Gedichten

François Villon

Ernst van Altena

Lalito klassiek

TEN GELEIDE

De eerste druk van de VERZAMELDE GEDICHTEN VAN VILLON verscheen in 1963. Tot circa 1992 is het boek daarna voortdurend in de handel gebleven en beleefde het in totaal ongeveer negen drukken tot een oplage van circa 50.000 excemplaren. Geheel precies is dat niet na te gaan omdat teminste een van de uitgevers ten aanzien daarvan wat slordig was.

  In 1985 verscheen VILLON VERVOLGD, BARGOENSE EN APOCRIEFE VERZEN, een aanvullend geschrift met onder meer de bargoense Villon-verzen waarop ik in 1963 — minder ervaren en vooral minder gedocumenteerd — de tanden nog had stukgebeten.

  Die ‘tweede Villon’ was een minder lang leven beschoren dan het ‘moeder-boek’. De eerste Villon had vooral ook z’n weg gevonden naar het onderwijs, maar helaas is de belangstelling voor de Franse taal en dus de Franse cultuur in ons onderwijs de laatste dertig jaar gedecimeerd.
  Met deze nieuwe uitgave is de eeneiige tweeling dan toch eindelijk in een band verenigd. Het boek bevat de integrale teksten uit beide werken. Afgezien van wat kleine correcties heb ik aan de bewerkingen niets veranderd, onder het aan Villon zelf ontleende motto ‘En wat ik schreef dat blijft geschreven, daar baat geen spijt of boete meer.’

  Weggelaten is een stukje van de inleiding uit de verzamelde gedichten dat daarin voorkwam onder de titel ‘Stellingen van een Villon-vertaler’. Niet dat die stellingen onwaar waren, ze zijn nu alleen volstrekt overbodig geworden. In 1963 was het nog nodig om het vertalen van poëzie te verdedigen en ook om erop te wijzen dat Villons poëzie niet tot ‘het hogere’ behoorde en in de taal van alledag geschreven was. Dat zijn wijd openstaande deuren geworden.

  En maar weinig dode dichters zijn zo springlevend gebleven als François Villon, dat toont deze nieuwe editie nog weer eens aan.

Ernst van Altena

VILLON — VRIJBUITER, VOGELVRIJE VAGEBOND

In de zomer van 1431 werd François des Loges de Montcorbier geboren in Parijs. In hetzelfde jaar stierf te Rouaan op de brandstapel Jeanne d’Arc. Commentators met een wat mystieke instelling willen tussen deze twee feitelijke gegevens wel eens verband suggereren; persoonlijk zie ik het niet.
  Parijs werd nog bezet gehouden door de Engelsen. De dichter-prins Charles d’Orléans zat in Engeland gevangen. Armoede, epidemieën en hongersnood teisterden de stad. François verloor al zeer vroeg zijn vader. De weduwe de Montcorbier — arm en schamel — kon moeilijk voor haar zoontje zorgen en vertrouwde hem toe aan een verre oom (er is wel eens verondersteld dat het zijn natuurlijke vader zou zijn), Meester Guillaume de Villon, kapelaan van de kerk van Saint Benoît-le-Bétourné in het quartier latin.

  Guillaume de Villon was een algemeen geacht man. Welgesteld geestelijke, toegelaten tot de faculteit van het kerkelijk recht en eigenaar van verschillende panden en terreinen op de rive gauche.

  Uit dankbaarheid én ongetwijfeld om de goede klank die deze naam in Parijs had, gaat François de Montcorbier zich François Villon noemen. Op kosten van zijn stiefvader gaat hij studeren. In maart 1449 wordt hij toegelaten tot de faculteit van letteren en wijsbegeerte. In 1452 slaagt hij voor zijn kandidaatsexamen en behaalt hij de titel van meester in de letteren.

  François Villon moet een briljant leerling geweest zijn. Niet alleen behaalde hij zijn graad binnen de vastgestelde tijd, maar daarbij vond hij ook nog tijd om deel te nemen aan tal van studentikoze escapades, zoals het verplaatsen van grensstenen en het verwisselen van uithangborden, waarover in zijn geschriften sprake is. Met deze en andere spelletjes tergden de studenten de politie en de rechterlijke macht, die echter niet konden ingrijpen omdat de studenten door hun inschrijving aan een kerkelijke universiteit niet onder het wereldlijk maar onder het kerkelijk recht vielen. Als ‘klerken’ genoten zij een bepaalde mate van onschendbaarheid. Toen de studenten het op een bepaald moment echter té gek gingen maken, besloot de provoost van de Parijse politie tot ingrijpen. Dat ging niet zachtzinnig: veertig studenten werden ingerekend en één werd op straat gedood. Deze inbreuk op de kerkelijke onschendbaarheid werd door de senaat van de Sorbonne niet geaccepteerd. Uit protest gingen de collegezalen voor enkele maanden dicht en werd er gedurende dezelfde tijd in de Parijse kerken niet gepreekt.

  Aanleiding tot deze rel was het verslepen van een grenssteen, heel beeldend De Duivelsdrol (Pet-au-Diable) genaamd. Naar eigen zeggen heeft Villon over dit incident een roman geschreven, waarvan het manuscript echter verloren is gegaan.

