Chris Keulemans

Gastvrijheid

..

..

..

..

..

..

..

..

..

..

..

..

..

Uitgeverij Jurgen Maas

Amsterdam, 2021

De auteur ontving voor het schrijven van dit boek een projectsubsidie van het Nederlands Letterenfonds.

..

..

..

..

Copyright © 2021 Chris Keulemans

Omslagbeeld Shahin Daoud

Omslagontwerp Shahin Daoud en Irwan Droog

Foto auteur © Jitske Schols

Verzorging ePub Michiel Niesen | ZetProducties

..

isbn 978 94 91921 96 4

..

Verspreiding in België epo | www.epo.be

Uitgeverij Jurgen Maas | www.uitgeverijjurgenmaas.nl

Door het centrum van Tirana, de hoofdstad van Albanië, slingert een rivier. De oevers, tot voor kort bezaaid met kleine handelaren die hun waar op lakens en tafelkleden uitstalden, zijn schoongeveegd. Aan beide kanten verrijst blinkende nieuwbouw. De terrassen zitten vol mensen in nep-Italiaanse chic. In het midden van de rivier ligt een eilandje met daarop een enkel traditioneel stenen huis met donkerhouten luiken. Het oogt bouwvallig. Ik kijk naar de jonge kunstenaar die me rondleidt.

‘Wat is er met dat huis? Waarom is het blijven staan?’

‘Dat is een oud verhaal.’

Een Albanese traditie wil dat je iedereen die aan de deur klopt binnenlaat, voedsel aanbiedt en een plek om te slapen, net zo lang als ze willen blijven. Bekenden, vreemdelingen, iedereen. In dat huis woont sinds jaar en dag een ouder echtpaar. Hun zoon stond op een dag onder de bomen aan het water innig te zoenen met het meisje dat hij liefhad. Een jaloerse klasgenoot trof ze aan en schoot de jongen neer. Daarna roeide hij naar het eiland en klopte aan. De ouders hadden geen keus: ze lieten de moordenaar van hun zoon binnen en boden hem een maaltijd en een bed aan.

Een andere Albanese traditie wil dat je met je gasten mag doen wat je wil zodra ze één stap buiten de deur zetten. Uitwuiven, toeroepen dat ze snel terug moeten komen, in de rug schieten. De vader heeft zijn geweer klaarliggen. De jongen die hem zijn trots en geluk heeft ontnomen, intussen een volwassen man, verlaat het huis niet. Zo is het al jaren. En zolang de situatie niet verandert, blijft het huis daar staan.

‘Anyone who leaves will become someone who longs to return.’

Beri Shalmashi

..

‘Heimwee, maar zonder vaderland. Dat maakt alles mogelijk.’

Robert Musil

..

‘Het is de taak van de gastheer om een lingua franca te bepalen en die de hele avond te handhaven om te voorkomen dat het gesprek uiteenvalt in twee of drie talen. Het gebeurt op een gegeven moment toch, dat is onvermijdelijk.’

Dragan Klaic

De tafels die er niet meer staan

Sarajevo 2010

De zoete, donkergele geur van uitlaatgassen deed me goed, ik was terug in Sarajevo. Nergens walmt het zoals daar. Ik drink er travarica als de avond valt. Twee glaasjes – peer, rozemarijn, kamille, 40 procent – is precies genoeg. Van het eerste word ik wakker, van het tweede menslievend. Ik nam een slokje van mijn vijfde en keek om me heen.

Gerard was opgetogen zoals iedereen die deze stad voor het eerst bezoekt. Er is, waar je ook vandaan komt, precies evenveel vertrouwd als vreemd. Modezaken met wereldmerken, groentekraampjes op het trottoir, gaten in het wegdek, socialistisch beton, kerkklokken en muezzins, meisjes in skinny jeans, de binnenplaatsen van Ottomaanse karavanserai met thee, klimop en houten pilaren, Ierse pubs met zes verschillende voetbalwedstrijden op groot scherm, kapotgeschoten muren zonder huis, zachtjes verkruimelend onder het gebrek aan aandacht, ronkende bolides.

Tijdens de oorlog, herinner ik me, toonde Gerard sympathie, maar zijn wereld lag nu eenmaal ergens anders. Hij schreef over Stan Laurel, Doris Day en Marcel Duchamp. De Balkan sloeg hij over. Nu wilde hij alles weten. Was zijn nieuwsgierigheid eenmaal gewekt, dan veranderde hij in een detective. Met platitudes nam hij geen genoegen. De prinselijke jongen van Club Dzentlmen, die hem een verse waterpijp had gebracht, probeerde hem nu al een halfuur uit te leggen hoe het kwam dat in Sarajevo iedereen getraumatiseerd was maar niemand psychiater.

Gerard, beter bekend als de schrijver K. Schippers, werd in Sarajevo door iedereen Mister K genoemd. Daar had hij plezier in. De titel van zijn nieuwste boek, Nu je het zegt, is zo uit een lopend gesprek getild. Maar dat gesprek krijgt geen vervolg. Hij verdween in augustus.

