WALTER J.C. MURRAY

Copsford

Vertaald uit het Engels door Anne-Marie Vervelde

Met een inleiding van Raynor Winn

Fotografie

Walter J.C. Murray

Oorspronkelijke titel Copsford, 1948, George Allen and Unwin

© The Estate of Walter Murray 2018

Inleiding © Raynor Winn 2019

Nederlandse vertaling © Anne-Marie Vervelde

en Uitgeverij Oevers, 2021

Omslagontwerp

Martijn Couwenhoven, Uitgeverij Oevers

Verzorging e-boek Coco Bookmedia

NUR 508

ISBN 9789492068736

www.uitgeverijoevers.nl

Inhoud

Inleiding van Raynor Winn

Een man uit duizenden

Het huis

Grote schoonmaak

Oorlog

Aan het werk

Kleefkruid

Vingerhoedskruid en duizendguldenkruid

Agrimonie

Reizigersgeluk

Moerasspirea en boerenwormkruid

Ogentroost

Duizendblad

Tamme kastanje

Rekeningen

Winter

Inleiding

In zijn eentje in de duisternis van een vervallen huis zijn bed verdedigen tegen een peloton ratten was niet wat Walter John Campbell Murray voor ogen had toen hij op het platteland ging wonen. Zijn vlucht naar een natuuridylle bracht hem bij Copsford, een in verval geraakt huis op anderhalve kilometer van de eerstvolgende bewoning, waar de wind langs de trap omhoog joeg en regenwater door het dak naar binnen kwam. Toch zou het jaar dat hij in het landelijke Sussex doorbracht, omringd door de flora en fauna van het naoorlogse Engeland, zijn leven voor altijd veranderen. Toen hij vele jaren later verslag deed van zijn ervaringen op Copsford, werd het een verhaal over het ontdekken van zijn spirituele band met de natuur. Zijn werk wordt vergeleken met dat van de bekendere schrijver Richard Jefferies, maar zijn bekommering om natuur en milieu maakt hem meer een voorloper van moderne schrijvers als Roger Deakin en Robert Macfarlane.

Zoals veel jonge twintigers had Murray een zucht naar avontuur en nieuwe horizonten. Hij was op zoek naar wat het leven voor hem in petto had voorbij de grenzen van zijn ouderlijk huis in de provincie. Geboren in 1900 waren de ontberingen van de Eerste Wereldoorlog hem bespaard gebleven. Hij was bij de koopvaardij gegaan maar had al snel ontdekt dat de zee niets voor hem was. Terug aan wal sloot hij zich aan bij de Royal Air Force, in de hoop het luchtruim te mogen kiezen. Gelukkig voor hem kwam er een einde aan de oorlog voordat hij leerde vliegen, en zo keerde hij zonder oorlogservaring terug naar zijn geboortedorp Horam in Sussex. Met een levenslust die veel van zijn leeftijdgenoten was vergaan, pakte hij zijn schamele bezittingen en verliet het land van zijn jeugd om als journalist zijn kansen te beproeven in Londen.

Murray had nog veel te leren, maar verrassend genoeg leerde hij het meest over zichzelf. Het journalistieke werk bleek te bestaan uit saaie, ongeïnspireerde verslaggeving, die niet de glamour en de spanning bracht die hij zich had voorgesteld. Zijn onderkomen viel al net zo hard tegen: ‘driehoog-achter met een gaskacheltje, een peertje aan het plafond en een troosteloos uitzicht.’ Al gauw concludeerde hij dat de stad hem niet inspireerde en ging hij verlangen naar ‘de eenzaamheid van het bos en de heuvels’ waar hij ‘dicht bij de natuur’ kon leven.

Met zijn plan om goedkope woonruimte te zoeken op het platteland en medicinale kruiden te gaan verzamelen, dacht Murray de eindjes wel aan elkaar te kunnen knopen. Maar dat was niet de echte reden om terug naar de provincie te gaan, en zijn verlangen naar ‘een eenzaam leven’, zoals hij beweerde, was dat evenmin. Er was een sterkere kracht die hem aantrok. In zijn eerste periode op Copsford begon hij, terugkijkend op zijn Londense periode, erachter te komen dat hij een ‘groene man’* was. Hij realiseerde zich hoe sterk hij zich met de natuur verbonden voelde en hoe dat zijn creativiteit voedde: ‘Ik hoefde mijn schrijfpen niet in het levensbloed van de straat te dopen. Om te schrijven had ik de pure zang van een schaduwrijke beek nodig, met het geluid van vrije vleugels in mijn oren en de geur van wilde bloemen in mijn neus.’

