrouw die eventjes kan huilen om een artikel en vervolgens haar yogamat op haar rug doet om op haar dure fiets naar yogales te gaan. Na dat advies kon ik met een iets minder zwaar geweten naar de yogastudio. Iemand fietste voorbij, op weg naar dezelfde studio. Het regende en mensen waren geïrriteerd en haastig aan het trappen naar de kinderopvang en sportschool. Plotseling zag ik de vrouw van haar fiets vallen. Ik vond dat ironisch. Ik dacht: ze heeft een druk bestaan, haast zich naar de yogales en valt op weg naar haar rust. In een yogaschool is iedereen in zichzelf gekeerd, niemand maakt een praatje, alleen na afloop misschien als we eindelijk een beetje tot onszelf gekomen zijn. Wat bindt ons nou eigenlijk met elkaar? We gaan als zombies op zoek naar betekenis. De verbinding met God en mezelf kwam pas nadat ik niet meer in een yogastudio tussen andere wanhopige generatiegenoten zat op zoek naar spirituele erkenning. In quarantaine zijn was het grootste cadeau dat ik had kunnen krijgen.’

Wie is God dan?

Sahar denkt even na. ‘Wanneer ik op een app een yogasessie inboek en ik het idee heb van: oké, in mijn drukke weekrooster pak ik momenten van rust of plan ik een meditatie in – wat een contradictie op zichzelf is – geef ik mezelf nog steeds niet over. Mijn grootste struggle in relatie tot God was het opgeven van controle. Mijn spirituele leven was gecontroleerd. Hoe kan ik spiritueel zijn als ik zelf de controle in handen houd? Mijn bezieling inplan, inkader en tot afgebakende handelingen terugbreng? Onze valkuil is dat we denken: o, ik ga even in mijn agenda zetten wanneer het volle maan is en de dag daarvoor alles lezen over de uitwerking van die volle maan op mijn intenties – hoe nobel,’ zegt Sahar sarcastisch. ‘Ik moest op een gegeven moment de controle loslaten. Ik had niets meer in de hand. Ik had het gevoel dat het schilderij van mijn leven in een wit canvas was veranderd en ik compleet opnieuw moest beginnen met het inkleuren daarvan, zonder verf en kwast. Het enige wat ik echter moest doen was omhoogkijken, mijn ogen dichtdoen en zeggen: God, ik geef mij over. Het moment dat ik me overgaf aan God heeft die me dag in dag uit one step at a time laten zien dat ik de kleur van mijn eigen leven ben, dat Ze mij geschilderd heeft en dat ik niet degene ben die aan het schilderen is. Pas als ik aanvaard dat God dit voor mij doet worden de mooiste schilderijen geboren. Dat is zo wonderlijk.’ Sahars stem is opeens heel zacht.

De controle loslaten deed ze uiteindelijk ook op de thema’s recht en rechtvaardigheid. Sahar besloot jaren geleden International & European Law aan de Haagse Hogeschool te studeren in de hoop voor gerechtigheid te zorgen voor de rechtelozen, om al snel te ontdekken dat het systeem hun geen rechten geeft.

‘De jurist in mij werd al snel heel cynisch. Als ik niet geloof in een rechter groter dan het menselijk systeem, dat altijd fouten zal maken, weet ik niet hoe ik hoopvol kan blijven. Daarbij is recht altijd retrospectief. Denk aan de tribunalen voor oorlogsmisdadigers. Nabestaanden mogen van geluk spreken als de zaak nog niet is verjaard en de daders niet van ouderdom zijn gestorven. Door mijn hart aan God te geven, schonk ik Haar het vertrouwen als rechtvaardige rechter. Dit inzicht was voor mij essentieel om te kunnen stoppen met het aflossen van een schuld ten opzichte van mijn vluchtelingenverleden, de samenleving en mijn ouders.’