De muziek kwam van Dos Hermanos, de grillbar op de hoek. Zouk, merengue, kizomba. Tussen de bomen hingen gekleurde lampjes. Juba, rusteloos door het gezelschap stuiterend in zijn veel te grote t-shirt van de New Jersey Nets, brommend, schaterlachend, niet voor de conversatie maar bij wijze van sonar, om de juiste afstand te bepalen, niet te dicht bij je maar ook niet te ver, kon het niet rijmen. Hij was voor het eerst in Europa. Hij had er speciaal een paspoort voor aangeschaft. Zijn trombone, in een afgeragde koffer, mocht mee als handbagage. Life luggage, zei hij tegen de stewardess. Muziek was voor hem vloeken en bidden tegelijk. Altijd hier en nu, in gesprek met de grond onder je voeten, met de wolken boven je hoofd. Zouk in Sarajevo rijmde niet. Hij wilde traditie, devotie, overgave aan het noodlot. Sevdah wilde hij. De muziek van hier. Hij sloeg zijn arm om de barkeeper van Dos Hermanos en dook met hem achter de installatie. Pas toen er een Bosnisch heimweelied inzette kwam hij triomfantelijk tevoorschijn. Hij zette de trombone aan zijn lippen.

Juba treedt nog steeds op. Maar als hij weer eens is opgepakt vanwege wapenbezit of een vechtpartij valt hij niet te bereiken.

Haris had zijn mensen ronde tafeltjes laten neerzetten in het gras langs de Ulica Radiceva. Het was de slotavond van zijn festival, dat ik had helpen samenstellen, wij waren allemaal te gast, en ik werd vijftig. Er hingen kniehoge, roestige kettinkjes rond de perken. In het kleurvlekkendonker bleven we daarover struikelen. Iedereen lachte, niemand raakte gewond. Rondom: appartementenblokken, vijfhoog, de granaatinslagen lang geleden weggeplamuurd. Het was mijn verjaardagsfeest en ik zou het nergens anders willen vieren. Het voelde als een geschenk voor de dingen die ik in mijn leven had gedaan. Een plan had er nooit achter gezeten. Maar nu bleken ze, zonder dat ik daarop uit was geweest, een verhaal te vormen. En de verteller was niet ik, ik was het zelf die verteld werd.

Haris kent mij goed. Hij zag, met die bijna smalende glimlach om zijn dunne lippen, dat ik op weg was naar de staat waarin alles mogelijk is. Hij wenkte iemand. Even later stond er nog een schaal cevapcici op tafel. Hij knipoogde en liep verder.

Aan een tafeltje verderop zaten Dragan, Julia, Zdravko, Blerim en Aida. Joegoslaven, nog steeds. Ze kenden elkaar, heel goed of in het voorbijgaan, van vroeger. Ze vielen elkaar in de rede, knikten somber, lachten, haalden machteloos de schouders op. Het precieze moment waarop alles was misgegaan, daar ging het over. Voor Dragan was dat de nacht dat er tanks door de straten van Belgrado reden. Hij had onmiddellijk zijn koffers gepakt. In Amsterdam werd hij directeur van het Theaterinstituut. Julia, die ooit croupier was geweest in de casino’s van Teheran en Brazzaville, geloofde nog even dat de kansen zouden keren. Niet veel later reisde ze Dragan achterna.

Zdravko dronk geen glaasjes maar flessen. Hij was de hele oorlog hier gebleven. De professor in de rechten zette een onafhankelijk radiostation op. De studio lag in een verlaten appartement vlak bij de resten van het olympisch stadion. Voor de deur, tussen de glasscherven op de galerij, metselden ze een muurtje dat geen granaat zou tegenhouden. Het is vier jaar blijven staan. De eerste keer dat ik hem bezocht, in 1994, smeet hij een kop koffie door het kantoor toen het nieuws binnenkwam dat er zes kinderen waren omgekomen bij een mortierinslag. Nu viel hij moeilijk te lezen. Tijdens de oorlog had hij hoop. Tegenwoordig droegen de mensen hem op handen maar geloofde hij zelf nergens meer in.

Aida was zestien toen ze zich als dj bij hem meldde. Er gold een avondklok. Ze sloot zich hele nachten op in de studio en draaide punk en metal voor luisteraars die hun radio met flakkerende batterijen aan de praat hielden. In de nacht dat de oude bibliotheek in vlammen opging sleepte haar vader, die er dertig jaar had gewerkt, tassen met onvervangbare boeken de straat op. Hij woonde om de hoek. De oorlog overleefde hij niet. Aida was in dat huis blijven wonen.

Toen de Servische troepen in Kosovo volwassen mannen uit hun huis begonnen te halen, ging Blerim ondergronds. Ze vonden hem in een kelder waar hij kinderen uit de buurt Duitse les gaf. Op de dag dat hij vrijkwam, kort nadat Milosevic capituleerde, interviewde ik hem in Prishtina. Zijn rode haar gaf licht. Hij dronk bier als water. Ons gesprek werd elke twee minuten onderbroken door omhelzingen met mensen die hem dood waanden. Even later stond hij terecht in Den Haag op verdenking van wraakacties waarbij burgerslachtoffers vielen. In de Scheveningse gevangenis speelde hij tafeltennis met de grote oorlogsmisdadigers en schreef een boek over het leven bij kaarslicht. Hij werd vrijgesproken.

