Sulaiman Addonia

Stilte is mijn moedertaal

..

..

Roman

..

..

..

..

..

..

..

..

..

..

..

Uitgeverij Jurgen Maas

Amsterdam, 2021

De strofe van Rudyard Kiplings gedicht ‘If–’ op p. 67 is een bewerking van de vertaling van Karel Jonckheere.

..

Copyright © 2018 Sulaiman Addonia

Copyright vertaling © 2021 Irwan Droog

Omslagontwerp © Michael Salu (House of Thought Limited)

Foto auteur © Lyse Ishimwe

Verzorging ePub Michiel Niesen | ZetProducties

..

isbn 978 94 91921 92 6

..

Uitgeverij Jurgen Maas | www.uitgeverijjurgenmaas.nl

Voor de meisjes – mijn speelkameraden in ons vluchtelingenkamp: bij gebrek aan speelgoed hadden we alleen onze verbeelding om mee te spelen. Op die plek van schaarste was onze speelsheid onze pijnstiller. Elke keer dat ik het bijna opgaf dacht ik aan jullie, en aan de vrienden uit mijn jeugd die we hebben begraven. Dit boek is voor jullie.

‘Wij weten niets van de lichaamsbouw van het Hemelhert (misschien omdat niemand hem duidelijk heeft kunnen zien), maar we weten wel dat die tragische dieren onder de grond lopen en geen ander verlangen hebben dan in het daglicht te geraken.’

– Jorge Luis Borges, Het boek van de denkbeeldige wezens (vertaling Mariolein Sabarte Belacortu)

HET PROCES

Cinema Silenzioso

Op de avond dat de griffier van het kamp Saba’s proces aankondigde, zat ik op een stoel voor mijn bioscoopscherm. Cinema Silenzioso.

De schemering daalde neer over de rieten daken. Boven het kamp dat ik door mijn scherm aanschouwde, verscheen een volle maan. Spatten licht als dikke blauwe inktvlekken tegen de muren en in de steegjes, de rode gloed van houtkachels.

Ik zag de griffier op zijn ezel in de stoffige, smalle straten. Zijn silhouet gleed langs de hutten.

U wordt verzocht aanwezig te zijn bij het proces van Saba, verkondigde de griffier door zijn megafoon. Het proces zal plaatsvinden op het erf bij de bioscoop.

Zodra ik haar naam hoorde, sprong ik overeind. De schets van Saba die ik in mijn handen hield, bungelde boven het brandende fornuis naast me. De houtskoolstrepen die haar tepels voorstelden glinsterden in de gloed van het smeulende vuur. Ik keek door het bioscoopscherm naar het erf van Saba, dat als een schilderij tevoorschijn kwam. Ze was nergens te bekennen. Haar lindeboom stak onbeweeglijk af tegen de omringende kleikleurige hutten. Sprinkhanen hingen aan de schuine bladeren van het suikerriet onder het raam van haar hut.

Toen ik de bioscoop op mijn erf begon te bouwen, werd ik geïnspireerd door de herinnering aan de vijfenveertig ronde lampen aan de gevel van de Italiaanse Cinema Impero in Asmara. Daar werkte ik voordat ik naar het kamp vluchtte. Ik maakte mijn bioscoopscherm van een groot wit laken dat ik streek en aan twee houten palen in de grond bevestigde, ik had een groot vierkant uit het midden geknipt. Ik zette het neer in de buurt van de heuveltop waarop mijn erf lag. Veel mensen dachten dat ik dat deed om het licht van de sterren en de maan optimaal op de performers op het open scherm te laten schijnen, het kamp achter hen als geïsoleerd decor. Als een muurschildering, een artefact uit vervlogen tijden.

In werkelijkheid was het me ergens anders om te doen. Als je vanaf de top van de heuvel door het scherm keek en het licht precies goed was, kon je recht op Saba’s erf kijken, aan drie kanten afgeschermd, met de heuvel waarop de bioscoop stond als vierde omheining. Ik kon de hele tijd naar haar kijken, haar wereld was een onderdeel van de mijne.

Het probleem was dat ik, zoals vele anderen, de illusie was gaan koesteren dat het laken daadwerkelijk een scherm was, en alles wat zich erop afspeelde echt een film – scène na scène opgenomen op een plek ver hiervandaan. Die illusie nestelde zich elke dag die ik voor mijn scherm doorbracht dieper in mijn leven. En die twee werelden, de echte waarin Saba leefde en de virtuele van de film waarnaar ik keek, waarin niet alles is wat het lijkt, bestonden in harmonie naast elkaar.

Ik zag haar koken, lezen, strijken, werken, lees- en schrijfles geven aan volwassenen, maar ik zag haar ook die dingen doen die mensen alleen doen als niemand ze ziet. Nu ik dit zo aan jullie vertel, zie ik een willekeurige greep beelden van haar voor me. Bijvoorbeeld die avond die ze masturberend achter de latrine doorbracht, terwijl haar broer een pan doro wot kookte voor haar en haar man.