  Van 1452 tot 1455 doet Villon niet van zich spreken. Zijn studie heeft hij afgebroken. Hij gebruikt zijn graad in de letteren niet — zoals gebruikelijk — als basis voor een studie in kerkelijk recht. Waarschijnlijk heeft hij in deze jaren rustig gewerkt als schrijver op een advocaten- of notariskantoor. Maar op 5 juni 1455 zit Villon na het avondeten op een bank in de Rue Saint Jacques, onder andere in gezelschap van een vriendinnetje, Isabelle genaamd. Dan stormt een medeminnaar, de jonge priester Philippe Sermoise, op hem af. Van onder z’n pij trekt deze een degen, waarmee hij François Villon over het gezicht slaat. Woedend en met bloedend gezicht pakt Villon een steen op en slingert deze naar Sermoise, die neervalt. Villon vlucht naar een barbier om zich te laten verbinden. Om te ontkomen aan eventuele strafvervolging, geeft hij de barbier een valse naam op: Michel Mouton.

  Inmiddels is Philippe Sermoise door vrienden naar het gasthuis gebracht. Bij zijn ondervraging verklaart Philippe dat hij niet wenst dat zijn vechtgenoot vervolgd zal worden. De volgende dag sterft Sermoise, door onoordeelkundige behandeling van de opgelopen kwetsuren.

  François Villon ontvlucht Parijs. Veilig buiten het Parijse bangebied dient hij een verzoekschrift in tot ontslag van strafvervolging. In januari 1456 wordt dit verzoek ingewilligd en Villon keert naar Parijs terug. Hij is nu zonder middel van bestaan en sluit zich dus maar al te graag aan bij een paar van zijn vroegere studentenvrienden, Guy Tabarie en Colin de Cayeux, die gesjeesd zijn en zich als klaplopers en rovers een gemakkelijk bestaan verworven hebben. Rond Kerstmis 1456 pleegt dit drietal, tezamen met Petit Jean — een beroepsinbreker — en enkele andere studenten, een inbraak in het College van Navarra. De buit van vijfhonderd gouden kronen wordt onderling verdeeld. Omstreeks dezelfde tijd schrijft François Villon zijn legaten, waarin hij de lezer doet geloven dat hij Parijs ontvlucht om aan een ontrouwe minnares te ontkomen.

  Vanzelfsprekend is dit slechts een poëtische dekmantel voor de ware reden: na de inbraak werd de grond hem te heet onder de voeten. Pas op 17 mei 1457 wordt de inbraak opgelost. Alle daders, behalve Villon, worden gearresteerd. François kan echter niet in Parijs terugkeren, want zijn mededaderschap is bekend nadat Guy Tabari doorgeslagen heeft. Dus gaat hij het leven van de ware vagebond leiden. Hij zwerft langs alle wegen van Frankrijk, eet wat zijn mond te eten vindt en neemt wat voor het grijpen ligt. Hij verkeert in de meest uiteenlopende kringen. Spreekt zowel de flemende taal der hoven als het bargoens van de boevenbenden. Hij meet zich in de dichtkunst met Charles d’Orleans en trekt op met de ‘Coquillards’, een beruchte rovers-troep. In 1461 vinden we hem terug in de bisschoppelijke kerker van Meung sur Loire, waar bisschop Thibaut d’Aussigny hem onder afschuwelijke omstandigheden gevangen houdt, waarschijnlijk wegens diefstal van miskelken en offerschalen uit de kathedraal. Maar op 2 oktober van dat jaar doet Lodewijk XI op doorreis Meung aan en pardonneert — als gebruikelijk — en passant alle gevangenen. Direct daarna begint Villon — ziek, verzwakt en aan het einde van zijn Latijn — zijn testament te schrijven. Hij pretendeert op sterven te liggen en benoemt zijn erfgenamen. Alles wat hij bezit en vooral wat hij níét bezit, schenkt hij weg aan vrienden en doodsvijanden. In dit zeer lange gedicht, dat voortdurend van toon wisselt en zich beweegt tussen oprechte bewogenheid, eerlijk berouw, spottend sarcasme, valse pathetiek en tintelende ironie, brengt François Villon een aantal van de balladen en rondelen onder, die hij in de voorgaande jaren geschreven heeft. Dat hij voor deze ketting van verzen de vorm van een testament koos, was niet omdat hij meende op sterven te liggen. Het poëtisch testament was een bekende literaire vorm in de middeleeuwen, die Villon gebruikt en ten dele parodieert.

  Eind 1462 besluit Villon om naar Parijs terug te keren. Een onverstandig besluit, want de diefstal is nog niet verjaard en hij wordt dus prompt ingerekend. Hij tekent een promesse om binnen drie jaar zijn aandeel in de buit — honderdtwintig gouden kronen — terug te betalen en wordt op vrije voeten gesteld.

