LYDIA SANDGREN

Verzamelde werken

Vertaald uit het Zweeds door
Eline Jongsma en Janny Middelbeek-Oortgiesen

UITGEVERIJ OEVERS
ZAANDAM 2021

De vertalers ontvingen een projectsubsidie van het Nederlands Letterenfonds

De vertaling kwam mede tot stand door een financiële bijdrage

van Stichting Leonora Christina en de Swedish Art Council

De vertaling van Baudelaire op p. 54-55 is vrij naar Johnny The Selficker

De vertaling van het citaat uit de Ilias op p. 379 is afkomstig uit

Homerus - Ilias - De Wrok van Achilles, Martinus Nijhoff, Den Haag, 1980,
vertaling H.J. de Roy van Zuydewijn (p. 292)

De vertaling van het citaat van Wittgenstein op p. 704
is afkomstig uit Tractatus logico-philosophicus, Ludwig Wittgenstein,
Amsterdam, 1998, vertaling W.F. Hermans (p. 117)

Oorspronkelijke titel Samlade verk © Lydia Sandgren, 2020

Uitgegeven door Albert Bonniers Förlag, Stockholm, Zweden

Uitgegeven in het Nederlands met toestemming van Bonnier Rights, Stockholm

Nederlandse vertaling © Eline Jongsma en Janny Middelbeek-Oortgiesen

Omslagontwerp en vormgeving binnenwerk Martijn Couwenhoven

Verzorging e-book Coco Bookmedia

NUR 302 | ISBN e-book 9789492068859

www.uitgeverijoevers.nl

Martin Berg lag op de woonkamervloer, met zijn handen op zijn buik gevouwen. Om hem heen lagen stapels papier. Bij zijn hoofd bevond zich een half voltooide roman, bij zijn voeten lagen bijeengeveegde hopen met servetjes waarop hij vijfentwintig jaar lang aantekeningen had gemaakt. Zijn rechterelleboog raakte een bloemlezing van veelbelovende schrijvers uit de jaren zestig, het enige boek waarin hij ooit was gepubliceerd. Naast zijn linkerelleboog waren diverse bundeltjes gerangschikt, elk ervan samengebonden met touw en in rode inkt voorzien van het opschrift PARIJS. Tussen zijn hoofd en zijn ellebogen en tussen zijn ellebogen en voeten lagen papieren en nog eens papieren, beschreven met inkt, met potlood, uitgetypt, met balpencorrecties in de kantlijn, geprint met dubbele regelafstand, vol koffievlekken en kreukels, glad en blanco, sommige vastgeniet, andere los. Er lagen onvoltooide verhalen, essays, romansynopsissen, allerlei aanzetten tot theaterteksten, notitieboekjes met kaften die versleten waren door een leven in de binnenzakken van zijn colbertje, en stapels brieven.

Hij had de salontafel verplaatst om ruimte te maken.

Het was een zomermiddag, hij zou dit jaar vijftig worden. De hitte zinderde boven de stad. De ramen aan de straatkant stonden open en hij hoorde lachende kinderen, fietsbellen, de verre basdreun van een nummer dat hij niet herkende, het geratel van een tram die langs de Karl Johansgatan reed. In het park lagen mensen in de zon, onbeweeglijk als gestrande witte zeehonden. Eerder had Martin de neiging gevoeld om door het raam naar hen te schreeuwen, maar elk geluid leek in zijn keel te blijven steken. Hij voelde een onderhuidse jeuk, in zijn buik een voortdurend zuigen, een zinkgat, en zijn handen zweetten en trilden.

Hij bevond zich in een van de overgangsfasen van het verhaal. Overtollige tijd tussen twee belangrijker gebeurtenissen. Een gedeelte dat je normaal gesproken overslaat om een tekst soepel en levendig te maken. Er zat niets anders op dan te wachten. Op de terugkomst van zijn kinderen. Op de begrafenis. Op bericht. Je zou zin krijgen om je rode pen erbij te pakken en een paar dikke strepen door de hele bladzijde te zetten. Weg met die rotzooi. Raymond Carvers redacteur had in grote delen van Waarover wij praten als wij over liefde praten het mes gezet, hele eindes eruit geknipt – de gelukkige eindes – en kijk eens hoe goed het was geworden.

Misschien moest hij proberen de normaliteit in stand te houden. Met iemand afspreken, eten, een paar uur naar kantoor gaan. Hij was immers nog steeds uitgever, en uitgever Martin Berg had altijd iets te doen. Maar in plaats daarvan was hij zijn papieren gaan verzamelen. Hij had een hele poos doorgebracht op zolder, waar je je nek brak over de spullen: winterjassen in kindermaten, een fiets waar een nieuwe ketting op moest, Elis’ oude skateboard, de galajurk van Rakels eindexamenfeest in een prozaïsche plastic hoes, slaapzakken, een tent, posters waarvan hij het niet kon laten om ze te bekijken, en Cecilia’s afgetrapte hardloopschoenen. Hoeveel hardloopschoenen had die vrouw wel niet versleten, en waarom had ze ze niet gewoon weggegooid? Martin had lopen wroeten terwijl het zweet langs zijn rug en bovenbenen liep, want het was bloedheet onder de nok van het dak. Uiteindelijk had hij een kartonnen doos tevoorschijn getrokken met daarop SCHRIJFSELS MARTIN, onmiskenbaar in zijn eigen handschrift.

Hij wist niet zeker hoelang hij al probeerde de draad terug te volgen van zijn huidige positie naar een soort startpunt. Hij moest toch meerdere malen op een tweesprong hebben gestaan, maar het leek erop dat hij geruime tijd had doorgesukkeld zonder op zijn koers te letten. En wanneer was al die tijd eigenlijk voorbijgegaan? Want dat was overduidelijk gebeurd. Zijn beide kinderen waren inmiddels meerderjarig. Voor het eerst in tientallen jaren had hij over niemand het ouderlijk gezag.

Elis, kleine Elis, die op dit moment door Europa rondtrok – godzijdank in het gezelschap van zijn zus – zou waarschijnlijk de komende tijd nog niet uit huis gaan. Maar hij had zijn blik al op de horizon gericht en vroeg of laat zou Martin moeten toezien hoe hij zijn gilets inpakte en naar een studentenhuis in Hisingen vertrok, waar hij met halfgesloten ogen naar Jaques Brel zou luisteren en niet meer stiekem hoefde te roken. En dan was er niemand meer. Dan was het afgelopen.

Puur rationeel gezien, dacht Martin, terwijl hij daar op het vloerkleed lag – want hij vermoedde dat rationaliteit het enige was waar hij op dit moment op terug kon vallen – puur rationeel gezien begreep hij dat dit een deel van het proces was. Opgroeiende kinderen horen bij de onvermijdelijkheden van het leven. Dertig jaar geleden had hij hetzelfde gedaan, maar dan met een dubieuzer kapsel. Dat soort dingen gebeurden nu eenmaal. Hij was er alleen niet op voorbereid geweest dat ze nu al zouden gebeuren. Hij had zich de troosteloosheid niet voorgesteld, niet zien aankomen hoe de eenzaamheid zich door de kamers zou verspreiden en het hele appartement zou overnemen, terwijl zijn haar langzaam grijs werd, zijn benen dunner werden, zijn gehoor verslechterde en de jaren verdwenen zonder dat er iets voor terugkwam.

En op een dag zou het allemaal voorbij zijn. Nalatenschap: stapels papier.

Martin deed zijn ogen dicht en zag Gustav Becker voor zich, hoewel hij maar beter niet al te veel aan Gustav kon denken. Vooral niet aan Gustavs lach, aan zijn smalle handen zoals die zich om zijn sigaret sloten, aan zijn ogen die op je bleven rusten totdat je zelf je ogen neersloeg.

Martin keek naar rechts (papier), naar links (papier) en richtte zijn blik weer op het plafond. Hoe wit en maagdelijk was dat, hoe onbeschreven!

Deel 1

De bibliotheek van Alexandrië

1

De wekker rukte hem uit zijn slaap. Het was maart en nog aardedonker buiten. Martin werkte zich omhoog, knipte zijn nachtlampje aan en drukte het alarm uit. Op het scherm van zijn telefoon lichtte een bericht op van zijn zoon, verstuurd om 03.51 uur. Kom zo naar huis. NB: gelieve mij niet te feliciteren.

Martin zuchtte. Elis had zijn verjaardag alvast gevierd bij Jazzhuset, dat blijkbaar geen plek meer was voor ingetogen parendans, en onderweg naar huis had hij het kennelijk noodzakelijk gevonden zijn vader eraan te herinneren dat hij niet toegezongen wilde worden.

Op weg naar de badkamer klopte hij op de deur van zijn zoon en kreeg een gedempt gebrom als antwoord.

‘Gefeliciteerd met je verjaardag,’ zei Martin.

Hij zette het koffiezetapparaat aan en raapte in de hal de kranten van de mat. Hij roosterde brood en kookte een ei. Net toen hij bij het cultuurkatern was aanbeland, verscheen zijn jongste kind. Hij liep rechtstreeks naar het aanrecht en schonk een glas water in dat hij in één teug leegdronk.

De afgelopen jaren was Elis een paar decimeter gegroeid en het werd steeds duidelijker dat hij de slungelige verschijning en blonde krullen van zijn moeder geërfd had. Martins belangrijkste bijdrage aan Elis’ genenpakket waren zijn bruine ogen en, als je Gustav mocht geloven, de neiging om te mokken maar net te doen of hij niet mokte.

‘Was het leuk, gisteren?’

Elis knikte en dronk nog een glas water.

‘Wil je je cadeaus nu of straks?’

Zijn zoon dacht even na en begon te kokhalzen, waarbij zijn borstkas samentrok. ‘Straks,’ kermde hij terwijl hij naar de wc vloog.

Martin sloeg het laatste bodempje koffie achterover en ging zich aankleden. Hij vermeed de gestalte in de spiegeldeur van zijn kledingkast. Hij wist heel goed hoe hij eruitzag. Zijn borsthaar begon grijs te worden. Zijn kuiten waren spichtig, zijn knieën knokig. Het maakte niet uit dat hij drie keer per week naar de duurste sportschool van Göteborg ging. Dat was een futiele poging om stand te houden tegen het onvermijdelijke. Zijn lichaam had hem verraden: het had de schijn gewekt dat het doorging zoals altijd, maar in werkelijkheid had het zich overgegeven aan de veroudering. Stukje bij beetje, terwijl zijn aandacht naar andere zaken uitging. Vroeger leek het helemaal niet tegenstrijdig om de ene dag vanaf lunchtijd min of meer kettingrokend en dronken door te brengen en de volgende ochtend wakker te worden om tot de ontdekking te komen dat de halve marathon van Göteborg die dag gehouden werd en dat je je voor de grap aangemeld had, om vervolgens je hardloopschoenen op te snorren en twee uur te rennen. Je werd in slaap gesust door de overtuiging dat je lichaam op die manier functioneerde. En dan werd alles je afgenomen, beetje bij beetje, zonder dat je er erg in had.

