Archief voor de Toekomst

het oeuvre als inzet: handreikingen bij het spelen van een ernstig spel

een uitgave van bkkc brabants kenniscentrum kunst en cultuur

1ste uitgave
september 2015
ISBN: 978-94-91992-07-0

© bkkc brabants kenniscentrum kunst en cultuur

alle rechten voorbehouden

voorwoord

‘Het oeuvre als inzet: handreikingen voor het spelen van een ernstig spel’ gaat over behoud en beheer van nalatenschappen van hedendaagse beeldend kunstenaars. U vindt hiervoor een bundeling teksten, handreikingen en tools. Het project ‘Archief voor de Toekomst’ omvat daarnaast de realisatie van een permanente tentoonstellingsplek bij de Verbeke Foundation in het Vlaamse Kemzeke voor het werk van de Nederlandse kunstenaar Jacobus Kloppenburg (Amsterdam, 1930), drie thematentoonstellingen in Tilburg bij het brabants kenniscentrum kunst en cultuur (bkkc), een tentoonstelling bij de Verbeke Foundation en een symposium bij Museum De Pont in Tilburg.

Het project ‘Archief voor de Toekomst’ geeft inzicht in het behoud en beheer van collecties en archieven, als de maker of nabestaanden van de maker zich er niet langer kunnen ontfermen. Het bepalen van de waarde van de collecties en archieven is daarbij cruciaal. Dit is niet alleen interessant voor belanghebbenden in de kunst- en erfgoedsector, ook een breder publiek maakt kennis met deze problematiek. Bkkc doet als kenniscentrum onderzoek, zet het onderwerp op de agenda en onderhoudt contact met individuen en partijen die ook betrokken zijn bij kennisontwikkeling en kennisdeling op dit vlak.

Waarom een ernstig spel? Kunstenaars en de nabestaanden van kunstenaars moeten flinke inspanningen leveren om hun collecties en archieven zelf te kunnen beheren of bij anderen onder te brengen. De inzet is hoog: de collecties en archieven van kunstenaars. We hopen en verwachten dat dit e-boek de spelers helpt aan extra kennis, vaardigheden en inzichten om het met verve te spelen.

De uniciteit van de collecties en archieven van beeldend kunstenaars is onderdeel van het probleem. In samenstelling, omvang, spreiding, toegankelijkheid en belang zijn geen twee collecties of archieven gelijk. Stuk voor stuk weerspiegelen ze de eigenheid en identiteit van de kunstenaar die ze vormde. Unieke kennis en ervaringen liggen erin besloten die de neerslag vormen van een persoonlijke geschiedenis. Omdat ze zo verschillend zijn, zijn de problemen in relatie tot behouden en beheren dat ook. Uit alle gesprekken die we voerden en de literatuur die we raadpleegden is niet één strategie te destilleren die leidt naar een succesvolle, duurzame zorg. Het is altijd maatwerk. Eén handleiding opstellen voor alle kunstenaars en erven van kunstenaars is dit niet mogelijk. In ieder geval niet een handleiding met een stapsgewijze, lineaire aanpak die op iedere situatie toepasbaar is en die je maar hoeft te volgen om de problemen op te lossen.

De praktijk is weerbarstig. Om te beginnen is behoud en beheer van kunst een kwestie van continue zorg en aandacht. Je bent nooit klaar. Soms is er te weinig tijd en moet je wel stappen overslaan. Of je moet juist terug naar je uitgangspunt om je visie en doelstellingen te herijken. Niet alle processtappen zijn bovendien voor iedereen relevant. En opvattingen over goede zorg en waardebepaling ontwikkelen zich in de loop der tijd. Het zijn geen constanten. Dat maakt de zorg voor een oeuvre tot een ernstig spel dat actief spelen vereist – met continu bijstellen. Als de inzet, de collecties en het archief, in andere handen overgaat, stopt het spelen niet. Want anderen zetten het spel weer voort. Voor het spel geven wij geen regels, wel ‘handreikingen’ voor onderweg.

Het project ‘Archief voor de Toekomst’ is geleid door bkkc, dat samenwerkte met meerdere partners: kunstenaars, erven van kunstenaars, collectionerende instellingen, kennisinstellingen, verzamelaars, fondsen, studenten en andere belanghebbenden. Wij danken hen voor hun inzet en de informatie die zij met ons en u delen. Samen bepaalden zij de vorm en inhoud van het project. Zonder hen waren dit project en deze publicatie er niet gekomen.

indeling in hoofdstukken

Aan de orde komt zowel het perspectief van de kunstenaar als het perspectief van de (rechts)personen die collecties en archieven van kunstenaars beheren. Deze tweede groep die door een erfenis, legaat of schenking in bezit is gekomen van werken en documentatie scharen we onder de noemer ‘nabestaanden van kunstenaars’. Hoofdstuk 3 geeft handreikingen aan kunstenaars, hoofdstuk 4 aan nabestaanden. Deze twee hoofdstukken vormen het hart van de publicatie.

De citaten in deze publicatie komen uit de diepte-interviews die we in 2014 hielden met kunstenaars, nabestaanden van kunstenaars en andere vertegenwoordigers uit de kunstsector. Ook zijn er geanonimiseerde citaten opgenomen uit de enquête die we in april 2014 hielden onder de beeldend kunstenaars in het adressenbestand van bkkc. De quotes geven waardevolle inzichten uit de beroepspraktijk.

hoofdstuk 1 gaat over de aanleiding en de inhoud van het project ‘Archief voor de Toekomst’.

hoofdstuk 2 onderbouwt de spelmetafoor (geïntroduceerd in paragraaf 1.10). Het hoofdstuk vertelt over waardecreatie en de begrippen esthetische waarde, culturele waarde en economische waarde.

hoofdstuk 3 benadert het onderwerp vanuit het perspectief van de kunstenaar. Wat kan een kunstenaar bij wijze van (voor)zorg zelf doen aan het behoud en beheer van de eigen collecties en het archief? En wel zo, dat bij een calamiteit of na het overlijden van de kunstenaar de relevante informatie makkelijk beschikbaar is, zodat er onderbouwde keuzes kunnen worden gemaakt. Het doel: optimale duurzame zorg voor de (kern van de) collecties en het archief.

hoofdstuk 4 richt zich op nabestaanden van kunstenaars. Voor het behoud en beheer van een collectie en een archief moet elke keer een uniek scenario worden geschreven. Wel bevatten al die scenario’s verwante en herkenbare bestanddelen. Van de persoonlijke ervaringen van kunstenaars en hun erven, of die van verzamelaars, instellingen en andere betrokkenen kunnen anderen leren. In de hele keten van productie tot afname wordt kennis ontwikkeld die de moeite van het delen waard is. Waar de sporen parallel lopen, zijn die kennis en ervaringen vertaald naar handreikingen en tools.

hoofdstuk 5 doet op basis van de eerste inzichten een aantal aanbevelingen. Hoe gaan we verder? Wat zijn de volgende zetten?

hoofdstuk 6 bevat het begrippenkader.

hoofdstuk 7 geeft een overzicht van een aantal bruikbare adressen.

hoofdstuk 8 kun je gebruiken als je verder wilt lezen over dit onderwerp.