  Een maand later zit hij echter alweer in de gevangenis. Na een vechtpartij voor de deur van notaris François Ferrebouc wordt hij gearresteerd. Zeker is dat Villon bij déze rel niet meer dan toeschouwer is geweest. Hij was echter herkend en had zijn strafblad tegen zich. En dat was voldoende om hem in de martelkamer zoveel water via een trechter naar binnen te gieten, dat hij bekende. Hij wordt veroordeeld tot de dood door de strop. Maar Villon geeft de moed niet op. Hij gaat in hoger beroep en dient een verweerschrift in. Met succes! Want op 5 januari 1463 wordt het doodvonnis door het Gerechtelijk Hof omgezet in een verbanning voor tien jaar. François Villon verlaat stad en ommeland van Parijs en sindsdien ontbreekt van hem ieder spoor. Nog tijdens zijn leven is Villon in Parijs — waar zijn verzen van mond tot mond gingen — een legende geworden. Een Uilenspiegel die niemands reputatie spaarde, een sympathieke rover die aalglad overal onderuit glipte, kortom, een legendefiguur die maar zeer ten dele overeenkomst vertoonde met de ware Villon. Het succes van zijn werk maakte bovendien dat vele anonieme tijdgenoten pastiches naar zijn werk vervaardigden, die lange tijd aan hemzelf toegeschreven werden. Pas in later eeuwen is het troebele portret dat zijn tijdgenoten van hem schilderden door vele onderzoekingen in oude archieven, wat meer waarheidsgetrouw bijgepenseeld. Blijft echter het beeld van de vagebond voor wie Slauerhoff zijn beroemde regels geschreven zou kunnen hebben:

‘Het goede deed hij slecht,

beleed het kwaad oprecht,

hij stierf in het gevecht,

hij leidde recht en slecht

een onverdraagzaam leven.’

Ernst van Altena, zomer 1963

             LEGATEN

I

In veertienhonderd vijftig-zes

heb ik, François Villon, student,

indachtig de zo wijze les

ons door Vegetius ingeprent,

vrijuit, vermetel en attent

al mijne zaken opgetekend,

daar men zich anders — als bekend —

maar al te vlug en vlot misrekent.

II

In ’t jaar dat men hierboven vindt

— omtrent de Kerstmis, dood getij

als wolven leven van de wind

en elk in huis blijft, warmpjes bij

het vlammend vuur — ontstond in mij

de wil om eindlijk los te breken

uit Amor’s lieflijke galei

waarin mijn hart lag te verbleken.

III

Aldus wordt dit door mij geboekt,

met voor mijn ogen nog het beeld

van haar die mij ten onder vloekt,

met wie ik alles heb gedeeld!

O liefdesgoden, komt en keelt

vol wraak mijn valse minnares;

en gij, o Hemel, komt en steelt

haar rust en leest haar zó de les!

IV

Want zo ik eens de liefde las

uit zachte blik en lieflijk woord

— dat naar den aard bedrieglijk was —

dan heeft die blik mij nu doorboord

en op een haartje na vermoord!

Dus wordt het tijd voor deze stakker,

te kloppen aan een andre poort,

te zaaien in een nieuwe akker.

V

Ach, mij gewerd het boze oog

van haar die mij slechts ontrouw bood;

Hoewel ik háár toch nooit bedroog,

eist zij niet minder dan mijn dood!

Als antwoord op dit onheil groot

zie ik niets anders dan de vlucht...

Hoe vinnig ik met haar genoot:

ik ben voor haar niet eens meer lucht!

VI

De liefde met mijn lief is uit.

Om te ontvlieden aan ’t gevaar

nam ik een wijselijk besluit:

adieu mijn vrienden, ik ga naar

Angers, als liefdesmartelaar!

Gezond van lijf, gezond van zinnen

voel ik me toch gekwetst door haar:

ik ben een heilige der minne!

VII

Het valt mij zwaar, maar ik móét gaan

want anders komt er niets dan bonje.

Zelfs mijn verstand kan dit verstaan:

een ander slaapt bij dat karonje!

Een harde bokking uit Boulogne

at het nog nooit zo zout als ik.

Het is een treurige besogne,

oh God, geef haar toch stuk op lik!

VIII

En waar ik nu dus afmarcheer

(en wie weet keer ik nooit terug,

ik ben niet zonder zonden, Heer

en evenmin als staal zo stug;

het menslijk leven gaat zo vlug;

ik reis naar ongewisse stede;

van dood naar leven loopt géén brug,)

deel ’k hierbij mijn legaten mede.

IX

Nu dan, ten eerste in de Naam

van Vader, Zoon en Heil’ge Geest

en van de Moeder, rijk aan faam,

die onze zonden ál geneest;

laat ik mijn naam, mijn franke geest,

alsook mijn tenten en blazoen

aan wie mij ’n vader is geweest:

Guillaume Villon, man van fatsoen.

X

Zo ook krijgt zij die ’k reeds omschreef,

die mij verjoeg in harde gram,

die mij tot deze aftocht dreef

en die mij elk plezier ontnam,

als relikwie mijn hart, zo klam,

zo dood en stijf, zo bleek en kil.

Zij bluste zélf mijn hartevlam:

dat God het haar vergeven wil!

XI

Zo ook laat ik Ythier Marchant

mijn scherp en snijdend stalen zwaard,

dat hij — dit tonend — krijgen kan

bij Jean l’Cornu, zo hij wat spaart:

acht stuivers is ’t hem toch wel waard?

Want na een heftig drinkgelag

gaf ik Jean le Cornu dat zwaard

als onderpand voor dit bedrag.

