De logica van geluk

De logica van Ontdek de formule geluk

Mo Gawdat

Uitgeverij Brandt

Amsterdam 2018

Eerste druk juli 2017

Tweede druk augustus 2017

Derde druk september 2017

Vierde druk oktober 2017

Vijfde druk oktober 2017

Zesde druk oktober 2017

Zevende druk oktober 2017

Achtste druk november 2017

Negende druk november 2017

Tiende druk januari 2018

Elfde druk april 2018

Oorspronkelijke titel: Solve for happy

Oorspronkelijke uitgave: North Star Way, imprint van Simon & Schuster, Inc., New York

Copyright © 2017 Mo Gawdat

Vertaling © 2017 Caspar Wijers

Redactie: Katja Hunfeld en Annemieke Heinen

Typografie: Zeno

Dit boek is mede tot stand gekomen door bemiddeling van Sebes & Bisseling Literary Agency

NUR 740/734

ISBN 978 94 92037 65 7

The gravity of the battle means nothing to those at peace

Voor Ali

Ik weet zeker dat je gelukkig bent, waar dat dan ook is.

Inleiding

Zeventien dagen na de dood van mijn lieve zoon Ali begon ik met het schrijven van dit boek. En ik kon er niet mee ophouden. Mijn onderwerp was geluk, een onwaarschijnlijke keuze gezien de omstandigheden.

Ali was echt een engel. Alles wat hij aanraakte werd mooier en iedereen die hij ontmoette maakte hij gelukkiger. Hij was eigenlijk altijd evenwichtig, altijd tevreden. Zijn energie was voor iedereen voelbaar, in combinatie met de liefde die hij uitstraalde voor iedereen die zijn pad kruiste. Toen hij ons verliet, hadden wij alle reden om vreselijk ongelukkig te zijn. Dus hoe bracht zijn vertrek mij tot het schrijven van dit boek? Nou, ik denk dat dat verhaal begon met zijn geboorte, of misschien zelfs eerder.

Sinds ik ben gaan werken heb ik flink wat succes, rijkdom en erkenning gehad. Al vroeg in mijn carrière bij IBM en Microsoft vond ik intellectuele uitdagingen en werd mijn ego voortdurend gestreeld. En ja, ik verdiende er ook nog behoorlijk mee. Maar hoe meer fortuin ik vergaarde, hoe ongelukkiger ik werd. En dat kwam niet omdat mijn leven ingewikkelder werd, zoals wordt gezongen in die rap uit de jaren negentig Mo’ money, mo’ problems. Het probleem was dat ik ondanks al die financiële en intellectuele prikkels niet in staat bleek om plezier te hebben in het leven. Zelfs mijn grootste geschenk, mijn gezin, maakte me niet echt blij, omdat ik niet wist hoe ik dat gevoel kon bereiken.

De ironie was dat ik me wel heel gelukkig had gevoeld op jongere leeftijd, toen ik nog moest knokken om mijn weg te vinden en vaak maar net kon rondkomen. Maar in 1995, toen mijn vrouw en ik met onze twee kinderen naar Dubai verhuisden, veranderde er iets. Niet dat ik iets tegen Dubai heb, hoor. Het is een prachtige stad met hartelijke inwoners waardoor we ons er meteen thuis voelden. Onze komst viel samen met het begin van Dubais explosieve groei; ongekende carrièrekansen lagen voor het oprapen. Er waren miljoenen manieren om gelukkig te worden, of om dat in ieder geval te proberen.

Maar Dubai kan ook surrealistisch aanvoelen. Midden in een schitterend landschap van heet zand en turquoise water doemt een skyline op, volgebouwd met futuristische kantoorgebouwen en peperdure woontorens, gekocht door een niet-aflatende stroom van rijken der aarde. In de straten knokken Porsches en Ferrari’s om parkeerplaatsen met Lamborghini’s en Bentleys. De indruk van die extreme rijkdom in zo’n klein gebied doet je duizelen. Tegelijkertijd ben je geneigd te twijfelen of je, vergeleken daarmee, zelf eigenlijk wel iets bereikt hebt.

Toen wij in de Emiraten aankwamen, vond ik het al heel normaal mezelf steeds te vergelijken met mijn superrijke vrienden en had ik altijd het gevoel dat ik tekortschoot. Ging ik met die deprimerende gedachten naar de psych of naar de ashram? Nee, ik ging nog harder werken en deed wat ik als nerd sinds mijn jeugd altijd al obsessief had gedaan: ik kocht een stapel boeken. Ik wilde de beurstrends begrijpen door een technische analyse te maken van de grafieken die ze gebruikten. En door die te doorgronden kon ik de fluctuatie op korte termijn al snel als een expert voorspellen. Na een dag op kantoor kwam ik precies op tijd thuis om de Amerikaanse NASDAQ te zien openen en gebruikte ik mijn wiskundige kennis om onbehoorlijk veel geld te verdienen als daghandelaar (of in mijn geval eigenlijk meer als nachthandelaar).

En tóch – ik realiseer me dat ik vast niet de eerste ben van wie je dit hoort – hoe meer geld ik verdiende, hoe ongelukkiger ik werd. Waardoor ik nog harder ging werken en nog meer speeltjes kocht, in de foute veronderstelling dat al mijn inspanningen vroeg of laat zouden worden beloond en ik de pot met goud – absoluut geluk – zou vinden aan het einde van de prestatieregenboog. Ik was de spreekwoordelijke hamster geworden in wat psychologen de ‘hedonistische tredmolen’ noemen. Hoe meer je krijgt, hoe meer je wilt. Hoe meer je begeert, hoe meer argumenten je hebt om nog meer te begeren.

Op een avond ging ik online en kocht ik met een muisklik twee vintage Rolls-Royces. Waarom? Omdat het kon. En omdat ik wanhopig bezig was een gat in mijn ziel te vullen. Het zal je niet verbazen dat ik niet bepaald vrolijker werd toen die twee prachtige klassiekers, het summum van de Britse auto-industrie, werden afgeleverd.

Als ik terugkijk op deze fase in mijn leven, was ik geen prettig figuur om in de buurt te hebben. Mijn werk ging over de uitbreiding van Microsoft in Afrika en het Midden-Oosten, waardoor ik veel te vaak in vliegtuigen zat. En met mijn onverzadigbare honger naar meer was ik een vervelend en onuitstaanbaar mannetje geworden, ook thuis. En dat wist ik maar al te goed. Ik besteedde veel te weinig aandacht aan mijn geweldige vrouw, had te weinig tijd voor mijn zoon en dochter en was niet in staat om stil te staan bij de dag en de dingen gewoon te laten gebeuren.

In plaats daarvan werd ik dag in dag uit geleefd, was ik prikkelbaar en kritisch. Ik eiste prestatie en focus, zelfs van mijn kinderen. Ik was op een manische manier bezig de wereld naar mijn hand te zetten.