Terug naar de eenzaamheid van haar eigen thuis. ‘Ik ben nooit alleen geweest,’ biecht Sahar op. ‘Mijn hele leven niet. Ik heb altijd in een studentenwoning gewoond, of met familie’ – ze lacht – ‘van het azc tot samenwonen. In quarantaine zaten mensen met hun geliefden of hun huisgenoten samen binnen. Ik zat alleen thuis. Maar ik heb me totaal niet eenzaam gevoeld. Wat al die tijd onbewust toch mijn grootste angst was. Ik durfde heel lang niet eens alleen te slapen. Het mooiste dat ik heb mogen leren de afgelopen tijd is het loslaten van de angst. Ik kan nu iemand veel meer liefhebben en toelaten, omdat ik niet langer uit angst voor de liefde kies, of juist wegduw omdat ik denk: o, ik word afhankelijk omdat ik het eng vind om alleen te zijn, dus kies ik voor iemand vanwege z’n gezelschap en niet voor wie degene daadwerkelijk is. Wanneer ik vol ben in mijn hart en mij compleet voel omdat ik in verbinding met God en mezelf sta, dan kies ik vanuit een heel andere positie.’ Ze kijkt me even fronsend aan. ‘Waarom glimlach je zo?’ vraagt ze dan.

Ik vind het heel mooi wat je zegt en het is prachtig om te horen over die overgave, antwoord ik. En tegelijk doet het me ook iets als je zegt dat je voor het eerst alleen bent. Omdat ik denk: ik wou dat het niet zo was en ik nu bij je was. Maar hoe kan ik dat willen als je dit proces doormaakt? Daar kan ik alleen maar dankbaar voor zijn, zelfs al betekent dit dat wij niet samenzijn.

We zijn beiden stil.

Ik open mijn Bijbel-app en lees haar Jesaja 41: 10 voor: ‘Wees niet bang, want ik ben bij je, vrees niet, want ik ben je God. Ik zal je sterken, ik zal je helpen, je steunen met mijn onoverwinnelijke rechterhand.’ Ze vraagt aan mij om het vers te herhalen en luistert bedachtzaam. Is dit wat je nu voelt wanneer je het hebt over de bevrijding van angst? vraag ik haar.

‘Het vreemdste is dat ik niet besefte dat ik bang was, tot ik van de angst bevrijd werd. Ik had het helemaal niet door. Ik had toch zo’n boeiend leven? Ik was toch zo’n interessante, negentwintigjarige programmamaker met een vriendje en een koophuis en het was allemaal zo leuk, hoe kon ik nou bang zijn voor eenzaamheid en verlies, ik ben toch zo rijk? De arrogantie.’

Het is dat je het zelf zegt, plaag ik.

‘Nou ja, dat is wie ik was. Ben, wellicht nog steeds, maar ik leer. En ik moest blijkbaar alles kwijtraken om te kunnen zeggen: “Nu ben ik nederig.” Ik denk dat ik met mijn karakter zeker enige bescheidenheid heb moeten leren om op een andere manier in mijn kracht te kunnen staan.’

Ze kijkt voor zich uit en vervolgt dan: ‘Ik ben dit jaar voor het eerst gaan bidden. Ik leerde dat er verschillende soorten van bidden zijn. Er is het gebed als meditatie, de oudste vorm van meditatie die er is, denk ik. Ik begon eerst uit dankbaarheid. Omdat ik door de oosterse spiritualiteit en yoga had geleerd alles uit dankbaarheid te doen. Dankbaarheid aan Moeder Aarde, noem maar op. Dus ik begon altijd met woorden als: “Lieve God, dank u wel voor de gezondheid van mijn familie, dank u wel voor deze dag.” Uiteindelijk groeide het bidden echter uit naar stilzitten, stil zijn en God de woorden in mijn hart laten leggen en daarmee in gesprek gaan met God.’

‘Be still and know that I am God,’ citeer ik Psalm 46: 10, dat zich in het Nederlands helaas niet zo mooi laat vertalen.