Het tafeltje waar de vijf omheen zaten, vol glazen en asbakken en borden met etensresten, leek in te krimpen als ze zich naar elkaar vooroverbogen en weer uit te dijen als er twee of drie opvlogen en wegliepen om af te koelen. Er is iets gulzigs en weerspannigs aan de verhalen van mensen die een oorlog hebben overleefd: eerst willen ze er niet over beginnen, dan houden ze er niet over op.

Dragan overleed een jaar later, heel plotseling: niemand wist dat hij ziek was. Zdravko bezweek twee jaar geleden aan woede en alcohol. Aida werkt als chemicus in Montreal. Blerim is terug in Scheveningen; er zijn nieuwe getuigen opgestaan. Julia woont nog steeds in Amsterdam.

Juba verstond de sevdah. Muziek die de hoogte in wil en de diepte in gaat. De trombone van een kleine, gespierde man uit Newark landde tussen de bomen langs de Ulica Radiceva, ontstak in lichterlaaie en steeg op.

Hij cirkelde oorverdovend tussen ons door. Willemijn, Asmaa en Mina hadden elkaar gevonden. In jurken en zomerjasjes stonden ze in het gras te jongleren met glazen, sigaretten en schaaltjes klepe met kaimak. Ze praatten niet maar lachten om wat ze niet zeiden, of bijna niet, en toch in elkaars blik konden lezen. Willemijn, mijn meisje, is een geboren hartsvriendin. Regelmatig luistert ze een hele avond naar de geheimen van vrouwen die ze thuis, kilometers of werelddelen verderop, met niemand zouden delen. Vrouwen als Asmaa, uit Haifa, die hier was met op muziek gezette gedichten over de sporen van oorlog in laag op laag van het dagelijks leven. Sarajevo begreep ze meteen: de vergeefse pogingen om het verleden weg te lakken, de gezichten van jonge mensen die veel ouder ogen dan ze mogen zijn. Daarom geloofde ze meteen in Mina, de Afghaanse Nederlandse, een van de zeldzame diplomaten die niet over Bosniërs sprak alsof het kinderen waren. Het gesprek dat ze niet voerden, of alleen in ademloze flarden, was het hart van de avond. Ze struikelden schaterend over de roestige kettinkjes en proostten op alles wat ze te binnen schoot, op mij misschien, op elkaar.

Mina kan elk moment worden overgeplaatst. Asmaa sloot zich op in haar huis toen de bendes dit voorjaar door de straten joegen. Met Willemijn woon ik al jaren samen.

Tussen de plamuurvlekken in de appartementen om ons heen zetten mensen de ramen open, omdat ze de trombone hoorden en de sevdah en begrepen dat hier iets memorabels gebeurde. Misschien verbeeldde ik me dat maar. Misschien stonden ze op het punt de politie te bellen. Haris wenkte en zijn mensen kwamen met nieuwe dienbladen aan. Sarajevo was zo corrupt, zo vervuild, er hing zoveel onacceptabele dood in de lucht, dat een avond als deze, de verjaardag van een bezoeker die ondanks alles bleef terugkeren, des te feestelijker afstak, baldadig bijna zo licht van gemoed.

Alida stond met de armen over elkaar onze lichaamstaal te bestuderen en de manoeuvres die we maakten. Aan haar gezicht, onaangedaan, Nubisch, viel niets af te lezen. Niets ontging haar. Ik herinner me hoe ik, wankel zigzaggend van de een naar de ander, opeens bevroor toen ik haar zo zag staan. Die blik op het geheel, op ons allemaal, elk voor zich onderdeel van een collectief dat we gaandeweg, zonder het echt gewaar te zijn, bezig waren te vormen. Een choreograaf brengt de loslopende bewegingen van haar dansers bij elkaar, voor een passage van bijna ondraaglijk intense synchroniciteit, en laat ze dan weer los. Alida raakte de travarica niet aan. Ze was aan het werk.

Vlak voor de pandemie trok het Adelaide Festival haar aan als artistiek leider.

Verder weg van de muziek, aan de rand van het gezelschap, zat Gerard nu tegenover Amira. Hij genoot zichtbaar. Voordat hij morgenochtend in het vliegtuig stapte moest hij deze stad hebben leren begrijpen. En Amira had op elke vraag een antwoord. Of het ook waar was? Ze vertrok geen spier. Buster Keaton terug op aarde, in de gedaante van een tengere pianiste uit Sarajevo. Gerard, zonder kennis aangekomen, was bereid om alles wat ze zei te geloven. Zijn vragen werden steeds vrijmoediger. Haar antwoorden steeds onwaarschijnlijker. Hadden ze daar nu nog gezeten, dan was het raadsel opgelost.