Zwarte broek, zwart colbert. Martin Berg kleedde zich als iemand die de vergeving van zijn zonden in ontvangst nam.

*

Zoals gewoonlijk was hij de eerste op de uitgeverij. Hij hield ervan hoe de lampen knipperend aangingen en de dag ontwaakte en zich voor hem ontrolde.

Midden op zijn computerscherm zat een post-it. LOCATIE 25-JARIG JUBILEUM – IS FRILAGRET OK??? Het was het ronde, keurige handschrift van stagiaire Patricia. In zijn achterhoofd stak de herinnering aan een onbeantwoorde mail de kop op. Hij verplaatste het briefje naar de zijkant van het scherm, waar al een overvloed aan briefjes hing om hem te herinneren aan dingen die hij ook pas zou afhandelen als het acuut en absoluut noodzakelijk was. Het leek niet uit te maken hoeveel je werkte: de lijst van dingen die nú moesten gebeuren was constant. Het vijfentwintigjarig jubileum was pas in juni.

Martin liet zijn voorhoofd op zijn vingertoppen rusten en luisterde naar het gezoem van de opstartende harde schijf. Elis had vandaag een proefwerk Frans. Hij had waarschijnlijk geleerd terwijl hij in de rij stond voor Jazzhuset.

Van de schoolresultaten van zijn zoon werd je niet heel vrolijk, in die zin dat ze niet echt goed waren maar ook niet echt slecht. Als ze slecht waren geweest, was dat tenminste nog een feit dat ze geen van beiden konden ontkennen. Maar zijn cijfers lagen altijd rond de meridiaan der middelmatigheid, want vroeg of laat gaf hij er steeds de brui aan. Hij legde zijn pen weg en begon uit het raam te kijken in plaats van zijn antwoorden nog eens door te nemen. Als je hem vroeg om te proberen nog een tandje bij te zetten, zuchtte hij en trok hij dat gekwelde gezicht – alsof je hem vroeg de maan omlaag te halen of een ijsbeer te temmen – en zei ‘Ja ja, ik doe het héús wel.’ En Martin hoorde zichzelf zijn stem verheffen telkens als hij over de arbeidsmarkt en hogescholen begon, en wat er in godsnaam terecht moest komen van het volwassenenonderwijs nu Björklund als liberale minister van Onderwijs alle ruimte had gekregen voor zijn gekkigheden, en hoe belangrijk het was dat hij besefte dat dit belangrijk was. Dingen waarover je tegen Rakel nooit hoefde te zeuren. Rakel had overal de hoogste cijfers voor gehad.

De voordeur sloeg dicht en hij hoorde kwieke voetstappen in de gang.

‘Goedemorgen!’ riep Per. Hij klonk altijd alsof hij het meende. Martin had blijkbaar iets te weinig enthousiasme aan de dag gelegd, want een paar minuten later kwam zijn collega zijn kantoor binnen met twee koppen koffie. Per Andrén droeg een ossenbloedrood colbert met daaronder een lichtroze overhemd, en hij was een onverbeterlijk ochtendmens.

‘Waarom toch zo zwaarmoedig, beste vriend? Kijk eens wat we gisteren hebben binnengekregen,’ zei hij terwijl hij Martin een boek overhandigde. ‘Mooi geworden, hè?’

De herdruk van Ludwig Wittgensteins dagboek was een inderhaast opgevat plan. De vorige druk was nog lang niet uitverkocht, maar er zou later dat jaar een dikke Zweedse Wittgenstein-biografie verschijnen bij een andere uitgeverij, wat hopelijk hernieuwde interesse zou wekken voor de Oostenrijkse filosoof. Ze hadden een docent ideeëngeschiedenis van de hogeschool van Södertorn gevraagd een nieuw voorwoord te schrijven.

‘Schitterend,’ zei Martin. Het was een mooie, zware hardcover, met een leeslint en brede kantlijnen. Hij opende het boek en streek over het houtvrije, lichtgeel getinte papier, maar keek bewust niet naar de tekst, zoals hij die ook geen laatste keer had doorgenomen voordat het boek naar de drukker ging.

Per straalde.

‘Amir heeft de oude kopij uitstekend verwerkt. Dat moet je maar tegen hem zeggen.’

‘Ik heb zo’n vermoeden dat jij dat ook al gedaan hebt.’

‘Hij wil het uit jouw mond horen.’

Martin schoot in de lach. ‘Denk je dat?’

‘De jongelui willen ’t het liefst van jou horen. Daarover gesproken, werk die koffie maar gauw weg, dan ben je wakker als de rest van de bende komt.’

Als Martin langgeleden had geweten dat Per Andrén de volwassene was die hij dertig jaar later het vaakst zou zien, had hem dat vast zorgen gebaard. Ze hadden elkaar leren kennen toen ze in hun prille jeugd de minst competente helft van een rockband vormden. Martin was ervan overtuigd dat hij gitaar kon spelen, en het feit dat hij niet bijzonder muzikaal was, werd een hele poos door die veronderstelling verbloemd. Per moest het zonder dat zelfvertrouwen stellen. Gebogen over zijn bas, zodat alleen zijn hopeloos onpunky haardos te zien was, stond hij te zweten en te hannesen, en soms keek hij tijdens een van die pogingen op met een uitdrukking van diepe verwarring op zijn vollemaansgezicht. Hij kreeg nooit eelt op de vingers van zijn rechterhand en had altijd blaren. Maar hij las elk nummer van cultuurmagazine Kris meerdere keren, hield alle nieuw verschenen Zweedse literatuur bij en was de afstammeling van drie generaties ondernemers. De uitgeverij was zijn plan geweest. Zelf was Martin waarschijnlijk niet eens op het idee gekomen.

Per en zijn vrouw hadden ook de gewoonte Martin uit te nodigen om bij hen thuis te komen eten, wat de laatste jaren steeds vaker voorkwam. Ze presenteerden die etentjes als informele, spontane bijeenkomsten (‘Heb je zin om zaterdag een hapje te komen eten?’), maar het bleken altijd driegangentoestanden met een hoop gasten, flakkerende kaarsen, min of meer intellectuele conversaties en vijfentwintig jaar oude port van een wijngaardje in Porto waar het echtpaar Andrén hun verbazingwekkend inschikkelijke kinderen vorig jaar mee naartoe had gesleept. Martin had langgeleden al doorgekregen dat ze ook altijd een single vrouw in zijn leeftijdscategorie uitnodigden. Martin gaf zelf de voorkeur aan ‘alleenstaand’. Hij vond ‘single’ altijd pathetisch klinken, een woord dat met overdreven opgewektheid wanhoop probeerde te verbloemen. Die burgerlijke staat klonk ook altijd tussen de regels door: ‘Mijn ex en ik gingen altijd…’, ‘Toen ik met mijn ex op Brännö woonde…’

Zelf noemde hij Cecilia altijd Cecilia. Wat moest hij anders zeggen?

Dan wierp Per hem over de tafel een gelaten blik toe.

Het overige personeel van de uitgeverij arriveerde. Als eerste stagiaire Patricia, die haar computerscherm dagelijks afstofte en die zo’n opgeruimd bureau had dat je je haast afvroeg wat ze eigenlijk de hele dag uitvoerde. Maar ze was goed in het zetten en corrigeren van tekst en miste nooit een lelijk afgebroken zin of een foutief leesteken, en zodra er in haar leven iets was wat problemen veroorzaakte, pakte ze dat aan met behulp van Excel-bestanden. Martin had haar nooit goed begrepen, totdat ze bekende dat Woeste hoogten haar indrukwekkendste leeservaring was geweest. Patricia was duidelijk geen Cathy, dacht hij, en een echt Heathcliffachtig type zou ze in werkelijkheid nooit kiezen. Maar iets in haar verder zo geordende wezen verlangde naar zenuwinzinkingen en gekte, en dat verlangen vond weerklank in Brontës roman.

Daarna kwam Sanna binnenzeilen. Ze was al in dienst als redacteur sinds de tijd dat ze nog in een oude fabriekshal gevestigd waren, waar ze met vaste telefoons belden en binnen rookten. Ze riep goeiemorgen naar niemand in het bijzonder, slingerde haar yogamatje in een hoek, trapte haar laarzen uit om ze te verruilen voor pantoffels en liep naar de pantry om een bord cornflakes klaar te maken dat ze staand tegen het aanrecht in exact drie minuten naar binnen schrokte.

Tegen de tijd dat Martin koffie ging halen, duwde Sanna de vaatwasser dicht met haar voet.

‘Ik heb Karins manuscript gelezen,’ zei ze. ‘Het is wel érg lang, hè?’

‘Ik heb het er met haar over gehad om een deel te schrappen.’

‘Wat betekent “een deel”? Ik dacht zelf aan iets van een kwart. Of denk je dat ze dan beledigd is?’

Martin dacht even na. ‘Die kans bestaat. Zullen we er later anders even naar kijken?’

Sanna zuchtte en schonk koffie in de grootste mok die ze kon vinden.

Terug in zijn kantoor was Martin een poosje op zoek naar de eerste druk van Wittgensteins dagboek. De laatste jaren had Berg & Andrén een twintigtal titels per jaar uitgegeven, en er ontstond inmiddels plaatsgebrek in zijn boekenkast. Balancerend op een van zijn Laminofauteuils vond hij het boek op de hoogste plank, stoffig en ietwat verbleekt door de zon. Verder had het de tand des tijds verrassend goed doorstaan, hoewel het in 1988 met een minimaal budget gedrukt was. De rug was gelijmd en het papier goedkoop, maar het had toch een soort sobere elegantie. Het omslag was effen kastanjebruin, met de titel en auteursnaam in zwart. In de laatste regel van de achterplattekst werd vermeld dat het vertaald was door Cecilia Berg (1963), promovendus in de ideeën- en wetenschapsgeschiedenis aan de universiteit van Göteborg. In de nieuwe druk stond alleen VERTALING: CECILIA BERG.

‘Amir!’ schreeuwde Martin toen hij de jonge man op weg naar de pantry voorbij zag komen. Amir bleef abrupt staan. Zijn overhemd was tot aan zijn hals dichtgeknoopt, maar zijn haar stond alle kanten op. Hun productmanager kennende was hij half versuft naar zijn werk gekomen en nog steeds niet echt wakker.

‘Fantastisch werk, dat Wittgensteinboek,’ zei Martin.

Amirs schouders ontspanden en er verscheen een glimlach op zijn gezicht. ‘Vind je?’