XII

Zo ook aanvaardt Pierre Saint Amant

DE SCHIMMEL en HET MUILDIER wel;

Blaru krijgt naast mijn diamant

DE EZEL MET ’T GESTREEPTE VEL;

En tegen ’t karmelieter stel

waar men te biecht is bij de droes,

geef ik Pastoors het kerkbevel:

Omnis utriusque sexus

XIII

Zo ook wordt Meester Rob Vallée,

arm klerkje bij het parlement

en heerser over land noch zee,

met een geschenk van mij verwend.

Hij krijgt mijn broek, die als bekend

in pand hangt bij de ‘Trumillières’.

Die broek is een gepast present

voor zijn vriendin Jeanne de Millières.

XIV

Als telg uit een gezond geslacht

krijgt hij een mild legaat. Per slot

straft God hem al uit alle Macht

want hij is zotter dan een zot.

Hij worde dus — ik doe niet rot —

op de ‘Herinn’ringskunst’ vergast,

want nu is ’t onder zijn kalot

zo leeg als in een lege kast!

XV

Ik hélp genoemde Rob Vallée

want in het leven staat hij zwak,

(benijdt de stakker niet, oh nee!)

Mijn erven, neem mijn maliënfrak,

verkoop het. Schenk die plattezak

voor ’t geld daarvan een eigen zaak:

een klein loket, een leien dak,

een schrijverswinkel bij Sint Jacques.

XVI

Zo krijgt mijn vriendje Jacques Cardon

mijn wanten en mijn zijden huik.

Of ik die dan ooit draag? Pardon:

als eikels aan een wilgestruik!

En voorts schenk ik — per dag — zijn buik

een gans, een hoen, (met vette lijven!)

tien vaten wijn (krijtwit en puik!)

en een proces... om slank te blijven.

XVII

Zo ook schenk ik drie honden aan

Regnier de Montigny, een héér.

En Jean Raguier wordt afgedaan

met honderd franken ongeveer.

Alleen weet ik nu zelf niet meer

hoe ik hem dat bedrag kan dokken,

want je moet nooit een grote beer

bij vrienden of familie fokken!

XVIII

Zo ook de Here van Grigny:

hij krijgt de wacht over Nyon,

zes honden méér dan Montigny

en ’t slot Vicêtre met donjon.

Maar daar die miskraam van ’n Mouton

(drie geselslagen voor de zot!)

met Grigny een proces begon,

schenk ik hem rust... in het cachot!

XIX

Zo ook laat ik aan Jacques Raguier

de paardendrenkplaats van Popin,

terwijl ik hem met vijg en kwee,

met pruim en perzik, flink verwen.

En in de ‘Appel van de Den’

mag hij bij ’t vuur zijn pootjes braaien,

warm als een haantje bij de hen;

En wil hij zaaien? Laat hem naaien!

XX

Zo ook pleit ik voor Jean Mautaint

en Basanier, met rede en recht

clementie van de heer-regent

die ongedekte schuld beslecht.

De procureur die voor mij vecht,

Fournier, schenk ik een winterhoed

en leren laarzen — warm en hecht —

bij deze kou doet dat hem goed.

XXI

Zo ook krijgt slager Jean Trouvé

van mij HET SCHAAP, zo zacht als vlos;

daarbij een lange zweep, waarmee

hij voortaan DE GEKROONDE OS

ont-vliegen kan. Een sluwe vos

nam ’T KOETJE, bij de horens mee:

men hange hem aan dikke tros

en worge hem, naar mijn idee!

XXII

Zo ook de Stafchef van de Wacht:

hij krijgt DE HELM tot paviljoen;

Het voetvolk, knikkend voor zijn macht,

dat hem zo bar graag na wil doen,

schenk ik voor nachten vol fatsoen

’T LANTARENTJE. En nu mijn lot?

Ik krijg DRIE LELIES in ’t blazoen

zo zij mij voeren naar ’t cachot!

XXIII

Zo ook krijgt Marchant Perrenet,

genaamd de Bastaard van de Ban,

van mij drie bossen strooi als bed

(want hij is toch zo’n brave man!)

Spreidt hij het op de grond, dan kan

hij daarop ’t minnevak bedrijven.

Dat brengt hem eten in de pan,

want hij verdient het bij de wijven!

XXIV

Zo krijgt le Loup en ook Cholet

een malse, jonge eend van mij,

gestroopt (geheel volgens hun wet)

in ’t duister, uit de grachten bij

de stadsmuur. En een grote pij

lang als een bedelmonniksrok;

voorts kolen, brandhout, balkenbrij

en elk een halve slobbersok.

XXV

’k Gedenk nu vol barmhartigheid

een drietal knaapjes, schriel en bloot,

waaraan ik deze regels wijd.

’t Zijn weesjes, zónder dak en brood,

in lompenpak, op blotepoot,

naakt als een worm, blauw van verdriet;

Help ik ze nu niet uit de nood

dan halen ze het voorjaar niet.

XXVI

Dit zijn ze dan: Colin Laurens,

Girard Gossouin en Jean Marceau;

Die drie hebben tezamen thans

nog niet het oortje van een po.