Iedereen die er weleens van droomt om een tijd alleen in de natuur door te brengen zal Murrays emoties gedurende zijn eerste weken in Copsford herkennen. Hoezeer hij ook had verlangd naar alleen-zijn, toen hij het huis voor het eerst zag, greep juist dat hem aan: ‘De eenzaamheid van het oord stond me tegen, weerde me af.’ De leegte van het al jaren leegstaande huis overweldigde hem. Buiten in de natuur ervoer hij het solitaire gevoel waarop hij gehoopt had, maar tussen de vier muren, waar mensen zouden moeten wonen, voelde hij zich eenzaam, en kon hij boven niet slapen omdat hij het gevoel had ‘afgesneden te zijn van de voordeur’. Toch was hij niet alleen. Al snel ontdekte hij dat hij zijn woning deelde met een kolonie ratten. Maar het territoriale gevecht dat hij met ze voerde verbrak de stilte, en vanaf dat moment begon hij zich thuis te voelen in de bouwval die hem een dak boven het hoofd bood.

Hij had zoveel tijd over dat hij leerde wat hij noemt ‘roerloos te zijn’. Zijn dagen werden gevuld met het plukken en drogen van kruiden, maar er bleven uren van nietsdoen over. Hij beschrijft hoe zijn ‘aangeboren liefde voor de natuur’ hem helpt de ontevredenheid over die nutteloze uren te verdrijven. Copsford is niet geschreven met veel aandacht voor het gevoelsleven zoals je tegenwoordig veel ziet, maar in deze ruimtes tussen Walters drukke werkzaamheden lezen we hoe hij verandert, hoe de band met zijn omgeving zich verdiept en hoe hij af en toe ‘een glimp’ opvangt van ‘het complexe gedetailleerde patroon van het leven’.

Zijn vrome opvoeding in een kleine plattelandsgemeenschap voor de Eerste Wereldoorlog had hem in allerlei opzichten onderdrukt, maar de tijd die hij in zijn eentje doorbracht en de noodzaak om zich te wassen, hielpen hem van die remmingen af. De aantrekkingskracht die hij als kind voelde voor ‘water in de vrije natuur’ was ingedamd geweest door fatsoensregels, maar in Copsford trok Murray zijn kleren uit en waagde zich in een natuurlijk bad. Hij noemt dit ‘een uitwendig en zichtbaar teken op mijn innerlijke bewustzijn van eenwording’. In een boek vol verwondering en verrukking is dit duidelijk zijn grootste.

Naarmate de zomer verstreek en de herfst in zicht kwam, begon Murray een steeds sterkere band met de natuur te voelen: ‘Het contact voelde dichterbij dan aanraking, het was bijna eenwording.’ In The Green Man of Horam beschrijft Murrays biograaf Tom Ware- ham hem als ‘een natuurmysticus’. Het verhaal over zijn kruiden en het gebied waar hij ze verzamelde ging verder dan een logboek van zijn leven in de natuur. Hij raakte ‘diep ontroerd door de voorzienigheid die overal om ons heen zo gul met schoonheid strooit’. Murray kiest in Copsford voor een onderzoekende benadering, waarbij hij zijn natuurobservaties toetst aan de wetenschap en ervan uitgaat dat er mettertijd een oplossing komt voor de tweestrijd tussen wetenschap en religie: ‘Wat is tijd in de evolutie van een idee vanaf het ontstaan tot de uitvoering ervan in het leven?’ In Nature’s Undiscovered Kingdom, een bundeling van essays die hij vóór Copsford schreef, noemde Murray deze gulheid ook: ‘het leven, de essentie, de bezielde geest, God, als je het zo wilt noemen’, alsof hij wil zeggen: er is een kracht, maar je kunt het noemen wat je wilt. Murray uit zijn twijfel over een mogelijke schepper van de schoonheid van de natuur door te suggereren dat het om ‘Gods idee’ gaat, sprekend in termen als ‘de kunstenaar’ en ‘de maker’. Warehams verwoording van die strijd beschrijft de gevoelens van Murray misschien nog het beste: ‘Hij lijkt wel te zeggen: “Van mij mag je het God noemen, maar dat is niet helemaal wat ik in gedachten heb”.’