Afgelopen zomer trok Amira in bij haar moeder, die besmet was en zorg nodig had. Ze zijn allebei aan het virus overleden.

Club Dzentlmen en Dos Hermanos zijn opgedoekt. Het festival van Haris is failliet. Aan de Ulica Radiceva staat nu een winkelcentrum. Die ronde tafeltjes, met ijzeren opklapvoeten en het blad gemaakt van houten spijlen, waar zouden die zijn gebleven – ik had er wel een mee naar huis willen nemen. Bijna iedereen die eromheen zat is weg, onbereikbaar. Ik heb me voorgenomen om niet meer te vliegen, als dit eenmaal voorbij is. Naar Sarajevo zou ik de trein kunnen nemen. De stad ligt er nog. De uitlaatgassen en de travarica zullen het wel hebben overleefd. Maar van de mensen met wie ik vijftig werd kan ik bijna niemand meer omhelzen.

Een theorie

Amsterdam-Noord 2020-2021

Ik ben geen denker, eerder een kijker. Maar ik heb een theorie: er wordt over de hele wereld evenveel gastvrijheid gegeven als ontvangen.

Gastvrijheid is net zo belangrijk voor ons bestaan als lucht en water. Op reis komen we om als er geen deur voor ons opengaat. Zonder bezoek te ontvangen drogen we uit. Zonder gastvrijheid zou de wereld tot stilstand komen.

Een simpele ruilhandel is het niet. Wat ik aan jou verleen krijg ik niet per definitie van jou terug. Want jij verleent het weer aan de volgende. En als jij het niet doet, doet een ander het wel, binnenkort, hier om de hoek of achtduizend kilometer verderop. Wat ik hier ontvang geeft iemand die ik niet ken ergens anders weer weg. De kunst van gastvrijheid is om haar even oprecht aan te bieden als te aanvaarden, ongeacht de plek en het gezelschap. Pas als het een rekensom wordt loopt de samenleving spaak. Het gaat erom dat ze doorgegeven blijft worden.

Gastvrijheid is, net als gezonde lucht en schoon water, niet gelijk verdeeld over de planeet. Als je een wereldkaart zou maken met een rode stip voor elk gebaar van gastvrijheid, dan zou je dieprode concentratiegebieden zien – vaak, opvallend genoeg, in zones waar het met lucht en water juist minder goed gesteld is.

Bleekrode, dungezaaide gebieden zijn er ook. Onze hoek van Europa bijvoorbeeld. Het lijkt wel alsof we het verleerd zijn. Of beter: we hebben de gastvrijheid uitbesteed. Bij ons is het geen gebaar meer, maar een dienst. Opgenomen in onze fijnmazige welvaartsstaat is gastvrijheid – dat wil zeggen: onderdak, een maaltijd, een gesprek – niet meer een daad van spontane menselijkheid, maar een voorziening waar eenieder in bezit van de juiste papieren recht op heeft. Oftewel: als u honger heeft doe ik niet mijn deur voor u open maar verwijs ik u naar de website van de betreffende instelling. Dat we hier de maatschappij zo hebben weten in te richten is een groot goed. Een van de grootste prestaties in de wereldgeschiedenis. Dat meen ik echt. Maar er is ook iets heel elementairs verloren gegaan. Zo getraind zijn we erin geraakt om onderling contact te zien als een interactie, met gepaste investeringen en opbrengsten, dat we niet erg goed meer zijn in het belangeloos geven en ontvangen.

Ik schrijf dit aan de grote tafel in onze huiskamer met uitzicht op een straathoek in Amsterdam-Noord. In de vensterbank liggen een schuttersbootje uit Jakarta, een beeldje van Assurbanipal, de koning die een bibliotheek van Mesopotamische kleitabletten aanlegde, en een zandroos uit Algerije. De muziek die ik draai loopt van Fairuz tot Kendrick Lamar. Af en toe wandelt Willemijn binnen. Ik krijg een kusje in mijn hals. Zij houdt vol een hekel te hebben aan mensen, haar hartsvriendinnen uitgezonderd, maar organiseert elk jaar een internationaal literatuurfestival. Als we bezoek hebben kookt ze dwars op de herkomst van onze gasten: soto ayam voor Palestijnen, b’stilla voor Molukkers.

Die tafel was een geschenk. Als oprichter van de Tolhuistuin, het kunstencentrum aan het IJ, hielp ik de Cultuurtafel opzetten, een overleg van alle culturele initiatieven in Noord. Bij mijn afscheid boden ze mij een echte tafel aan: zelfgemaakt, van donkergelakte planken, groot genoeg om er met z’n tienen omheen te zitten.