Hij was een paar jaar ouder dan Rakel, eerder dertig dan vijfentwintig. Hij was begonnen als stagiair en had zijn carrière ingeleid met een oprecht afgrijzen over hun website (‘Wanneer hebben jullie die voor het laatst geüpdatet? Hou je me soms voor de gek?’). Vervolgens had hij het opgelost zoals hij de dingen altijd oploste: afgeschermd door een koptelefoon die geen snipper doorliet van waar hij naar luisterde, met zijn blik op het scherm en zijn vingers onophoudelijk ratelend over het toetsenbord. Toen Amirs stage voorbij was, wist Per zeker dat niets nog zou werken zonder hem, dus hij nam hem in dienst en kocht een peperdure computer.

Martin knikte. Amir bedankte hem en liep door naar de pantry.

De dag verstreek zoals de meeste dagen dat deden: in een aaneenschakeling van mails en telefoontjes, koppen koffie, vergaderingen en beslissingen. Na de lunch had hij een afspraak met een auteur om haar nog bijna ongeschreven roman te bespreken. Haar debuut had mooie recensies gekregen en was in de prijzen gevallen, maar inmiddels hadden alle verwachtingen van haar tweede boek een writer’s block veroorzaakt bij dat wankele mens. Martin overwoog haar te vertellen dat het niet zó belangrijk was – haar eerste boek had goed verkocht, maar ze hadden nog meerdere dozen van de pocketeditie in de kelder staan – maar dat kon net zo goed het tegenovergestelde effect hebben. Naar Martins ervaring werkte beurtelings aardig en streng zijn als opvoedstrategie net zo goed bij kunstenaarszielen als bij kinderen, maar het was zaak om op het juiste moment het juiste te zeggen. Lisa Ekman zat met haar jas nog aan op de rand van de bank en friemelde onophoudelijk aan een doosje snustabak terwijl ze over haar nieuwe project vertelde.

‘Het gaat dus over een meisje dat aan een volkshogeschool begint,’ zei ze, met haar blik gericht op Gustavs grote schilderij van Parijs. ‘Ze is daar zeg maar nogal spontaan naartoe gegaan, en dan ontmoet ze daar een jongen en een meisje. Ze krijgen een soort van superdramatische driehoeksverhouding, maar ik weet nog niet precies hoe het afloopt. Nou ja, ik heb wel een paar ideeën. Ik denk dat ik het deze zomer ga schrijven.’

‘Dat klinkt heel spannend.’ Martin zette zijn vriendelijke stem op. ‘Stuur het maar naar me op als je wat verder bent, hebben we het er dan wel weer over.’

Daarna ijsbeerde hij een poosje rond in Pers kantoor, terwijl ze een boek over de kunstmarkt van de jaren tachtig bespraken. Ze waren van plan geweest om De stervende dandy van Nils Dardel op het omslag te zetten, maar blijkbaar verscheen er binnenkort bij Natur & Kultur een biografie met precies dezelfde cover. Per stelde voor een van Gustavs schilderijen te gebruiken, omdat Gustav immers tijdens de kunstbubbel van de jaren tachtig was doorgebroken. Dat was op zich een goed idee, maar het risico bestond dat Gustav het onprettig zou vinden om geassocieerd te worden met ‘de markt’, al zou hij dat natuurlijk niet zeggen. Hij zou toestemmen, omdat de vraag van Martin kwam. Vervolgens zou hij nors en onuitstaanbaar worden en zwijgen. Dan kreeg je de neiging om hem bij zijn schouders te grijpen, hem door elkaar te schudden en te roepen: ‘Het is verdomme maar een boek, als je dat kloteschilderij niet op de voorkant wilt hebben, zeg dat dan gewoon’.

‘Maar hij kan net zo goed chagrijnig worden als we hem níét vragen.’ Martin zuchtte. ‘Wordt vervolgd. Ik moet naar de markthal. Elis is jarig en wil lamskotelet eten.’

‘Hij was toch vegetariër geworden?’ vroeg Per.

‘Voor lamsvlees maakt hij blijkbaar een uitzondering.’

Het was nog licht buiten. Martin kon zich niet herinneren wanneer hij voor het laatst bij daglicht van zijn werk naar huis gegaan was.

Terwijl hij zijn spullen verzamelde, viel zijn blik op een stapel boeken die hij had meegenomen van de beurs in Londen. De Engelse en Franse titels zou hij zelf doornemen, maar er zat een Duitse roman bij die iemand anders zou moeten lezen. Hij had meteen aan zijn dochter gedacht. Ze kon best wat vaker leesrapporten schrijven.

Martin vond het boek onder op de stapel. Het heette Ein Jahr der Liebe, wat hij ondanks zijn povere kennis van het Duits nog kon ontcijferen. Een jaar van liefde. Geen denderende titel. Maar hij kende Ulrike Ackermann, de Duitse uitgever, al jaren en ze had toen ze hem het boek gaf met buitengewoon veel klem gezegd: ‘Ik denk dat het echt iets voor jullie is. Het is een prachtige roman.’ Dat viel nog te bezien. Het boek was een kleine tweehonderd pagina’s dik. Rakel moest de klus in een paar weken kunnen klaren.

Hoewel hij er geen woord van begreep, las Martin een paar regels. In zijn oren klonk Cecilia’s stem.

2

In de markthal steeg het geroezemoes op naar het boogvormige dak. Jassen werden losgeknoopt, sjaals werden afgedaan en de klanten hielden hun handschoenen in hun hand terwijl ze zich vooroverbogen naar het personeel. Terwijl Martin stond te wachten tot zijn lamskoteletten gesneden waren, zag hij vanuit zijn ooghoek een vrouwengestalte. Ze had de juiste lengte en droeg haar krullen in een bob, en een seconde lang was het alsof de grond onder hem wegzakte. Is dat –

Nee, zei Martin tegen zichzelf. Ze was het nooit. Hij schudde zijn benen beurtelings een beetje los om ze weer onder controle te krijgen. Zodra de vrouw zich omdraaide, zou elke gelijkenis verdwijnen. Kijk, ze kwam al in beweging –

Haar gezicht had uiteraard niets bekends. Ze had een priemende blik en gedecideerde lijnen tussen haar neus en mond. Ze droeg handschoenen van grijsblauwe suède en had een handtas aan haar arm, en zo dadelijk zou ze vast naar huis gaan, naar haar gezin in Askim of Billdal of een andere burgerlijke buitenwijk, om zich met een glas wijn in de hand te gaan zitten ergeren aan haar man die in de keuken rommelde en stommelde, aan het gekletter en gerammel, die eeuwige herrie van hem, het maakte niet uit hoe vaak ze uitlegde dat het door merg en been ging en dat haar oren er zeer van deden, en ze zou haar kinderen vragen hoe het op school was geweest zonder naar het antwoord te luisteren.

Ze keek hem aan en hij wendde zijn blik af, alsof hij gewoon om zich heen had gekeken en toevallig een paar tellen bij haar was blijven hangen. Hij nam zijn koteletten in ontvangst en haastte zich naar buiten.

De zon stond laag. Met zijn ogen dicht tegen het scherpe licht bleef Martin in een zonnestraal staan totdat zijn hartslag weer normaal was. Hij zou lopend naar huis gaan. Dat hielp meestal.

Het ijs lag nog dik in de grachten en langs de straten joegen gure winden. Op de hoeken van de straten en in de parken lagen hopen vuile sneeuw van de sneeuwschuivers. Tegen een flets blauwe hemel tekenden de takken van de kale bomen zich in sprietige pennenstreken af. Martin liep langs het Hagabadet, waar hij zich regelmatig onderwierp aan het minutieuze regime van de trainingsapparaten. Telkens als hij daar binnenkwam dacht hij terug aan hoe het negentiende-eeuwse gebouw eruit had gezien voordat het in een sportschool met een spa veranderde, en hij beroerde die gedachte zoals je een talisman beroert. In die tijd was het kantoor van een obscure platenmaatschappij er gevestigd, dat je alleen via een ingewikkelde sluiproute kon bereiken en waar Gustav hem mee naartoe had gesleept om geld te lenen van een of andere kameraad. Fatsoenshalve moesten ze een poos blijven hangen, goedkeurend meeknikken bij een plaat met weerbarstige elektronische muziek en vermout drinken uit plastic glazen. De oude bassins van het zwembad waren leeg en soms werden er geïmproviseerde theatervoorstellingen gehouden, waarbij de echo’s tegen de tegelwanden weerklonken.

Tegenwoordig waren de binnenplaatsen in de wijk Haga afgesloten en opgeruimd, de kinderen droegen er gestreepte truien en over de kasseien wandelden zondagse flaneurs en toeristen die buitenproportioneel grote kaneelbroodjes aten. Buurtcentrum Sprängkullen was geen illegale club meer, maar een universiteitsgebouw. De enige vrienden van vroeger die nog in de stad woonden waren gestopt met hasjroken en architect geworden. En de enigen die nog naar het Hagabadet gingen, waren mensen die het zich net als Martin konden veroorloven om zeventienhonderd kronen in de maand te betalen om op een loopband te rennen. In het begin had hij zich naakt en idioot gevoeld in zijn strakke hardloopbroeken en T-shirts van synthetisch materiaal, dat claimde te ademen en vocht af te voeren (waarheen dan?). Zijn sportschoenen waren nieuw en brandschoon, aangezien hij ze nog nooit buiten gedragen had. Hij probeerde zich niet af te vragen wat zijn vijfentwintigjarige ik gezegd zou hebben. Langzaamaan was hij echter de schoonheid ervan gaan inzien. Het had wel iets weg van werken. Hier golden dezelfde principes: je stopte er een zekere mate van inspanning in: x. Dat genereerde een bepaald resultaat: y. Soms was y niets meer dan het in stand houden van de status quo – je kwam niet aan; de omzet van je bedrijf daalde niet. Er kon een hoop voor nodig zijn om y op niveau te houden. Het op niveau houden van y was in feite lang niet gek. Maar om y te vergroten, moest je ook x vergroten. Vervelend genoeg was de verhouding tussen die twee niet recht evenredig. In de wereld buiten het Hagabadet kon je x eindeloos vergroten zonder dat het leek alsof er ook maar iets met y gebeurde. Binnen was het verband rechtlijniger. Als je een halfuur op een crosstrainer stond, had dat direct invloed op je fysiologie. In een bestaan waarin zoiets steeds zeldzamer werd, was dat iets wat houvast bood.

Bovendien was je na afloop aangenaam uitgeput. Je las totdat je zoon om tien uur thuiskwam, de deur dichtsloeg en nauwelijks groette. Je was moe genoeg om geen discussies aan te gaan en er hoogstens vluchtig notitie van te nemen dat hij lasagne opwarmde in de magnetron en meenam naar zijn kamer. Moe genoeg om in een narcotisch donker te verzinken totdat de wekker ging en je weer naar de oppervlakte trok.