In 2001 belandde ik door mijn onophoudelijke rusteloosheid en leegheid op een wel heel donkere plek. Ik realiseerde me dat ik niet kon doorgaan met het probleem ontkennen. Die neurotische, ontevreden man die me aankeek in de spiegel wilde ik niet zijn. Ik miste de gelukkige, optimistische jonge gast die ik altijd was geweest en ik was klaar met de vermoeide, recalcitrante man die ik was geworden. Om uit dit dal te klimmen koos ik ook nu weer voor zelfstudie op basis van mijn analytisch denkvermogen.

Ik ben opgegroeid in Caïro. Met een moeder die Engelse literatuur doceerde, verslond ik boeken al lang voor mijn eerste schooldag. Op mijn achtste besloot ik elk jaar een specifiek onderwerp te kiezen en van mijn zakgeld kocht ik vervolgens zoveel mogelijk boeken over dat onderwerp. Vervolgens leerde ik het hele jaar door al die kennis uit mijn hoofd. Dit obsessieve gedrag vonden mijn vrienden hilarisch, maar deze gewoonte heb ik tot op de dag van vandaag behouden. Als ik in het leven een uitdaging tegenkom, pak ik een boek.

Zo leerde ik mezelf timmeren, mozaïek leggen, gitaarspelen en Duits. Ik verdiepte me in de relativiteitstheorie, bestudeerde de speltheorie en wiskunde, en ik ontwikkelde complexe computerprogramma’s. Als kind en als tiener beet ik me vast in mijn stapels boeken, en toen ik ouder werd stortte ik mij met dezelfde passie voor leren op het restaureren van oldtimers, koken en het tekenen van hyperrealistische houtskoolportretten. Op het gebied van zakendoen, management, financiën, economie en beleggingen bereikte ik een redelijk kennisniveau, puur door te lezen.

Als er beproevingen op ons pad komen, zijn we geneigd om meer van hetzelfde te doen. Dus dook ik in de boeken toen ik dertiger was en me ellendig voelde, om te lezen over mijn problematiek. Ik kocht elke titel die ik kon vinden over geluk. Ik ging naar elke lezing, keek naar elke documentaire en analyseerde daarna ijverig alles wat ik had geleerd. Maar ik benaderde het onderwerp niet vanuit hetzelfde perspectief als de psychologen die van ‘gelukskunde’ zo’n geliefde academische discipline hebben gemaakt. En ik liep zeker niet achter de filosofen en theologen aan die al sinds de oorsprong van de beschaving worstelen met het fenomeen menselijk geluk.

Ik deelde op mijn manier het geluksprobleem op in de kleinste componenten en paste er een technische analyse op toe. Ik koos een op feiten gebaseerde aanpak die schaalbaar was en gekopieerd kon worden. Gedurende het traject toetste ik elk proces waarvan me werd gezegd dat ik het blind kon toepassen, testte ik elk bewegend deel en verdiepte ik me grondig in de geldigheid van alle input terwijl ik een algoritme ontwikkelde dat het gewenste resultaat zou opleveren. Als softwareontwikkelaar probeerde ik de code te vinden die ik te allen tijde op mijn leven kon toepassen om voorspelbaar geluk te genereren.

Gek genoeg bereikte ik de eerste echte doorbraak in mijn hyper-rationele inspanning tijdens een gesprekje met mijn moeder. Zij had me altijd aangespoord om hard te werken en vooral veel geld te verdienen. Ze gebruikte vaak een Arabisch spreekwoord dat losjes vertaald betekent: eet een jaar lang weinig en kleed je nog een extra jaar sober en je zult voor altijd gelukkig zijn. Dat advies had ik als jonge man met bijna religieuze ijver opgevolgd. Ik had hard gewerkt, veel gespaard en veel bereikt. Ik had van mijn kant dus aan alle voorwaarden voldaan. En nu wilde ik van mijn moeder weleens weten waar al dat geluk was waar ik recht op had.

Tijdens het gesprek begreep ik opeens dat geluk niet iets is waarop je wacht en waarvoor je werkt alsof het verdiend moet worden. Het moest ook niet afhankelijk zijn van externe factoren en nog minder van grillige omstandigheden als carrièresucces en toenemend vermogen. Tot op dat moment had ik steeds de weg van groei en succes gevolgd, maar elke keer als ik een mijlpaal had bereikt, leek het wel of de doellijn weer een stukje werd opgeschoven. Wat ik me realiseerde was dat ik nooit gelukkig zou worden als ik zou vasthouden aan het idee dat als-ik-maar-ditof-dat-doel-behaal, het geluk voor het oprapen ligt.

In de algebra worden vergelijkingen op vele manieren opgelost. Als bijvoorbeeld A=B+C, dan B=A-C. Als je A wilt weten, kijk je naar de waardes van de twee parameters B en C en als je de waarde van B wilt weten, neem je weer andere stappen. De parameter die je wilt oplossen, verandert de benadering. Hetzelfde geldt als je besluit de Geluksformule te kraken.

Ik kwam tot het inzicht dat in al mijn ambitie ik het verkeerde probleem had proberen op te lossen. Ik had mijzelf tot doel gesteld materiële rijkdom en status te vergaren, ervan uitgaande dat het product van al die inspanningen uiteindelijk geluk zou zijn. Wat ik in plaats daarvan moest doen was alle tussenliggende stappen overslaan en de ‘gelukscode’ zelf kraken.

Mijn reis duurde bijna tien jaar, maar in 2010 ontwikkelde ik een formule en een goed onderbouwd, eenvoudig kopieerbaar én duurzaam geluksmodel dat helemaal klopte. Ik testte het systeem en het werkte. Stress bij het mislukken van een zakendeal, lange wachtrijen op het vliegveld, slechte klantenservice: er was niets meer dat mijn geluk kon temperen. Het dagelijks leven als echtgenoot, vader, zoon, vriend en medewerker had zijn onvermijdelijke ups en downs, maar hoe een dag ook verliep – goed of slecht, of een beetje van allemaal – ik was in staat om van de rit te genieten. Ik keerde eindelijk terug naar de staat van geluk die ik herkende, die bij mij hoorde en ik bleef een lange tijd gelukkig. Ik deelde mijn rigoureuze aanpak met honderden vrienden. Ook bij hen werkte de Geluksformule. Hun feedback hielp mij om het model verder te verfijnen. En dat bleek uiteindelijk heel nuttig, want ik wist toen nog niet hoezeer ik het nodig zou gaan hebben.

Mijn vader was een vooraanstaand ingenieur en een buitengewoon aardige man. Alhoewel mijn passie altijd computerkunde was geweest, ging ik civiele techniek studeren om hem een plezier te doen. Mijn studierichting was sowieso niet het belangrijkste, want, zo vond mijn vader, het ware leven was de echte leerschool. Vanaf het moment dat ik op de middelbare school zat, moedigde mijn vader me aan elk jaar naar een ander land met vakantie te gaan. In het begin gaf hij daar al zijn geld aan uit en zorgde hij ervoor dat ik bij vrienden of familie kon logeren als ik op reis was. Later ging ik zelf werken om de reizen te bekostigen. Deze ervaringen waren zo waardevol dat ik mezelf voornam ze aan mijn kinderen door te geven.