Copsford heeft iets onbevangens, er spreekt een vrijheid van geest en leven uit die in Murrays andere boeken ontbreekt. Al is het pas in de jaren veertig geschreven, twee decennia nadat de laatste bos kruiden zijn weg naar de markt vond, de herinneringen zijn zo helder dat het lijkt alsof er maar een paar jaar overheen zijn gegaan. Ongetwijfeld hebben zijn ervaringen van het alleen-zijn op het platteland van Sussex grote invloed gehad op de rest van zijn leven; het bijna uitzinnige plezier dat hij beschrijft, behield hij zowel tijdens zijn loopbaan als leraar en in zijn werk als natuurbeschermer als in zijn schrijven. Toch werd het geschreven vlak na de dood van zijn enige zoon, Dick, op vijftienjarige leeftijd. Hij schrijft niet over dit drama in zijn leven en amper over persoonlijke gevoelens anders dan over de natuur, maar het kan haast niet anders of Murrays gedachten waren tijdens het schrijven over de jonge Walter voortdurend bij Dick. Zijn latere werk, A Sanctuary Planted, wordt deels beschouwd als een eerbetoon aan zijn zoon en geeft een meer christelijk antwoord op zijn vraagstelling. Maar in Copsford heeft hij zijn jeugdige geest vastgelegd, zijn natuurwezen. Toen Murray zich voor de geest haalde hoe hij in zijn jonge jaren een vrij leven had geleid in dat natuurwonderland, ‘ideeën vergarend in plaats van spullen’ en levend als ‘onderdeel van al het leven’, moet zijn zoon van invloed zijn geweest. Toch heeft hij het maar één keer over de dood, wanneer hij aan een uitgestorven vlindertje denkt. In zijn gedachten ging het toen, lang voordat natuurbescherming in zwang raakte, al over veranderingen van het klimaat en weersomstandigheden. Daarin was hij zijn tijd ver vooruit. Toch zien we een schim van Dick als hij mijmert: ‘Is er iets tragischer dan het verlies van een levensvorm die nooit en te nimmer meer terugkomt? Ik weet dat het honderden, waarschijnlijk duizenden keren is voorgekomen dat schepsels als het ware de verkeerde afslag namen en in een doodlopende steeg terechtkwamen waar geen ommekeer mogelijk was, alleen uitsterving. Klimaatverandering en natuurrampen hebben talloze organismen weggevaagd, net zo compleet en definitief als de krijtletters die ik van het leitje veegde waarop ik mijn kruidenopbrengsten bijhield. Het krijt waait als stof door de open deur.’ Door zijn eigen jongvolwassen leven opnieuw te beleven, gaf hij Dick de jaren die hij nooit had gehad, gaf hij hem het leven terug dat was weggewaaid ‘als stof door de open deur’.

Als de regens door het dak van Copsford slaan, lezen we met instemming hoe een gegroeide Walter Murray zijn kleren uittrekt en door de uit zijn oevers getreden beek waadt om het huis voor altijd te verlaten, de heuvel af te rennen op weg naar ‘de muzieklerares’ en het begin van het ‘sprookje van zijn leven’.

Raynor Winn

Polruan (Cornwall), 2019

________________

* Een ‘groene man’ is een mythologische voorstelling van een gezicht met takken en bladeren als baard- en hoofdhaar en wordt door sommigen gezien als het archetype van de productieve mannelijke energie van de aarde.

Een man uit duizenden

De meesten van ons ervaren, denk ik, vroeg of laat in hun leven, een verlangen naar alleen-zijn, naar een eigen blokhut, buitenhuisje of kasteel, weg van de massa. Weinigen kunnen de aantrekkingskracht van dat afgelegen eiland in een glinsterende zuidzee, de in nevelen gehulde bergtop of de stille open plek in het bos weerstaan. Sommigen overkomt die hunkering maar één keer in hun leven, anderen voelen haar altijd.

In onze kindertijd oefent het idee van een onbewoond eiland een onweerstaanbare aantrekkingskracht op ons uit. Het verhaal van Crusoë verveelt nooit, en het woord ‘onbewoond’ staat niet voor ‘onleefbaar’ maar voor ‘paradijs’, waar alles wat we nodig hebben en mooi vinden bij onze hut groeit. We willen het eiland van de Zwitserse familie Robinson, maar tegelijkertijd willen we heer en meester zijn van alles wat we overzien, en in een boom of grot wonen.