Dankzij de koude buitenlucht werd Martins hoofd helder. Hij had eindeloos door Parijs gewandeld totdat hij zonder kaart de weg wist, en alles bij elkaar moest hij tienduizenden kilometers door de straten van Göteborg hebben gelopen. Maar ondanks al dat gewandel was er één straat waar hij nooit kwam.

De Kastellgatan lag eigenlijk precies op Martins route. Hij kwam elke dag langs het plein Järntorget. Daarna sloeg hij vaak rechtsaf naar de Linnégatan of linksaf naar de Övre Husargatan, die verderop bij elkaar kwamen. Soms moest hij van een van beide straten naar de andere, bijvoorbeeld via de Risåsgatan of de Majorsgatan, maar hoe hij ook liep, hij kwam nooit in de Kastellgatan, hoewel ook die ertussenin lag. Zo ging dat al meer dan een decennium, afgezien van die ene keer dat hij in Cecilia’s oude studiootje was beland.

Dat gebeurde jaren geleden, toen hij een tijdlang iets had met een sympathieke grafisch ontwerper. Ze sleepte hem keer op keer mee naar huisbezichtigingen, misschien om te demonstreren hoe onafhankelijk ze was. ‘Ik ben van plan om een appartement te kopen,’ zei ze, maar het werd Martin nooit duidelijk of ze daarmee ook iets anders wilde zeggen. Er mankeerde in elk geval altijd wat aan de appartementen. Het ene lag op de begane grond, het andere had een compleet donkergroen betegelde keuken. Te duur, te klein, te nieuw. Terwijl zij met makelaars over het vervangen van leidingen en de constructie van balkons praatte, slenterde Martin rond door de huizen van vreemden, die zo ingericht waren dat het leek alsof er iemand woonde-maar-toch-niet-echt, en hij vermaakte zich door te proberen de bezichtigingsalgoritmes vast te stellen. In de keuken stonden altijd verse kruiden in potjes met het prijskaartje er nog onder. Op de banken lag een specifiek soort kussens uitgestald. Op de wastafel in de wc brandde een waxinelichtje.

Het was een door en door zinloze bezigheid, en daarom scheelde het weinig of hij was niet meegegaan naar juist deze bezichtiging. Maar hij ging toch, want een nee zou het begin zijn van een heleboel andere nee’s.

‘Daar ben je,’ zei de grafisch ontwerper – ze heette Mimmi – toen ze elkaar troffen op het Skanstorget. Ze kuste hem gehaast op zijn wang en beende weg, de Kastellgatan in.

‘Ik moet alleen even kijken welk nummer het is,’ zei ze. Terwijl ze in haar tas rommelde, voelde Martin een kalme zekerheid over zich komen. Het is nummer 11.

‘Elf!’ zei Mimmi en trok hem mee naar binnen. ‘Wat is er met jou? Het is toch niet een van die panden die verzakt zijn?’

Ze draafden de trap op, die omhoog spiraalde als de binnenkant van een schelp. Op elk van de zes verdiepingen bevonden zich drie voordeuren. De kans was één op achttien. Zijn hartslag versnelde en hij hoorde Mimmi als van een afstand zeggen: ‘Ik geloof dat het helemaal boven is.’

Ze kwamen bij het laatste trapportaal, en daar stond Cecilia’s deur wijd open, op zijn plek gehouden door het bord van de makelaarsfirma en een emmer met blauwe schoenovertrekken.

Er verscheen een jonge man in een polyester pak die nonchalant zijn hand uitstak. Terwijl Mimmi de smalltalk voor haar rekening nam, liep Martin het appartement in.

In het plafond van de hal fonkelden spotjes en het gehavende linoleum was vervangen door vloertegels. Martin gluurde naar binnen in het toilet, maar daar was natuurlijk geen spoor te bekennen van het gebarsten fonteintje of het portret van Haile Selassie met bijbehorende leeuw dat daar aan een haakje had gehangen. Een en al witte tegels. Op het aanrecht stond een schaal limoenen. In de kamer was het parket gladgeschuurd en waren de wanden pasgeverfd. Op het bed lag een hele berg sierkussens en langs de volle lengte van de wand waar Cecilia’s boekenkast had gestaan, troonde een opzichtige witte bank.

Maar dan het uitzicht – dat was als een reis terug in de tijd. Daken van plaatijzer en schoorstenen, de toren van het fort Skansen Kronan, de rivier en de hijskranen.

Hij stond voor het raam terwijl Mimmi met haar ogen toegeknepen de plinten en de raamroedes aan een kritisch onderzoek onderwierp. Een paar weken later maakte ze het uit, met als beweegreden dat het ‘compleet gestoord’ was dat hij zijn trouwring nog droeg. ‘Mijn therapeut zegt dat ik mijn eigen grenzen beter moet leren aangeven.’

En hij had gedacht: Dit gedoe kost toch alleen maar een hoop tijd.

3

Toen Martin thuiskwam, trof hij in de keuken zijn dochter aan. Met haar ellebogen op tafel en haar hand onder haar kin zat Rakel over een boek gebogen, zo verdiept in de tekst dat ze niet merkte dat hij de keuken in liep. Cecilia was net zo. Het was alsof ze een schakelaar omzetten. Hoorden niets, zagen niets. Je had geen idee wat zich daarbinnen afspeelde. Toen Rakel nog klein was, moest je keer op keer haar naam zeggen, en als je je stem eenmaal voldoende had verheven om een reactie uit te lokken, keek ze je boos aan, glipte weg en deed wat je haar had gevraagd – haar speelgoed opruimen, haar bed opmaken.

Ze schoot overeind en bood aan om te helpen met koken.

‘Hoeft niet,’ zei hij. ‘Wat lees je? Freud? Aan gene zijde van het lustprincipe. Ach jee toch. Voor je studie, hoop ik?’

Ze schoof het boek opzij, maar liet het opengeslagen liggen. ‘Bespeur ik daar enige scepsis in je toonval?’ vroeg ze.

‘Helemaal niet,’ zei hij terwijl hij een zak aardappels in de gootsteen leegde. Maar toegegeven: hij was verbaasd geweest, of liever gezegd: hij had zijn bedenkingen gehad toen Rakel een paar jaar geleden per se psychologie wilde gaan studeren. Het probleem was niet de opleiding zelf – voor zover hij wist was de toelating net zo streng als bij geneeskunde of rechten – maar het feit dat ze niets deed met haar overduidelijke talent voor tekst en talen. Ze had zoveel tijd besteed aan het leren van Duits, en wat deed ze nu met die talenkennis? Theorieën lezen van een verwarde ouwe zielenknijper over het driftleven van de mens.

Martin had gedacht dat haar jaar in Berlijn haar wel op een literatuur-en-uitgeverij-gerelateerd spoor zou brengen. Hij had vast kunnen regelen dat ze stage mocht lopen bij Ulrike van Schmidt Verlag, als ze dan zo nodig in Duitsland moest wonen. Maar ook al sloeg ze zijn sporadische verzoeken om een leesrapport te schrijven vrijwel nooit af, veel verder ging haar betrokkenheid bij Berg & Andrén ook niet. Stel je voor dat hij zélf op vierentwintigjarige leeftijd dat soort mogelijkheden had gehad! Dat Abbe in plaats van een afgedankte zeeman uitgever was geweest, en dat hij, Martin, rechtstreeks de wereld van literatuur en algemene ontwikkeling had kunnen betreden…

‘Waarom kijk je zo ontevreden?’

‘Er zitten heel veel groene aardappels tussen… Trouwens, ik heb iets voor je.’ Hij droogde zijn handen af en ging de Duitse roman halen. ‘Ik ben benieuwd of dit interessant voor ons is om in vertaling uit te geven. Misschien kun je het lezen en je mening geven.’

‘Ik weet niet of ik tijd heb,’ zei ze met haar blik op de achterplattekst.

‘Er is niet zoveel haast bij.’ Dat was niet helemaal waar. Ulrike Ackermann kennende zou het niet lang duren voordat ze op een antwoord zou aandringen: ze moest weten of ze interesse hadden.

‘Ik heb het erg druk met mijn studie. Ik moet daar een essay over schrijven –’ Ze knikte in de richting van Freud.

Martin keek naar haar handen terwijl ze het boek doorbladerde, smalle handen met lange vingers, net als die van Cecilia. Verder leek ze wat uiterlijk betreft meer op hem.

‘Aan gene zijde van het lustprincipe,’ snoof hij. ‘Wat is daar eigenlijk, aan gene zijde van het lustprincipe?’

‘De niet aflatende reis van de mens richting dood en ontbinding, kennelijk.’

‘Wat een vrolijk vooruitzicht. Zeg, wil jij even kijken of we nog room in huis hebben?’

*

Na het avondeten gingen ze algauw uiteen. Elis verdween de stad in om nog eens te vieren dat hij achttien was geworden, en Martin hield zijn bezwaren voor zich, in het onaangename besef dat de woorden die op zijn lippen lagen – ‘je bent gisteren ook al uit geweest’ – rechtstreeks uit een oude schlager afkomstig waren. Martins moeder Birgitta, die toch al jaren oma was, wilde niet dat hij een taxi voor haar bestelde omdat tram drie vlak bij haar huis stopte. Rakel had met haar vrienden bij de Haga-bioscoop afgesproken.

‘Naar de bios?’ vroeg hij. ‘Zo laat nog?’

‘Het is ook een café, pap.’

Hun stemmen echoden in het trappenhuis, maar werden afgekapt door het dichtslaan van de buitendeur. Daarna viel er een diepe stilte. En hoewel Martin al het overgebleven eten in plastic bakjes stopte, de vaatwasser vulde en de rest van de afwas met de hand deed, en hoewel hij zichzelf een glas wijn inschonk en een lp van Billie Holiday opzette, toch kropen de wijzers van de klok verdacht langzaam vooruit.

Hij zou een film kunnen kijken. Hij zou iets kunnen lezen. Hij zou – en nu voelde hij iets wat op enthousiasme leek – zijn William Wallace-project weer kunnen oppakken.

Terwijl hij in de erker stond, met uitzicht op de met kasseien bestraatte helling en de wankele houten huizen aan de Almänna vägen, formuleerde hij in gedachten zijn argumenten voor het uitgeven van William Wallace in hervertaling. Maar Per zou wel zuchten en zijn bril met het ronde schildpadmontuur afzetten, die hij had gekocht vlak voordat iedereen ronde schildpadmonturen begon te dragen. Zelfs Elis had zo’n bril, hoewel hij tijdens zijn meer brilvijandige jaren op de middelbare school nooit last had gehad van zijn minimale zichtafwijking. Per zag daarentegen vrij slecht, en zijn bril ging altijd af als hij kritiek of een afwijkende mening naar voren wilde brengen. ‘Ik weet niet of het financieel gezien een goede investering is,’ zou hij zeggen.

