Het lichtje in de verte

ANTONIO MORESCO

Het lichtje in de verte

Vertaald uit het Italiaans door Nini Wielink

Oorspronkelijke titel La Lucina

© 2013 Arnoldo Mondadori Editore S.p.A., Milano

© 2015 Mondadori Libri S.p.A., Milano

Nederlandse vertaling © Nini Wielink en

Uitgeverij Oevers, 2021

Omslagontwerp

Martijn Couwenhoven

Verzorging e-boek

Coco Bookmedia

NUR 302

ISBN 9789492068729

www.uitgeverijoevers.nl

Libellen

Libelle, wie gaf jou deze naam?

Wie koos de welluidende, vloeiende loop,

li-bel-le,

als klanken uit pianotoetsen?

Twee grote gekleurde doorzichtige vleugels, sidderend en bevend, dat ben jij.

En zo gevleugeld ben je, dat boven stil water en grazige weiden alleen je vleugels te zien zijn, doorschijnend glanzend vloeipapier. Soms hang je in de lucht, gewichtloos en ongrijpbaar, jij, fijngevleugelde.

Als ik op de ijsbaan een meisje zie dat licht,

luchtige dansfiguren maakt, en moeiteloos draait, springt, omhoogkomt en landt,

denk ik aan jou, met jou vergelijk ik haar souplesse.

'Als een libelle'

betekent beheerste gratie in ongebonden kracht.

En beheerste gratie en ongebonden kracht als de jouwe, zoekt in zijn woorden

de schrijver terwijl zijn fantasie vliegt en soms blijft hangen – zoals jij – en soms terugschrikt – zoals jij – zwevend en aarzelend, stil midden in de lucht.

Libelle, beeldige libelle, geef hem jouw vleugels.

Raffaele La Capria

1

Ik ben hier gekomen om te verdwijnen, in dit verlaten, uitgestorven gehucht waar ik de enige inwoner ben.

De zon is net achter de bergrug weggezakt. Het licht dooft gaandeweg uit. Op dit moment zit ik op een paar meter afstand van mijn huisje, tegenover een begroeide bergkloof. Ik kijk naar de wereld die door de duisternis zal worden opgeslokt. Mijn lichaam rust roerloos op een ijzeren stoel waarvan de poten steeds dieper in de grond wegzakken, en toch stokt soms mijn adem, alsof ik omlaag val op een schommel waarvan de touwen ergens oneindig ver weg in het universum zijn bevestigd.

De hemel wordt doorkruist door de laatste zwaluwen, die als pijlen heen en weer vliegen. Ze scheren rakelings langs mijn hoofd en storten zich halsoverkop op grote wolken insecten die tussen hemel en aarde zweven. Ik voel de windvlaag van hun vleugels tegen mijn slapen. Duidelijk zie ik vlak voor me hoe het zwarte lijfje van een iets meer gestroomlijnd en groter insect wordt verzwolgen door een zwaluw die het met opengesperde snavel krijsend achternazat. Het is zo stil dat ik zelfs het snerpende geluid kan horen van zijn lijfje dat, verbrijzeld en vermorzeld, nog pijn voelt binnen het lichaam van het andere dier, terwijl dat in een roes opnieuw hemelwaarts stijgt.

Ik blijf hier nog lange tijd zitten. Geleidelijk verdwijnt het licht, deze hele plantenwereld wordt vóór mijn ogen steeds donkerder. Aan alle kanten beginnen de kreten op te stijgen van de nachtdieren, onzichtbaar in het zwarte gebladerte.

Geen enkel teken van menselijk leven.

Pas wanneer de duisternis nog dichter wordt en de eerste sterren beginnen te flonkeren, gaat er aan de andere kant van dit overhellende ravijn, op een vlakker stuk van de bergrug hiertegenover, in een zadelvormige uitholling te midden van de bossen, elke avond weer, altijd om dezelfde tijd, plotseling een lichtje aan.

2

Wat voor lichtje zou dat zijn? Wie zou het aansteken, vraag ik me af, terwijl ik door de stenen straten loop van dit gehucht waar niemand meer woont. Zou het licht soms uit een afgelegen huisje in het bos afkomstig zijn? Of zou het van een lantaarn zijn die daarboven is achtergebleven in een ander gehucht, dat net als dit onbewoond is maar kennelijk nog aangesloten op het elektriciteitsnet, en gaat het gewoon door een stroomstoot altijd om dezelfde tijd aan?