Een paar jaar later zijn we zo gehecht aan de verworvenheden van onze beschaving dat we niet meer zonder kunnen. Nu en dan overvalt ons het verlangen alleen te wonen, maar dan wel in een blokhut of gerieflijk huisje met stromend water, elektriciteit en een radio in de zithoek bij de haard.

Weer wat ouder, als we gepokt en gemazeld zijn door het leven, de nodige problemen hebben gehad op het werk of alweer een gebroken hart in de liefde, dan verlangen we naar alleen-zijn, naar de eenzaamheid van bossen en heuvels in vergeten uithoeken van de wereld, waar we ons terugtrekken in de natuur om haar hart te horen kloppen en haar zachte, goedhartige aanraking te voelen.

Niemand is geboren voor een leven in afzondering, nog niet één op de tienduizend kan het aan en nog niet één op de miljoen kan niet anders.

Toen ik net zo plotseling als onverwacht de drukte van Londen achter me liet en ontdekte dat ik zo iemand ben, een man uit duizenden (weliswaar een van de vele duizenden in Londen), wist ik niet of ik blij of teleurgesteld was. Maar de plotselinge eenzaamheid was als een lekkere koele slok uit een diepe bron.

Het was niet dat ik mijn leven per se in eenzaamheid wilde slijten, maar de omstandigheden waren nou eenmaal zo dat ik maar één kans zag om te ontsnappen aan mijn ellendige driehoog-achter aan King’s Street SW1, en die lag in het vinden van een huisje op het platteland, een huisje dat weinig tot niks zou kosten, voldoende ruimte bood voor het werk dat ik in gedachten had, en bovenal een huisje van waaruit ik zo de vrije, bloeiende natuur in kon lopen.

Was zo’n plek te vinden? In eerste instantie leek dat onmogelijk; zulke buitenhuisjes zijn gewild en worden duurder verhuurd dan landhuizen. Toch komt het wel voor dat er volop natuur is en verder geen vuiltje aan de lucht. De vraag naar zo’n huisje is omgekeerd evenredig aan de afstand die afgelegd moet worden naar voorzieningen en andere luxe van het moderne leven. Hoe groter die afstand, hoe kleiner de vraag.

Ik kende zo’n plek waar al twintig jaar niemand naar om had gekeken. Het lag in het open veld als een koraaleiland in een zuidzee. Maar was het te huur? Een vriendin die in het dorp woonde wist zeker dat het leeg stond, al was haar vermoeden dat het om een ruïne ging niet erg hoopgevend. Toch verbrandde ik mijn schepen achter me. Ik verliet mijn driehoog-achter met zijn gaskacheltje, peertje aan het plafond en troosteloze uitzicht, keerde Londen de rug toe en spoedde me naar de plek om meer te weten te komen en hopelijk meteen zaken te kunnen doen.

De eigenaar, op wiens grond het huis stond, was een energieke, onvermoeibare boer, een kleine, steviggebouwde vent met warrige krullen, een verweerde kop en rode wangen. Hij had de gewoonte zijn hoed tot over zijn ogen te duwen om zich achter de oren te krabben als zich buiten zijn dagelijkse boerenbeslommeringen om iets voordeed wat hem verbaasde of verontrustte. Toen ik hem naar het huis vroeg, reageerde hij perplex. Hij begreep er niks van. Dat iemand met een goed stel hersens op die plek wilde wonen, ging hem boven de pet. ‘Waarvoor? ’t Ligt mijlenver weg van alles,’ bleef hij herhalen. Ik zei dat dat niet erg was, dat ik dat juist zocht.

Hij keek me ongelovig aan, stak een spriet in zijn mond en begon er ritmisch op te kauwen.

‘D’r is geen water. En geen afvoer ook niet,’ zei hij.

Dat viel me tegen, maar ik gaf geen krimp. ‘Dan zal ik zelf drinkwater putten en erheen dragen.’

De hoed hing nu zo ver naar voren dat de boer zijn hoofd naar achteren moest buigen om me aan te kijken, waardoor de spriet en de hoed elkaar voor zijn neus raakten. Hij wist zich duidelijk geen raad. Ik zag ook dat hij zich verantwoordelijk voelde voor de gebreken van het huis en al het ongemak voor de huurder. Natuurlijk stak hij graag een paar shilling huur per week in zijn zak, maar hij vond het zijn plicht om iedere dwaas die daar wilde gaan wonen tegen zichzelf te beschermen.