Ik had het geluk op een universiteit terecht te komen die een grote zegen bleek en waar ik enorm veel heb opgestoken. Ik ontmoette er een charmante en intelligente vrouw, Nibal. We trouwden een maand nadat ik was afgestudeerd en een jaar later werd ze Umm Ali, moeder van Ali, een koosnaam voor jonge moeders in het Midden-Oosten. Anderhalf jaar later werd onze dochter Aya geboren, de vrolijke, sprankelende spil van ons gezin. Met Nibal, Ali en Aya was mijn geluk compleet. Door de liefde voor mijn gezin ging ik hard aan de slag, want ik wilde ze het mooist mogelijke leven bieden.

In 2007 ging ik voor Google werken. Het succes van het bedrijf bleef op wereldwijd niveau een beetje achter. Mijn taak was om activiteiten van Google uit te breiden naar Oost-Europa, het Midden-Oosten en Afrika. Zes jaar later verkaste ik naar Google X, nu een aparte afdeling met de naam X, waar ik uiteindelijk chief business officer werd.

Bij X brengen we geen stapsgewijze verbeteringen aan in hoe de wereld werkt. Wij ontwikkelen nieuwe technologieën waarmee we dingen eigenlijk opnieuw uitvinden. Zo werken we aan sciencefictionachtige ideeën als autonome vliegers van koolstofvezel die dienen als vliegende windturbines, miniatuurcomputers in contactlenzen die fysiologische data verzamelen en draadloos met andere computers communiceren, en ballonnen die telecomtechnologie meevoeren naar de stratosfeer en vandaaruit internet verzorgen voor iedereen waar dan ook ter wereld. Bij X noemen we onze plannen moonshots.

Als je doel is kleine verbeteringen aan te brengen in wat al bestaat, werk je met hetzelfde gereedschap en vanuit dezelfde veronderstelling waarop de oude technologie is gebaseerd. Maar als de uitdaging is vooruitgang te boeken met factor 10, begin je met een schone lei. Als je je wijdt aan een moonshot word je verliefd op het probleem, niet op het product. Je wijdt je aan de missie zonder te weten of die missie gaat slagen. En je stelt jezelf gedurfde doelen. De auto-industrie bijvoorbeeld heeft zich decennialang gericht op veiligheid. Er is stapsgewijze vooruitgang geboekt door de bestaande auto steeds meer te verbeteren en veiliger te maken. Bij X is de eerste vraag: waarom moet er eigenlijk steeds een ongeluk gebeuren? Dat is het moment waarop de moonshot ontstaat: de zelfrijdende auto.

Intussen werkte mijn geluksmodel prima en was ik heel gelukkig met mijn werk. Ik leverde mijn deel aan de uitvinding van de toekomst, en mijn zoon en dochter leerden en groeiden. Net als ik van mijn vader had geleerd, gingen ook zij elke zomer naar een nieuwe plek. Ze hadden over de hele wereld genoeg vrienden om te bezoeken en er viel van alles te ontdekken.

In 2014 studeerde Ali in Boston. Hij had een lange reis door Noord-Amerika gepland en we verwachtten hem niet in Dubai voor zijn gebruikelijke bezoek. Ik was dus blij verrast toen hij in mei belde om een paar dagen bij ons door te brengen in de zomervakantie. Op de een of andere manier voelde hij een grote behoefte ons te zien. Aya was ook van plan te komen. Nibal en ik verheugden ons enorm. Wij boekten de vluchten, regelden alles en zagen uit naar de hereniging van ons gezin in juli.

Vier dagen nadat Ali aankwam kreeg hij buikpijn en moest hij naar het ziekenhuis waar de artsen een acute blindedarmontsteking constateerden. Ik maakte me geen zorgen. Sterker nog, ik was opgelucht dat het bij ons thuis gebeurde zodat we voor hem konden zorgen. De vakantie begon misschien niet zoals ik had gehoopt, maar de plannen konden zonder problemen worden aangepast.

Op de operatietafel werd er via een naald koolstofdioxide in Ali’s buikholte ingespoten om die te vergroten en ruimte te maken voor de chirurg. Maar de naald werd een paar millimeter te ver doorgeduwd, waardoor Ali’s dijbeenslagader werd geperforeerd, een van de belangrijkste vaten om bloed door het lichaam te voeren. Daarna ging het van kwaad tot erger. Kostbare tijd ging verloren zonder dat de blunder werd ontdekt en daarna volgde een opeenhoping van fouten met fatale afloop. Binnen een paar uur was mijn geliefde zoon dood.

Voordat we ook maar de omvang van het drama konden bevatten werden Nibal, Aya en ik omringd door vrienden die ons hielpen met praktische zaken en ons steunden terwijl wij deze mokerslag probeerden te bevatten. Het verlies van een kind is het ergste wat je kan overkomen. Ali verliezen in de bloei van zijn leven was nog pijnlijker en hem onverwacht kwijt te raken door een vermijdbare menselijke fout was misschien wel het zwaarst van alles.

Voor mij was het verlies nog moeilijker, omdat Ali niet alleen mijn zoon was maar ook mijn beste vriend. Hij werd geboren toen ik nog vrij jong was en het voelde alsof wij samen opgroeiden. We speelden videospelletjes, luisterden samen naar muziek, lazen samen boeken en hebben samen veel gelachen. Op zijn achttiende was Ali een duidelijk slimmere man dan veel andere mannen die ik ken. Hij was mijn steun en toeverlaat. Af en toe dacht ik zelfs: als ik later groot ben wil ik zo worden als Ali.

Hoewel alle ouders denken dat hun kinderen bijzonder zijn, denk ik dat Ali dat echt was. Nadat hij ons had verlaten kregen we berichten uit de hele wereld, van honderden mensen die beschreven hoe deze 21-jarige hun leven had veranderd. Sommigen waren nog geen twintig, anderen waren al in de zeventig. Waar Ali de tijd vandaan haalde om zoveel mensen te raken zal ik nooit weten. Hij was een en al vredelievendheid, geluk en vriendelijkheid. En hij had een soort aanwezigheid waarmee hij al die kwaliteiten losliet op de mensen die hij tegenkwam. Ik zag ooit op een afstandje hoe hij naast een dakloze ging zitten en een tijd met haar sprak. Hij haalde zijn zakken leeg en gaf haar de inhoud. Toen hij wegliep haalde ze hem in en groef ze diep in haar tas om hem haar waarschijnlijk meest kostbare bezit te geven: een ongeopend potje handcrème. Dat cadeautje werd een van zijn dierbaarste bezittingen, nu is het een van de onze.