‘Maar die oude vertalingen missen iedere finesse…’

‘Zouden ze dan wel gelezen worden als ze goed waren?’

Vervolgens zou het uitdraaien op het oude liedje: Martin beweerde dat Wallace een vergeten genie was, Per beweerde dat hij enkel vergeten was, punt. Martin droeg voorbeelden aan van vergeten werken die met succes hervertaald waren, Per sloeg terug met minder geslaagde gevallen. Martin benadrukte hoe belangrijk het was dat ze zich niet alleen door hun financiën lieten leiden, Per wees hem erop dat je je darlings moest killen. Misschien, zei hij, misschíén konden ze de zaak heroverwegen als William Wallace op een of andere manier opnieuw in de belangstelling kwam te staan. Als er een film uitkwam of iets dergelijks. Maar op dit moment was hij niet meer dan een interbellumauteur die in de schaduw van Hemingway, Fitzgerald en Joyce stond.

Tegenwoordig lagen vrijwel alle beslissingen rondom hun publicaties in de praktijk bij Martin, maar juist als het om Wallace ging was Per ongewoon stellig.

Zonder te besluiten wat hij zou doen met de tijd die hem nog restte tot hij moe genoeg was om in slaap te vallen, dwaalde Martin door het appartement. Toen Cecilia en hij eind jaren tachtig hier aan de Djurgårdsgatan hun intrek namen, huisden er minstens twee woongroepen in het pand. De buren kweekten met enig succes wiet op de binnenplaats en de buitendeur aan de straatkant zat altijd onder de graffiti. Sindsdien was het gezin onder hen, waarvan de ruzies en feestjes altijd door de vloer heen te horen waren geweest, verhuisd om ergens anders te gaan ruziën en feesten. Toen de appartementen koopwoningen werden, verdwenen alle studenten en figuren die het daglicht schuwden uit hun studio’s; hun plaats werd ingenomen door keurig geknipte jongemannen die meededen aan de gezamenlijke schoonmaakdagen van de bewoners. De dronkenlap van de begane grond was weg – een rechtstreeks gevolg van het feit dat de brave ouders in de vereniging van eigenaren (behalve Martin dan) de handen ineen hadden geslagen en maatregelen hadden geëist tegen zijn schurftige maar in principe ongevaarlijke herdershond, met als argument dat die ‘de kinderen bang maakte’. Sinds de millenniumwisseling was het aantal punkers die hun kater stonden weg te barbecueën tot nul gereduceerd en was de binnenplaats veroverd door de kinderen van Bolderburen. Rond kerst scheen er achter alle ramen licht uit papieren sterren. Niemand had een schotelantenne.

Martin liep van de keuken naar de woonkamer en van de woonkamer naar de hal. De deur van Elis’ kamer stond op een kier. Hij opende hem en bleef een poosje op de drempel staan. Hij kon zich amper herinneren hoe het eruit had gezien toen de ruimte nog als zijn werkkamer dienstdeed.

Afgaande op de inrichting van de kamer was dit een momentopname in de metamorfose van het ene stadium (rups) naar het andere (vlinder). De muren hadden nog de vriendelijke lichtgroene kleur die Elis en hij bijna tien jaar geleden gekozen hadden, maar waren gehavend door jaren van wisselende posters en een periode op de middelbare school waarin Elis belangstelling had voor graffiti, een bijzonder ongeschikte bezigheid voor iemand met zijn angstige aard. De popartiesten hadden inmiddels plaatsgemaakt voor een reproductie van de pijp van Magritte en twee filmposters. De ene was van Truffauts Jules et Jim, waarop Jules en Jim met fladderende colberts over een brug renden. Vlak voor hen liep Jeanne Moreau als Catherine, met een getekende snor op haar bovenlip en haar haar weggestopt onder een pet. Op de andere, eentje van Sofia Coppola’s Lost in Translation, zat Bill Murray gedesillusioneerd op de rand van een bed. Everybody wants to be found, stond er boven de titel.

Martin ging op het bed zitten, tegenover Bill Murray.

Elis had zijn spullen altijd onberispelijk op orde. Toen hij klein was, lagen zijn stripboeken op perfecte stapels en stonden zijn Transformers kaarsrecht in het gelid. Zijn bed was opgemaakt als in een legerkamp. Tegenwoordig sprak zijn nauwkeurigheid vooral uit zijn garderobe: aan een kledingrek hingen rijen keurige overhemden, jarenvijftigbroeken met vouw, een aantal gilets en een colbert dat hij na een week van obsessieve zelfkwelling via Ebay had aangeschaft maar vervolgens bijna nooit droeg.

Het bureau was ooit aangeschaft voor een korter en tengerder iemand. Nietmachine, perforator, plakbandhouder en pennenbakje stonden in de houding langs de rand. Een witte, ietwat toegetakelde Macbook lag in een kaarsrechte hoek ten opzichte van een paar boeken. Martin boog zijn hoofd zodat hij de auteursnamen kon lezen: Arthur Rimbaud en Charles Baudelaire. Toe maar! Toen Elis jonger was, las hij alleen wanneer het moest, afgezien van de Harry Potter-boeken, die hij graag las maar die hij eerder als een geïsoleerd verschijnsel leek te beschouwen dan als een teken dat er mogelijk nog meer boeken waren die hij leuk zou kunnen vinden. Dus toen Martin zijn zoon een aantal maanden geleden voor het eerst over Reis naar het einde van de nacht gebogen aan het ontbijt had zien zitten – met zijn boterham met zwartebessenjam gevaarlijk schuin – was hij verbaasd geweest.

‘Is dat voor school?’ had Martin over de rand van de krant gevraagd.

‘Huh?’ bromde Elis.

‘Céline,’ zei Martin en hij knikte in de richting van het boek. Elis had misschien twintig van de vierhonderdvijftig bladzijden gelezen. ‘Is dat voor iets op school?’

‘Nee, ik heb het van Michel geleend.’

Martin schonk een kop koffie in. Zou hij moeten weten wie Michel was? Was het dom van hem dat hij het niet wist? Was het trouwens een jongen of een meisje – Michelle? En welk van die beide geslachten was het minst verontrustend?

‘Wie is Michel?’ vroeg hij.

‘Een vriend. Hij studeert literatuurwetenschap,’ zei Elis in een aanval van mededeelzaamheid.

‘Aan de universiteit?’ Hij zag zijn puberzoon nog niet zo een-tweedrie voor zich in gesprek met een literatuurstudent, maar Elis knikte.

‘Ik dacht dat je niet van Céline hield,’ zei Martin terwijl hij de krant dichtvouwde.

‘Jawel hoor, dit is echt steengoed.’

‘Maar je vond Reis naar het einde van de nacht als ik me goed herinner “iets te langzaam” naar jouw smaak.’

Elis keek op met een blik waaruit zowel irritatie als oprechte verwarring sprak. ‘Wat bedoel je?’

Martin stond op het punt zijn zoon in te lichten over het feit dat hij hem diezelfde roman voor zijn zestiende verjaardag had gegeven, als vader met goede bedoelingen die belangstelling had voor de intellectuele ontwikkeling van zijn zoon. Elis had een paar bladzijden gelezen en toen zijn oordeel geveld. Misschien, had hij eraan toegevoegd, moest hij iets ouder zijn voordat hij aan dit soort boeken begon. ‘Iets van… dertig, of zo.’ Als Elis naar zijn kamer liep en een serieuze blik wierp op de godverlaten boekenplank hoog aan de muur, zou hij het boek daar vinden. De eerste Zweedse uitgave uit 1971 (uitgeverij Gebers), met een opdracht op het schutblad.

Maar hij zei: ‘Nee, laat maar.’

Elis trok alleen zijn wenkbrauwen op en las verder.

Deze nieuwe, Céline-lezende Elis leek de oude Céline-afwijzende Elis van de ene dag op de andere vervangen te hebben. Plotseling liep zijn zoon rond in een pluizig vest van de kringloop en liet hij zijn haar uitgroeien tot het aureool van krullen dat het van nature was, en vanachter zijn gesloten deur klonk op een dag de vibrerende stem van de Jaques Brel. Er doken nieuwe afspeellijsten op in Spotify. Serge Gainsbourg, Françoise Hardy, France Gall, Juliette Gréco; allemaal met een bibberige grammofoonsound – het broze geluid van voorbije Parijse herfsten en boulevards met geel wordende platanen.

Desondanks had Elis blijkbaar geen enkele behoefte om deelgenoot te worden van zijn vaders onuitputtelijke reservoir van kennis over dode mannelijke Europese auteurs. Elis gedroeg zich alsof hij de eerste was die De vreemdeling had gelezen, alsof De vreemdeling een nieuwe, coole rockband was en alsof de oudere generaties in het algemeen en Martin in het bijzonder zichzelf niet voor schut moesten zetten door te doen alsof ze er verstand van hadden. (Martin had zin om te vragen: ‘Waar denk je dat de songtitel “Killing an Arab” vandaan komt?’ Maar het was onduidelijk of Elis The Cure überhaupt kende.)

De ironie was dat deze Michel, naar wie Elis verwees als een soort mystiek wezen, hem op precies hetzelfde spoor had gezet als Martin zelf had willen doen. Elis was teruggedeinsd maar had in zijn vlucht in een kringetje rondgelopen en was weer bij zijn vertrekpunt uitgekomen. Hij had Reis naar het einde van de nacht, die dikke Franse pil, alleen maar uit Michels handen aangenomen omdat het Michels handen waren.

En Martin zag intussen hoe zijn zoon zich door Céline heen worstelde, bretels en gilets begon te dragen, met een geconcentreerde pruillip zijn huiswerk Frans maakte – en met roken begon, waardoor het aandoenlijke er ineens af was.

‘Die zijn niet van mij,’ zei Elis toen hij werd geconfronteerd met een pakje Marlboro Light dat Martin in een van zijn binnenzakken gevonden had. ‘Ze zijn van Oskar. Hij kan ze niet mee naar huis nemen, want zijn moeder hangt de fucking Gestapo uit, ze snuffelt steeds tussen zijn spullen. Net als sommige andere ouders, blijkbaar.’

‘Je weet wat we hierover afgesproken hebben.’

‘Maar ze zijn niet van míj. Vraag maar aan Oskar. Hier. Bel hem. Vraag het hem zelf. Maar niet tegen zijn moeder zeggen, want dan betaalt ze zijn rijles niet.’

Martin keek naar Elis, naar het mobieltje dat Elis uitstak, en daarna weer naar Elis.