Maar die scène wordt vertroebeld door een andere. Daarin zat ze op haar knieën bij de grote ronde steen op de grond voor haar, en wanneer ze het graan op die steen maalde kwamen haar billen iets omhoog, de zoom van haar zwarte jurk fladderde terwijl ze zich vooroverboog om het graan te vermalen door er kleinere stenen overheen te rollen. Haar verbrande dijen gloeiden als kaarsen, haar wonden uit het verleden werden gemaskeerd door de wolk witte meel die zich voor haar vormde en waar haar hoofd in en uit ging, met wit geworden haren. Ik herinner me Saba’s meelwitte gezicht net zo scherp als haar opgemaakte gezicht op de avond van haar huwelijk, toen ze gekleed in een jurk van een dode vrouw naast haar echtgenoot van middelbare leeftijd zat. Alles in ons kamp wordt gerecycled, zowel geluk als wanhoop.

En ik blijf maar terugkeren naar de avond van haar huwelijk. Ik ril nog steeds bij de gedachte aan hoe haar broer op zijn tenen in de richting van de echtelijke sponde sloop, lang nadat de muziek was verstomd en de gasten waren vertrokken om de bruid en bruidegom hun huwelijk te laten consummeren. Hoe hij gepijnigd zijn oor tegen de muur legde.

Goed, ik dacht dus aan Saba, aan haar misdaad en haar aankomende proces, toen ze uit haar hut kwam en op het scherm verscheen in haar zwarte jurk, haar andere huid. Achteroverleunend op mijn stoel richtte ik mijn aandacht weer op mijn bioscoopscherm en Saba die daar te zien was. Ze streek neer op haar bed onder haar lindeboom, met een boek in haar handen. De olielamp naast haar bed flakkerde. Saba sliep altijd buiten, en ik keek elke nacht naar haar als het licht van de maan en de sterren op haar fijne huid landde.

Ik nam aan dat ze nu haar boek zou gaan lezen. Ze was Tsjechovs De dame met het hondje aan het herlezen, het exemplaar dat onze Engelse coördinator samen met zijn Britse krant in ons kamp had achtergelaten, alsof haar eigen liefdesverhaal net zo’n goede afloop zou kennen als ze dat maar steeds opnieuw las. Maar van wie hield ze?

Het scherm van mijn bioscoop trilde even. Saba zette haar radio aan. Muziek galmde luid de stille avond in. En vlak daarop, toen ik even een pannetje melk in de open oven zette, hoorde ik voetstappen. Ik keek op en zag haar de heuvel op lopen, naar mij toe, ze gleed voort als een geest tussen de struiken en cactussen. Ik leunde naar voren en stootte me aan de oven.

Saba, met haar zwarte jurk en sandalen met bandjes, stond naast de gekleurde stoel voor mijn neus, met een tas in haar handen. Ze leek op een personage dat zo uit een Italiaanse film was gestapt. Verbeeldde ik me dit? Maar ik kon haar toch echt zien. Het parfum van haar lichaam ruiken.

Ze liep weg van het scherm en hing haar zwarte jurk over de lage tak van een hibiscus aan de rand van de heuvel. Ze kwam naakt terug naar het scherm en ging op de veelkleurige plastic stoel zitten, dezelfde stoel waarop de performers plaatsnamen om verhalen te vertellen, om het leven in ons thuisland van voor de oorlog op te roepen, van voordat we bannelingen waren. Ik hamerde er in de bioscoop altijd op dat de performers vrij waren om te zeggen en te doen wat ze wilden. Toch bleven mensen beteugeld door hun ballingschap. Ik wist dat ik Saba dit niet hoefde uit te leggen.

Over haar tenen, die Hagos de avond ervoor een pedicure had gegeven, kropen een paar mieren.

Saba pakte een schaar uit haar tas en begon in haar haren te knippen. De witzilveren gloed van de heldere hemel scheen op het scherm. Terwijl de lange zwarte lokken op de grond vielen, keek ze me aan door haar zware wimpers. Het wit van haar ogen was verontrustend helder.

De wind zwol aan. Vonken vlogen in alle richtingen. De melk in het pannetje kookte, stroomde als een witte, wollige bol over de rand en doofde het vuur.

Saba stak haar arm door het gat in het scherm en pakte de sigaret die ik vlak voor haar komst had aangestoken aan de oven. Kon ik haar hand maar heel even vasthouden, maar dat zou indruisen tegen alles wat ik tot op dat moment geloofde. Dit is een bioscoop in een vluchtelingenkamp, hield ik mezelf voor. Saba is een actrice in een film uit een ver land.

Ze blies rook uit. Haar gezicht verdween in de wolk. Saba verdween en verscheen wel vaker. Heel eventjes was er niemand op het scherm. Zelfs het kamp bestond niet. Saba was een leugen, dit kamp een illusie. Maar uit het kamp achter haar stegen de dampen van verval omhoog die me terugbrachten naar de werkelijkheid. De stank van geel rottend riet, van moddermuren vol mest, van het open veld dat we allemaal als wc gebruikten en waar ik Saba zo vaak was tegengekomen.

Een adelaar landde in de hibiscus bij de bioscoop en sperde zijn bek open alsof Saba’s zwarte jurk doorvlochten was met bloederige herinneringen, alsof de stof bijeen werd gehouden met haar vlees als draad.

De maan verdween achter de wolken. Saba ging op in de tijdelijke duisternis, haar gezicht verscheen toen ze een trekje van haar sigaret nam. Maar het donker kwam altijd terug hier. Lampen kwamen zonder olie te zitten. Batterijen raakten op. De helft van ons leven brachten we in duisternis door.