Noord was gastvrij toen ik er aankwam, vijftien jaar geleden. Het centrum lag aan de andere kant van het water. Hier was werkloosheid, vergane industrie, achteloos geweld, regen in de lange straten en het groen dat er nu eenmaal lag. Er hing de trots van mensen die gewend zijn over het hoofd te worden gezien. Buren groetten elkaar. Onverhoeds stond hier en daar, in het gras of in het water, een kunstwerk dat in de jaren tachtig bedoeld had iets te zeggen. Niets, op een paar dijken met houten huizen en een kerk na, was ouder dan honderd jaar. De mensen bij de halte stonden op dezelfde bus te wachten maar hadden uiterlijk niets gemeen. Heel even was Noord de hiphophoofdstad van Nederland. Tijd deed er niet toe in de voortuintjes als de zon scheen en de barbecueset uit het fietsenhok werd gehaald. Er was een in elkaar gevlochten wijkje waar alle straten de Wognumerstraat heetten, gewoon, omdat iedereen die er woonde de weg toch wel kende. (En de postbode intussen ook.) Elke buurt zag er anders uit. Hoogbouw, bakstenen arbeiderswoningen, appartementen van wit beton. In de harde montage van bouwstijlen lag een zekere schoonheid. In de platte stenen bruggen, als het licht laat in de middag schuin op het stilstaande water viel, ook.

Schoonheid heb ik zelf moeten uitvinden. Thuis werd het me niet meegegeven. Daar telde alleen wat functioneel was voor de strijd, en mooi was niet functioneel. Misschien dat ik daarom vooral ontvankelijk ben voor schoonheid die zich niet meteen prijsgeeft, die niet onweerlegbaar is, die zich verdekt opstelt. Noord vind ik mooi. Niet de landmarks, maar de straathoeken, plukjes gras door het asfalt, doorgeknipte kabels op de stoep, lege winkelruiten, de versleten blauwe lijnen op het asfalt van gratis parkeerplaatsen, wat aan hun lot overgelaten uithangborden, stilstaand water. Dingen die het kijken weerstaan, die zich onmiddellijk laten vergeten. Onverschillig voor esthetiek. Ze verzetten zich ertegen om in ons stedelijk alfabet te worden opgenomen.

Ze zijn zonder uitzondering ooit door iemand aangelegd, vastgetimmerd, dichtgeschroefd, blauw geverfd. Dat had een functie en een betekenis. Maar ze zijn langzaam uit hun functie gesleten. Nu staan en liggen ze in een kleine stadse atopie, waar de oude betekenis is verhuisd en de nieuwe nog niet is ingetrokken.

Veel van de mensen die ik ontmoette maakten evenmin de indruk helemaal zeker te zijn van hun plaats in de stad. Niet meer zo zeker als vroeger. Ze leken iets te koesteren, of liever: te bewaken, een patroon van hoe de dingen horen te gaan, een ordening die niet meer bestond en misschien wel nooit had bestaan.

Ik had de hele jaren negentig in De Balie gewerkt, hartje Amsterdam, aan het Leidseplein. Een debatcentrum noemden we het, een overdekte agora, het praathuis van de stad, het land zelfs, de hele wereld eigenlijk. We organiseerden discussies over alles, van het vroege internet tot het vastgelopen vluchtelingenbeleid. Toch leerde ik Amsterdam pas echt kennen toen ik verhuisde naar Noord. Hier praatte je niet over de dingen, hier speelden ze zich af. Of bleven ze achterwege, en dan was dat gespreksstof. Ik moest wennen aan de omgangsvormen: tikje lomp, kat uit de boom, humor zonder handschoenen. Recht voor zijn raap gemoedelijk, zei mijn buurvrouw, maar dat gemoedelijke kreeg je er niet gratis bij. Niet dat ik er onwelkom was. In de kroeg om de hoek mocht ik blijven zitten, aan de bar tussen de stamgasten – zolang ik Henk-voor-alle-vrouwen-een-geschenk maar op zijn kopstoot bleef trakteren.

En bij de döner aan het Mosplein kreeg ik een onthaal dat ik niet zag aankomen. Toen ik er voor het eerst binnenliep keek de eigenaar verschrikt op: een Hollander in een colbert. Gemeente, woningbouw, belastingdienst? Boven de koelkast hing een levensgroot beeldscherm met een Turkse soap op volume 10. Die zette hij meteen af. Daarna begon hij ergens aan te morrelen. Opeens schalde Hazes door de ruimte. ‘Een beetje verliefd’, ‘Het is koud zonder jou’ – ik weet het niet meer, zo verbouwereerd was ik. Die hersenflits: meneer in colbert, moeilijke dingen, we moeten hem gauw tevredenstellen, waar houden Hollanders van: Hazes. Het was een onhandig welkom en het ontroerde me zo dat ik een dubbele portie bestelde. Tegenwoordig blijft de soap als ik binnenkom gewoon op 10.

Vaker dan toen ik in het centrum woonde sprak ik in Noord met mensen af bij hen thuis. Dan nam ik een gebakje mee en kreeg ik een kop koffie. Gastvrijheid was hier een routine voor mensen met weinig te besteden, een vanzelfsprekendheid. Geen dienst.

Nu is het donker. De buurt is uitgeput. Het is de lange, eenzame winter van 2020. Op een avond hoor ik een paar deuren verderop rumoer. Er bonkt iets hard tegen de muur. Een vrouw begint te krijsen. Te weten dat iedereen hier dit nu hoort, en te zien dat niemand zijn huis verlaat om te vragen wat er aan de hand is, ook ik niet. Even later rijdt een ambulance de straat in, langzaam, zonder sirene. Het blauwe zwaailicht veegt over onze ramen. De voordeur gaat open. In stilte wordt een lichaam naar buiten gedragen.