Je hoort alleen het geluid van mijn voetstappen door de straatjes weerklinken, ik ontwaar de stenen treden van een gehavend trappetje, de ingezakte deur van een stal, de resten van de kapotte, met klimplanten bedekte leistenen daken waaruit toppen van tussen het puin opgeschoten vijgen- of laurierbomen omhoogsteken, twee stenen kuipen vol water, en grote deuren waarvan de felgekleurde verf afgebladderd is.

Waar ben ik, vraag ik me af. Wat zie ik? Bestaat deze buitenwereldse plek die mijn ogen zien ook werkelijk? Ook al weet op de hele wereld niemand behalve ik dat die plek bestaat en dat er op dit moment een volstrekt eenzame man zijn lichaam voortbeweegt te midden van deze stenen overblijfsels waarover aldoor, dag en nacht, klimplanten voortwoekeren?

Ik sla een aflopend straatje in dat naar een klein kerkhof leidt. Wanneer de maan zich vertoont, zie je duidelijk, door zijn spookachtige schijnsel als bij daglicht verlicht, de rand van het door planten overwoekerde weggetje, de afgrond waaruit het geluid van water opstijgt dat zijn bedding uitholt in de resonerende, door regen doordrenkte rotsspleten van de bergen en in de ravijnen, en je ziet de grote silhouetten van de bomen die zich tegen de hemel aftekenen. Alleen ’s nachts, in het maanlicht, begrijp je echt wat bomen zijn, deze zuilen van hout en schuim die zich naar de lege ruimte van de hemel uitstrekken.

Als de maan er niet is, moet je op de tast door het donker lopen, onder het indrukwekkende hemelgewelf, doorzeefd met tienduizenden onbewoonde sterren en andere lichtdraden.

Op een nacht, terwijl ik langs ditzelfde straatje naar beneden liep, hoorde ik vlak na een bocht waar het nog donkerder is, een zacht geluid tussen het gebladerte. Ik draaide me om en keek. Het waren twee dassen. Ze staarden me aan met hun wit omrande, in het duister bijna reflecterende ogen. Van verbazing bleef ik staan. Een van de twee dassen stak snel het weggetje over, waarmee hij een beweging voltooide waaraan hij waarschijnlijk al was begonnen voordat hij mij zag verschijnen. De andere bleef onbeweeglijk naar me staren, doodsbang door de aanwezigheid van een mens in zijn territorium.

Ook ik bleef stilstaan, om hem de tijd te geven op zijn beurt over te steken en zich aan te sluiten bij de eerste das, die al aan de overkant was. Maar hij verroerde zich niet. Hij bleef me aanstaren met zijn grote, wit omrande ogen, nog steeds aan de kant van de weg, onbeschut en zo angstig dat hij niet eens in staat was zich tussen de bladeren te verschuilen.

‘Toe maar!’ moedigde ik hem zachtjes aan. ‘Steek jij ook maar over! Aan de overkant wacht iemand op je. Ik blijf hier, wees maar niet bang, ik doe je geen kwaad.’

Maar de das verroerde zich niet. Ik zag nog steeds die twee witte kringen in het donker. Toen deed ik een paar passen achteruit om de afstand tussen ons te vergroten en hem gerust te stellen. Maar hij leek aan de grond genageld. Ik ging nog verder terug. Het was niet genoeg. Ik liep achteruit tot voor de bocht, zodat hij me niet meer kon zien en zou besluiten over te steken. Af en toe boog ik me voorover om te kijken of hij eindelijk een besluit had genomen. Maar nog steeds waren daar die twee grote witte kringen, met in het midden twee glanzende ogen die me strak aankeken omdat ze wel doorhadden dat ik daar stond in het donker.

Die nacht moest ik teruglopen tot aan het gehucht voordat de das, die hoorde dat mijn voetstappen zich steeds verder verwijderden, uiteindelijk besloot naar de andere das toe te gaan, die tegen de grond gedrukt tussen de bladeren op hem wachtte.