Vertel, spoorde ik Saba aan. Zeg alsjeblieft iets.

En dat deed ze, nadat de adelaar was weggevlogen. Ik geloofde, zei ze. Hoewel mensen hun land uit vluchten, hun eigendommen achterlaten, geloofde ik dat onze tradities altijd binnen in ons blijven bestaan. Ze vluchten met ons mee, waar we ook naartoe gaan.

Ze was even stil en sloeg haar ogen op naar de lucht.

Wat probeerde ze me te vertellen? Waar bereidde ze me op voor? Had dit iets te maken met het proces?

Een windvlaag joeg het leven terug in de sissende kolen. Vonken sloegen tegen de zijkant van mijn gezicht. De tranen welden op in mijn ogen. Ik was degene die de mensen in het publiek altijd op het hart drukte niet bang te zijn als ze in mijn scherm stapten. In plaats van hun tragische verhalen in het kamp te herhalen, spoorde ik ze aan om over hun dromen te vertellen, om hun verbeelding op deze afgelegen plek aan het werk te zetten. Op het moment dat ze mijn bioscoop betraden, waren ze geen vluchtelingen meer, begrensd door hun ballingschap; hier konden ze zeggen en doen wat ze maar wilden. Want, vertelde ik ze keer op keer, jullie zijn personages in een film die opgenomen is op een vrije plek ver hiervandaan.

En sommigen van hen geloofden me. Ik herinner me de jongen die vertelde over zijn fantasie met de vrouw van zijn oom. Zijn broers sleepten hem door het gat in het laken van het scherm en sloegen hem bewusteloos. Of het meisje dat uitgehuwelijkt zou worden door haar ouders, maar betoverd werd door de illusie van mijn bioscoop en op het moment dat ze binnenstapte de naam van haar ware liefde uitsprak. Haar ouders verstootten haar.

En nu was ook Saba besmet door mijn vondst. Ik was er niet klaar voor om de waarheid te horen. Ik pakte een stukje houtskool en stond op, klaar om het naar het scherm te smijten. Mijn bioscoop tot de grond toe laten afbranden, en daarmee mijn verbeelding, en Saba, en alle afzonderlijke scènes van haar die ik had verzameld en samengebracht. De scènes waardoor ik overleefde. Mijn leven was een luchtspiegeling, omdat Saba een luchtspiegeling was.

Doe die lamp uit, zei ze.

Ik liet de brandende klomp vallen. En toen ik deed wat ze me vroeg, vervaagde ze. Maar haar paarse dijen en de stoel onder haar donkere lichaam glinsterden in het maanlicht. De helft van haar veranderde in een zittend silhouet, alsof ze een negatief van een foto was en de echte persoon achter de afbeelding ergens anders was.

Telkens als ze rookte kwam ze een beetje tevoorschijn, werd ze opnieuw getekend uit de duisternis, zoals zij het wilde, alsof ze klaar was om alle verhalen die er over haar verteld werden te vervangen door haar eigen woorden.

Maar op dat moment werd er aangeklopt, het geluid waar ik zo tegenop had gezien. Luid en aanhoudend.

Jamal, we weten dat je er bent.

Ik hoorde de griffier door de deur schreeuwen.

Jamal, doe de deur onmiddellijk open. Ben je weer tegen jezelf aan het praten?

Ik stak mijn handen door het scherm, raakte Saba’s dijen aan en mijn adem stokte in mijn keel door de sporen van geweld op haar huid, alsof alleen een confrontatie met haar wonden kon bewijzen dat ze echt bestond en mijn gedachte dat ze onzichtbaar was kon tegenspreken.

Jamal, als je de deur nu niet opendoet, trap ik ’m in, zei de griffier.

Saba verdween snel van het bioscoopscherm. Ik keek de punt van haar sigaret na terwijl ze naar de heuvel liep. De wolken dreven uiteen.

Haar proces begon onder een heldere hemel.

En zodra ik de poort naar mijn bioscoop opende, stapte de griffier naar binnen, een hele meute mensen achter hem aan.

Een rij sjokkende meisjes die brandhout droegen. Het hout kraakte op hun rug. Achter hen was een groepje oude mannen blijven staan, met tulbanden om en gabi’s om hun jasjes, ze blokkeerden de ingang. Ze haalden herinneringen op aan Asmara. Sinds ik hier ben, en elke keer als ik mijn ogen dichtdoe, zei de oudste van hen, zie ik Mussolini in de grote straat die hij naar zichzelf had vernoemd.

Ze hielden elkaars handen vast en liepen samen verder, gingen eendrachtig de herinneringen tegemoet. Buonasera, Jamal, ze groetten me vanaf de eerste rij. Er kwam een herderin binnen die de geitenhuid waarin ze tesmi maakte van melk nog aan het schudden was. De geur van boter vervloog toen er een sekswerker in de deuropening verscheen – haar gezicht zat onder de zwarte-komijnolie en was geparfumeerd met kaneel.

Asmarino-jongens liepen mijn erf op met truien om hun nek geknoopt, hun speelkaarten nog in de hand. De grappenmaker onder hen beeldde met zijn handen een explosie uit terwijl vrouwen met jerrycans vol rivierwater balancerend op hun hoofd door de poort liepen. De vrouwen lachten alleen maar, wiegden met hun heupen, hun handen in hun zij. Ze staakten hun geklets toen een vrouw van in de tachtig, wier dochter en kleindochter in de strijd voor onafhankelijkheid aan de frontlinie waren gedood, aankwam op haar ezel. Het dier balkte terwijl de grootmoeder van zijn rug stapte.