Het uithoudingsvermogen raakt op. De uren gaan niet meer voorbij. In hun kleine huiskamers, waar al maanden niets bij komt of weggaat, zitten mensen te patiencen op computers uit de vorige eeuw. Ergens in deze buurt, hoor ik, woont een vrouw zonder papieren op een balkon, met een baby van acht maanden. Voor de voedselbank staan lange rijen. Ik meld me aan om voedsel uit te delen. De mensen stappen uit de rij naar voren als het hun beurt is, gekleed in twee of drie jassen die thuis ook niet uitgaan, de verwarming is afgesloten. Schaamte hebben ze van zich afgeschud, dat is iets uit een andere tijd. De liefdadigheid die hier bij het dagelijks leven hoort wordt niet meer als liefdadigheid ervaren. Ze kiezen uit wat ze mee willen nemen zoals ik dat doe in de supermarkt.

We krijgen zelden meer bezoek. Elke gast kan een drager zijn. Die handpalmen op ons tafelblad, waar zijn die net geweest, wat hebben ze aangeraakt? Het is niet dat ik vrienden opeens als indringer zie, als belager. Integendeel, ik verlang des te meer naar zonnige namiddagen met de ramen open en de wijn op tafel. Maar nu het virus niet mag worden doorgegeven, stokt dat andere doorgeven ook. Het verlenen en aanvaarden. Gastvrijheid is tot nader order uitgesteld.

Zou iets wat zo diep deel uitmaakt van de wereldbeschaving kunnen verdampen? Als het lang genoeg buiten werking blijft, als er steeds minder rode stippen op de kaart verschijnen, zouden we het dan ontwend raken, vergeten zelfs, zoals we ook vergeten zijn hoe het is om op vier poten te lopen?

Ik duik in de heilige boeken. Ze vertellen alle drie hetzelfde. De drie geloven met één god werden op schrift gesteld in een droog en onherbergzaam landschap. Het leven in de tenten en nederzettingen was ingericht op het ontvangen van reizigers. Die waren afhankelijk van water, voedsel en onderdak, wilden ze de tocht overleven.

De deuren van Ibrahims huis stonden naar elke windrichting open. Toen hij op een dag drie reizigers zag naderen liep hij ze tegemoet. ‘Ik ken u niet,’ stelde hij vast. ‘U bent welkom.’ Hij nam ze mee naar binnen, liet ze de voeten wassen en zette ze, nog voor hij wist hoe ze heetten en wat ze hierheen voerde, een gebraden kalf voor. Ze mochten blijven slapen, en toen het de volgende dag tijd was om te vertrekken liep hij een stuk met ze mee voordat hij afscheid nam.

Dit verhaal, de een noemt hem Ibrahim, de ander Abraham, vertellen de boeken alle drie. Ze zijn er trots op en trekken er lessen uit, die wetten worden, of in elk geval dringende aanbevelingen. Het maakt niet uit of je al gezelschap hebt, werk te doen, onvoldoende voedsel in huis of te weinig geld: bezoekers, aangekondigd of niet, zijn altijd welkom. Ook onbekenden, ook ongelovigen. Je biedt ze een zitplaats en zet onmiddellijk de tafel vol voedsel, zodat ze kunnen kiezen, niets hoeven te eten wat ze niet willen en nergens om hoeven te vragen – want een eerzame gast zou weleens te bescheiden kunnen zijn om dat te doen. Je toont belangstelling, neemt de tijd en bewaart je humeur. Je gaat nooit eerder naar bed dan de gasten.

Ook de bezoeker gedraagt zich. Het enige wat hij vraagt is de weg naar het toilet. Van de gerechten die hem worden voorgeschoteld kiest hij het eenvoudigste, het meest betaalbare. Heeft hij gegeten, dan laat hij iets op zijn bord liggen, ten teken dat hij niet nog meer nodig heeft. Hij geeft geen commentaar op het doen en laten van zijn gastheer, tenzij die iets onwettelijks doet. En hij belast hem niet door langer te blijven dan noodzakelijk.

Gastvrijheid in de oude boeken was niet louter goedertierenheid en een wedstrijd in goede manieren. Het was ook pragmatisch. Je verdiende er punten mee voor aan de hemelpoort. En er zat een grens aan. De eerste dag stond er kalf op tafel, de tweede schaap, de derde kip en de vierde – als het echt tijd was om te gaan – een bord met bonen. Maar vooral: er zat een code in versleuteld. De gastheer hield de reiziger in leven, op zijn weg door de droogte, in de zekerheid dat die op zijn beurt het huishouden dat hem onderdak bood niet zou beroven.