‘Ja, precies. Als ik stil ben hoor ik soms een monoloog, dan weer een dialoog en een stem in mij zeggen: “Kom met mij praten.” Die stem komt ergens vandaan. En nu durf ik te beamen dat – om met de woorden van Hafez te spreken – het de stem van “die Ene” is. Het enige wat ik hoefde te doen om die Ene te horen en me aan Haar te geven – en nee, dat ging niet zonder strijd – is durven te erkennen dat het de stem van God was en te durven accepteren dat ik niet hoef te weten wat ik niet weet. Ik hoef niet op zoek naar de werkelijkheid, ik zal die nooit volledig kennen.’

Compleet de controle loslaten dus.

‘Ja, maar daar ben ik nog helemaal niet goed in,’ lacht ze.

Wie is Jezus?

‘Ik weet niet wie Jezus is, ik denk ook niet dat een mens kan weten wie Jezus is. Het gaat niet om wie Hij is, maar om wat Hij doet. Jezus is de zoon van God. Jezus is een geschenk van God aan ons. De wie-vraag is te oppervlakkig, daarmee maak je hem tot mens.’

Dat was Hij ook, werp ik tegen.

‘Nou, toen misschien wel, maar nu niet. Jezus is een inspiratie geweest voor vele grote erudiete, spirituele dichters zoals Hafez, Rumi en Gibran. Ik zie dat veel mensen die naar spiritualiteit op zoek zijn juist deze dichters lezen, maar niet beseffen hoe groot de invloed van Jezus op hun werk en denken was. Jezus is de wijn of de sjarab waar ze het over hebben, de kruisiging, de bevrijding van zonde, het is allemaal met elkaar verbonden – God, Jezus, de liefde.’

Dus zoals mensen graag over spiritualiteit praten, maar van geen God willen weten, willen ze het wel over het goddelijke hebben, maar niet over Jezus, concludeer ik.

‘Jazeker, en misschien ben ik nog steeds een van hen, dat kan,’ biecht Sahar op, die tegenwoordig graag naar Afro-Amerikaanse preken luistert wanneer ze het lastig heeft – vooral die van Sarah Jakes Roberts zijn haar favoriet.

Ik zeg niets, ik wil niet van jou het verwijt krijgen aan gekleurde journalistiek te doen, zeg ik snel.

‘Ik ben een kritische vrouw,’ antwoordt ze zonder met haar ogen te knipperen.

En ik een uitgesproken journalist, reageer ik.

‘… over Jezus zeker,’ lacht ze terwijl ze – hoe treffend – een slok rode wijn neemt.

Na haar overgave aan God kwam na maanden van thuiszitten alles in beweging. Sahar heeft ondertussen meer dan een fulltimebaan aan al het werk. Zo is ze sinds kort aan de slag als programmamaker voor het Wereldmuseum en Tropenmuseum en krijgt daarnaast tal van verzoeken voor paneldiscussies, moderatieklussen en spreekopdrachten. Tegelijk worstelt ze met de omvang van haar nieuwe podia.

‘De vraag die ik mijzelf stel is hoe ik kan blijven bijdragen aan dat wat in deze tijd nodig is, zonder dat het om mij draait. Hoe kan ik bescheiden zijn en blijven? Ik verdien mijn geld met de term “vluchteling”, omdat ik in het huidige diversiteitsdenken bij gratie van mijn identiteit voor allerlei klussen en posities wordt gevraagd. Dit maakt het onmogelijk om volstrekt onbaatzuchtig mijn werk te doen, ik heb er baat bij. We kunnen allebei niet ontkennen bij te dragen aan een beeld van diversiteit op het podium en daar goed geld voor te vragen. Dat is trouwens ons goed recht, want het wordt tijd dat mensen van kleur voor hun “emotionele arbeid” worden betaald en ons verhaal niet langer wordt geëxploiteerd of onze expertise wordt ontkend,’ zegt ze snel. ‘Maar ik probeer mijn motivatie zo zuiver mogelijk te laten zijn.’