Ik stond op en gaf mijn zitplaats aan deze vrouw, die ooit leeuwinnen in haar baarmoeder had gedragen. Saba is vrij, zei ze, en ze kneep in mijn hand. Saba is vrij. Een vrouw is vrij voordat haar land bevrijd is.

Ik kuste haar op haar voorhoofd.

De rechter en de raadslieden waren er nog niet. Een vrouw beklaagde zich over het opmerkelijke gebruik elkaar voor het gerecht te dagen, alsof je met het leven in het kamp nog niet genoeg werd gestraft.

Maar de mensen waren al snel weer aan het lachen, nadat de kapper van het kamp mij vroeg of ik was ontmaagd door de onbesneden vrouw die bij het hulpcentrum werkte. Ik had haar geholpen met het vertalen van Engels naar Tigrinya en Arabisch. Ik wilde de ongetwijfeld lange discussie daarover de kop indrukken door te onthullen dat ik in feite ontmaagd was door een onbesneden man. Maar ik hield mijn mond. Ik glimlachte en bleef me verbergen achter mijn masker van schone schijn.

De nieuwsgierigheid werd alleen maar groter door mijn zwijgen. Ogen bleven proberen door mijn masker heen te kijken. Ik ging wat steviger staan om mijn mannelijkheid te benadrukken, vocht tegen de vrouwelijkheid die tot in mijn botten was doorgedrongen als mieren die gaten in de grond graven. Op de een of andere manier slaagde ik erin de onderdelen van mijn lijf bijeen te rapen en rechtop te staan als een palmboom.

De rechter komt er zo aan, zei de griffier.

Toen overhandigde een man, als om de tijd te doden tot het proces begon, mij en de zoon van onze soefi-imam elk een zwaard. Tijd, zo luidt het gezegde, is als een zwaard: ga er wijselijk mee om, of het is gedaan met je.

De mysticus en ik werden verzocht een sprong te wagen die ons dichter bij het goddelijke, dichter bij bezieling zou brengen, en dan te landen met zijn liefde op zak. De zoon van de imam en ik sprongen, we stegen tot hoog boven het erf, het kamp, en zweefden richting de bessenrode hemel, midden in de lucht kletterden onze zwaarden tegen elkaar aan, en samen staken we ze in de monotone lucht tot ze bloedde. Het ging schemeren. Bloed vulde de bogen van de rieten daken.

Mijn vriend en ik vielen lachend terug op de grond. We omhelsden elkaar, onze zwaarden achter de rug van de ander. Op deze afgelegen, verwaarloosde plek moet je vooral op je hoede zijn voor je vrienden, had Saba eens tegen me gezegd.

Met haar woorden in gedachten drukte ik mijn handpalm hard tegen het schouderblad van mijn vriend, zoals hij ook bij mij deed. We markeerden onze aanwezigheid in elkaars geheugen en liepen lachend terug naar onze stoelen.

Maar waar blijft de rechter? vroeg ik, in de hoop een eind te maken aan deze hele schertsvertoning. Het is niet dat ik mijn medevluchtelingen zat was. Integendeel. Ik zou niet overdrijven als ik zei dat het hun medeleven en solidariteit was waardoor ik de eerste weken en maanden in het kamp heb overleefd. Sommige families lieten me delen in de bedden en de schaarse kleren van hun kinderen, waardoor zowel ik als de kinderen ’s nachts naakt sliepen terwijl onze kleding buiten hing te drogen. Onze ledematen met elkaar vervlochten, zweet bond ons samen als lijm.

En een tijdlang, voordat ik mijn hut kon overnemen van een man die in de rivier was verdronken, sliep ik in verschillende hutten en deelde ik het hoofdkussen met een dichter, een verkrachter, een weduwe, een overspelige, een fantast en pathologische leugenaar, een imam, een homoseksueel, een priester, een heimelijke travestiet, een man die zijn zoon had mishandeld, een moeder die haar kinderen sloeg tot haar woede in hun huid was gegraveerd, en ik heb een periode bij een jonge weduwe geslapen die ’s nachts op haar handen en knieën op de grond ging zitten om haar lichaam aan de geest van haar overleden man te geven, zodat ik naar bed ging met de geur van haar smachtende geslacht in mijn longen.

De dromen van deze mensen, hun angsten en misdaden, werden die van mij. Ik bracht mijn dagen door met de vraag of ik een dromer zou worden, iemand die zich bewoog tussen verschillende landen en geliefden, of iemand die zijn slachtoffer in donkere steegjes zou achtervolgen, of een man van woorden, of zou ik misschien wel door goddelijke interventie getransformeerd worden tot een vrouw als Saba, wier door maanlicht beschenen rondingen ik als die van mijzelf had voorgesteld.

Mijn adolescentie was gevuld met mogelijkheden, om dit of dat te worden, en sterk beïnvloed door een ambitie die veranderde met elke nacht die ik in een andere hut doorbracht, wanneer ik luisterde naar de harten van degenen die het hoofd naast het mijne legde, terwijl hun adem zowel gruwelijke als sensuele en meelevende gedachten in mij aanwakkerde. Ik ben niets anders dan de som van de vele gedachten van die metgezellen. Want zonder dat ze het wisten, werd ik van alles: een weergave van hun gulheid, een casestudy van hun nobele overtuigingen, en een drager van hun ondraaglijkste geheimen.