Vier duiten geef ik elk cadeau

en zo men dat op rente zet,

dan hebben zij ’t — dat zie je zo —

wanneer ik oud ben eind’lijk vet!

XXVII

Zo ook doe ’k afstand van de baan

die de’Universiteit mij bood.

Want ik ben met het lot begaan

van arme klerkjes zonder brood;

(hun broodnijd is mij al te groot!)

Ik noem hun namen onderstaand;

’t Was mildheid die mij dit gebood:

als ’k armoe zie ben ’k zéér meegaand!

XXVIII

’t Betreft meester Guillaume Cotijn

en meester Thibaut de Vitry,

twee armelui, goed in Latijn,

vol rust en brave harmonie;

Ootmoedige koorknaapjes, die

ik graag voortaan de huur laat innen

op ’t huisje van Guillot Gueldry:

je moet per slot met íéts beginnen!

XXIX

Zo ook schenk ik die kerkvazallen

’T KRUIS uit de Sint Antonisstraat

als slaghout bij het kaatseballen;

en elke dag een litermaat

vol Seinewater. En ik laat

aan doffers in de kooi gevangen,

mijn spiegel én een goede raad:

vrij de cipiersvrouw in de gangen!

XXX

Zo ook krijgen de hospitalen

mijn spreien die van spinrag zijn;

De zieken die er níét betalen

een fikse klap als medicijn.

Zie ze daar liggen vol chagrijn:

mager en snott’rend en behaard,

hun broek te kort, hun hemd te klein,

bevroren... nat... geen duit meer waard.

XXXI

Zo ook laat ik aan mijn barbier

het vlokkig knipsel van mijn haar,

dat schenk en legateer ik hier;

De schoenfrik krijgt mijn schoenenpaar,

de lorrenleurder staat al klaar

voor ontvangst van mijn broek en jas;

Milddadig laat ik ’t allegaar

voor minder dan de nieuwprijs was.

XXXII

Zo ook laat ik aan Bedelbroer

aan Nonnetje en aan Begijn,

het lekkerste, het beste voer:

vlaai en kapoentjes en konijn.

Zij preken ná hun eetfestijn

want ’t laatste oordeel komt het lest...

Een karmelier of kapucijn

beslaapt de buurvrouw... mij is ’t best!

XXXIII

De GOUDEN VIJZEL geef ik door

aan Jean d’la Garde, kruidenier;

en met een kruk van Sinte Moor

stampt hij mosterd in dat mortier,

dat doet de jichtigen plezier.

Maar hij die mij heeft aangeklaagd

verbrande in ’t Antonisvier,

méér krijgt hij niet, wat hij ook vraagt!

XXXIV

Zo ook krijgt Merebeuf van mij.

en Nicolas d’Louvieux, als loon

het broze schaaltje van een ei

gevuld met franken, schild en kroon.

Maar de bewaker van de troon

van Gouvieux: Pierre de Rousseville,

krijgt léérgeld. Voor hém ben ’k gewoon

met Zotteprinsen-geld niet schriel!

XXXV

Al schrijvend naar het einde toe

en denkend over ’t laatst legaat,

bedachtzaam, eenzaam, nauw’lijks moe,

hoor ik hoe de Sorbonne slaat;

De klok die elke avond gaat:

het Angelus van negen uur,

waarop ik ’t schrijven rusten laat

en bid met al mijn hartevuur.

XXXVI

En aldus biddend merkte ’k pas

hoe — niet door ’t drinken van veel wijn —

mijn geest opeens gevángen was;

Hoe Vrouw Geheugen vol venijn

plotsklaps verstopte in haar schrijn

wat zij mij eens aan gaven bracht:

mijn Oordeelskracht, vilein of rein,

en elke andre geestesmacht.

XXXVII

En zelfs ontnam zij mij ’t Vermoeden

waardoor de mens het nieuwe leert:

het Inzicht en de Scheppingswoede,

die al te vaak de mens troubleert

zodat hij plotseling verkeert

van wijs man in een maanziek wezen;

Dit al heb ik — meen ik — geleerd

door Aristoteles te lezen.

XXXVIII

Maar toen stond mijn Gevoel weer op

en wekte mijn Verbeeldingskracht,

die op haar beurt en in galop

mijn zinnen tot bezinning bracht,

waaronder ook mijnWillemacht

die even door Vergetelheid

teloor gegaan was in de nacht:

’t bewijs der Zinsverbondenheid!

XXXIX

Wijl mijn verstand weer ging ontwaken

en zinsbegooch’ling was geremd,

dacht ik mijn werkstuk af te maken;

Maar ’k vond mijn inkt tot ijs gestremd,

mijn kaarsvlam door de tocht getemd.

De kou blies grimmig door de ruiten,

dus rolde ik mij in mijn hemd

en sliep. Waarmee ik moet besluiten.

XL

In het genoemde tij vervuld

door de roemruchtige Villon,

die niet van vijg of dadel smult.

Zwart als de wisser van ’t kanon

heeft hij geen tent en geen donjon

die hij niet aan zijn vrienden liet.

Zijn kopergeld — zijn laatst bastion —

gaat binnenkort ook wel te niet.

            HET TESTAMENT

I

Ik heb in dertig levensjaren

de grootste schanden al gesmaakt.