Tijdens een wandeling in de Scheveningse Bosjes kwam Sahar twee vriendinnen tegen. Er werden corona-ervaringen uitgewisseld. ‘Ik vertelde dat ik het gevoel heb dat dit een soort treinreis is. En alles in mij zegt dat wanneer we met z’n allen uitstappen in een enorme spits terecht zullen komen; van een economische crisis en nog grotere sociale ongelijkheid, een hel op aarde voor de kwetsbaar gemaakte groepen. Iedereen kan kiezen in welke coupé die gaat zitten. Ik merk dat sommige mensen heel bewust voor de stiltecoupé kiezen, anderen juist heel geëngageerd willen zijn en dit als een of andere spirituele reis zien, en weer anderen heel driftig de wifi gaan zoeken in een poging vooral productief te blijven. Zo zien we het karakter van iedere reiziger terug. Tegelijk zullen we met z’n allen moeten erkennen dat we eigenlijk geen idee hebben op welk station we uiteindelijk uit zullen stappen. We weten alleen dat het een extreem heftig spitsuur zal zijn. De vraag is of we solidair met elkaar zullen zijn en het hapje willen delen dat we als lunch hebben meegenomen in de trein.’

Wie valt er tussen de rails?

‘Dat is dus de vraag. Net zoals: hoe gaat het eigenlijk met de conducteur, tussen al die schreeuwende en mopperende reizigers?’ lacht ze.

‘Eigenlijk wil iedereen een stukje eerlijkheid. We willen weten of als we straks uitstappen met z’n allen op een perron staan of de bodem onder onze voeten wegvalt. Iedereen wil de zekerheid van vaste grond. Ik zei tegen mijn vriendinnen: “Zorg ervoor dat je in ieder geval een doel hebt. Waar gaat je reis over? Kijk niet naar waar iedereen om je heen mee bezig is, laat los dat er geen zekerheden of antwoorden zijn, accepteer ook dat de conducteur misschien geen duidelijkheid geeft over waarnaartoe gereden wordt, maar weet in ieder geval voor jezelf: hier gaat mijn treinreis over.’

Waar gaat de jouwe over?

Sahar is abrupt stil. ‘Grappig, ik wilde net de antwoorden van mijn vriendinnen geven, maar nu bevraag je mij en val ik stil. Ik denk de liefde.’

Met een hoofdletter?

‘Met een hoofdletter, maar ook zeker de liefde met een kleine letter, namelijk die voor mijzelf. Die liefde gaat met bescheidenheid gepaard. Dat ik niet minder van mezelf moet denken, maar wel minder over mezelf. Alleen van daaruit kan ik een ander liefhebben op een zachte en volledige manier.’

Epiloog

covid-19 is het milde symptoom van een veel grotere pandemie en toont ons de wankele staat van de economie, de kwetsbaarheid van burgervrijheden, de onderlinge afhankelijkheid van (buur)landen, de effecten van verstedelijking en overbevolking, de gevolgen van digitalisering, de onderhuidse sociale onrust, de fundamentele ongelijkheid tussen bevolkingsgroepen en de effecten van ons dagelijks leven op het milieu en het klimaat. Als we nu niet onze lessen leren, zullen er veel grotere symptomen volgen.

Het wordt tijd om pijnlijke, ongemakkelijke, eerlijke en confronterende maar vooral noodzakelijke gesprekken te voeren. Dit kan niet op anonieme afstand. Om het echte gesprek aan te gaan is omarming van het ongemak van kwetsbaarheid, of beter gezegd ‘raakbaarheid’ onvermijdelijk.