Die code raakte buiten gebruik toen mensen in steden gingen wonen. Huizen stonden niet meer naar elke windrichting open. Reizigers konden terecht in herbergen, later hotels. De essentie is gebleven: het spontane, het vanzelfsprekende. En het wederzijdse plezier dat daarvan uitgaat. Gastvrijheid is een traditie geworden die zich ver voorbij de woestijnboeken in de cultuur heeft genesteld. Het uitwisselen van vriendelijkheden, een ritueel van kleine gebaren, die in alle eenvoud iets hoffelijks hebben. Koffie met gebak of een nacht zonder einde. Het beste wat mensen elkaar te bieden hebben. Het leven laat zich zonder die traditie niet meer denken.

Ik streel het grote tafelblad, op zoek naar woorden voor de somberte die me deze winter soms bekruipt. Het is nog niet zover, misschien maak ik me zorgen om niets. Het zou kunnen dat het doorgeven van gastvrijheid, van jou naar mij naar de volgende naar iemand aan de andere kant van de wereld, straks weer op gang komt. Dat we de straat weer opgaan, zorgeloos in de trein stappen, dat de deur openstaat, dat we vrienden omhelzen en drinken uit elkaars glazen. Maar zeker is het niet, en mocht het zover komen, dan zullen we onwennig zijn. Er zal iets verloren zijn gegaan. Het gemak, de routine. Hartelijkheid zonder bijgedachten is onklaar geraakt in een jaar dat degene die je het meest dierbaar is ook je grootste bedreiging kan zijn – om van vreemden nog te zwijgen.

Misschien is dit, deze gedwongen pauze, niet alleen een periode van afstand en verlies maar ook een moment om te bedenken hoe we dingen zouden kunnen herstellen. Ik ga mijn ervaringen als reiziger en als gastheer tegen het licht houden. De steden die ik heb bezocht, de cultuurcentra die ik heb geleid. De mensen die ik onderweg ben tegengekomen: stuk voor stuk groter dan ik ze hier kan weergeven, kleiner dan het verhaal van het wereldwijde doorgeven. Om de kunst van de gastvrijheid aandachtig te bekijken, voordat ze misschien in het museum verdwijnt. Om heel precies te kijken wat haar basiselementen zijn. Om die nog eens zorgvuldig, met liefde, terug te halen en op te poetsen. De huisregels. Het ontvangen en weer doorgeven. De vergissingen die nodig zijn om ze daarna niet meer te maken. De momenten waarvan ik dacht dat ze uniek waren, tot ik ontdekte dat ze overal ter wereld voorkomen.

Zodat ze op ons staat te wachten, de gastvrijheid, catastrofebestendig en met open armen, tegen de tijd dat we eindelijk weer kunnen.

Mijn huisregels voor gastvrijheid

Het gaat om doorgeven. Van jou naar mij naar de volgende naar iemand aan de andere kant van de wereld. Gastvrijheid is geen ruilhandel.

Het is antwoord geven op een vraag, ook als die nog niet gesteld is.

Er is nooit te weinig. Het moment dat de borden en glazen van de gasten niet kunnen worden bijgevuld komt eenvoudig niet voor. Desnoods doe je het licht uit. En de kosten doen niet ter zake. Ernaar vragen is ronduit onbeleefd. Omdat daarmee de rekensom begint.

Thuis is een tafel, een bed en bezoek. Waar je gasten ontvangt is thuis. Zodra het bezoek over de drempel stapt vouwt de kamer zich open. Heiliger dan dat is het niet.

Til de stad op. Je woont niet in een huis, je woont in de wereld. De zorg die je aan je huiskamer besteedt, besteed je ook aan je stad. Zodat er iets gaat glanzen. De ontvankelijkheid voor bezoek.

Het spreekt vanzelf. Wat er verder ook aan de hand is. Gastvrijheid is iets wat het midden houdt tussen overtuiging en routine. De vanzelfsprekendheid ervan houdt het ongemak van de wereld buiten. Dat krijgt de kans niet er zijn gewicht op te drukken.

Ook voor de zichtbare vreemdeling. Onbekenden welkom heten gaat niet altijd vanzelf. Maar onbekend zijn is geen beroep. Je bent het niet 24/7. Alles verandert op het moment dat de onbekende geen onbekende meer is. En dat hangt af van wie er aan de deur staat.

Overhandig de sleutel van je huis. Dat is een blijk van vertrouwen, ook al woon je ergens waar het bijna iets subversiefs heeft. Je krijgt er een nieuwe woning voor terug.

Ga op reis in je eigen stad. Die natuurlijk niet van jou is. Met elke nieuwkomer verandert de horizon ervan. De zichtlijnen worden steeds langer. De denkruimte van je stad wordt elke dag verbouwd en uitgebreid.

Ga op bezoek waar je gasten vandaan komen. Waar ze nog geen vreemdelingen waren. Om te begrijpen waar je woont moet je op reis.

Praat over alles, maar niet over dat. Elke gastheer of gastvrouw heeft een geheim. Vraag er niet naar. Niet op alles bestaat een antwoord en dat hoeft ook niet.

De gast is welkom, de wereld niet. De ongastvrijheid ervan blijft buiten. De agressie, de weigering, alles wat avonden als deze onmogelijk maakt.

