Een kerstverhaal

Charles Dickens

vertaling Ernst van Altena

Lalito klassiek

Eerste deel   Marley’s geest

Om te beginnen was Marley dood. Daaraan bestond geen enkele twijfel. Het condoleanceregister was getekend door de geestelijke, de griffier, de begrafenisondernemer en de eerste rouwklager. Scrooge tekende het ook: en de naam van Scrooge was ter beurze goed voor alles waarop hij verkoos de hand te leggen. De oude Marley was zo dood als een pier.

   Let op! Ik bedoel niet te zeggen dat ik uit eigen ervaring weet wat er zo bijzonder dood is aan een pier. Zelf zou ik eerder geneigd zijn een made te beschouwen als het kruipende dier dat het dichtst bij de dood staat. Maar de vergelijking komt voort uit de wijsheid van onze voorvaderen; en mijn ongezegende handen verstoren die niet, dat zou ons Land te gronde richten. Staat u me daarom toe met nadruk te herhalen dat Marley zo dood was als een pier.

   Wist Scrooge dat hij dood was? Natuurlijk wist hij dat. Hoe zou het anders kunnen? Scrooge en hij waren ik weet niet hoeveel jaar vennoten geweest. Scrooge was zijn enige executeur, zijn enige beheerder, zijn enige gevolmachtigde, universele erfgenaam, zijn enige vriend en zijn enige rouwdrager. En zelfs Scrooge was niet zo vreselijk verslagen door de trieste gebeurtenis, want als uitmuntend zakenman had hij op de dag van de begrafenis zelf deze plechtig gevierd met een onbetwist koopje.

   Het vermelden van Marley’s begrafenis brengt me terug bij het punt waar ik begon. Er bestaat geen twijfel aan dat Marley dood was. Dat moet duidelijk begrepen worden, anders kan het verhaal dat ik ga vertellen niets opzienbarends opleveren. Als we er niet volstrekt van overtuigd zijn dat Hamlet’s vader gestorven is vóór het stuk begint, zou het absoluut niet opmerkelijker zijn dat hij ’s nachts, bij oostelijke wind, een ommetje maakt over zijn eigen wallen, dan dat enig ander heer van middelbare leeftijd onbezonnen opduikt in het donker op een winderige plek — laten we bijvoorbeeld zeggen het Kerkhof van de Sint Paul’s Kathedraal — om letterlijk de zwakke geest van zijn zoon te verbijsteren.

   Scrooge schilderde de naam van de oude Marley nooit weg. Jaren later stond het er nog, boven de deur van het pakhuis: Scrooge en Marley. De firma stond bekend als Scrooge en Marley. Mensen die pas in het vak waren, noemden Scrooge soms Scrooge en soms Marley, maar hij reageerde op beide namen: voor hem was het allemaal hetzelfde.

   Ja! Maar wat hij beet had liet hij niet meer los, die Scrooge! Hij was een uitpersende, wringende, grijpende, schrapende, klauwende, inhalige oude zondaar! Hard en scherp als een vuursteen, waaruit geen staal ooit gulle vonken geslagen had; heimelijk en eenzelvig en gesloten als een oester. De koude die in hem zat, bevroor zijn oude gelaatstrekken, verkleumde zijn puntneus, rimpelde zijn wangen, verstijfde zijn loop; maakte zijn ogen rood, zijn dunne lippen blauw; en kwam vinnig naar buiten in zijn raspende stem. Witte rijp lag op zijn hoofd en op zijn wenkbrauwen en op zijn weerbarstige kin. Hij droeg zijn eigen, lage temperatuur altijd met zich mee; hij verkilde zijn kantoor in de hondsdagen en ontdooide het geen graadje met Kerstmis.

   Hitte en koude van buiten hadden weinig invloed op Scrooge. Geen warmte kon hem verwarmen, geen winterweer verkillen. Geen wind die woei was bijtender dan hij, geen sneeuwval meer geconcentreerd op zijn doel, geen plensregen minder vatbaar voor smeekbeden. Slecht weer wist geen vat op hem te krijgen. De hevigste regen en sneeuw en hagel en ijzel konden zich er slechts in één opzicht op beroemen een voordeel boven hem te hebben. Die viel nog vaak mild neer en dat was Scrooge nooit.

   Niemand hield hem op straat ooit aan om, met blijmoedig gezicht, te zeggen:

   ‘M’n beste Scrooge, hoe maakt u het? Wanneer komt u eens bij me langs?’