Volgens de Amerikaanse arts Vivek Murthy kan een echt gesprek alleen vanuit een directe relatie ontstaan. De arts die verantwoordelijk was voor de gezondheid van de Amerikaanse president Obama en door de jaren heen met duizenden veteranen werkte, weet in zijn boek De kracht van verbinding: sociale verbintenis als sleutel tot een betere gezondheid en een fijnere wereld met haast chirurgische precisie de vinger op de zere plek te leggen. Zo zijn de maatschappelijke polarisatie en sociale spanningen in de Verenigde Staten, maar ook in Europa, deels een gevolg van onze vele online – en vaak toxische – uitwisselingen en discussies. In al ons gefrustreerde getwitter en Facebook-geharrewar missen we een onderlinge relatie, valt iedere non-verbale communicatie weg en ontbreekt het aan context en direct contact. We denken met elkaar ‘in gesprek’ te gaan, maar niets is minder waar. We vechten met de projectie van ‘de ander’ zonder die ooit echt te ontmoeten, laat staan te begrijpen. Hierdoor neemt het wantrouwen in de samenleving toe. Wie een dag online spendeert zou immers denken dat onze samenleving besmet is met haatdragende types en totale gekken.

Door de sociale afstand en het gebrek aan publieke interactie als gevolg van de coronacrisis, wordt dit nog eens versterkt. Mensen verdwijnen letterlijk in virtuele bubbels waarin contact met de rest van de samenleving verloren gaat en er parallelle werkelijkheden of zelfs ‘waarheden’ ontstaan.

In een tijd waarin burgervrijheden zo sterk onder druk staan, is het niet alleen zaak om waakzaam te blijven, maar ook de sociale afstand te overbruggen die ons land al zoveel langer dan het afgelopen jaar teistert. Niet door elkaar letterlijk vast te houden – al is die behoefte groot – maar door intimiteit, heel bewust uit de comfortzone te stappen en de ongemakkelijke maar noodzakelijke gesprekken te voeren over wie we zijn, in wat voor soort land we willen leven, hoe we iedereen meekrijgen en een rechtmatige plek aan de tafel geven, welke samenleving we willen worden en welke nieuwe wereld we moeten creëren.

Liefde is een werkwoord, zo leerde ik opnieuw dit jaar in een mooie maar tegelijk ongekend moeilijke liefdesdans. Echte liefde is doodeng, vereist het opgeven van controle, brengt de angst van verlies en verlating met zich mee, verlangt raakbaarheid en vraagt tijd, geld, energie, nieuwsgierigheid en aandacht. Vrijwel iedereen is op zoek naar ‘de ware’, maar om de ware te vinden moet je bereid zijn de ware te zijn en daarvoor is heel wat heling nodig. Twee (gebroken) helften creëren immers geen heelheid, maar een hel.

Wat ik hier over de liefde schrijf geldt ook voor het noodzakelijke gesprek. Echt met elkaar leren praten is een werkwoord, waarin heel wat ‘werk’ zit. Het vereist openheid, de bereidwilligheid naar de ander te luisteren, je zo goed mogelijk in te leven en tegelijk te erkennen dat dit nooit echt (volledig) kan. Het verlangt ook de confrontatie met de eigen tekortkomingen en onwetendheid, de moed voorbij het eigen gelijk te gaan en de wil om de correctie van foutieve denkwijzen niet aan anderen uit te besteden maar zelf onder ogen te komen.

Om het noodzakelijke gesprek te kunnen voeren is wat in de psychologie ‘location of self’ wordt genoemd essentieel. Ik kan u niet ontmoeten als ik niet weet waar en hoe u zich positioneert en andersom. Dit vereist de wil om ons bloot te geven aan het mogelijke oordeel van de ander en aan gedegen zelfonderzoek te doen. Het is zoals in het Bijbelboek Spreuken zo prachtig verwoord staat: ‘Zoals men ijzers scherpt met ijzer, zo scherpt een mens zijn medemens’ (Spreuken 27: 17).