Daar zit ik dan, dacht ik toen ik tussen de goeden en slechten wachtte op Saba’s proces, tussen degenen die hun misdaden in het geheim pleegden.

Er was hier geen politiebureau. Alleen wij en ons geweten. De ongeschreven wet van zwijgen, van familie-eer, van solidariteit onder de bezitlozen en de verwantschap tussen aangetrouwde families liet het kamp voortploeteren op het rechte, pure pad, als een beekje dat tussen de rotsen en de bergen stroomt en al het vuil naar de bodem drukt. We hebben zelfs God beetgenomen, zei een meisje een keer tegen Saba. Het meisje, dat zwanger was geraakt na een verkrachting en doodging tijdens de bevalling, was nog geen vijftien jaar oud.

Maar aangezien we God zelf hebben geschapen, was de reactie van Saba, houden we alleen onszelf voor de gek.

Ik keek om me heen en besefte waarom de rechter mijn bioscoop wilde gebruiken in plaats van zijn eigen hut, die ook dienstdeed als rechtbank. Het comité van raadslieden had het volledige kamp bijeengeroepen om getuige te zijn van de ondergang van Saba.

Mijn grote erf was helemaal vol. Elke stoel onder de boom was bezet. Op de muren zaten jongens als adelaars de meisjes gade te slaan die bij elkaar op schoot kropen. We leefden inmiddels al lange tijd zo, boven op elkaars lip, onderworpen aan elkaars kritische blik. We arresteerden elkaar, veroordeelden elkaar en zetten elkaar gevangen. Hoe was Saba aan onze blik ontsnapt?

Er kropen baby’s onder de stoelen door, hun lippen waren nog nat van de moedermelk. De enige kat in het kamp spitste zijn oren. De hitte bevrijdde geuren van opeengepakte lichamen. De griffier liep heen en weer langs de tribune met een wierookbrander. Ik boog me naar de kringelende rook in de lucht.

En toen de griffier het publiek tot stilte maande en verkondigde dat de raadslieden er elk moment konden zijn, liep ik om de tribune heen en omhelsde ik mijn mede-ontheemden, bevestigde ik mijn bestaan in hun armen.

Ik omhelsde de verkrachter en bracht zachtjes de kin omhoog van de jongen naast hem, die nog altijd zijn hoofd liet hangen. Ik bedankte de mishandelaar en zijn vrouw voor het eten dat ze me maanden geleden hadden gegeven en legde mijn hand op het hoofd van zijn bastaardzoon en zijn dochter, met wie ik een bed had gedeeld. Ik vroeg me af of dit het moment was om zijn dochter te vertellen dat haar vader naar mij was gekomen nadat hij klaar was met haar, en te vragen of zij mijn gedempte geschreeuw had gehoord zoals ik dat van haar. Nee. Niks ervan. Ik schudde haar hand. En ik ging door naar de volgende verborgen zonde. Nu drong ik er bij de overspelige vrouw op aan om na het proces mijn melkpoeder mee te nemen voor haar kinderen, die ondervoed waren sinds ze haar man had vergiftigd en zijn dood aan de grillen van God had geweten. Maar ik had gehoord hoe ze in haar slaap bekende en zichzelf tegelijk troostte: ik heb één smeerlap vermoord, maar hoeveel heeft God zelf er wel niet van ons weggenomen?

‘Iedereen opstaan!’ riep de griffier.

Het geroezemoes maakte plaats voor het geschuifel van het publiek dat opstond uit hun stoelen. De rechter kwam binnen, vergezeld door zijn drie assistenten.

Ik keek weg van de rechter en door het scherm, Cinema Silenzioso. Saba’s naam klonk overal rond het erf. Ik vroeg me af of mensen voorbij de tafel en de vier stoelen die de griffier had neergezet konden kijken, en Saba’s erf zagen. Saba zat nu op haar bed onder de lindeboom, met haar rug naar de rechtbank. Olielampen flakkerden her en der op haar erf. Ze ging niet naar haar eigen proces.

De rechter stond rechtop en zei lange tijd niets. Hij liet zijn ogen langs het publiek gaan. Onder zijn zwijgende blik klonken hier en daar verschrikte kreten. Hij boog zijn hoofd en stortte in. Hij barstte uit in zulk oncontroleerbaar gejammer dat zijn lichaam ervan schokte. Hij zakte onderuit in zijn stoel.

De mannen die het comité van raadslieden vormden, sloten hun ogen. Nadat de rechter een slokje had genomen van het water dat de griffier hem had gebracht, kwam hij weer overeind. Hij haalde diep adem en hervond zijn indrukwekkende stem. Dames en heren, zei hij. Ik moet u met pijn in het hart mededelen dat we Saba verdenken van grotesk seksueel misbruik van een arme man. Haar eigen gehandicapte broer.