Maar dwaas noch wijs door die gevaren,

zit ik hier nu berooid en naakt.

Want ik was in de ban geraakt

van Thibaut d’Aussigny, de bisschop

die zalvend naar uw zielen haakt.

Heer, vind ik hem, dat ik niet mis schop!

II

Hij is mijn heerser noch mijn herder,

ik ben geen dank aan hem verplicht,

geen trouw, geen eerbetoon en verder

ben ik zijn teefje noch zijn nicht.

Hij hield de kerkerdeuren dicht:

zijn brood was goor, zijn water laf.

Een zomer lang zag ik geen licht...

God geve hem wat hij mij gaf!

III

En elk die mij nu bruut wil noemen

wijl ik de bisschop hier verwens,

die zeg ik: dit is geen verdoemen,

ik spreek geen kwaad van deze mens...

Want dit is al wat ik hem wens:

was zijn erbarmen goed en groot,

zo geve God zijn ziel en pens

gelijk erbarmen in de dood!

IV

En was hij hard voor mij en wreed,

en bruter dan ik kan beschrijven,

zo moge God datzelfde leed

in het hiernamaals hém bedrijven

Maar waar de kerk verbiedt te kijven

en zegt: bemint uw vijand teer,

wil ik mijn haat niet verder drijven,

al wat hij deed... u wéét het Heer!

V

Graag bid ik nu een boetebêe

bij jouw ziel, wijlen vriend Cotard!

Maar ach, het lezen valt niet mee...

Vooruit dus! Uit het hoofd dan maar!

Het wordt een bede van Picard,

kent hij die niet? Ik bid voor twee:

Oh Heer, laat hem verdwijnen naar

het Vlaamse Lille, of naar Douai...

VI

Bidt men voor hem tot God de Vader,

dan glundert hij... dat hoort hij graag.

Bidt dus mijn bede altegader...

Die ligt hem zwaarder op de maag!

Ik lees — zo ik dat kan vandaag —

een uitgezochte tekst voor hem:

ik grijp vers zeven bij de kraag

van gloriepsalm Deus laudem!

VII

Alzo bid ik tot Godes Zoon

en leg hem al mijn noden voor.

Draag mijn gebed tot voor de Troon

van Hem aan wie ik toebehoor.

Hij leidde mij weer in het spoor

en keerde vaak mijn kwade kansen.

Geprezen zij Zijn Naam daarvoor,

en die van Louis, de Vorst der Fransen!

VIII

God geve hem Jacobs geluk,

Salomo’s eer en majesteit.

Hij is reeds meester op het stuk

van moed, kracht en vermetelheid!

Ons leven is vergank’lijkheid:

Heer, maak dat hij (opdat men hem

herdenke tot in eeuwigheid)

zo oud wordt als Methusalem!

IX

En Heer, laat uit zijn nobel zaad

twaalf zonen spruiten, sterk en groot,

als Charlemagnes in de daad,

als Martialen in de nood,

gevormd in echtelijke schoot.

Want wijlen onze Kroonprins — God

wens ik veel goeds tot aan zijn dood

en dan Uw Paradijs tot slot.

X

Ik voel hoezeer mijn spierkracht slonk,

en hoe mijn geldkracht mij verliet...

Waar het verstand dat God mij schonk,

(dát leende ’k van een ander niet!)

mij daartoe nu nog kansen biedt,

ontwierp ik op dit perkament,

opdat mijn laatste wil geschiedt,

mijn onaantastbaar testament.

XI

Gedaan in ’t een-en-zestigst jaar,

waarin de goede Koning mij

verloste uit mijn kerker daar

in Meung. Nu adem ik weer vrij,

mijn levensgeesten komen bij...

Dus is mijn hart, zolang het slaat,

ootmoedig dankbaar, ned’rig blij,

want men vergeet geen milde daad...

XII

Maar alle plagen, alle smart,

de angst, de zorgen en de pijn,

kleurden mijn leven niet slechts zwart,

ik léérde van dat kil venijn!

Snel als een kaatsbal werd mijn brein,

ik zie nu (’t was een goede les)

méér zelfs dan Averroës in zijn

uitleg bij Aristoteles!

XIII

Want in het diepste van mijn nood,

’k was zonder munt of kruis of maal,

verscheen mij God, in goedheid groot.

Hij gaf tóch ook in ’t oud verhaal

de Emmaüsgangers gul onthaal...

Mij toonde Hij een goede stad

Dus: is een zondaar slecht en schraal,

volharding wijst hem ’t rechte pad!

XIV

Ik weet, ik ben een zondig mens

en toch wenst God nog niet mijn dood.

Wie zich bekeert, leeft naar zijn wens.

Slechts de gestijfde zondaar stoot

zichzelve in de hellegoot...

Ziet hoe groot God’s erbarmen is:

nadat ik Hem mijn wroeging bood,

schonk Hij mij Zijn Vergiffenis.

XV

Zoals de edele Roman

de la Rose ons heeft verklaard:

hoe dikwerf ziet men dat een man

die jong van hart en jong van aard

zichzelf geen zonden heeft bespaard,

verschoning zoekt in later tijd.

Helaas! Al ben ik nu bedaard,

men is tot gratie niet bereid!