Vannacht is alles donker, er is geen maan. Ik wandel over het aflopende straatje tot aan een laatste bocht, waarachter plotseling de lichtjes van een kerkhof te zien zijn. Ik daal nog verder af, kijk vanuit de verte naar deze kleine melkweg van licht in het donker. Ik kom aan bij het gesloten hek. Ik kijk van dichtbij naar de lampjes die branden bij de nisgraven, in die ondefinieerbare kleur tussen oranje en rood, helder flikkerend in de duisternis van deze maanloze nacht. Ergens vandaan zal wel een stroomstoot komen waardoor ook deze lampjes aangaan..., zeg ik tegen mezelf. Maar hoe kan het dat hier een kerkhof is, juist bij dit gehucht waar niemand meer woont? Wie zijn de mensen die hier liggen, in de aarde en in de nisgraven? Waar komen ze vandaan? Mannen, vrouwen en zelfs kinderen, denk ik, te oordelen naar de bergjes aarde die minder groot zijn dan de andere en naar de kleine foto’s die amper door deze lampjes worden verlicht...

Ik keer naar huis terug langs het donkere straatje, onder die uitbundige sterrenhemel. Naast de stenen kuipen, misschien uit een oud ijzeren rooster gekropen waaronder je water hoort borrelen, bespeur ik het gedrongen, donkere silhouet van een pad, die als hij mijn voetstappen hoort met logge sprongen wegvlucht.

Ik ga mijn huis binnen. Sluit het hekje, ook al is er niemand. In de keuken drink ik twee glazen water. Ik bestijg de kleine houten trap. Betreed mijn slaapkamertje. Ik kleed me uit, trek mijn pyjama aan. Ik stap in mijn smalle bed dat een beetje piept wanneer ik me uitstrek. Mijn oren tuiten in deze volkomen afwezigheid van geluid. Zo blijf ik een poosje liggen, mijn ogen wijd open in het donker. Ik zou niet kunnen zeggen hoe lang. Misschien verkeer ik al tussen waken en slapen wanneer ik beneden gekraak meen te horen: plotselinge, scherpe geluidjes, misschien het hout van de meubels en de laden dat in het donker krimpt en uitzet.

Ik sta op. Daal het trappetje af, loop wat rond op de benedenverdieping, doe het licht aan om te controleren of alles op zijn plaats staat en er niemand is binnengekomen, ook al weet ik dat er niemand is. Ik ga ook kijken in de wc. Ik trek door omdat er een beetje water druppelt doordat de vlotter niet goed sluit, wat in de stilte en het donker van de nacht meer geluid lijkt te maken.

Ik ga naar bed terug. Sta op het punt in slaap te vallen. Maar er zijn nog andere geluiden, deze keer komen ze van boven, vanuit de ruimte tussen het plafond en het dak. Want door de dakpannen of langs de schoorsteen glippen weleens dieren naar binnen, ook tamelijk grote, niet alleen vogels maar ook vierpotige dieren, die vervolgens daar, boven mijn hoofd, in het donker rondlopen.

Ik doe het licht aan. Stap weer mijn bed uit. Pak de zaklantaarn. Zet de haakladder tegen de muur. Klim naar boven. Open het valluik, hoestend vanwege het stof dat naar beneden dwarrelt. Van onderaf bekijk ik die donkere ruimte vol roerloze voorwerpen, stukken hout, bladen cellofaan, welhaast versteend onder een laagje kalk.

Ik richt de zaklantaarn op verschillende punten. Maar er is niets te zien, er zijn geen ogen die me verblind vanuit het donker aanstaren.

Ik ga weer naar bed terug. Doe de lamp op het nachtkastje uit. Maar meteen daarna sta ik nogmaals op omdat ik niet meer weet of ik het houten luikje van het kleine raam heb gesloten. Ik doe een paar passen, met blote voeten op de houten vloer. Ik ga even bij het raam staan kijken naar de donkere, met bos begroeide bergen. Ik werp nog een laatste blik op dat lichtje dat in het donker brandt aan de overkant van het ravijn.

Wat voor lichtje zou dat zijn, vraag ik me weer af.

Ik sluit het raampje. Ga naar bed terug. Even later val ik in slaap.

3

Mijn dag begint vroeg.