Stilte. Daarna, toen een vrouw in een witte zuria naar de eerste rij van de tribune liep, in snikken uitbarstte en haar handen in de lucht gooide, maakten de eerste zachte kreten plaats voor luid geschreeuw. Alsof ze een dirigent was ontlokte ze een uitbarsting van collectieve rouw. Een jonge jongen voegde zich bij het hese koor met zijn klaagzang: waarom wij? Waarom kunnen we niet vreedzaam samenleven?

Ik keek om me heen. Sommige mensen bogen het hoofd, en een paar anderen keken van de ene naar de andere kant, alsof ze heen en weer gingen tussen geloof en ongeloof. Ik zag twijfel in de knipperende ogen van degenen die hun afkeer van Saba uitten. Rouw is heel mooi, als mensen het als masker dragen. Dat viel me al helemaal op toen een opvallende vrouw, haar ogen schoten heen en weer om te zien of mensen wel naar haar keken, flauwviel en in haar val een andere vrouw en twee mannen met zich meenam. Een van hen was de man die mij had verkracht.

Ik was als een strijkijzer vol kolen, gloeiend vanbinnen. De vogels die in de bosjes bij mijn bioscoop zaten vlogen de lucht in, zwermden samen boven het rieten dak van Saba en zetten koers naar de rotsachtige heuvels.

De wind zwol aan en deed Saba’s zwarte jurk aan de tak van de hibiscus op mijn scherm wapperen. Haar geur verspreidde zich overal. Ik stelde me voor hoe haar verdriet zich ook verspreidde in de wind.

Saba heeft Hagos misbruikt. Een vrouw huilde en sloeg op haar borst. Saba heeft die arme Hagos misbruikt. Onze plaatselijke dokter, de vroedvrouw, liep door de rechtbank met een gesneden ui om degenen die waren neergezegen weer te laten bijkomen. De rechter stond weer rechtop: stilte. Stilte.

Hij herpakte zichzelf. Zijn handen trilden niet meer. Zijn rug was recht. Muggen zoemden achter hem in Cinema Silenzioso en rond Saba’s jurk. De hang naar bloedvergieten stak de kop op toen een man overeind kwam en haar wilde zien boeten, zonder proces.

Het proces moet doorgaan, zei de rechter.

Het publiek werd stiller. Zijn stem werd lager. Mijn broeders en zusters, zei hij. Ik heb wekenlang overwogen of dit proces niet beter achter gesloten deuren kon plaatsvinden, gezien de ernst van de tenlastelegging, maar dat leek me toch niet raadzaam. We moeten de feiten boven water krijgen. Hoe kon deze vrouw misbruik maken van zo’n arme man, recht voor onze neus? We moeten hiervan leren, om te voorkomen dat er iemand ooit nog zo’n afgrijselijke misdaad pleegt.

Stilte.

De rechter ging door met de hoorzitting. Hij riep zijn aangewezen stenograaf op. Een slanke jongeman meldde zich, hij stond in het kamp bekend om de diepte van zijn borst, waarin hij de geheimen van anderen als in een put bewaarde. Toch gleed hij licht als een veertje naar voren en ging op een stoel rechts van de rechter zitten.

Na de volledige naam van Saba vastgesteld te hebben vroeg de rechter, die er door zijn tijd in Asmara op gebrand was de juiste procedures te volgen, aan de vroedvrouw of zij wist hoe oud Saba was. De vroedvrouw, die had geholpen bij de geboorte van Saba, wist niet meer wanneer dat was. Ze noemde wat referentiepunten, politieke gebeurtenissen uit de tijd rondom de bevalling.

De rechter droeg de stenograaf op de leeftijd van Saba vast te leggen als bijna twintig.

Het was op dat moment, toen de stenograaf een houten plankje uit zijn tas haalde dat in de kerk en de moskee wordt gebruikt om verzen uit het heilige boek op te schrijven, dat ik mijn eigen aantekeningenboek aan de rechtbank aanbood.

De stenograaf bladerde, op zoek naar feiten over Saba, door een half voltooid script dat ik over haar had geschreven in de hoop het te verfilmen wanneer we terug waren in ons vrije land. In mijn gedachten, en in mijn aantekeningen, bestonden de echte en de verbeelde Saba naast elkaar.

De vraag wat Saba’s nationaliteit was, was echter niet zo makkelijk te beantwoorden. Haar moeder was Ethiopisch, zei de vroedvrouw. Maar ik meen me te herinneren dat haar vader Eritrees was.

Ik neem het van je aan, zei de rechter, alsof hij graag snel verder wilde.

Nee, zei een man. Met grote ogen voegde hij eraan toe: als haar vader Eritrees is, dan is zij Eritrees. De nationaliteit van de vader bepaalt die van het kind.

De zoon van een vermoorde strijder sprong op. Mijn moeder, zei hij, heeft niet gevochten tot ze een martelaar werd, alleen maar omdat iemand als jij dan zou kunnen beweren dat haar identiteit minder waard is.

Een jonge man achter op de tribune lachte sarcastisch om de discussie. Hij beende naar voren en wapperde met zijn vn-identiteitsbewijs. Kijk hier, zei hij. Voor mijzelf, voor jullie, ben ik Eritrees. Maar kijk hier, op dit paspoort staat dat ik geen land heb. Waarom? Nou? Nou, waarom?