Vanwege een medische fout was ik mijn zoon plotseling kwijt. Alles wat ik had geleerd over geluk werd zwaar op de proef gesteld. Ik dacht dat als ik mijzelf en mijn gezin zou kunnen behoeden voor de diepste dalen van depressie, het al een succes genoemd mocht worden. Maar toen liep het zelfs beter dan dat. Toen Ali onze wereld zo plotseling verliet voelden wij als gezin natuurlijk een diep verdriet. Het verlies is nog steeds pijnlijk en we huilen nog regelmatig omdat we hem niet meer kunnen knuffelen, een praatje met hem maken of een spelletje doen. Maar de pijn die wij voelen maakt dat wij zijn herinnering koesteren. Opvallend genoeg is het ons gelukt om een staat van rust te bereiken, zelfs van geluk. We zijn soms droevig maar we lijden niet. Onze harten zijn tevreden, blij zelfs. Simpel gezegd, het geluksmodel werkt voor ons. Zelfs op momenten dat we het verdrietigst waren over het verlies van Ali, waren we nooit boos of rancuneus. We voelden ons niet verraden of depressief. We ondergingen de moeilijkste ervaring ooit zoals Ali dat zou hebben gedaan: vredig.

Bij Ali’s herdenking kwamen honderden mensen naar ons huis om hun medeleven te betuigen. Een lange rij mensen stond buiten te wachten in de zengende hitte van Dubais zomer. Het was een buitengewone herdenking, volledig in de geest van het geluk dat Ali had uitgestraald. Mensen kwamen verdrietig binnen, maar werden al snel beïnvloed door de positieve energie van het moment. Ze huilden in onze armen, maar als we uitlegden hoe wij de situatie konden accepteren, met de hulp van ons geluksmodel, droogden de tranen. Ze liepen door ons huis en bewonderden de honderden foto’s van Ali (altijd met een brede glimlach) aan de muur. Ze proefden zijn favoriete snacks die op tafel stonden of ze namen iets van hem mee als souvenir en ze memoreerden de gelukkige momenten die hij hun had gegeven. Er hing zoveel liefde en positiviteit in de lucht. Er werd zoveel geknuffeld en gelachen dat je, als je de omstandigheden niet had gekend, zou hebben gedacht dat dit gewoon een gezellige vriendenbijeenkomst was geweest, een bruiloft misschien, of een afstudeerfeestje. Zelfs onder deze droevige omstandigheden vulde Ali’s positieve energie ons huis. In de dagen na de herdenking vroeg ik me af wat Ali zou hebben gedaan in deze situatie. Iedereen die Ali kende vroeg hem om advies, maar nu was hij er niet meer. Ik wilde hem zo graag vragen hoe ik zijn verlies moest verwerken, al wist ik het antwoord al.

Hij zou hebben gezegd: ‘Khalas ya, papa – het is voorbij. Ik ben al overleden. Er is niets wat je ertegen kunt doen, dus maak er het beste van.’

Op momenten van stilte maalt Ali’s stem in mijn hoofd en zegt hij dit. Khalas ya, papa. En zo begon ik te schrijven, zeventien dagen na Ali’s dood. Ik besloot zijn advies op te volgen en iets positiefs te doen: ons geluksmodel delen met de mensen die overal ter wereld nodeloos lijden. Vierenhalve maand later had ik een eerste versie. Ik ben geen wijze man of een monnik die zich kan terugtrekken in een klooster. Ik ben een man van vlees en bloed, doe mijn werk, ga de confrontatie aan in vergaderingen en maak soms grote fouten waar ik lieve mensen pijn mee doe. Zeer tot mijn spijt. Natuurlijk ben ik ook niet altijd gelukkig. Maar ik heb een model gevonden dat werkt, een model dat ons door het verdriet heen heeft geloodst, het model dat door Ali’s voorbeeld tot stand is gekomen.

Dit is wat ik je wil aanbieden in mijn boek. Ik hoop dat ik door het delen van Ali’s boodschap, zijn vredige manier van leven, de herinnering aan hem en zijn gedachtegoed levend houd. Ik heb geprobeerd te bedenken hoe ik impact kon creëren en vond dat ik niet voor niets zo’n topbaan heb, met wereldwijde contacten. Een ambitieus project was geboren: tien miljoen mensen helpen gelukkig te worden, een beweging (#10millionhappy) waarvan ik hoop dat je je erbij aansluit om samen een kleinschalige pandemie te creëren van Ali-style blijdschap.

Een paar weken na de lancering van de eerste editie van Solve for happy, www.solveforhappy.com, ging een aantal van mijn video’s viral, met een bereik van meer dan honderd miljoen kijkers. Ze werden ook nog eens miljoenen keren gedeeld en geliket. Het was duidelijk dat de boodschap aankwam en dat die levens veranderde. Lezers en kijkers maakten er hun eigen missie van. Ze vertelden degenen die ze liefhadden wat ze hadden geleerd en vroegen hun vervolgens ‘iets goeds te doen’ en de boodschap te verspreiden. Binnen een paar maanden had ik mijn ambitieuze doel – meer dan tien miljoen mensen met deze geluksboodschap bereiken – ruimschoots gehaald.

Maar er is geen enkele reden nu te stoppen. Als dit zo goed werkt, kan de missie beter voortgezet worden. En dus hebben we besloten om, met behulp van een groep vrijwillige helden, de boel iets op te schroeven, naar #onebillionhappy. Ik heb inmiddels een stichting opgericht, www.onebillionhappy.org, die tot doel heeft de middelen te leveren die de beweging van mensen die dit geluksmodel delen met anderen steunen.

Ali’s dood was een klap die ik nooit heb zien aankomen, maar als ik terugkijk, denk ik dat hij dat wel deed. Twee dagen voor zijn onverwachte afscheid verzamelde hij ons om zich heen als een wijze pater familias en zei dat hij iets belangrijks wilde delen. Hij zei te begrijpen dat het misschien raar overkwam zijn eigen ouders advies te geven, maar dat hij dat toch graag wilde doen. Ali zei nooit veel, maar nu nam hij de tijd en vertelde hij wat hij het meest bijzonder aan ons vond. Hij bedankte ons voor wat wij betekenden in zijn leven. Zijn woorden maakten ons warm vanbinnen. Ten slotte vroeg Ali ons om specifieke dingen.

Hij zei tegen mij: ‘Papa, jij moet nooit stoppen met werken. Blijf het verschil maken en vertrouw vaker op wat je hart je zegt. Jouw werk hier is nog lang niet af.’

Hij was even stil, zakte onderuit in zijn stoel, alsof hij wilde zeggen: mijn werk hier is af. Vervolgens zei hij: ‘Dat was het. Ik heb niks meer te zeggen.’

Dit boek en de #oneBillionHappy missie zijn pogingen de taak te vervullen die mijn geluksgoeroe me heeft opgedragen. Zo lang ik leef zal geluk mijn persoonlijke missie zijn, mijn moonshot voor Ali.

Deel 1

Het begrip geluk wordt tegenwoordig omgeven door mythes. Veel van wat wij weten over geluk en waar we het moeten vinden, klopt niet. Als je weet waar je naar zoekt wordt de zoektocht makkelijker. Het kan even duren voor je oude gewoontes afleert, maar als je gewoon het pad blijft volgen, kom je er wel.