Ik was me. Kleed me aan. Ga de ramen openzetten. Ik kijk een poosje naar die wereld van planten, die roerloos is als een geestverschijning. Het lichtje is er niet meer. Alleen die bergen zijn er, voor zover het oog reikt begroeid met bos. Het zijn overhangende rotswanden, doorgroefd met spleten en voren die je nauwelijks kunt onderscheiden achter de dikke sluier van bladeren, als een met een duim vorm gegeven oerlandschap. Als je heel goed die kant op kijkt, zie je alleen een minuscuul vlakje dat lichter van kleur is net tussen de bomen tevoorschijn piepen.

Zou dat een huisje zijn, vraag ik me af. Maar wie zou daarboven wonen midden in de bossen?

Ik eet een hapje. Ik was mijn vuile ondergoed in een plastic teiltje dat ik in de gootsteen zet. Ik ga het ophangen aan een lijn die is gespannen tussen twee ontschorste palen, aan de kant van de weg gevonden toen ik hier kwam. Ik doe de afwas één keer per dag, ’s avonds, in dit stenen huis, in de absolute stilte die overal rondom heerst.

Hiertegenover, wat lager op de met bos begroeide rotswand, verheft zich een kastanje die half levend en half dood is. Zijn hoge top rijst kaal en wit op tegen het groen van de bomen, versteend, terwijl hij voor de rest een en al uitbundig groeiend blad is. Er zijn nog een heleboel andere bomen zoals deze, vooral kastanjes, lijkt me. Sommige zijn bijna helemaal dood en steken met hun spookachtige scherpte af tegen het bos. Maar wanneer het seizoen is gekomen, groeien er op een paar punten uit deze fossiele stammen twee of drie takken zo barstensvol kastanjes dat ze afbreken.

Soms blijf ik bij zo’n boom staan kijken.

‘Hoe kun je zo leven?’ vraag ik hem. ‘Mensen kunnen dat niet: of ze zijn levend of ze zijn dood. Zo lijkt het tenminste...’

Hij geeft geen antwoord.

Ik strijk met mijn hand over zijn gladde, ontschorste en versteende buitenkant. En daarna over het levende deel, overdekt met bladeren. Ik stel me de stroom van plantensap voor die onder de schors voortkolkt, rakelings langs het dode gedeelte, en vervolgens uitmondt in die nieuwe tak die zich uitstrekt naar de ruimte en onder druk van diezelfde sapstroom is ontdekt.

En op sommige moeilijk begaanbare plekken waar de grond is verzakt, liggen wortels van levende bomen boven op lagen kale rots of komen helemaal de grond uit en strekken zich uit in de leegte. Grote planten die onderaan worden platgedrukt door een rotsblok en over de grond voortkruipen om vervolgens hun top omhoog te wringen. Kleine stammetjes die vlak naast elkaar groeien en daarna worden opgenomen in een andere stam. Stammen die als slangen langs grotere planten omhoogklimmen en zich om hun takken heen winden. En daar dicht bij bomen die doodgaan, verstikt door de loten of de grote wolk van klimop en andere klimplanten die zich omhoog werken naar de hemel en ze in hun dodelijke omhelzing omknellen. Mossen en lichenen die met hun fluwelen en glazen lijkwades hellende houten zuilen en grote, aan de oppervlakte gekomen stenen omwikkelen. En nog meer plantaardige draden zoals dorre lianen die uit de warboel van hogere boomtakken neerhangen. Of van onder naar boven klimmen, wie zal het zeggen, want je begrijpt niet waar ze vandaan komen, uit de grond of uit de boomtoppen, of misschien uit geen van beide, want er is niet alleen hoog en laag. Misschien ontstaan ze in het midden, in de lucht, om vervolgens los te barsten als kleine plantaardige structuren die leven en dood verlangen. En dan is er nog al dat woeste kreupelhout en die duizenden plantenvormen die zich aan elkaar vastklampen en strijd met elkaar leveren, van onder de grond, ja in die duizenden kiemwortels en in talloze andere vormen, voortgedreven door hun chemische stuwing en nog vormeloos, en die vervolgens, met hun naakte, nog schorsloze lichamen, als legers uit de aarde losbreken, voor zichzelf de middelen uitvinden om ademhaling en uitwisseling met de atmosfeer te bewerkstelligen, en omhoog beginnen te klimmen in een woedende, stille warwinkel van vormen, ontstaan uit zaden die zijn meegevoerd door de wind of uit andere bommen waarvan het wemelt in ’s werelds rotte buik, en die de strijd omhoog, naar het licht, aangaan.