   Geen bedelaars die hem smeekten om een kleine aalmoes, geen kinderen die hem vroegen hoe laat het was, in zijn hele leven had geen man of vrouw Scrooge ooit de weg gevraagd naar die en die plaats. Zelfs de blindegeleidehonden bleken hem te kennen; en als ze hem aan zagen komen, trokken ze hun baas een portiek of binnenplaats in; en dan zwaaiden ze met hun staarten alsof ze wilden zeggen: ‘Helemaal geen ogen is beter dan het boze oog, blinde baas!’

   Maar wat gaf Scrooge daarom? Hij stelde het juist zeer op prijs. Zich sluipend een weg te banen over de overvolle levenspaden en alle menselijke genegenheid aan te manen op afstand te blijven, daarop was Scrooge dol, zoals gewiekste mensen dat noemen.

   Op een keer — van alle goede dagen van het jaar nu net op de middag voor Kerstmis — zat de oude Scrooge druk te werken in zijn kantoor. Het was koud, guur, bijtend weer: dikke mist, hij kon horen hoe de mensen buiten in de steeg hijgend heen en weer liepen, ze sloegen hun handen tegen hun flanken en stampten met hun voeten op de keistenen om zich te warmen. De stadsklokken hadden nog maar net drie uur geslagen, maar het was al tamelijk donker: het was de hele dag niet licht geweest en kaarsen flakkerden achter de ramen van de belendende kantoren, als rossige vegen op de tastbare, bruine lucht. De mist stroomde binnen door elk spleetje en sleutelgat en was buiten zo dicht dat, hoewel het steegje een van de smalste was, de huizen aan de overkant spookachtig waren. Als je de groezelige wolk allesverduisterend zag neerdalen, had je kunnen denken dat de Natuur om de hoek woonde en daar op grote schaal aan het brouwen was.

   De deur van Scrooge’s kantoor stond open zodat hij zijn klerk in de gaten kon houden, die in een troosteloos kleine cel, eerder nog een hok, brieven kopieerde. Scrooge had een heel klein haardvuur, maar het vuur van de klerk was nog zoveel kleiner, dat het wel van één kooltje leek. Hij kon het evenwel niet bijvullen, want Scrooge hield de kolenbak in zijn eigen kamer; en als de klerk daar met de kolenschop binnenkwam, voorspelde zijn baas hem met zekerheid dat hun wegen zich binnenkort zouden moeten scheiden. Daarom sloeg de klerk zijn witte wollen sjaal maar om en probeerde zich te warmen aan de kaars, maar omdat hij geen man van veel fantasie was, faalde hij in die poging.

   ‘Vrolijk Kerstfeest, oom! God zij met u!’ riep een vrolijke stem. Het was de stem van Scrooge’s neef, die zo vlug op hem toekwam, dat dit voor hem het eerste teken van zijn nadering was.

   ‘Bah!’ zei Scrooge. ‘Onzin!’

   Deze neef van Scrooge had zich zo verhit door snel te lopen door de mist en de vrieskou, dat hij ervan gloeide; zijn gezicht was rood en knap; zijn ogen sprankelden en zijn adem dampte alweer.

   ‘Is Kerstmis onzin, oom?’ zei de neef van Scrooge. ‘Dat meent u vast en zeker niet.’

   ‘Dat doe ik wel,’ zei Scrooge. ‘Vrolijk Kerstfeest! Met welk recht ben jij vrolijk? Wat voor reden heb jij om vrolijk te zijn? Je bent straatarm.’

   ‘Kom nou,’ antwoordde de neef opgeruimd. ‘Met welk recht bent u somber? Wat voor reden hebt u om knorrig te zijn? U bent toch steenrijk.’ Omdat Scrooge niet onmiddellijk een beter antwoord wist, zei hij weer: ‘Bah!’ en liet daar nog eens ‘Onzin’ op volgen.

   ‘Niet boos zijn, oom,’ zei de neef.