In een land waar zoveel nadruk wordt gelegd op het uit de kast komen van lhbtiq-personen, met Paarse Vrijdag en een coming-outweek en al wat meer, is het tijd voor een gezamenlijke coming-out.

Niet alleen de biculturele Nederlanders, personen van kleur en/of queer personen hebben een set aan identiteiten, iedereen heeft dat. Meer dan die labels, beschikken we over geconstrueerde zienswijzen, ervaringen, een gedeelde geschiedenis, politieke overtuigingen, uiteenlopende levensbeschouwingen en geloofsopvattingen, maar ook ambities, zorgen, passies en stille dromen.

Wanneer wij bereid zijn ons volledig te tonen zorgt dat voor herkenning, verbinding, gedachtenuitwisseling, de mogelijkheid tot groei, en ontstaat er een samenleving waarin niet langer een eenzijdige druk op zelfonthulling plaatsvindt, maar iedereen all in gaat. Zo kunnen we elkaar – wellicht voor het eerst – oprecht ontmoeten en zullen we ontdekken dat er veel meer is wat ons met elkaar verbindt dan wat populisten en journalisten, Facebook en complotdenkers ons proberen te doen geloven.

Uit eigen ervaring weet ik dat ook de voor het oog grootste ‘racist’, ‘homohater’, ‘seksist’, ‘klimaatveranderingontkenner’, ‘moslimhater’ of ‘complotdenker’ (of de veelvoudige combinatie daarvan) angsten, zorgen, onzekerheden, een eigen verhaal, kinderen, hobby’s heeft en vaak heel veel (verwrongen) liefde voor de samenleving (daarom maken ze zich ook zo druk). In gesprek en ontmoeting heb ik keer op keer de confronterende spiegel voor mogen houden, door diens en mijn eigen vooroordelen heen mogen prikken om uiteindelijk in ‘de ander’ een verlengde van mijzelf te zien. Werden we het eens? O nee, lang niet altijd. Was er wederzijds respect? Altijd. ‘Zelfs jouw haters hebben respect voor je,’ kreeg ik door een vrouw die volstrekt andere politieke opvattingen had eens boos toegebeten. Het was het grootste compliment dat ze me kon maken. Ze moest tot haar eigen frustratie toegeven dat ik in mijn pogingen om hoop en verbinding te creëren en de samenleving een spiegel voor te houden, constant nieuwe bronnen van motivatie, veerkracht en doorzettingsvermogen vond – niet in het minst door gesprekken zoals ik die voor dit boek heb gevoerd.

De wereld heeft ons nodig. De structurele ongelijkheid, de humanitaire rampen, het fascisme, het extremisme en het gewapend geweld nemen toe, terwijl onze planeet een stille dood sterft. We mogen niet toestaan ons te laten verdelen op basis van identiteitspolitiek. We kunnen ons niet langer verschuilen in virtuele bubbels of ons ontdoen van onze individuele en daarmee ook collectieve verantwoordelijkheid.

Zijn we bereid het noodzakelijke gesprek in onze samenleving aan te gaan? Het zal deuren openen, empathie en verbinding creëren en nieuwe zuurstof, opluchting en bevrijding brengen. Maar zoals Kahlil Gibran ook schrijft: ‘precies zoals de liefde je kroont, zo zal ze je kruisigen’. Het noodzakelijke gesprek is niet voor hen die te bang zijn om in de spiegel te kijken, maar voor degenen die kritisch zichzelf durven te onderzoeken en met een open blik reflecteren op een nieuwe wereld.

Van Mounir Samuel verscheen onder andere:

..

Mozaïek van de revolutie. Een kijkje achter de voordeur van mijn nieuwe Midden-Oosten (2012)

Dagboek van een zoekend christen (2012)

Uitgesproken! Veertig teksten waar je stil van wordt (poëzie, 2014)

Dansen tussen golven traangas (young adult, 2015)

Liefde is een rebelse vogel (roman, 2016)

God is groot. Eten, bidden en beminnen met moslims (2018)