Op de kleuterschool in Bobo-Dioulasso

Het antwoord van de mangopiramide

Bobo-Dioulasso 1965

De tafel staat schonkig in de kamer, als een koe die te groot is voor haar stal. Ze is te groot voor ons tweeën alleen. Soms, als Willemijn even weg is, praat ik met haar. Kleine, nietszeggende woordjes van geruststelling. Dat het goed komt, dat onze vrienden niet lang zullen wegblijven. Heb ik altijd gedaan. Tafels begreep ik eerder dan de gastvrijheid waar ze voor dienen. Ik zat eronder, ik was vier of vijf, met de bezoekers had ik niet veel uit te wisselen, met de tafelpoten vermaakte ik me beter.

De deur van ons huis in Bobo-Dioulasso stond altijd open. Het was de portierswoning van de kazerne die de Fransen hadden achtergelaten toen Burkina Faso onafhankelijk werd. Mijn ouders waren er ingetrokken omdat ze geloofden hier, als jonge landbouwkundigen met een marxistische inslag, meer te kunnen bijdragen aan de wereldrevolutie dan thuis in Amersfoort. Wij woonden in dat huis maar waren natuurlijk zelf te gast, hoe zouden we bezoek kunnen weigeren? Bovendien was er werk te doen. De vergaderingen duurden tot diep in de nacht. Op tafel stond een klein houten kanon waar een sigaret uit schoot als je aan de lont trok. Het was mijn taak om dat kanon bij te vullen. Tussendoor zat ik onder de tafel, om het bezoek niet af te leiden.

Wat ik in Bobo ontdekte zonder het al te begrijpen is dat de wereld draait om het geven en ontvangen van een antwoord op een vraag. En die vraag hoeft niet eens letterlijk te worden gesteld om toch te worden verstaan.

’s Ochtends nam mijn moeder me vaak mee naar de markt. Er stonden hoge bomen rond de stoffige rode vlakte. Vrouwen in veelkleurige gewaden zaten er naast hoge, piramidevormige bergen mango’s. Ik was dol op mango en sleepte mijn moeder ernaartoe. De vrouwen vonden het mooi, dat kleine witte jongetje. Voor ik het wist werd ik opgetild. Twee stevige handen gaven me door aan de volgende twee stevige handen. Ik rolde door de lucht, van hand tot hand, buiten adem van plezier, boven die lachende vrouwen, over de golven van een geel-blauw-rode zee. Als ik eindelijk werd neergezet, met mijn blote voeten in het zand, kreeg ik van alle kanten stukjes mango aangereikt en ik at ze allemaal op.

Moest mijn moeder betalen? Geen sprake van. Er hing een vraag in de lucht, een vraag die ik helemaal niet kon formuleren, want ik was het zelf. En op die vraag was een antwoord gegeven.

Er is nooit te weinig 1

Ramallah 2010-2011

Klokslag twaalf dragen vier mannen onder gejuich het lam naar binnen. Het glanst, dampend van de olijfolie, in het licht van de fakkels aan de muur van Zeryab. De mannen leggen het bijna teder neer op de grote tafel in het midden van de zaal en ontbloten hun messen.

De muziek stormt triomfantelijk door het restaurant, het orkest op volle sterkte. De strijkers, zo lenig als acrobaten, halen halsbrekende melodieën uit. Handen steken de lucht in, vuisten en v-tekens. Iedereen omhelst elkaar. Mannengezichten verdwijnen in de zwarte krullen van hun vrouw. Ze klampen zich aan elkaar vast alsof dit niet het begin is van iets maar het einde.

Buiten, onder de metershoge ramen, scheuren auto’s met wapperende vlaggen door de straat die uitkomt op de grote rotonde waar de vier leeuwen van graniet onaangedaan in de toekomst kijken. Ramallah heeft het eerste decennium van de eenentwintigste eeuw overleefd.

Borden met lamsvlees gaan rond. Ik zet er mijn tanden in en proef tijm, honing, vijgen en levenslust. Shadi reikt me grijnzend een servet aan, daarna de fles arak die we samen leegdrinken terwijl hij, niet door het rumoer en de doorlopende omhelzingen van de wijs te brengen, zijn songteksten voor me vertaalt.

Ik sliep met mijn armen om de liedjes heen die in mij gevangen lagen.

Louter lieftallig is het nooit. Daarvoor zijn de feiten te hard. Oorlog en liefde, hij kan ze niet los van elkaar bezingen, de een kleurt de ander.

Ik zie jou in het landschap lopen, ik zie het landschap in jou, buiten jou zie ik niemand, alleen Jaffa, de lucht en de zee.

Hij mag dromen, maar dichterbij komen niet. Jaffa, de stad voorbij de roadblocks en grensposten, de vrouw die van hem wegloopt, de zee buiten bereik. Zijn blik eist van mij dat ik begrijp waar hij over zingt. Er gaat van dat kale hoofd een zekere dreiging uit maar ook melancholie, allebei tegelijk, in dezelfde oogopslag. Het is een onmogelijke eis, hij weet het maar eist het toch.