Waarom al die boosaardige ondergroei, vraag ik me af. Die de grotere bomen probeert te omwikkelen en weg te werken en te verstikken? Waarom al die ellendige, wanhopige meedogenloosheid die alles mismaakt? Waarom al dat gekrioel van lichamen die proberen andere lichamen uit te putten door aan ze te zuigen met hun duizenden uitzinnige wortels en hun kleine, krankzinnige zuignappen, om hun chemische kracht weg te kapen, om nieuwe plantaardige fronten te creëren die in staat zijn alles te vernietigen, alles kapot te maken? Waar kan ik heen om die ravage niet langer te zien, die onherstelbare, blinde wringing die ze leven hebben genoemd?

4

Vandaag had ik een ontmoeting.

Vroeg in de middag, na het eten, pakte ik mijn stok en ging naar buiten. Ik wandelde door de straatjes en over de trappetjes en onder de kleine kale gewelven van dit verlaten gehucht. Hier en daar liggen er, tegen de onderlaag van de wegen, naar buiten stekende stenen die ooit werden gebruikt als opstapje naar de hoger gelegen moestuintjes, en ook met kalk geïmpregneerde en half verzakte balken, en er staan achtergelaten bloempotten, overwoekerd door het onverzoenlijke glaskruid of door andere bloemen en door de wind meegevoerde vormen. Op één plek, boven aan een muurtje waar zich waarschijnlijk de wijngaard bevond, hangen nog grote, ondefinieerbare, gedegenereerde bladeren van groenten die langs de grond kruipen en vervolgens, met hun plantaardige haakjes op zoek naar houvast, over de rand groeien. Daar vlakbij staat een oude metalen badkuip vol aarde, die waarschijnlijk ooit als bloembak heeft gediend en die nu is gevuld met brandnetels en een wirwar van verstikte bloemen.

Ik sloeg een kronkelend pad in dat langs het ravijn loopt en dat in het midden wordt doorsneden door kleine voren, uitgehold door het water dat van de bergen naar beneden stroomt. Aan de kanten zijn er heggen, doorgroeid met braamstruiken waarop kwaadaardige wespen neerstrijken en kleine gele vlinders die wild door de lucht vliegen. Hier en daar zie je in de grond weggezonken stukken prikkeldraad, neergehaald door everzwijnen bij hun tochten door de bossen, en wie weet hoe lang geleden aangelegd, toen het gehucht nog bewoond was. Maar op één punt is er meer ruimte, een kleine, verhoogde open plek aan de rand van het pad, die je kunt bereiken door over een stuk van de neergehaalde omheining van ijzerdraad heen te klimmen. Daarvandaan kun je zien hoe enorm ver die plantenmassa van bergen en bossen zich uitstrekt, waar er zover het oog reikt geen enkel teken is van menselijk leven. Alleen is daar aan de overkant, precies aan de overkant van dit ravijn, de plek waar ik, wanneer het donker wordt, dat lichtje zie aangaan.

Ik heb er lang naar gekeken. Ik heb mijn aandacht gericht op dat kleine, lichtere vlakje, misschien de rand van een stenen huis dat aan alle kanten door het bos wordt overstelpt.

Wie weet is daar wel iemand, overwoog ik weer, terwijl ik langs het pad verder liep.

Maar je ziet geen spoor van een weg daarheen. En toch, wie weet, is er op zijn minst een pad dat door het dichte bos heen loopt en dat je hiervandaan niet kunt zien. Het is niet uitgesloten. Vanaf deze kant van het ravijn snap je het niet, maar misschien woont daar iemand, wie zal het zeggen... Op een dag bijvoorbeeld wilde ik naar een klein gehucht waar ik nog nooit was geweest, zo’n twintig kilometer hiervandaan. Daar woont één persoon, een gepensioneerde militair, dat hadden ze me tenminste verteld in een lager gelegen, bewoond dorp waar ik met mijn auto, die ik aan de rand van het gehucht in een verlaten stal heb staan, af en toe heen rijd om wat eten te kopen.