‘D’r heeft in geen twintig jaar iemand op Copsford gewoond,’ bracht hij te berde. ‘D’r moet nogal wat aan gebeuren ook.’

Ik zei dat ik dat begreep, maar dat het misschien toch geschikt was voor mijn doeleinden.

‘Dan moest je d’r maar ’ns een kijkje nemen eerst,’ stelde hij voor en keerde terug naar zijn vertrouwde ploeg. ‘Ik ben wel even zoet met die vier hectare hier.’

Hij schoof de hoed op zijn plek en bracht de twee paarden in het gareel. Hij was weer blij, dus ik stak het veld over om Copsford te inspecteren, dat huisje ‘mijlenver weg van alles’ waar niemand wilde wonen.

Voor echte afzondering lijkt de afstand misschien niet heel indrukwekkend, maar het was anderhalve kilometer van Copsford naar de dichtstbijgelegen landweg, hemelsbreed. In andere richtingen was de afstand tot een weg of zelfs maar een zandpad nog groter. De dichtstbijzijnde bewoning was het huis van de boer, dat aan de landweg lag. Andere boerderijen en huizen lagen verderop. Het dorp lag op drie kilometer en uit het zicht. Er leidde geen weg, karrenspoor of voetpad door de velden en bossen naar Copsford. In het verleden moesten er paden zijn geweest, maar daarvan was niets meer te zien, op een paar met gras overgroeide of door een haag geflankeerde plekken na die ik pas maanden later ontdekte.

Copsford lag bovenaan een ronde heuvel. Onderlangs stroomde een beek, de Darn, die aan drie kanten van het huis de grens aangaf met het naburige terrein, als een gracht om een vesting. De Darn was behoorlijk breed en vrijwel overal te diep om doorheen te waden. Er stonden elzen, hazelaars en meidoornstruiken langs, wat het isolement van Copsford nog versterkte. Het leek alsof de vlakke moerassige stroken land langs de oevers van de Darn en zijn uitlopers ooit de beddingen van grotere rivieren waren geweest, die onderaan de heuvel samenvloeiden tot een wild kolkende watermassa, waarmee het huis compleet van de buitenwereld afgesneden moest zijn geweest. Maanden later kwam ik erachter dat dit idee realistischer was dan ik me op dat moment kon voorstellen.

Er lag een brug over het water, maar pas toen ik die bereikte zag ik tot mijn verbazing dat hij aan beide kanten stevig gebarricadeerd was. De oversteek was net zo’n hachelijke onderneming als het doorwaden van de beek zou zijn geweest, en eenmaal aan de overkant had ik het gevoel meer dan alleen een beek overgestoken te zijn. Het leek alsof ik een grens was gepasseerd of door een of ander onzichtbaar scherm was gebroken dat om de heuvel lag en het mysterie van het ongewenste huis verhulde.

Ook was het terrein hier anders. Het deed ruiger aan, desolaat, ongastvrij. Ik had er geen verklaring voor, maar ik voelde dat er iets was, iets onheilspellends. Het was niet allemaal inbeelding, want ik ben er later wel achter gekomen waardoor dat kwam.

Vervolgens droeg ook de plek waar het huis stond, bovenaan de heuvel, sterk bij aan de eenzaamheid. Wie de beek al overstak om door het verlaten landschap te dwalen, zou door de heuvel als het ware opzij worden gedrukt. Er was geen reden de heuvel te beklimmen. Langs de oever blijven lopen was makkelijker en mooier. Bovendien zou een wandelaar het huis liever vermijden. Alleen wie een reden had om Copsford te bezoeken zou de heuvel op komen. En dat betekende dat het een verlaten plek was, verschrikkelijk verlaten.

Waar de beek niet om de heuvel liep lagen wat verwaarloosde weilanden en struweel omsloten door een uitgestrekt bos: Darn Wood. De oude John Guy, de oudste man van het dorp, die het terrein kende als zijn broekzak, vertelde me later dat Darn of Dern ‘eenzame plek’ betekende. Hij wist alles wat er maar te weten viel over het bos, de beek en de heuvel. Hij kende Copsford nog uit de tijd dat het een boerenwoning was met een paar schuren, koeienstallen en varkenskotten erbij. Hij had rook uit de schoorstenen zien komen en de geur van de hooiberg opgesnoven.