HOOFDSTUK 1

De formule bepalen

Het maakt niet uit of je rijk bent of arm, groot of klein, man of vrouw, jong of oud. Het maakt niet uit waar je vandaan komt, wat voor beroep je hebt, welke taal je spreekt of wat voor ellende je hebt meegemaakt. Waar je ook bent, wie je ook bent, je wilt gelukkig zijn. Het is een menselijk verlangen, even elementair als de behoefte om adem te halen. Geluk is dat verrukkelijke gevoel waarbij alles op zijn plaats valt, het moment dat alle kronkels en scherpe randjes van het leven verdwenen lijken te zijn. In deze vaak veel te korte flitsen van echt geluk is elke gedachte die in je opkomt prettig. Je zou het niet erg vinden als de tijd stil stond en dit moment voor altijd zou duren.

Wat we ook willen met ons leven, uiteindelijk is alles een poging om dit gevoel te vinden en het geluk vast te houden. Sommige mensen zoeken het in de liefde, anderen in rijkdom of roem en weer anderen in een bepaalde prestatie die ze hebben geleverd. Toch kennen we allemaal mensen die zeer geliefd zijn, die geweldige dingen hebben bereikt, de wereld hebben gezien, alles gekocht hebben wat ze maar wilden, gebaad hebben in luxe, en die toch nog steeds verlangen naar dat ongrijpbare toppunt van bevrediging, tevredenheid en rust – ook wel geluk genoemd.

Waarom is zoiets elementairs zo moeilijk te vinden?

Eerlijk gezegd is het niet zo moeilijk. We zoeken alleen op de verkeerde plaatsen. We zien geluk als een bestemming, terwijl het in wezen de plek is waar wij allemaal zijn begonnen.

Heb je weleens naar je sleutels gezocht terwijl ze al die tijd gewoon in je zak zaten? Weet je nog hoe je je bureau overhoop haalde, onder de bank zocht en steeds gefrustreerder raakte naarmate je langer zocht? Zoiets doen we ook als we geforceerd ons geluk zoeken, terwijl het in feite zit waar het altijd heeft gezeten: in onszelf, als onderdeel van de blauwdruk van onze soort.

Onze standaardinstelling

Kijk naar je computer, je smartphone of andere gadgets. Ze worden allemaal geleverd met voorkeuren die zijn ingesteld door de ontwerpers en programmeurs. Er is een bepaalde schermhelderheid bijvoorbeeld, of een lokale gebruikersinstelling voor taal. Een apparaat vers uit de fabriek, ingesteld zoals de makers het graag willen, heeft een zogenaamde standaardinstelling.

Voor mensen, simpel gezegd, geldt de standaardinstelling geluk. Als je me niet gelooft moet je maar eens wat tijd doorbrengen met een mens dat net uit de fabriek komt: een peuter of kleuter. Er wordt natuurlijk veel gehuild en er is een hoop gedoe gemoeid met de opstartfase van een klein mens, maar feit blijft dat als aan de basisvoorwaarden wordt voldaan: geen acute honger, geen directe dreiging, geen enge eenzaamheid, geen fysieke pijn of langdurige slapeloosheid, ze leven in het moment, volkomen gelukkig. Zelfs in arme delen van de wereld zie je kinderen die kiezelstenen als speelgoed gebruiken en een plastic bord als denkbeeldig stuur van een sportauto. Ze mogen dan in een krot wonen, zo lang ze eten hebben en een beetje veiligheid, zie je ze vrolijk rondrennen. Zelfs op het journaal, bij beelden van vluchtelingenkampen, waar duizenden ontheemden wonen vanwege oorlog of honger, zie je volwassenen mismoedig kijken terwijl je op de achtergrond de geluiden van lachende kinderen hoort die voetballen met een knot vodden als bal.

Maar het gaat niet alleen over kinderen. Deze standaardinstelling geldt ook voor jou.

Kijk eens terug in je leven. Denk aan een periode waarin niets vervelend was, je geen zorgen had en je je door niets uit het veld liet slaan. Je was gelukkig, rustig en ontspannen. Ik wil maar zeggen, je had geen reden nodig om gelukkig te zijn. Jouw club moest niet per se de Champions League winnen. Je had geen belangrijke promotie nodig of een spannende date of een jacht met een landingsplek voor een helikopter. Je hoefde gewoon geen reden te hebben om ongelukkig te zijn. En dat is een andere manier om te zeggen:

Geluk is de afwezigheid van ongeluk.

Het is onze rusttoestand waarin het plaatje niet wordt verstoord.

Geluk is onze standaardinstelling.

Als je een geprogrammeerd apparaat gebruikt, verander je soms per ongeluk de standaardinstellingen waardoor je bepaalde functies moeilijker kunt gebruiken. Je installeert een app die veel contact maakt met internet, waardoor je accu sneller leegloopt. Of je downloadt schadelijke software waardoor alles op hol slaat.

Hetzelfde gebeurt met de menselijke standaardinstelling voor geluk. Ouderlijke of sociale druk, geloofssystemen en onredelijke verwachtingen komen om de hoek kijken en die overschrijven de oorspronkelijke programmering. De ‘jij’ die ooit zo lekker onbevangen lag te kirren en spelen in de wieg, komt terecht in een storm van misvattingen en illusies. Geluk wordt een mysterieus doel dat je niet echt meer kan bevatten, in plaats van iets dat er gewoon is elke morgen als je je ogen opendoet. Als we het visualiseren zou ongelukkig zijn er zo uitzien: je ligt onder een stapel stenen, opgebouwd uit illusies, sociale druk en verkeerde aannames.

Iedereen die ooit een technische dienst heeft gebeld weet dat je een apparaat vaak weer aan de praat krijgt als je de fabrieksinstellingen herstelt. Maar wij mensen zijn geen gadgets, we hebben geen resetknop. In plaats daarvan kunnen wij dingen afleren en de gevolgen terugdraaien van wat er gaandeweg met ons misging.

Hoe hebben we ooit kunnen denken dat geluk buiten onszelf ligt? Dat het iets is om naar te streven, iets wat je kunt bereiken of zelfs verdienen? Waar ging alles zo vreselijk mis dat we hebben geaccepteerd dat geluk slechts tijdelijk is? Hoe hebben we ons geboorterecht op geluk kunnen verkwanselen?

Het antwoord is misschien verrassend: wellicht omdat we het onszelf hebben aangeleerd.

Gaan voor geluk

Misschien heb je een vergelijkbaar advies gekregen als ik van mijn moeder kreeg: dat ik moest studeren en hard werken en bereid moest zijn soms de beloning maar even uit te stellen om bepaalde doelen te bereiken. Haar advies heeft veel bijgedragen aan mijn succes. Maar ik begreep haar verkeerd. Ik dacht dat ze bedoelde dat ik het geluk onderweg maar moest opschorten. Of dat geluk op me wachtte als ik eenmaal succesvol was.

Een aantal van de gelukkigste samenlevingen in de wereld vind je in de armste landen van Zuid-Amerika. Mensen hier lijken niet bezig te zijn met financiële zekerheid of met wat wij succes noemen. Ze werken hier elke dag om te verdienen wat ze nodig hebben. Bovendien hechten ze meer waarde aan geluk en brengen ze veel tijd door met vrienden en familie. Ik wil hun leven beslist niet romantiseren: een bestaan dat lekker ouderwets en kleurrijk lijkt, maar zich wel afspeelt onder de armoedegrens. Toch kunnen we leren van hun mindset: elke dag geluk beleven, los van economische omstandigheden.