‘Dat is Oskars zaak,’ zei hij uiteindelijk. ‘Als jij maar weet welke regel hier geldt.’

‘Voor mijn achttiende geen drank, drugs, sigaretten, tatoeages of motorritjes,’ zei Elis. Hij telde de geboden mee op de vingers van zijn ene hand en hield zijn ogen dicht alsof hij zwaar op de proef gesteld werd.

‘Yep. Daarna ben je meerderjarig en heb ik helaas geen zeggenschap meer. Ik kan alleen maar hopen dat je risicobeoordelingsvermogen tegen die tijd enigszins ontwikkeld is.’

‘Jij bent echt geschift.’

Hij had gedacht: er moeten toch regels zijn. Niemand zal mij komen vertellen dat ik ze hun gang maar heb laten gaan. Dat ik niet op ze heb gelet.

Als die kinderen af en toe een sigaretje rookten, als ze die hele melancholieke alpinopet-met-sigaret-act opvoerden, was dat op zich misschien niet eens zo’n punt. (‘Kom óp zeg,’ kreunde Gustav.) Martin was zelf tijdens zijn tienerjaren met roken begonnen, en zijn ouders hadden niet eens geprobeerd hem tegen te houden. (‘God ja,’ zei Gustav. ‘Maar dat was ook in de jaren zeventig. De hoogtijdagen van de eeuwig gloeiende sigaret.’) Daarna had hij gerookt totdat hij besefte dat hij bijna veertig was. Het was het soort inzicht dat in twee fasen kwam: eerst de intellectuele en daarna de emotionele, meer sloopkogelachtige fase. Zijn conditie was op dat moment verwaarloosbaar. Hij was op het idee gekomen zijn baard te laten staan. Maar hij had zich vermand en was met roken gestopt, wat over het geheel genomen een pijnlijk en treurig proces was. Nu waren pijnlijke, treurige processen misschien niet iets om bang voor te zijn, maar hoe pijnlijker en treuriger, hoe groter de kans dat stoppen er helemaal niet van kwam. De enige in Martins omgeving die ooit rigoureus en onverbiddelijk gestopt was met roken, zonder dat ze zwanger was of een longziekte of andere dringende reden had, was Cecilia.

In Martins optiek was het grote probleem dat jongeren niet begrepen dat ze zouden sterven. Ze leefden in de illusie dat ze alle tijd van de wereld hadden. Dat hen niets kon gebeuren. Dat het leven als een lange rode loper voor hen uitgerold zou worden: welkom, we hadden je al verwacht, flitsende camera’s, applaus. In feite representeerde de sigaret een kleine dood, een herinnering aan de grote dood die eraan kwam, maar aangezien het begrip DOOD niet in hun van de hormonen bolstaande brein bleef hangen omdat ze veel te gefixeerd waren op voortplanting om enig besef te hebben van de absolute tegenpool ervan – de eenzame, onverschillige dood – begrepen ze de inherent destructieve kracht van tabak niet, net zomin als ze begrepen dat alcohol en drugs in feite een soort fysieke manifestatie waren van de onontkoombare aftakeling van het lichaam, die maar op één manier kon eindigen. Ze waren onnozel genoeg om het onbekommerde roken, zuipen, snuiven en slikken te verwarren met léven. Ze vormden talloze generaties kleine James Deans die op de afgrond afreden in de veronderstelling dat dat léven was, terwijl ze in wezen slechts een rempedaal verwijderd waren van de dood.

Hetzelfde gebrek aan inzicht en bezinning lag ten grondslag aan tatoeages. Welk nut had het eigenlijk, vroeg Martin zich af, om je lichaam voor eeuwig van een merkteken te voorzien? Wat hoopten ze daarmee te bereiken? De vraag was of tatoeages waarover ‘was nagedacht’ niet erger waren dan spontane en kant-en-klare motieven, zoals nietszeggende vlinders of Chinese tekens. Een opwelling van dwaasheid was makkelijker te vergeven dan het idee dat je op een bepaald moment iets wist wat zó belangrijk was om over te brengen aan een oudere versie van jezelf, dat je het wel in je huid móést laten kerven. Jonge mensen dachten meestal dat ze op dat moment verstandiger en wereldwijzer waren dan ooit tevoren, wat misschien ook wel klopte. Maar in weerwil van al hun verstand en wereldwijsheid kwam het zelden bij hen op dat ze dat zouden blijven denken, en dat ze daardoor voortdurend het tegendeel zouden bewijzen.

Bij het hoofdeinde van zijn bed had Elis een foto aan de muur geprikt. Cecilia lag op haar rug op de bank een krant te lezen. Op haar borst sliep een baby, en ze hield de krant zo vast dat die een dakje vormde. Ze keek met stralende ogen in de camera.

Het punt was alleen, bedacht Martin, dat het kind op de foto Elis niet was. Die bank hadden ze in ’89 weggedaan. Deze pasgeborene kon alleen Rakel zijn.

Martin bekeek Cecilia’s zwart-witte gezicht. Ze zag eruit alsof ze op het punt stond iets te zeggen.

Hij stond op, liep de kamer uit en zette de deur zorgvuldig weer op een kier.

Hij zou Gustav kunnen bellen. Hij zou hem zelfs kunnen opzoeken in Stockholm – hij kon een ticket boeken, misschien voor morgenvroeg, in de trein stappen en zondagavond weer terugkomen. Ach wat! Hij kon ook wel tot maandag blijven. Ze konden de stad in gaan, samen eten, een paar biertjes drinken en bijpraten. De lucht zou daar helderder en koeler zijn.

Gustav nam niet op, maar het was dan ook vrijdagavond laat; hij zou wel op stap zijn. En hij had geen mobiel. Martin sprak een bericht in en stond daarna achter het raam over de donkere straten en het park uit te kijken.

FUNDAMENTELE VORMING 1

I

INTERVIEWER (kucht): Zo, Martin Berg, vertel eens: wanneer besloot je de literaire weg in te slaan?

MARTIN BERG (leunt naar achteren, vouwt zijn handen in zijn schoot): Nou, ja – het was eigenlijk niet direct iets wat ik beslóót. Het was eerder iets wat ik in mijn hart altijd heb geweten. Ik zal in mijn jeugd vast wel een periode hebben gehad dat ik brandweerman wilde worden of iets dergelijks, maar verder is dit voor mij eigenlijk altijd het enige alternatief geweest. Dus het was nooit een keuze.

INTERVIEWER: Het was meer je lotsbestemming?

MARTIN BERG: Ja. Zo zou je het kunnen zeggen.

*

Martin Berg werd geboren in een jaar dat er veel gebeurde in de wereld. In Europa was een muur opgetrokken. Marilyn Monroe stierf tussen haar lakens met barbituraten in haar bloed. Eichmann werd opgehangen in Jeruzalem. De Sovjet-Unie voerde kernproeven uit op Nova Zembla. En aan een keukentafel aan de Kennedygatan zat de jonge bibliothecaresse Birgitta Berg in de ochtendkrant te lezen over de Cubacrisis terwijl de askegel aan haar sigaret steeds langer werd.

Maar ook dat jaar werd er niemand in een kernoorlog vernietigd. Een serie nieuwe staten zag juist het levenslicht toen de koloniale machten de greep op hun protectoraten verloren. Op dansvloeren wrongen zwetende jongelui zich ritmisch in de bochten van een nieuw soort dans. Astronauten werden gelanceerd en in een baan om de aarde gebracht, want als je elkaar niet wilde platbombarderen kon je altijd nog strijden om de heerschappij in de ruimte.

In Göteborg verrezen nieuwe wijken waar eerst bos en weidegrond lagen. Sloop en nieuwbouw veroorzaakten stofwolken en gedreun, tussen de scheepswerven klonk gehamer en herrie, en tegen de hemel tekende zich een wirwar van hijskranen af. Omzwermd door sleepboten gleden vaartuigen in de richting van de havenmonding om aan hun tocht over de zeeën te beginnen.

Birgitta schrok op toen haar zoon begon te jammeren, alsof ze even was vergeten dat hij er was.

*

De doopnaam van Martins vader was Albert, maar die kwam alleen voor op enveloppen van de overheid en in zijn zeemansboekje. Zijn roepnaam luidde Abbe. Hij was een slanke man van gemiddelde lengte, met donker haar, bruine ogen, en een romp vol tatoeages die met de jaren dezelfde blauwgroene tint aannamen als de zee zelf. De vader van Abbe was klinker bij scheepswerf Götaverken geweest en om het leven gekomen toen hij een ijzeren balk op zijn hoofd kreeg. ‘Een nuchter mens zou het benul hebben gehad om opzij te springen,’ was het enige wat Abbes moeder erover op te merken had. Zij werd kostwinner, en toen Abbe vijftien was ging hij naar zee. Na een aantal jaren van los-vaste baantjes kreeg hij een betrekking bij Transatlantic.

Abbe was een zwijgzame man die zich vaak aan de periferie van lawaaierige gezelschappen ophield, waar hij kruiswoordpuzzels oploste en bolletjes snustabak draaide. Hij was goed in allerlei bordspellen en stond bekend als een bedreven schaker. Hij won vaak met pokeren, maar de uitkomst leek hem koud te laten. Hij las zelden een boek, maar wel altijd de krant. Hij was degene die erbij werd gehaald wanneer er iets in het Engels, Frans, Nederlands of Duits moest worden vertaald. In de handen van Albert Berg gedroegen talen zich net zo gewillig als bahcosleutels en schroevendraaiers.

Aan het eind van de jaren vijftig leerde hij op een avond op de dansvloer van pretpark Liseberg Birgitta Eriksson kennen.

Die ontmoeting, die de opmaat vormde tot Martins bestaan, had iets zo duizelingwekkend toevalligs – Abbe die voor de verandering iemand ten dans vroeg, Birgitta die voor de verandering ja zei – dat Martin er in zijn latere leven niet zonder huivering aan kon denken. Abbe en Birgitta hadden hun levenspad net zo goed in een heel andere richting kunnen voortzetten. Ze hadden van alles kunnen worden, maar ze werden een stel.

Op de weinige foto’s uit die tijd had Birgitta wel iets weg van Esther Williams. Ze was op een degelijke manier aantrekkelijk maar liet geen schoonheidskoninginnenglimlach zien, keek nooit schelms over haar schouder en had geen fonkelende filmsterrenblik. Ze keek juist afwezig, alsof ze met haar gedachten ergens anders zat en gewoon bij toeval verzeild was geraakt in wat er op dat moment gaande was (het fotograferen). Op de ingelijste trouwfoto, die stof stond te vergaren op het ladekastje in de tv-kamer, hield ze een bos rozen vast alsof ze niet wist wat ze ermee moest. Abbe zag er een beetje opgelaten uit in zijn gehuurde pak en knellende overhemdboord.