   ‘Wat kan ik anders zijn,’ antwoordde zijn oom, ‘ik leef toch in een wereld van dwazen. Vrolijk Kerstfeest! Ga weg met je Vrolijk Kerstfeest! Wat is Kerstmis meer voor jou dan een tijdstip om rekeningen te betalen zonder dat je het geld hebt; een tijd om vast te stellen dat je een jaar ouder bent en geen uur rijker; een tijd om je boeken af te sluiten en te zien dat elke post erin twaalf maanden rond volstrekt in je nadeel is? Als ik mijn zin kreeg,’ zei Scrooge verontwaardigd, ‘dan zou elke idioot die rondgaat met “Vrolijk Kerstfeest” op zijn lippen, in zijn eigen plumpudding gaargekookt worden en begraven met een tak hulst door zijn hart. En dat zou-ie!’

   ‘Oom!’ herhaalde de neef.

   ‘Neef!’ antwoordde zijn oom streng, ‘vier jij Kerstmis op jouw manier, en laat mij het op de mijne vieren.’

   ‘Vieren!’ antwoordde Scrooge’s neef, ‘maar u viert het niet.’

   ‘Laat mij er dan over met rust,’ zei Scrooge. ‘Laat het je veel goeds brengen! Het heeft je altijd al veel goeds gebracht!’

   ‘Er zijn veel dingen waaraan ik iets goeds had kunnen ontlenen en waarvan ik niet geprofiteerd heb, mag ik wel zeggen,’ antwoordde de neef. ‘Kerstmis valt daar ook onder. Maar ik weet zeker dat ik de Kersttijd, als die aanbrak — afgezien van de eerbied die we verschuldigd zijn aan de heilige naam en oorsprong ervan, als iets wat ertoe behoort daarvan los gezien kan worden — altijd als een goede tijd beschouwd heb: een vriendelijke, vergevensgezinde, liefdadige, aangename tijd; de enige tijd die ik op de lange jaarkalender ken, waarin mannen en vrouwen eensgezind hun gesloten harten vrijelijk openen en mensen die lager staan dan zij bezien alsof ze werkelijk medereizigers naar het graf zijn en geen ander ras van schepselen die een ander reisdoel hebben. En daarom, oom, geloof ik dat, hoewel de Kersttijd nooit een greintje goud of zilver in mijn zakken gebracht heeft, deze me goed gedaan heeft en me goed zal blijven doen; dus zeg ik: God zegene deze!’

   De klerk in het hok klapte onwillekeurig in zijn handen: omdat hij zich onmiddellijk bewust werd van de ongepastheid daarvan, pookte hij in het vuur en doofde daarmee het laatste, zwakke vonkje voorgoed.

   ‘Laat me nog één kik van u horen,’ zei Scrooge, ‘en u kunt uw Kerstmis vieren als werkloze. U bent me een krachtige spreker, meneer,’ voegde hij er, zich tot zijn neef wendend, aan toe. ‘Het verbaast me dat je niet naar het Parlement gaat.’

   ‘Niet boos zijn, oom. Vooruit! Kom morgen bij ons eten.’

   Scrooge zei dat hij hem nog liever... ja, dat zei hij. Hij maakte de hele uitdrukking af en zei dat hij hem nog liever in de grootste nood zag.

   ‘Maar waarom?’ riep Scrooge’s neef. ‘Waarom?’

   ‘Waarom ben je getrouwd?’ zei Scrooge.

   ‘Omdat ik verliefd werd.’

   ‘Omdat je verliefd werd!’ gromde Scrooge, alsof dat het enige ter wereld was, nog belachelijker dan een Vrolijk Kerstfeest. ‘Goedenavond.’

   ‘Maar oom, u bent toch ook nooit bij me geweest voordat dat gebeurde? Waarom voert u het nu dan als reden aan om niet te komen?’

   ‘Goedenavond!’ zei Scrooge.

   ‘Ik wil niets van u; ik vraag niets van u; waarom kunnen we dan geen vrienden zijn?’

   ‘Goedenavond!’ zei Scrooge.

   ‘Het spijt me van harte u zo onwrikbaar te zien. We hebben nooit ruzie gehad waarbij ik betrokken was. Maar ik heb deze poging gewaagd ter ere van Kerstmis en ik bewaar mijn kersthumeur tot het laatst toe. Dus, Vrolijk Kerstfeest, oom!’

   ‘Goedenavond!’ zei Scrooge.

   ‘En een Gelukkig Nieuwjaar!’

   ‘Goedenavond!’ zei Scrooge.

   Desondanks verliet zijn neef het vertrek zonder een boos woord. Hij bleef bij de buitendeur staan om zijn goede wensen aan de klerk aan te bieden, die zo koud als hij was, toch warmer bleek dan Scrooge; want hij beantwoordde ze hartelijk.