Ik heb niets tegen materieel succes. Menselijke vooruitgang komt altijd voort uit een innerlijke nieuwsgierigheid, maar ook uit een volstrekt begrijpelijk verlangen om genoeg in huis te hebben om de winter te overleven, een extreme droogte of een slechte oogst. Duizenden jaren geleden was het zaak voor je familie of stam zoveel mogelijk land te hebben en hoe beter je was in jagen en oogsten, des te groter was je kans om te overleven. Dus het idee om lui onder een boom te blijven zitten, verloor het van het idee van vernieuwing en een beetje haast hebben, het uitbreiden van territorium en een voorraad aanleggen voor barre tijden.

Naarmate de beschaving zich ontwikkelde, betekenden meer gebied en meer rijkdom meestal betere levensomstandigheden en het vooruitzicht op een langer leven. Uiteindelijk ontstond het kapitalisme, bekrachtigd door de protestantse ethiek waarin groeiende welvaart gezien werd als een beloning van God. Individuele daadkracht en ondernemerschap zorgden voor de toename van wat we nu inkomensongelijkheid noemen, die de drang om nog harder te werken vergrootte. Tenslotte wilde je niet voorbijgestreefd worden door anderen. En als je eenmaal een groei had wilde je zeker niet terugvallen. Want naarmate de concurrentie toenam, vielen de traditionele steunpilaren weg die voor zekerheid binnen de familie of het dorp hadden gezorgd.

Het tijdperk voor het onze werd gedomineerd door de grote depressie en twee opeenvolgende wereldoorlogen. Hierdoor moesten zelfs de allerrijksten zich zorgen maken om hun basisbehoeften. Een hele generatie groeide op met ontberingen. Daarna vond iedereen het heel belangrijk nooit meer in zo’n benarde positie terecht te komen. De levensverzekering die iedereen nastreefde en doorgaf aan anderen werd succes genoemd.

Na de eeuwwisseling vond de middenklasse het steeds belangrijker kinderen naar scholen te sturen om vaardigheden te leren die ze voor de rest van hun leven konden gebruiken, liefst in een vaste baan die hun zekerheid kon bieden. We hebben geleerd hiervan onze prioriteit te maken, zelfs als dit ons ongelukkig maakt. We rekenen erop dat als we maatschappelijk succes hebben, we gelukkig zijn.

Je kunt je afvragen hoe vaak je dat echt ziet gebeuren. En hoe vaak zie je niet een succesvolle bankier of zakenman die zwemt in zijn geld, maar toch doodongelukkig is? Hoe vaak hoor je niet van mensen die zelfmoord plegen terwijl ze op het oog alles hadden wat maar ze wilden? Waarom denk je dat dit gebeurt? Welnu, omdat het uitgangspunt niet klopt: succes, rijkdom, macht en faam leiden niet tot geluk. Feit is:

Succes is niet een belangrijke voorwaarde voor geluk.

Ed Diener en Richard Easterlin beweren in hun boek over de samenhang tussen subjectief welzijn en inkomen dat in de vs het subjectief welzijn proportioneel toeneemt met inkomen, tot aan een bepaald punt. Ja, het voelt waardeloos om twee banen te hebben om je kleine appartement en een afgeragde Honda te kunnen betalen terwijl je ook nog je studiebeurs moet aflossen. Maar als je uiteindelijk een modaal inkomen verdient – in de VS is dat 70.000 dollar – stabiliseert het welzijn. Het is waar dat minder verdienen je gevoel van welzijn kan dempen, maar meer verdienen gaat je niet echt gelukkiger maken.1

Dit betekent dat alle dingen waarvan adverteerders zeggen dat ze je gelukkiger maken – een beter mobieltje, een flitsende auto, een enorm huis, dure kleren – echt niet zo belangrijk zijn. Niet alleen zijn rijkdom, macht en heel veel speeltjes geen voorwaarde voor geluk, de keten van oorzaak en gevolg werkt zelfs de andere kant op. Andrew Oswald, Eugenio Proto en Daniel Sgroi van de Universiteit van Warwick concludeerden dat mensen die gelukkig zijn ruwweg twaalf procent productiever zijn en dus sneller carrière maken.2

Dus:

Terwijl succes niet leidt tot geluk, draagt geluk wel bij aan succes.

En toch blijven we succes najagen als ons belangrijkste doel. Een van de eerste psychologen die zijn aandacht richtte op gelukkige individuen en hun psychologische koers was Abraham Maslow. In 1933 vatte hij onze drang naar succes samen in één zin: ‘Het verhaal van de mens is het verhaal van mannen en vrouwen die zichzelf tekortdoen.’

Terwijl een zekere mate van succes normaal is bij ons, hebben degenen die het hoogste niveau van succes bereiken één ding gemeen, iets wat hen anders maakt dan de rest. Ze zijn allemaal, bijna dwangmatig, gek op wat ze doen. Veel succesvolle sporters, muzikanten en ondernemers hebben succes omdat ze wat ze doen zó leuk vinden dat ze er experts in worden. Alleen omdat de activiteit zelf ze gelukkig maakt. Zoals Malcolm Gladwell schrijft in Outliers: als je tienduizend uur besteedt aan iets, word je vanzelf een van de besten ter wereld.3 En wat is de makkelijkste manier om zoveel tijd te besteden aan één ding? Besteed het aan iets waar je gelukkig van wordt! Zou dat niet veel beter zijn dan je leven lang succes proberen te krijgen in de hoop dat dat uiteindelijk leidt tot geluk? Op het werk, in ons persoonlijke leven, in relaties of in ons liefdesleven, wat we ook doen, we zouden meteen moeten...

... gaan voor geluk.

Wat is geluk?

Tijdens mijn diepste dal in 2001, realiseerde ik me dat ik nooit het geluk zou terugvinden – het geluk dat mijn geboorterecht was – voordat ik wist waar ik naar op zoek was.

Dus ging ik als een ingenieur te werk en ontwikkelde ik een simpele manier om data te verzamelen die ik nodig had om vast te stellen wat mijn geluk bepaalde. Eerst aarzelde ik nog omdat de techniek zo kinderlijk eenvoudig leek. Maar toen dacht ik: als het model voor de standaardinstelling van ons geluk gebaseerd is op een peuter of kleuter, dan is kinderlijk of kinderachtig misschien helemaal niet zo erg.

Ik begon met het simpelweg verzamelen van mijn geluksmomenten. Ik noemde het mijn gelukslijstje. Je zou er zelf ook een moeten maken. Sterker nog, waarom niet nu? Pak een pen en papier en schrijf eens een paar dingen op die je gelukkig maken. Het is geen moeilijke opdracht. De lijst kan bestaan uit een rits korte, verhelderende zinnetjes die to the point zijn en deze zin afmaken:

Ik voel me gelukkig als__________________________

Schroom niet! Je hoeft niet terughoudend te zijn want niemand krijgt je lijstje ooit te zien, tenzij jij dat wilt. Je kunt voor de hand liggende dingen noemen zoals je hond onder zijn kin krabben, een mooie zonsopgang, of simpele dingen als praten met je vrienden of iets lekkers eten. Er zijn geen foute antwoorden. Zet zoveel mogelijk momenten op je lijstje. Als je klaar bent met je eerste poging, onderstreep je een paar momenten die als je echt moest kiezen boven aan je lijstje zouden staan. Die dierbare momenten op je shortlist kunnen later in dit boek handig zijn.