Op de globe die Martin als kerstcadeau had gekregen in het jaar dat hij zeven werd, had Abbe ooit plaatsen aangewezen die hij had bezocht: Antwerpen, Le Havre, New York, Rio de Janeiro. Er zat onrustbarend veel zee tussen het minieme stipje dat Göteborg vormde en het grotere vierkant dat de eindbestemming was. Martins moeder nam hem mee naar de haven om te kijken toen zijn vaders vrachtschip van wal stak. Het was gigantisch, zo groot dat Martin zeker wist dat het tegen de nieuwe brug zou botsen. Er gingen koude rillingen van ontzetting door hem heen, en dat zijn moeder zo rustig leek maakte het nog erger. Maar de schoorstenen gleden er onderdoor alsof het niets was; Martin slaakte een zucht van verlichting en protesteerde niet eens toen zijn moeder hem bij de hand pakte om naar huis te gaan.

De woorden Atlantische Oceaan hadden de dubbele klank van avontuur en gevaar, terwijl Stille Oceaan vriendelijker klonk. De Noordzee moest winderig en koud zijn, maar anderzijds wel dichterbij, en op de globe leek die zee zo klein dat er altijd land in de buurt moest zijn. De grootte van het vaartuig was ook geruststellend, totdat tante Maud over de Titanic vertelde, in de veronderstelling dat haar neefje ‘een spannend waargebeurd verhaal’ zou waarderen. Daarna lag Martin ’s avonds klaarwakker te denken aan ijsbergen en schipbreuken, en aan hoe gemakkelijk zelfs grote boten door de diepten verzwolgen konden worden. Duizenden meters zou het schip zinken, tot op een bodem waar geen daglicht ooit doorgedrongen was.

Maar dan klonken er zware voetstappen in de hal, de stem die een donkerder frequentie had dan de overige stemmen in huis, het gerinkel van munten uit een broekzak die op het halkastje werd geleegd. (Als je geluk had zaten er Zweedse kronen tussen al het geld in de verkeerde maat en met gaten in het midden.) Daarna volgde er een week of twee van Abbes aanwezigheid. Hij was nooit luidruchtig en zelden boos, maar toch speelde je voorzichtiger wanneer hij in de buurt was. Hij zat op de schommelbank met zijn krant en een biertje. Martin bestudeerde hem door een gat in het struikgewas achter in de tuin, waar je een grot van takken had die voor een jongen precies groot genoeg was om in weg te kruipen.

Een hele tijd was dit de toestand der dingen: moeder en Martin, en af en toe vader die opdook maar ook altijd weer verdween. Martin speelde met de andere kinderen in de buurt, leerde lezen, kreeg elke dag om vijf uur avondeten, ging naar bed en kreeg een verhaaltje voor het slapengaan voorgelezen, ook al was hij later genoodzaakt de term ‘verhaaltjes’ bij te stellen, want zijn moeder had zo haar eigen opvattingen over wat er in die categorie thuishoorde. Zodoende droomde Martin nachtenlang hoe hij als Gregor Samsa in een insect veranderde, en hij piekerde geruime tijd over de vraag wat er eigenlijk mis was met Mrs Dubose.

Maar toen begon zijn moeder op een logge manier te bewegen en zich te kleden in wijde jurken die hij niet herkende. Op een avond vertelde zijn vader dat hij bij een drukkerij ging werken en elke avond uit zijn werk naar huis zou komen. Zijn moeder legde uit dat hij een broertje of zusje zou krijgen. Martin speelde wat met zijn puree. Op een zaterdag kwam tante Maud op hem passen.

‘Nog even en dan komen ze thuis met je zusje,’ zei ze terwijl ze zich vanaf haar onheilspellende hoogte vooroverboog.

Kristina, die door iedereen Kicki genoemd werd, was aanvankelijk oninteressant en later, toen ze ouder werd, voornamelijk irritant. Eerst liep ze Martin voortdurend achterna, maar ze groeide op tot een luidruchtig wicht met een parmantig loopje dat urenlang aan het touwtjespringen en hinkelen was, dat won met elastieken en fenomenale kauwgombellen blies. Ze probeerde gillend en mokkend onder haar huiswerk uit te komen, maar in kast, bok, ringen en wandrek was ze wel goed en ze kon urenlang bezig zijn met het oefenen van danspasjes. Ze beweerde dat Martin een hopeloos saaie pier was, maar wanneer hij vriendjes over de vloer had, verstopte zij zich in zijn kledingkast en rende ze gillend van het lachen weg als ze ontdekt werd. Moeder Birgitta beweerde altijd dat ze van hen alle twee evenveel hield, maar Martin vroeg zich af of dat wel helemaal klopte. Want Kicki en zijn moeder verschilden erg van elkaar – zijn zus leek eigenlijk meer op tante Maud.

Hun moeder was de enige in de familie die een hogere opleiding had genoten dan de basisschool. Wat dat precies inhield wist Martin niet, maar op de een of andere manier onderscheidde dat haar van Maud, die kantoorbediende was, een rasperige stem had en lippenstiftvlekken op haar tanden, en van hun ouders, die met Kerstmis altijd met cryptische maar venijnige opmerkingen aankwamen totdat ze met een krap jaar tussentijd overleden. Martins moeder huilde niet op hun begrafenissen (anders dan tante Maud, die luid snikte), maar bestudeerde met een lichte frons de gebrandschilderde ramen van de kerk.

Eens per week gingen ze naar de bibliotheek, aten ze koekjes met haar collega’s en keerden ze met een stapel boeken terug naar huis. Zijn moeder had die van haar in een keurige stapel op het nachtkastje liggen. Wanneer Martin uit school kwam, zat ze vaak aan de keukentafel te lezen, met een kop koud geworden koffie en de asbak naast zich. Wanneer Martin in de deuropening verscheen, schrok ze, plooide haar gezicht in een glimlach, legde haar boek weg en ging een tussendoortje klaarmaken.

Birgitta Berg voerde alle bezigheden van het leven uit met een neutrale zakelijkheid en zonder opvallende uitschieters in welke richting dan ook. Ze was bijna niet van haar stuk te brengen, en Martin had zijn ouders nooit ruzie horen maken. Slechts een doodenkele keer zag hij dat ze verbaasd was, één keer toen hij een jaar of twaalf, dertien was en met een opstel van school thuiskwam. Het thema was ‘Mijn zomervakantie’ en Martin had geschreven over hun jaarlijkse bootvakantie, die zoals gebruikelijk een beproeving was geweest. Hij was niet van plan geweest om het aan haar te laten zien, maar had het per ongeluk met zijn wiskundehuiswerk op de keukentafel laten liggen.

‘Dit is erg goed geschreven,’ zei zijn moeder, met een uitdrukking op haar gezicht die hij zelden zag. ‘Echt heel goed.’

En ze las verder, zonder acht te slaan op de sigaret tussen haar wijsen middelvinger en zonder ook maar één keer op te kijken.

II

INTERVIEWER: En hoe is het dan begonnen?

MARTIN BERG: Dat weet ik eigenlijk niet meer. Of ja, toch wel… (lacht) Ik ben heel jong begonnen aan wat ik dacht dat mijn debuutroman zou worden. Ik had natuurlijk geen idee hoe je nou daadwerkelijk een boek schrijft. Ik had een hoop gelezen, maar als je een kant-en-klare, gedrukte tekst leest lijkt die altijd zo vanzelfsprekend, vind je niet? Alsof het de eenvoudigste zaak van de wereld is. Dat het verhaal gewoon via een soort abiogeneseproces ontstaat. Het is eigenlijk maar goed dat jonge mensen niet beter weten, anders waren veel boeken waarschijnlijk nooit geschreven…

*

Toen het hoofdkantoor van kogellagerfabriek SKF overstapte van mechanische op elektronische typemachines, drukte tante Maud een van de afdankertjes achterover om aan haar neef te geven. Op dat bakbeest van kantoorgrijze kunststof hamerde Martin in de zomer van 1978 de volgende woorden:

Dichter bij een spiritueel voorgeborchte kun je in het aardse leven niet komen.

Hij haalde de hendel over om naar de volgende regel te springen (pang, ping), leunde in zijn stoel achterover en stak een sigaret op.

Omdat hij geen geoefende roker was volgde er een hoestbui. Daarna kwam hij tot de ontdekking dat hij een asbak was vergeten, dus haalde hij er eentje uit de slaapkamer van zijn ouders en zette hem boven op een stapel bibliotheekboeken. Tevreden met dit rekwisiet nam hij weer plaats aan zijn bureau. Hij inhaleerde voorzichtig en tuurde met samengeknepen ogen naar het witte vel papier.

Hij was bijna zestien en voor het eerst in zijn leven bleef hij in de zomer alleen thuis. De rest van het gezin was op pad met de zeilboot die zijn vader had aangeschaft toen hij bij Transatlantic was gestopt. Zo verliepen de zomers bij de familie Berg: zodra de vakantie in aantocht was moest er worden gepakt, naar zwemvesten worden gezocht, en moesten er batterijen voor de transistorradio en blikvoer worden ingeslagen. Daarna volgden er vier weken op zee. Martin werd steevast zeeziek, maar het lukte hem niet om over de reling over te geven, omdat hij duizelig werd als hij in de diepte onder hen keek. De dagen waren gevuld met allerlei touwen die ergens aan vast moesten worden gemaakt, een geniepige giek die elk moment aan kon komen vliegen en een jonger zusje dat alle knopen kende en bovendien van schaaldieren hield. Martin gedijde niet in een zwemvest en had een gloeiende hekel aan zwemmen in open water. Tussen de aanvallen van zeeziekte door hield hij zich benedendeks op om zijn meegebrachte voorraad strips te lezen.

Dit jaar had hij een baantje gevonden bij het postsorteercentrum zodat hij niet mee hoefde, en daardoor vonden zijn ouders hem oud genoeg om alleen in de stad te blijven. Hij werkte vier nachten per week, fietste bij het ochtendgloren naar huis en ging liggen slapen met de luxaflex naar beneden, de postcodes dansend op zijn netvlies. Vervolgens was hij buiten westen tot in de vroege middag, waarna hij met een vieze smaak in zijn mond en de vouwen van zijn kussen in zijn wang wakker werd. Zijn vrije tijd besteedde hij naar beste kunnen in het lege huis: hij liep in onderbroek en T-shirt rond, draaide The Clash zo hard als hij durfde zonder de speakers op te blazen, at als avondmaaltijd boterhammen met rauwe worst en nodigde zijn maten uit om gezellig langs te komen. Eigenlijk was tante Maud aangesteld om voor hem te zorgen, maar zij was met een nieuwe vent in de weer en kwam alleen af en toe langs met een ovenschotel. Plichtmatig zei ze dat Martin wel moest afwassen en weg was ze weer, en door het raam zag Martin haar met gierende banden wegrijden in haar zilverkleurige Saab.