XVI

Zou in het algemeen belang

mijn overlijden beter zijn,

bij God! dan was ik toch allang

gestorven als een smerig zwijn!

Maar jong noch oud bezorg ik pijn,

of ik nu lig in kist of bed

Ach, voor wie arm en schamel zijn

heeft nooit een berg zijn voet verzet.

XVII

Een man, Diomedes van naam,

werd eens in Alexanders tijd,

geboeid, als ware hij infaam,

tot voor des heersers troon geleid.

Hij was piraat en wijd en zijd

berucht om zijn zeeschuimerij.

Nu stond hij daar, ter dood bereid,

want slechts die straf verwachtte hij...

XVIII

Welnu, de keizer sprak hem aan

en vroeg: ‘Waarom doe jij dit kwaad?’

De ander gaf hem te verstaan:

‘Waarom belaadt gij mij met smaad?

Omdat ik als een klein piraat

vaar in een kleine brigantijn?

Had ik een leger en een staat,

ik zou als u een Keizer zijn!’

XIX

‘Wat wilt ge dan? Door ’t grillig lot

dat ’s mensen levensloop bepaalt

en dat met recht en rede spot,

ben ik tot rover afgedaald.

Vergeef mij als ik heb gedwaald

en leer de waarheid van dit woord:

elk die berooid is als een nááld,

gooit eerlijkheid snel overboord!’

XX

Toen nu de vorst vernomen had

al wat Diomedes hem zei,

beschikte hij: neem deze schat

opdat het lot jou milder zij

En uit was de piraterij,

de man bleef eerlijk, vastbesloten.

Dit staat voor waar beschreven bij

Valerius, genaamd de Grote.

XXI

Had God mij kennis laten maken

met ’n Alexander, wijs en mild,

die mij ’t geluk had laten smaken

vóór ik destijds, nog jong en wild,

mijn kracht aan boosheid had verspild,

dan had ik mij nooit zo verstout!

Uit nood vormt zich het roversgild

en honger drijft de wolf uit ’t woud.

XXII

Ik treur over mijn jonge dagen:

mijn jeugd ging zonder afscheid heen.

Voordat de ouderdom kwam plagen

genoot ik meer dan menigeen.

Maar ach... die goede tijd verdween

en niet te voet — welnee, te paard!

Hij vluchtte weg en heeft zelfs geen

geschenk of gift voor mij bewaard.

XXIII

Gegaan, vergaan en ik zit hier

bot en door geestloosheid bevangen,

triest, moedeloos, gestorven schier

en cijns noch rente te ontvangen.

De minste man uit laagste rangen

verloochent mij op straat en plein,

want de beleefdheid laat zich hangen

als geld en goed afwezig zijn.

XXIV

Weg vloog mijn geld, het spijt me niet,

aan brassen en aan likkebekken.

Ik zong het hoogste minnaarslied

Wie ’t mij verwijten dat zijn gekken.

Kwamen zij zelf niet aan hun trekken?

Ik zeg tot mijn verdediging:

hoe wil een klager bijval wekken,

die zelve nooit een fout beging?

XXV

Ik minde vaak, het is wel hard:

hoe graag zou ik weer willen minnen!

Maar als de buik nog voor geen kwart

gevuld is, kunnen ook de zinnen

op ’t liefdespad niet veel beginnen.

Het best bemint en vrijt de mens

wanneer hij vol zit tot de pinnen:

met dikke pens gaat het naar wens!

XXVI

Mijn God! Had ik maar gestudeerd,

destijds, in dolle knapentijd.

Had ik de zonde niet begeerd,

dan was mijn donsbed nu gespreid...

Maar ach... ik voelde niets voor vlijt,

liep weg van school als lammelot.

Ik schrijf dit neer vol zelfverwijt

en het slaat haast mijn hart kapot.

XXVII

De Prediker leert ons in deugd

en deelt ons mee met recht en rede:

‘Verblijd u jong’ling in uw jeugd

en laat uw harte zich vertreden,

maar zoek ook arbeid hier beneden,

want jeugd, jonkheid en jong’lingstijd

zijn ijdelheid der ijdelheden,

zie toe: het is ál ijdelheid!’

XXVIII

Mijn levensdagen snelden voort

zoals — zegt Job — de draden vlieden

wanneer de wever zo ’t behoort

de schietspoel door de stof laat zieden.

En dan... geen teken te bespieden,

schroeit hij opeens de draden af:

wat kwaad mijn leven nog mag bieden,

het vindt voltooiing in het graf.

XXIX

Waar zijn de sierlijke sinjeuren

waarmee ik vroeger heb verkeerd,

die ’t leven wél wisten te keuren,

in vleien, vrijen zéér volleerd?

Een paar zijn door de dood verteerd:

hun vlees werd stijf en is verrot.

Zij zijn ten hemel weergekeerd

en God bewaakt hun overschot.

XXX

En and’ren brachten het Goddank

tot hoge posten, grote namen

Weer and’ren beed’len naakt en krank

en zien slechts brood achter de ramen.

Een groep school in het klooster samen

en werd kartuizer, celestijn

Zij gaan blootvoets en roepen ‘amen’...

Zo wisselend kan ’t leven zijn!