Hier is alvast wat goed nieuws: alleen al het maken van je gelukslijstje is een zodanig geluksmoment dat als je ermee klaar bent, je je vast energiek en herboren voelt. Ik werk wekelijks aan mijn lijst, en voeg er nieuwe dingen aan toe. Ik word er niet alleen blij van, maar het helpt me ook iets te cultiveren waarvan psychologen zeggen dat het bijdraagt aan langetermijngeluk: je voelt je dankbaar, omdat je de waarheid achter onze moderne levens doorkrijgt. Je ziet dat er genoeg is om gelukkig over te zijn. Dus, ga je gang en geniet. Ik wacht wel even onder het genot van een kopje koffie. (Ik word trouwens altijd heel gelukkig van mijn koffiemomenten!)

De Geluksformule

Ik gok dat je lijstje volledig bestond uit gewone momenten in het leven: de glimlach van je kind, de geur van koffie vroeg in de ochtend, alledaagse dingen. Dus wat is het probleem? Als de aanleiding voor geluksmomenten zo gewoon is en zo toegankelijk, waarom blijft het vinden van geluk dan zo’n grote uitdaging voor veel mensen? En waarom ontglipt het ons zo snel als we het hebben gevonden?

Als wij ingenieurs worden geconfronteerd met een serie ruwe data, willen we die meteen in kaart brengen en een trend vinden. Laten we dit ook doen met jouw gelukslijstje en zoeken naar een gemeenschappelijk patroon in je verschillende geluksmomenten. Zie jij een trend?

De momenten die jou gelukkig maken kunnen heel erg verschillen van mijn geluksmomenten, maar de meeste lijstjes draaien om een algemene stelling: geluk komt naar je toe als het leven je toelacht. Je voelt je gelukkig als het leven zich gedraagt zoals jij wilt. Het is niet zo vreemd dat het tegenovergestelde ook waar is: je bent ongelukkig als jouw werkelijkheid niet overeenkomt met jouw wensen en verwachtingen. Als je zonneschijn verwacht op je trouwdag, betekent een regenbui kosmisch verraad. Je ongeluk over dat verraad kan eeuwig aanhouden, wachtend op een opleving elke keer als je je verdrietig voelt of boos bent op je wederhelft: ik had het kunnen weten! Het regende op onze trouwdag!

De eenvoudigste manier voor een ingenieur om zijn definitie van geluk te uiten, is door middel van een formule – de Geluksformule.

Dit betekent dat wanneer je de gebeurtenissen als gelijk aan of groter ervaart dan je verwachtingen, je gelukkig bent – of in ieder geval niet ongelukkig. Maar nu komt het lastige deel: het is niet de gebeurtenis die ons ongelukkig maakt, maar de gedachte aan die gebeurtenis.

Geluk in een gedachte

Er is een simpele test om dit concept te checken. Noem het de Blank Brain Test (BBT). Die is heel eenvoudig. Roep een moment op dat je heel ongelukkig was, bijvoorbeeld: Ik was ongelukkig toen een vriend onaardig tegen me deed. Neem je tijd en blijf bij die gedachte, bekijk hem van alle kanten en zorg dat je je zo ongelukkig mogelijk voelt. Blijf erin hangen, zoals we altijd doen als we onze dag door gedachten laten verpesten. Neem je tijd om zo’n gedachte op te roepen – en het spijt me echt dat ik je vraag aan iets vervelends te denken.

Pas nu de BBT toe: elimineer die gedachte, zonder iets te veranderen in de echte wereld, al is het maar voor even. Hoe je dat doet? Zorg dat je hersenen op een andere gedachte komen (lees bijvoorbeeld even een paar regels, zoals je nu doet) of zet wat muziek op en zing mee. Of probeer de Ironic Process Theory, waarbij je aan iets gaat denken door jezelf te dwingen er niet aan te denken. Je kent het wel: denk niet aan ijs, denk niet aan ijs en uiteindelijk denk je aan niets anders dan ijs.

Hoe voel je je nu? Tijdens dat ene moment, dat je niet aan het nare gedrag van je vriend moest denken, was je toen van slag? Ik dacht het niet. Hoewel er niets is veranderd behalve je gedachte, was er verandering in hoe je je voelde. Je vriend was nog steeds onaardig, maar je had er nauwelijks nog last van. Snap je wat dit betekent? Zodra de gedachte verdwijnt, stopt het lijden!

Als een onbeschoft iemand je beledigt kan hij je niet echt ongelukkig maken, tenzij je die gebeurtenis omzet in een gedachte die je vervolgens laat ronddwalen in je hersenen.

Het is de gedachte, niet de gebeurtenis die je ongelukkig maakt.

Maar gedachten zijn niet altijd een precieze afspiegeling van de werkelijke gebeurtenissen. Dus een kleine verandering in de manier waarop we denken kan een enorme impact hebben op ons geluk. Ik weet dit omdat een van mijn gelukkigste momenten was toen mijn prachtige Saab total loss gereden werd.

Ik hield van die auto. Het was een 900 turbo in een speciale groene racekleur, met een beige linnen dak. Op een dag reed Nibal ermee weg en botste op een vrachtwagen. Mijn speeltje was kapot, maar ik was zo gelukkig dat de airbags, de gordels en alle andere veiligheidsfuncties waar Saab om bekendstond, hun werk hadden gedaan. Mijn vrouw was ongedeerd. Ik was mijn auto kwijt, maar wat maakte het uit? Met Nibal ging het goed.

Bekijk het eens zo: als mijn auto in de prak was gereden terwijl hij ergens geparkeerd stond, zou ik er kapot van zijn geweest. De gevolgen zouden hetzelfde zijn: verwoeste auto en ongedeerde Nibal, maar hoe ik het zou hebben ervaren was volledig anders geweest. De gebeurtenis zelf was irrelevant. Het ging om de manier waarop ik ernaar keek.

De hamvraag luidt: als de gebeurtenissen blijven zoals ze zijn, maar als de manier waarop we erover denken onze ervaring verandert, kunnen we dan gelukkig worden door simpelweg onze gedachte te veranderen? Natuurlijk! Dit gebeurt aan de lopende band. Als een onbeschoft iemand zich verontschuldigt wordt de gebeurtenis niet uitgewist, maar je voelt je beter omdat het gebaar (de verontschuldiging) de manier waarop je erover denkt verandert. Het brengt je emotionele wereld en de wereld van gebeurtenissen om je heen in een betere balans en je Geluksformule in evenwicht. De wereld lacht je weer toe. Het leven lijkt weer wat op jouw ideale leven, dus voel je je weer gelukkig – of in ieder geval niet langer ongelukkig.