Maar ik dwaal af. Ik was een eenzame figuur die zwoegend de heuvel beklom om kennis te maken met Copsford. Er was geen stal, kot of hooiberg, en er kwam ook al geen rook uit de grote schoorsteen.

Het huis

Ik zal de eerste keer dat ik de heuvel beklom nooit vergeten. Het was een druilerige dag halverwege het voorjaar en er woei een stevige zuidwestenwind in mijn gezicht terwijl ik me omhoog ploeterde in de richting van het huis. De wind had die waterkoude scherpte die regen voorspelt en de lucht was één grote grijze massa. Waren het al niet de beste omstandigheden om een droomhuis te bezichtigen, voor Copsford pakten ze op dat moment helemaal desastreus uit. Triester kon gewoon niet, niets had die plek nog eenzamer kunnen maken. Toch had ik het, als ik nu terugkijk, niet anders gewild. Copsford was er het huis niet naar om te gaan liggen baden in het zonlicht onder een stralend blauwe hemel.

Veelzeggend is dat ik het huis al hoorde voordat ik het zag. Toen ik dichterbij kwam blies de bulderende wind een gerammel in mijn oren van kierende raamkozijnen die in geen twintig jaar open waren geweest. Ook hoorde ik het boink-boink van een deur die zwaar open en dicht zwaaide zonder ooit in het slot te vallen. En toen zag ik het. Opgeschoten gras tot aan de drempel. Onbedekte muren, kaal en afzichtelijk; geen klimop, roos of wat voor klimplant of struik ook die zich ertegenaan had genesteld, van boven tot onder niets dan grauwe baksteen. Copsford zou Copsford niet zijn geweest met een door kamperfoelie begroeide veranda of een zoetgeurende clematis tegen de muur. Er waren vier ramen en een deur – niet zoals op een kindertekening, maar drie boven en eentje beneden, links naast de voordeur. Rechthoekig en somber waren ze, met kapotte ruitjes die me donker aanstaarden. Uit de zijgevel aan de zuidzijde stak een lelijke grijze schoorsteen omhoog. Het huis lag op het oosten en aan de noordkant was een vervallen bakstenen schuur met een leien dak, waarvan de deur was verdwenen. Er had een houten hek gestaan tussen het open veld en wat de tuin moest zijn geweest, waarvan alleen de palen en enkele scheef in hun voegen hangende dwarsbalken over waren. Het grove gras van het veld woekerde onbelemmerd tot aan de muren en de hoek om naar de achterkant. Het overspoelde het hele terrein als een vloedgolf, met het huis als een kale onherbergzame rots in het midden.

Toen ik eindelijk voor het huis stond, had ik niet meteen de moed om de halfvergane deur open te duwen en mijn naam op deze vergeten bladzijde van het leven te schrijven. De eenzaamheid van het oord stond me tegen, weerde me af, en ik had het graag voor altijd met rust gelaten, ware het niet dat ik juist een plek als deze zocht. Dus ik schudde de koude hand van mijn schouder, duwde de onvergrendelde deur open en stapte over de drempel.

Ik bevond me in wat duidelijk de leefruimte was geweest. Een ouderwetse keuken bevond zich deels in, deels naast de schoorsteenmantel. Een fornuis was er niet. In de vloer zat een groot gat, gevuld met roet, brokken cement en stukken baksteen. Er waren twee schuiframen. Het grote naast de deur had ik van buitenaf al gezien, het andere, kleinere, zat rechts van de schoorsteen en keek uit op het zuiden. Beide kozijnen waren losgeraakt van de vensterbank en de raamkoorden waren allang verrot. Tegen de ruiten die nog heel waren zat zoveel spinrag en vuil, dat er weinig licht binnenviel en het nogal donker was. Het gebarsten plafond was wit noch zwart. Op de vuile muren vol vochtplekken was hier en daar een stuk verkleurd of overgeschilderd behang te zien. Tussen de plinten en de vloer telde ik een stuk of zes rattenholen, en daarna ontdekte ik het grote gat in het onderpaneel van de voordeur, kennelijk ook de ingang van de ratten. De vloer was bedekt met uitwerpselen en de ruimte was vervuld van de stank van dit ongedierte.