XXXI

De Heren mogen God wel loven.

Zij leven vredig, rustig, zoet

Het beste is: hen te beroven,

maar zwijg erover als je ’t doet!

Met poov’ren, zonder geld of goed,

heeft God — zoals met mij — geduld.

Geen heer die zich met lankmoed voedt:

zijn buik en buidel zijn gevuld!

XXXII

Zij hebben vaten goede wijn.

Hun saus, hun soep en vis, zijn vet.

Zij hebben vlaaien, groot en fijn

en allerhande omelet

In genen deel lijkt hun portret

op dat van elke metselaar

die ’n opperman te werken zet:

zij maken zélf hun specie klaar!

XXXIII

Uitweidend stond ik hierbij stil.

Waarom? Verlicht het soms mijn leven?

Ik ben geen rechter en ik wil

noch kan bestraffen of vergeven.

Zelf in de zonde ’t best bedreven,

laat ik het oordeel aan de Heer.

En wat ik schreef... het blijft geschreven,

daar baat geen spijt en boete meer.

XXXIV

Maar kom, laat nu de kerk in ’t midden

en laat ons blijer zaak bepraten.

Want al dat preken, al dat bidden

verveelt een ieder uitermate.

Zij die berooid van honger blaten

aldus een woord dat men vaak hoort

worden rebellen, obstinaten,

zoniet in daad, dan toch in woord.

XXXV

Berooid ben ik van jongs af aan:

ik ben van arme stam, helaas!

Mijn vader had een smal bestaan,

alsook diens bestevaar Orace.

Nooddruft was in ons huis de baas

en op de graven van mijn vaad’ren

God heeft hun ziel, de worm hun aas,

staan scepter, kroon noch eikeblaad’ren.

XXXVI

Vaak als ik peinsde in mijn nood

dan sprak een wijze stem in mij:

’t is waar, jouw poverheid is groot,

maar waarom toch die klagerij?

Al had Jacques Coeur ook meer dan jij,

je ruilt niet graag al ben je armer,

jij lééft, zij het in grove pij...

Hij ligt te rotten onder marmer.

XXXVII

Jacques Coeur — hij wás een rijke heer.

Maar zoals David ons reeds preekt:

‘Ik zocht en zie, hij was niet meer,

zijn plaats was leeg, elk spoor ontbreekt.’

Of God zich zo op sluwheid wreekt?

’k Behoud me graag het oordeel voor.

De man die daar zijn neus in steekt

moet theoloog zijn, of pastoor.

XXXVIII

Bedenk: ik ben geen cherubijn,

ik draag geen lichte sterrenkroon

en ik ben onbevlekt noch rein.

Mijn vaders ziel kwam voor God’s troon,

zijn vlees vond kil in ’t graf een woon.

Mijn moeder zal dra overlijden,

zij weet het... En ook ik, haar zoon,

zal spoedig van dit leven scheiden.

XXXIX

Want wij gaan allen: wijzen, dwazen,

’t zij rijk of arm en groot of klein;

Priesters en leken, knechten, bazen,

mooi, lelijk, nobel of vilein;

of het voorname dames zijn

met kragen hoog of kragen wijd,

de pruik gekruld of kaal van brein...

de dood grijpt zonder onderscheid.

XL

Al sterven Helena of Paris,

wie sterven moet, hij sterft in smart.

Wanneer zijn uur van heengaan daar is

dan zwalpt zijn gal tot in zijn hart.

En dan, door ademnood benard,

zwéét hij... slechts God weet welk een zweet.

Geen kind, geen vrind die ’t noodlot tart:

géén staat voor hem als borg gereed.

XLI

De dood slaat toe: hij tilt en trilt,

hij voelt zijn aderen vernauwen.

Zijn hals zwelt op, zijn wangvlees lilt,

zijn pezen rekken zich als touwen.

En ’t teder, glanzend lijf der vrouwen,

zo zacht en dierbaar, licht en aards,

ontkomt dat ook niet aan die klauwen?

Neen of ’t gaat lévend hemelwaarts.

BALLADE van de dames uit vroeger tijden

Zeg mij: waar, in welk ver domein

is Flora, die schoon van gezicht was;

Archipiades, rank en fijn

en Thaïs, die haar volle nicht was?

Nimf Echo die tot zang verplicht was

als men haar riep langs stroom of meer

en die goddelijk slank en licht was?

En waar is de sneeuw van weleer?

Heloïse, ach waar is zij,

die zo schoon was en veel verstand had?

Abelard trok de monnikspij

voor haar aan, toen men hem ontmand had.

En de Vorstin die een galant had,

Buridan, die zij zonder meer

in de Seine wierp als een landrat?

En waar is de sneeuw van weleer?

Vorstin Blanche, die blank als ijs

met haar stem menig man bekoord heeft;

Bertha, Alice en Beatrijs;

Arembourg voor wie ’t Maine-oord beeft;

En Jeanne die men wreed gesmoord heeft,

ginds in Rouaan, bij ’t Britse heir...

Maagd, weet Gij waar elk hunner voortleeft?

En waar is de sneeuw van weleer?

ENVOOI

Oh Prins, verklaar mij waar hun woon is,

want anders zing ik keer op keer