Het leek me duidelijk dat hij was vergeten welk punt hij ook alweer wilde maken. Dus ik trok zijn identiteitskaart uit zijn hand en verkondigde aan het publiek de boodschap die ik in zijn gladde gezicht dacht te hebben gelezen. Ik denk, zei ik voor de tribune, dat deze man ons eraan probeert te herinneren dat, gezien het feit dat ons land nog verwikkeld is in een onafhankelijkheidsoorlog, Saba’s nationaliteit voor de buitenwereld twijfelachtig is.

Waarom? vroeg de man opnieuw.

Ik hoorde iemand in het publiek gedempt lachen.

Ik liep terug naar mijn stoel en keek naar mijn bioscoopscherm. Saba’s erf was duidelijk te zien. Ze zat op haar bed, een boek in haar hand. Ze had nu haar nachthemd aan. Ik moest even met mijn ogen knipperen. Ik ken de gevaren van mijn bioscoop: soms, als ik herinneringen opriep, werden die zo echt dat ze op mijn scherm tot leven kwamen. En ik had heel veel herinneringen aan Saba.

Kort daarop werd het proces opnieuw onderbroken, nu vanwege gebrek aan bewijs voor Saba’s geloofsovertuiging. De rechter was niet overtuigd door de diverse getuigenissen over haar geloof, haar vader zou moslim zijn en haar moeder christelijk, en daarom liet hij het in het midden. Religie onbekend, zei de rechter tegen de stenograaf.

Een man stond op en vroeg zich hardop af: hoe kan het dat Saba al die tijd bij ons heeft gewoond en we zo weinig over haar weten?

De rechter, die bij gebrek aan een politiemacht in het kamp ook moest fungeren als rechercheur, riep de hoofdgetuige op.

Ver achter hem was Saba nog steeds aan het lezen, haar erf baadde in het gele licht van de olielampen die ze langs een van de muren had neergezet.

De vroedvrouw zat op de getuigenstoel. Ze legde haar eed af en prevelde wat gebeden. Het verdriet verdween van haar gezicht toen ze aan haar getuigenis begon.

Ik vermoedde al dat er iets speelde tussen die vervloekte Saba en Hagos sinds die middag, een paar maanden nadat we in het kamp waren aangekomen, dat ik hun hut binnenliep en ze samen liggend op een deken aantrof. Moge God me vergeven dat ik dit moet zeggen, Edelachtbare, maar ik ontdekte toen dat ze al sinds we in het kamp waren dezelfde deken deelden. Ik moest me inhouden dat schaamteloze wicht niet te slaan. Maar een pak rammel zou niets meer uithalen. Had haar moeder maar naar mij geluisterd en haar thuis gelaten, in plaats van zoveel geld te betalen om haar naar dit kamp te brengen. Dat meisje levert alleen maar moeilijkheden op, zei ik tegen haar moeder. Ik smeek u, Edelachtbare, haar zwaar te bestraffen.

Ga alstublieft door met uw getuigenis en laat de veroordeling aan ons over, zei de rechter.

De vroedvrouw knikte. Maar daarna richtte ze zich tot ons, ze stond op en zwaaide met haar vinger terwijl ze de vaders op de tribune toesprak. Wees extra waakzaam en extra streng voor uw dochters. We bevinden ons in een kamp, maar voor een meisje is haar vader haar land, en zolang hij in de buurt is zal een meisje nooit afstand doen van haar cultuur en tradities.

Kunt u alstublieft gaan zitten en verdergaan, zei de rechter terwijl hij op zijn stoel zat te schuiven.

Zoals u wenst, Edelachtbare, zei de vroedvrouw. Ik heb mijn eigen deken maar aan hun moeder gegeven, zodat haar zoon niet meer bij dat meisje hoefde te slapen. Ik weet nu ook waarom Saba meteen instemde toen de zakenman haar ten huwelijk vroeg, zonder met bezwaren te komen, wat ik wel had verwacht. Ik zal pas trouwen als ik mijn studie heb afgemaakt, zei ze altijd tegen haar moeder. Maar toen ik het huwelijksaanzoek aan haar overbracht, heeft ze er niet één traan om gelaten. Het enige wat ze verlangde, waar ze zelfs op stond, was dat haar broer bij hen zou komen wonen. Terwijl het niet zo was dat ze naar een ander dorp zou verhuizen of zo. Maar de sympathieke, welwillende zakenman stemde ermee in.

En toch zag ik nog niet wat er speelde. Hoe zou ik, of wie dan ook, kunnen geloven dat er zoiets gebeurt in onze gemeenschap? Ik bleef hopen dat het allemaal één groot misverstand was. Maar mijn wantrouwen werd groter toen Saba meteen na de bruiloft iedereen de toegang tot haar erf ontzegde. Zelfs haar eigen moeder.

Al deze feiten hoopten zich in mij op, ze verwarden me, maar ik deelde ze nooit met iemand. Alleen met de Heer. Later, een paar maanden geleden, kreeg ik absolute zekerheid over hun relatie, toen Hagos midden in de nacht werd gebeten door een slang en de zakenman mijn hulp inriep. Er was een bijna-doodervaring voor nodig om de poort naar hun erf voor een buitenstaander te openen, en ik weiger nooit iemand hulp die in nood is. Dus daar ging ik, en tot mijn afgrijzen trof ik de hut van Hagos vol vrouwenkleren aan. Broekjes en bh’s in zijn bed. Al die tijd leefde Saba in zijn hut, en moet ze zijn bed met hem gedeeld hebben.