Dezelfde omslag vindt plaats als je erachter komt dat de onbeschofte persoon niet meende wat hij zei of dat je hem verkeerd begrepen hebt, een misverstand. Geen lettergreep van wat die persoon zei is veranderd, maar de manier waarop jij erover denkt brengt de balans in evenwicht en ontneemt je de reden om ongelukkig te zijn.

Er is ruim voldoende bewijs dat we onze gedachten kunnen beheersen. We doen dat als ons gevraagd wordt een bepaalde opdracht uit te voeren. (Zoals je nu doet door je hersenen de opdracht te geven om deze regels tekst te lezen.) We vertellen onze hersenen precies wat ze moeten doen en het werkt.

Pijn versus lijden

Net als je gelukslijstje vol staat met alledaagse dingen, zijn er voldoende alledaagse momenten die je niet leuk vindt. Zelfs voor baby’s, het rolmodel voor onze standaardinstelling voor geluk, zijn er genoeg dingen die ze chagrijnig kunnen maken: natte luiers, te lang alleen zijn, honger, niet genoeg slaap. Deze vervelende momenten mogen er zijn, ze dienen namelijk een cruciaal, praktisch doel. Het ongemak van een natte luier doet een baby huilen, waardoor een vader, moeder of oppas de luier gaat verschonen, waardoor het probleem is opgelost voordat de baby uitslag kan krijgen. Zodra het probleem verdwijnt is de baby weer gelukkig.

Op vergelijkbare wijze zijn de meeste alledaagse ongemakken bij volwassenen niet alleen van voorbijgaande aard maar ook heel bruikbaar. Als je maag knort, ga je eten. Je chagrijn vanwege slaaptekort zorgt ervoor dat je vroeg naar bed gaat. Als je je prikt aan een distel trek je je hand terug, en de pijn die je hebt van een verstuikte enkel zorgt ervoor dat je rust neemt om te herstellen. Zelfs zeer ernstige fysieke klachten treden op als belangrijke boodschapper tussen ons zenuwstelsel en onze omgeving. Zonder pijn om ons te waarschuwen voor gevaar, zouden we dingen blijven doen die pijn veroorzaken en zouden we niet overleven.

Hoe vervelend we het soms ook vinden, pijn en de ongemakken van het leven zijn nuttig!

Het zit zo: we hebben pijn, we herstellen. Je brandt je vinger, je doet er ijs op en klaar is Kees. Als het weefsel zich eenmaal herstelt en de brandende pijn of irritatie verdwijnt, heeft de pijn zijn dienst bewezen. De hersenen voelen geen noodzaak meer om het geblesseerde deel te beschermen, dus geven ze geen signalen meer af: weg pijn. Dit is waarom, los van een zware verwonding of chronische aandoening, fysieke pijn over het algemeen geen belemmering is voor geluk.

Het is misschien minder duidelijk maar alledaagse emotionele pijn werkt ook zo: ook die pijn dient als overlevingsmechanisme. Een baby te lang alleen laten kan gevaarlijk zijn voor de baby, dus maakt de aanhoudende eenzaamheid bang en roept hij de verzorger. Voor een volwassene betekent die pijnlijke isolatie – eenzaamheid – dat we misschien iets moeten veranderen, meer contact moeten zoeken en meer moeite doen. Angstgevoelens kunnen nuttig zijn om je erop te wijzen dat je je moet voorbereiden op een examen of presentatie. Gevoelens van schuld of schaamte kunnen nuttig zijn als ze je ertoe zetten om je te verontschuldigen of je best te doen, en zo belangrijke sociale banden herstellen.

Als je emotionele pijn hebt, voel je je even een beetje beurs, een paar minuten, uren, dagen, afhankelijk van de intensiteit van de ervaring. Maar het gevoel van pijn verdwijnt op het moment dat je er niet meer aan denkt. Als de tijd verstrijkt en de ervaring eenmaal is vervaagd, kun je herkennen en accepteren wat je hebt meegemaakt en daar lessen uit trekken. En weer verder gaan. Als je de pijn niet meer nodig hebt verdwijnt die van nature geleidelijk.

Dat geldt niet voor lijden.

Als we het toelaten, heeft de meest onbeduidende emotionele pijn al het vermogen zich in te nestelen en steeds weer op te komen, terwijl je verbeelding steeds maar weer de reden voor je pijn afspeelt. Als we ervoor kiezen dat te laten gebeuren, dan overschrijven we onze standaardinstelling voor geluk en resetten we de voorkeur op onnodig lijden.

Je levendige verbeelding biedt je – mocht je dat willen – bovendien de mogelijkheid je lijden uit te vergroten door je eigen gesimuleerde pijn daaraan toe te voegen: ik ben een idioot dat ik mijn vriend pijn heb gedaan. Ik ben gewoon een loser. Ik verdien het om gestraft te worden en te lijden. De aanzwellende innerlijke dialoog leidt alleen maar tot nog meer en nog dieper lijden. Het herkauwen van het verhaal maakt je ellendig. En vergis je niet: de gebeurtenis is al lang voorbij terwijl jij blijft lijden, door je eigen hersenen. Dus:

We laten ons lijden toe als een vorm van zelfopgelegde pijn.

Al het denken in de wereld – tenzij we er iets mee doen – heeft geen enkele invloed op onze werkelijkheid. Het verandert niets aan de gebeurtenissen zelf. De enige invloed die het heeft zit in ons, in de vorm van nodeloos lijden en verdriet. Anticiperen op vreselijke zaken of terugdenken aan dramatische dingen is niet de zinvolle, leerzame en onvermijdelijke manier om met dagelijkse pijn om te gaan. Die aanhoudende verlenging van pijn is een hardnekkig virus in ons systeem, want:

Lijden levert niets op. Helemaal niets!

Het interessante hieraan is: net zoals we bewust kunnen zwelgen in ons lijden, kunnen we onze pijn bewust verminderen. Maar we kiezen daar niet altijd voor.

Stel je hebt een wortelkanaalbehandeling nodig en de tandarts komt met twee opties: (a) de standaardprocedure met een paar dagen herstel of (b) een behandeling met als bonus gruwelijke pijn. Waarom zou je in hemelsnaam voor optie b gaan?

Het spijt me dit te moeten zeggen, maar elke dag doen miljoenen mensen in wezen precies dat: ze kiezen voor de behandeling met extra’s. Het begint er al mee als je de gedachten in je hoofd accepteert als absolute waarheden. Hoe langer je zo’n gedachte vasthoudt, hoe langer de pijn aanhoudt.

De dag dat Ali ons verliet, werd alles donker. Ik vond dat ik het recht had om de rest van mijn leven te lijden, dat ik geen andere keus had dan de deur dicht te doen en weg te kwijnen. Maar in werkelijkheid had ik de keus: a) ik kon kiezen de rest van mijn leven te lijden en het zou Ali niet terugbrengen of b) ik kon kiezen de pijn te voelen maar de destructieve gedachten tegenhouden, alles doen om zijn herinnering levend te houden, en het zou Ali nog steeds niet terugbrengen – maar het zou het leven draaglijker maken.