Toen ik boven mijn hoofd iets meende te horen bewegen, stopte ik abrupt met mijn stofopwaaiende onderzoek en luisterde. Meteen overviel de kille eenzaamheid van de plek me weer. De koude hand die op mijn schouder had gelegen, greep me nu bij de keel en drukte me roerloos in de akelige somberte, die zich daar gedurende vele jaren eenzaamheid had gevormd. Deze paar seconden van mijn leven staan zo diep in mijn geheugen gegrift dat niets ze ooit kan wissen, terwijl ze tegelijkertijd nauwelijks te beschrijven zijn. Het leek wel of het huis een hekel had aan indringers, alsof menselijk leven hier geen toegang meer had. Zolang ik bewoog en geluid maakte, verzette het zich passief, maar ik stond nog niet stil of het liet zich op een verschrikkelijke manier gelden. Het had een ijzige greep. Ik stond als bevroren, roerloos, mijn hart en ziel verdoofd.

Bij vlagen trok het ellendige geluid van rammelende ruiten van boven door het huis. De wind raasde door de grote schoorsteen en gierde door de gebroken ramen naar binnen waardoor het bladderende behang tegen de muren klapperde en schuurde. Achter me sloeg de deur met een enorme dreun dicht, waardoor het opeens donker was in de kamer. Nauwelijks was de echo voorbij of ik hoorde, luisterend zoals ik van m’n leven nog niet had geluisterd, een gejaagd geluid boven mijn hoofd, een gedraaf dat steeds luider werd en opklom tot het geraas van een zich voorthaastende menigte, toen een bonk gevolgd door een regen van stukjes kalk alsof vanaf de dakrand een ton met puin tussen de muren door viel, en uiteindelijk stilte. Een doodse stilte die me meer angst aanjoeg dan welke beweging ook, met alleen het jammeren van de wind door de schoorsteen en het ritselende behang aan de muren.

Als we uit een enge droom wakker schrikken met een diepe angst voor Joost mag weten wat, niet durven te bewegen en nauwelijks durven te ademen, ook al liggen we veilig in ons eigen bed tussen onze vertrouwde spulletjes, kost het vaak moeite om terug te keren in ons normale wakkere leven. Iets van die verlamming greep me die eerste keer op Copsford. Ik neem aan dat het slechts een paar tellen duurde, maar het kunnen net zo goed uren zijn geweest. Het kostte inspanning om zelfs maar te ademen, en flink wat wilskracht om de spieren te ontspannen die me stokstijf stil deden staan.

Plotseling brak de spanning. Ik stampte, schreeuwde, wierp een baksteen zomaar ergens heen – hij denderde over de vloerplanken en viel in stukken tegen de plint. Opnieuw kwam het geraas op. Ik smeet kasten dicht, sloeg met deuren en toen ik daar uiteindelijk mee ophield en mezelf dwong te luisteren, voelde ik meteen dat de betovering was verbroken, of in elk geval voorlopig, en dat ik me gewoon door het huis kon bewegen en vrijuit kon ademen zonder te verstikken in eenzaamheid.

Ik zag een parallel met deze maffe gebeurtenis in een onbekend verslag uit Antartica. Wanneer ik het heb gelezen en wie het had geschreven weet ik niet meer, anders zou ik het graag vermelden. Het ging over drie zeelieden begin twintigste eeuw die in een afgelegen poolzee een verlaten schip ontdekten. Aan de bouw zagen ze dat het eeuwenoud moest zijn. Meer dan een romp zonder mast was het niet wat daar ronddobber-de. Na enig aarzelen gingen ze aan boord, en toen ze er uiteindelijk in slaagden een van de luiken vrij te maken en te openen om een blik in de hut onder hen te werpen, zagen ze tot hun verbazing dat daarbinnen alles onaangeroerd was. De tafel was gedekt met glazen en bestek. De avontuurlijkste van de drie zeelui was bereid zich in de hut te laten zakken om achter het geheim te komen van deze vreemde roerloze toestand. Op het moment dat hij zijn benen door het luik op de tafel liet zakken, zagen de andere twee tot hun schrik dat de broekspijpen van hun maat omhoogkwamen, alsof onzichtbare handen ze opstroopten. De waaghals raakte in paniek en deed vergeefse pogingen zich weer op te trekken. De andere twee leunden voorover om hem vast te grijpen, maar hij verloor zijn evenwicht, wankelde alsof hij dronken was en viel van de tafel. Daar lag hij op zijn rug met uitpuilende ogen en opengesperde mond – gestikt.