De vroedvrouw was klaar en keek op, prevelde nog wat gebeden.

De stilte in de rechtbank hield aan.

Ik had zo lang door het scherm naar Saba gekeken, en probeerde me nu te herinneren of ik ooit iets verdachts had gezien. De rechter riep de volgende getuige op. Hij stond bekend als de besneden jongeman; we waren allemaal besneden, maar hij was een van de weinigen die een permanente verminking had overgehouden aan de door de vroedvrouw gemaakte knip.

De jongeman waggelde met zijn haar in de war en zijn shirt vol stro en modder naar de getuigenstoel. Ik was ervan overtuigd dat de rechter zich er grondig op had voorbereid Saba neer te zetten als zedendelinquent, een vrouw die in deze extreme omstandigheden haar perverse verlangens bevredigde. Ik bad dat de rechter mij niet zou oproepen om opnieuw te getuigen. Dit was een man van het recht, die zijn vak van de Britten had geleerd. Ik ging ervan uit dat er een verrassing aan zat te komen.

De besneden jongeman mompelde iets wat niemand kon verstaan. Hij was verlegen voor een jongen van de straat. Aan de andere kant, de mensen die alles hebben verloren zijn het meest terughoudend in het loslaten van wat ze nog in zich hebben. De jongen fluisterde, met hangend hoofd. Zijn stem kwam tot leven toen hij in de getuigenstoel naast de rechter zat, alsof de verantwoordelijkheid en de aandacht van alle ogen die op hem gericht waren hem bevrijdden van zijn stervende geest.

Saba was zijn eerste geliefde, zei hij, en het is waar dat je degene die je je eerste orgasme heeft bezorgd nooit vergeet.

De raadslieden mopperden hun bezwaren tegen de rechter, maar de man van het recht negeerde hun protesten en droeg de jongen op verder te gaan.

Meneer, het enige wat ik me kan herinneren, nadat de vroedvrouw haar werk had gedaan en het bloed van het scheermes had gewassen, was het gezicht van Saba in het raam. Op dat moment viel ik flauw. Het duurde een paar dagen voordat ik na de besnijdenis uit mijn bed kon strompelen, en Saba was degene die me ondersteunde toen ik door mijn knieën zakte.

Blijf in bed, zei ze tegen me.

Ik bevroor zodra ik haar zag. Het was alsof ze in een droom aan me verscheen. Ik raakte haar hand aan, voelde haar warmte. Waar is mijn moeder?

Ik heb haar gezegd dat ze even moet uitrusten, zei Saba. Ik ben er nu.

Ik wist niet dat jij en mijn moeder elkaar kenden.

Saba glimlachte: nu wel.

Ik wil opstaan, zei ik.

Saba hield me vast bij mijn arm en ik kon zien hoe mijn voorzichtige stappen, langzaam en pijnlijk als die van een oude man, haar ineen deden krimpen, alsof zij degene was die eronder leed.

Na een tijdje wankelen zei ik dat ik moest plassen. Ik verwachtte dat ze een man zou zoeken die me naar de buiten-wc kon dragen, maar in plaats daarvan pakte ze een grote lege pan die bij de deur stond en zette die in het midden van de hut. En nadat ze me had geholpen grip te vinden aan een paal, draaide ze zich om om weg te lopen. Wacht, Saba. Kan je me helpen met mijn kleren? Ik kan me niet bukken.

Ik klemde mijn kaken op elkaar, legde mijn hoofd in mijn nek, beet op mijn lip. Mijn knieën knikten. Saba, ik snap niet waarom mijn moeder het nodig vond me op een plek als deze te laten besnijden.

Tradities gaan waar wij gaan, zei Saba, terwijl ze de zoom van mijn wijde badjas optilde, met rode vlekken aan de voorkant. Ze keek niet weg, wat ik wel had verwacht. Ik schuifelde een beetje en leunde met mijn schouder tegen de hare. De minuten kropen voorbij en het bleef stil in de hut. Toen hoorde ik eindelijk een druppel op het metaal vallen. Ik gilde. En viel weer stil.

Een warm briesje sijpelde door het raam de hut in. Haar wapperende haar kietelde in mijn nek. Saba, til mijn badjas alsjeblieft hoger op, je doet me pijn.

Ik spande me nog een keer in. Er gingen een paar minuten voorbij en nog steeds niks. Ik huilde.

Maak je geen zorgen, zei Saba, en ze droogde mijn tranen. Ik zal je helpen.

Het was alsof ik mijn verbrande hand in koel water onderdompelde, alsof ik een aspirine nam. Ik kreunde zodra ze mijn gewonde penis in haar hand nam. De pijn veranderde in een vreemde sensatie op het moment dat ze erin kneep. Ik kon niet ophouden met huilen. Toen zag ik een straaltje wit in haar bebloede handen. Saba was mijn eerste liefde.

De rechter stond op en schreeuwde zo hard als hij kon, om een eind te maken aan de opschudding in het publiek. Wat voor rechtbank is dit, waar geloof wordt gehecht aan de woorden van zo’n straatjongen?

Stilte. Stilte! Door te dreigen het publiek weg te sturen en de rechtszaak achter gesloten deuren voort te zetten lukte het de rechter eindelijk het lawaai te onderdrukken.

Stilte.

Meneer Jamal, zei de rechter.