   ‘Ook al zo’n vent,’ mompelde Scrooge, die zijn woorden opving. ‘Mijn klerk, met vijftien shilling per week en een vrouw en een gezin, die praat over een Vrolijk Kerstfeest. Ik bevind me in een gekkenhuis.’

   Deze gek had toen hij Scrooge’s neef uitliet, twee andere mensen binnengelaten. Het waren statige heren, aangenaam om te zien, en ze stonden nu met de hoed in de hand in het kantoor van Scrooge. Ze hadden boeken en papieren bij zich en ze bogen voor hem.

   ‘Scrooge en Marley’s, naar ik aanneem,’ zei een van de heren, verwijzend naar zijn lijst. ‘Heb ik het genoegen te spreken met de heer Scrooge, of de heer Marley?’

   ‘De heer Marley is al zeven jaar dood,’ antwoordde Scrooge. ‘Hij stierf zeven jaar geleden op deze zelfde avond.’

   ‘We twijfelen er niet aan dat zijn ruimhartigheid even goed vertegenwoordigd wordt door zijn overlevende vennoot,’ zei de heer die zijn machtiging liet zien.

   Dat was zeker waar; want ze waren twee gelijkgestemde geesten geweest. Bij het onheilspellende woord ‘ruimhartigheid’ fronste Scrooge de wenkbrauwen en schudde zijn hoofd; hij gaf de machtiging terug.

   ‘In dit feestelijke jaargetijde, meneer Scrooge,’ zei de heer die een pen pakte, ‘is het meer dan gewoonlijk wenselijk dat wij een kleinigheid doen voor de armen en behoeftigen, die in de huidige tijd zeer veel te lijden hebben. Vele duizenden ontbreekt het aan de eerste levensbehoeften; honderdduizenden ontberen het gebruikelijke welbehagen, meneer.’

   ‘Zijn er geen gevangenissen?’ vroeg Scrooge.

   ‘Gevangenissen genoeg,’ zei de heer, die de pen weer neerlegde.

   ‘En de armenhuizen?’ vroeg Scrooge. ‘Zijn die nog steeds in bedrijf?’

   ‘Dat zijn ze. Nog steeds,’ antwoordde de heer, ‘ik wilde dat ik kon zeggen van niet.’

   ‘Dan vigeren de Tredmolen- en de Armenwet dus nog geheel en al!’ zei Scrooge.

   ‘Beide in volle gang, meneer.’

   ‘O! Door wat u begon te zeggen, was ik al bang dat er iets gebeurd was waardoor hun nuttige loop gestopt was,’ zei Scrooge. ‘Ik ben blij het te horen.’

   ‘In de mening dat deze nauwelijks een christelijk onthaal voor lichaam of geest van de grote massa verschaffen,’ antwoordde de heer, ‘proberen enkelen van ons fondsen bijeen te brengen om voor de Armen wat eten en drinken en brandstoffen te kopen. We hebben daar deze tijd voor gekozen, omdat dit een tijd is waarin boven al het andere Behoeftigheid hevig gevoeld wordt terwijl de Overvloed feestviert. Wat kan ik voor u noteren?’

   ‘Niets!’ antwoordde Scrooge.

   ‘Wenst u anoniem te blijven?’

   ‘Ik wil met rust gelaten worden,’ zei Scrooge. ‘Omdat u mij vraagt wat ik wil, heren, is dat mijn antwoord. Ik maak het mezelf niet vrolijk met Kerstmis en ik kan me niet permitteren het nietsnutten vrolijk te maken. Ik verleen mijn bijdrage aan de instellingen die ik genoemd heb: die kosten genoeg en zij die slecht af zijn, moeten daar maar heen.’

   ‘Velen kunnen daar niet heen; en velen zouden nog liever sterven.’

   ‘Als ze nog liever zouden sterven,’ zei Scrooge, ‘dan kunnen ze dat maar beter doen en zo de overbevolking verminderen. Neemt u me trouwens niet kwalijk, ik weet dat niet.’

   ‘Maar u zou het kunnen weten,’ merkte de heer op.

   ‘Het is mijn zaak niet,’ antwoordde Scrooge. ‘Het is voor een man al genoeg zijn eigen zaken te begrijpen en zich niet met die van anderen te bemoeien. De mijne houden mij voortdurend bezig. Goedenavond, heren!’