De verteller legde uit dat de lucht in de lang afgesloten hut op de een of andere manier een vaste vorm had aangenomen, als een soort gelei, en dat de twee arme zeelui de hut pas veilig konden betreden nadat ze de doorzichtige substantie in stukken hadden gehakt en overboord hadden gegooid.

Zoiets leek ook met Copsford aan de hand. Pas toen ik het huis huurde en de verstikkende eenzaamheid en stilte verbrak met mijn menselijke stem en beproevingen, kon ik me er vrij bewegen zonder last te hebben van de bedrukkende eenzaamheid. Met mijn schreeuwen, stampen en deurenslaan werd het huis gevuld met vertrouwde geluiden die ongetwijfeld jaren geleden ook tussen deze muren hadden geklonken, en daarom accepteerde het me – voor dat moment in elk geval. Overigens waren de geluiden die mij en het huis vertrouwd waren dat zeker niet voor de ratten. Mijn lawaai leek in rattenland eerder angst gezaaid te hebben en ik werd niet meer gestoord door hun opgejaagde rennen.

Ik ging verder met verkennen. De kamer besloeg de volle breedte van het huis en was relatief groot, zo’n zestien vierkante meter. Direct ernaast aan de rechterkant was een bijkeukentje met een tegelvloer. Onder het raam dat uitkeek op het noorden was een gootsteen van grijs natuursteen. Zowel het raam als de schoorsteen waren onbeschrijflijk smerig. In de hoek was een holte met beroete brokken steen, daar moest de wasteil hebben gestaan. In de andere hoek van deze koele bijkeuken draaide een houten wenteltrap omhoog. Het was geen open trap met een leuning, maar een die verwerkt was in de muur en ook nog een deur had. Als de deur dichtzat, was er geen trap te zien. In het driekwart van mijn leven dat ik op het platteland heb doorgebracht, heb ik nog nooit gewoond in een huis waar de trap zich achter een deur bevond. Inmiddels weet ik dat het vaker voorkomt in oude huisjes, en onlangs werd ermee geadverteerd als een pluspunt van moderne huizen, maar toen ik naar Copsford ging was het nieuw en vreemd voor me. Alsof er een tijd was geweest waarin de bewoners van het huis hun veiligheid boven hadden gezocht, maar waartegen dan? Weten zal ik het nooit, maar misschien was het alleen maar tegen de onaangename stoom van de wekelijkse kookwas. Ik zou boven nooit kunnen slapen met het gevoel afgesneden te zijn van de voordeur. Zelfs overdag was een dichte deur niet prettig, ik zou hem nooit gebruiken. Bovendien was hij, net als de meeste deuren in huis, kromgetrokken, sloot hij niet goed en zaten er rattengaten in. Ik zette hem open met een paar stenen ertegenaan en liep naar boven.

De overloop was nog geen vierkante meter groot en werd verlicht door een nog kleiner raam. Het was het enige aan de achterkant van het huis en keek uit op het westen. Door spinnenwebben en vuil heen zag ik bomen en een kleine wildernis waar de achtertuin moest zijn. De overloop gaf toegang tot drie deuren. Ik opende als eerste die tegenover de trap. Hier was een redelijk groot raam en een open haard, en na wat ik beneden had gezien, zag het er lichter en schoner uit. Misschien kwam dit omdat het schuifraam open was, het zat vastgeklemd tegen de bovenkant. Vogels hadden van de gelegenheid gebruikgemaakt om de vloer te bezaaien met poep en veertjes. Ook de ratten hielden van deze kamer, ik telde maar liefst vijftien holen in de vloer en de plinten, sommige groot genoeg om een munt van vijf shilling in te verliezen. Ik heb nooit begrepen waarom de ratten zoveel werk hadden gemaakt van al die ingangen in die ene kamer. Misschien waren het nooduitgangen waar ze allemaal tegelijk doorheen konden vluchten. Maar ik moet niet vooruitlopen op mijn rattenavontuur. Dat kwam later.

Geen van beide andere kamers had iets aantrekkelijks. De ene was piepklein, ongeveer anderhalf bij twee meter, de andere was een donkere hoekkamer met een centimeters dikke laag zooi op de vloer, mogelijk oude haver en klaverzaad. Ik kon me er niet toe zetten dit onbetrouwbare tapijt te betreden, uit vrees voor wat er tevoorschijn zou springen – ik moest het lot niet tarten! Dus sloot ik stilletjes de deur en sloop naar beneden, de buitenlucht in.