   Omdat ze duidelijk inzagen dat verdere aandrang nutteloos zou zijn, trokken de heren zich terug. Scrooge hervatte zijn werk met een hogere dunk van zichzelf en met een luimiger humeur dan voor hem gebruikelijk was.

   Inmiddels waren de mist en het duister zo dicht geworden, dat er mensen rondholden met flakkerende fakkels en hun diensten aanboden om voor paard en wagens uit te lopen en deze te leiden op hun weg. De oude toren van een kerk waarin de barse oude klok als altijd steels op Scrooge neergluurde door een gotisch raam in de muur, werd onzichtbaar en sloeg de uren en kwartieren in de wolken, met een sidderende nagalm alsof zijn tanden klapperden in zijn bevroren hoofd daarboven. De koude werd intens. In de hoofdstraat, op de hoek van de steeg, waren een paar arbeiders de gaspijpen aan het repareren en hadden een groot vuur in een vuurpot aangelegd, waaromheen een groep mannen en knapen in lompen zich verzameld had, die er hun handen aan warmden en verrukt met hun ogen knipperden bij de vuurgloed. Omdat niemand op de brandkraan gelet had, stroomde die over, het water bevroor langzaam en veranderde in ijs dat de mensen vijandig was. De stralend verlichte winkels, waarin hulsttakjes en bessen knisperden in de lampenhitte van de etalages, maakten bleke gezichten rossig als zij langskwamen. De zaken van poeliers en kruideniers werden tot een schitterende grap: een glorieuze pracht en praal waarbij het bijna onmogelijk was te geloven dat zulke saaie principes als koopjes en uitverkoop er iets mee te maken hadden. De Burgemeester gaf, in het bastion van de indrukwekkende Ambtswoning, opdracht aan zijn vijftig koks en butlers om een Kerstbanket klaar te maken zoals dat een Burgemeestershuishouden betaamt; en zelfs de kleine kleermaker, die hij de vorige maandag nog vijf shilling boete gegeven had omdat hij zich dronken en bloedbelust op de openbare weg bewogen had, roerde op zijn zolderkamertje in de plumpudding voor morgen, terwijl zijn schrale vrouw met de baby op stap ging om rundvlees te kopen.

   Steeds maar mistiger en kouder! Doordringende, scherpe, bijtende kou. Wanneer de goede, Heilige Dunstan met een vleugje van zulk weer in de neus van de Boze Geest geknepen had, in plaats van zijn vertrouwde wapens aan te wenden, dan zou hij hebben kunnen schaterlachen. De eigenaar van een schrale, jonge neus, aangeknaagd en afgeknauwd door de hongerige kou, zoals botten door honden worden afgeknaagd, boog zich voorover bij Scrooge’s sleutelgat om hem te onthalen op een Kerstlied, maar bij de eerste klanken van:

’Gods zegen, vrolijk heer! Laat niets uw wanhoop wekken!’

greep Scrooge met zoveel daadkracht naar zijn liniaal, dat de zanger er in doodsangst vandoor ging, het sleutelgat overlatend aan de mist en nog meer bijpassende vorst.

   Ten slotte kwam het sluitingsuur voor het kantoor. Met tegenzin klom Scrooge van zijn kruk en gaf de verwachtingsvolle klerk in het Hok zwijgend toestemming hetzelfde te doen; deze blies onmiddellijk zijn kaars uit en zette zijn hoed op.

   ‘U wilt morgen de hele dag vrij, neem ik aan?’ zei Scrooge.

   ‘Als dat gelegen komt, meneer.’

   ‘Het komt niet gelegen,’ zei Scrooge, ‘en het is niet eerlijk. Als ik er een halve kroon voor zou inhouden, zou u zich misbruikt voelen, naar ik aanneem?’

   De klerk glimlachte zwak.

   ‘En toch,’ zei Scrooge, ‘acht u mij niet misbruikt als ik een dagloon moet betalen voor geen werk.’

   De klerk merkte op dat het maar een keer per jaar voorkwam.

   ‘Een slecht excuus om elke vijfentwintigste december iemands zakken te rollen!’ zei Scrooge en hij knoopte zijn overjas tot aan zijn kin dicht. ‘Maar ik neem aan dat u de hele dag vrij moet hebben. Zorg dan dat u er de volgende morgen des te eerder bent.’