Martin doofde nadrukkelijk zijn sigaret – hij had maar de helft opgerookt – en keerde terug naar het papier in zijn schrijfmachine. Dat voorjaar had zijn moeder Jack meegenomen uit de bibliotheek, omdat het haar opviel dat deze roman ‘populair bij de jeugd’ was. (Nadat ze een paar hoofdstukken had doorgebladerd was haar eigen oordeel: ‘Uit de losse pols geschreven, maar niet zonder charme’.) Martin las het boek in één ruk uit, en vervolgens, nadat hij dagenlang door een heel nieuw soort pijnlijke leegte gekweld was, las hij het nog een keer. De roman deed alles zo bevrijdend gemakkelijk voorkomen. Het asfalt veerde onder zijn voeten toen hij langs de Kungsladugårdsgatan liep, de lucht zat vol zuurstof, het bloed bruiste door zijn aderen. Een gemis zoals hij dat nog nooit eerder had gevoeld had bezit genomen van zijn lichaam. Het duurde een paar weken voordat de vanzelfsprekende oplossing zich aandiende: hij zou zelf een boek gaan schrijven.

Maar nu kwam er niks in hem op. Zijn gemoed was even blanco als het vel papier.

Wat helemaal niet gek was, hield hij zichzelf voor. Hij had geen ‘Ervaring’. Die moest hij opdoen om daar vervolgens over te schrijven. Hij moest meer meiden leren kennen. Naar meer feesten gaan. Uit huis gaan en op een bohemienachtige plek gaan wonen. Maar wat was eigenlijk de Göteborgse tegenhanger van het houten huisje in het groen in het Stockholmse buurtje ‘Vita bergen’ waar de hoofdpersoon uit Jack woonde? Je had bij de Godhemsgatan weliswaar een volkstuintjescomplex, maar daar leken vooral gepensioneerden te komen. Bovendien lag het op een steenworp afstand van zijn huis; dat was net zoiets als kamperen in eigen tuin.

De telefoon ging, en omdat Martin nog niet zo ver was gekomen met zijn schrijverswerkzaamheden dat hij in de gaten had dat hij het toestel op zijn bureau moest zetten, moest hij naar de hal om op te nemen. Het was Robban, die zijn broer een traytje bier voor hem had laten kopen en die bovendien de nieuwe plaat van Springsteen had aangeschaft, Sussie en een paar anderen zouden komen, had Martin zin om aan te haken?

‘Tuurlijk,’ zei Martin, die zijn sigaret nog wat verder plette om er zeker van te zijn dat hij echt uit was. Hij had twee dagen vrij bij de post en zou geheid niks bohemienachtigs meemaken als hij de hele avond aan zijn schrijftafel bleef zitten. ‘Ik kom.’

Voordat Martin voor het eerst alcohol dronk, verwachtte hij dat het lekker zou zijn, en hij was overrompeld toen dit niet het geval bleek. Dat was op zijn veertiende. Hij deed zijn ogen dicht en slikte, gespannen afwachtend of er iets zou gebeuren. Hij had zich een onmiddellijk effect voorgesteld, maar merkte niet veel bijzonders, afgezien van een aangenaam, wollig gevoel toen hij het hele blikje naar binnen had gewerkt (zoals toen je klein was en een hoestdrankje moest nemen). Hij trok er nog eentje open en probeerde tijdens het slikken aan iets anders te denken. Even later stond hij samen met minstens vijf anderen op een bank op en neer te springen en luidkeels te zingen, maar toen hij van de bank af wilde komen (om zich eventueel in de richting van de chipsschaal te begeven), gehoorzaamden zijn benen hem niet. Hij lazerde omver maar het deed geen pijn, het was juist allemaal vreselijk grappig. Hij stond op maar moest steun zoeken bij Robban, en Robban schaterde het ook uit.

In die eerste tijd was er erg weinig voor nodig om het te laten doorgaan voor een avondje stappen. In principe was de aanwezigheid van alcohol voldoende. De dronkenschap op zichzelf was het doel. Er kwam wel een vage teleurstelling bij hem op wanneer Sussie op wankele benen opstond, bedankte voor de drank en langzaam de trap af kloste op de plateauklompschoenen die ze trouw bleef dragen, ook al hadden ze haar minstens twee ernstige verzwikkingen bezorgd. Maar over het geheel genomen was het voldoende om te zien wat er gebeurde als je wodka en Coca-Cola mixte, al Robbans lp’s draaide en de teksten op de achterkant van de hoezen las.

Deze zomeravond was niet anders. Ze troffen elkaar zoals gewoonlijk bij Robban thuis. Zoals gewoonlijk draaiden ze Robbans laatste platen. Zoals gewoonlijk luisterden ze naar Robbans gepraat over de band waar hij sinds kort in speelde en de Rhodespiano die hij van plan was te kopen. Zoals gewoonlijk had Sussie een paar vriendinnen die ‘misschien later zouden komen’.

‘Jeetje, wat zit jij te kniezen,’ zei Sussie terwijl ze Martin een por tegen zijn arm gaf.

‘Mm.’

‘Heb je zin om straks mee uit te gaan?’

‘Tja, waarom niet.’

‘Waarom niet,’ bauwde ze hem na terwijl ze naar de sigaretten reikte. Ze was altijd knap wanneer ze haar Virginia Slims opstak – haar pony uit haar ogen schudde, haar hoofd in haar nek legde –, maar nu was het net of hij haar dubbel zag: haar huidige tegen haar toekomstige ik afgezet. Die zachte lijn naar haar keel zou een onderkin worden, haar huid zou zijn donzige gladheid en souplesse verliezen.

Hij wilde met iets zuurs en bijdehands uit de hoek komen, maar wist niks te verzinnen. Hij kon de gedachte aan een feest op een protserige etage aan de Strandvägen in Stockholm niet van zich afzetten, of aan hoe het zou zijn om met een krat bier het eiland Djurgården op te gaan (ook al hadden ze Djurgården bezocht op de traditionele klassenreis naar de hoofdstad en hadden ze daar geen enkele vrolijke bohemien gesignaleerd). Mensen van wie hij zich voorstelde dat hij ze zou tegenkomen, zag je nauwelijks, maar hij wist dat ze ‘een klasse apart’ waren.

Martin wist precies hoe de avond zou verlopen: een doelloze bijeenkomst in het Slottsskogenpark, een doelbewust gezuip totdat je – hopelijk – het gouden uur van de dronkenschap bereikte, waarin je onoverwinnelijk en onsterfelijk werd, met z’n drieën op een fiets de heuvel af ging, het in je hoofd haalde dat het een feestelijk idee zou zijn om in een boom te klimmen of in de vijver te gaan zwemmen, in een bosje belandde met een giebelende Sussie en er je handen vol aan had om haar uit haar strakke spijkerbroek te pellen. Waarin alles zinderde van de mogelijkheden, je in een impuls zo hard mogelijk over het voetbalveld rende totdat je met brandende longen instortte van de lachkrampen. Daarna sloeg het om. Je propte een bolletje snustabak onder je lip en de wereld begon als een dolle te draaien. Maar het kon ook zijn dat het heksenbrouwsel in een geniepige hinderlaag was gaan liggen en het op je buik gemunt had zodat alles opeens weer omhoog kwam. Iemand kneep ertussenuit, een ander piste per ongeluk in het volle zicht van een patrouillerende agent in een portiek, er ontstond ruzie, Sussie werd onverklaarbaar chagrijnig en verdween naar huis, rennend over het bedauwde gras met haar klompschoenen in de hand.

Maar toen Robban wankelend opstond en zei ‘Kom op, we gaan naar het park’, toen ging Martin mee. Het maakte hem niets uit dat Sussie bij Robban achter op de fiets ging zitten in plaats van bij hem. Hij keek omlaag naar zijn fietsende benen, maar die hadden net zo goed van iemand anders kunnen zijn. Toen ze bij Azaleadalen hun kameraden troffen, klonken het gelach en de stemmen van de anderen als van heel ver.

‘Naar wie zit je uit te kijken?’ Sussie plofte naast hem neer.

‘Huh?’

‘Ja, zit je op iemand te wachten of zo?’

‘Wie zou dat moeten zijn?’

‘Djiezus wat ben jij chagrijnig. Je hoeft toch niet zo chagrijnig te zijn.’

Later die nacht zeurde Sussie dat ze de zonsopgang wilde zien, dus sjeesden ze naar de Masthuggskyrkan en vatten ze post op de muur rond de kerk. Onder hen strekten de rode plaatijzeren daken en de zo vroeg in de ochtend nog lege straten van de wijk Majorna zich uit. De rivier lag er glanzend bij en de hijskranen op de werf stonden stil. In de lucht krijsten een paar meeuwen. Martin nam zijn kompanen op. Robban, die ambities had maar geen discipline. Sussie, die zich met behulp van haar uiterlijk door het bestaan sloeg en nooit intellectueel talent had hoeven ontwikkelen. (Hetgeen gedurende het afgelopen jaar pijnlijk duidelijk was geworden, toen hij haar hielp met haar lessen en haar onlogische en omstandige gedachtegangen moest proberen na te bootsen nadat bepaalde leraren achterdochtig waren geworden over de plotseling toegenomen kwaliteit van haar huiswerk. ‘Gebruik geen woorden als “relevant” en zo,’ klaagde Sussie terwijl ze een haarlok uit haar gezicht streek.) Ze was school zo ontzettend zat, zei ze nu, ze dacht erover om eraf te gaan en te gaan werken, zoals Robban, maar Robban zei ‘Nee potverdorie Sussie, verspil je beste jaren nou niet door ergens achter de kassa te gaan zitten wegrotten, volg een opleiding, anders ga je mij nog achterna’, en Sussie lachte, gaf hem een pets op zijn arm en zei dat hij maar een jaar ouder was, en Robban probeerde uit te rekenen hoeveel procent van hun leven dat was, en dat hield hen een hele tijd bezig en ondertussen rookten ze Sussies laatste sigaretten op.

In het oosten werd de hemel rood. Nog even, dan zouden de eerste zonnestralen de lucht doorklieven, dwingend en monter, en Sussie zou geeuwend haar zonnebril opzetten en haar schoenen opsporen. Langzaam zouden ze langs de Bangatan op huis aan wandelen, zij enigszins hinkend en Robban onophoudelijk babbelend over de keyboardspeler van The Doors terwijl Martin met zijn fiets aan de hand aan andere dingen dacht. Misschien zou hij met Sussie mee naar huis gaan, of misschien ook niet, maar zij liep met haar ogen te knipperen en te mokken en te bokken, dus het zou wel op het laatste uitdraaien, en nadat ze uit elkaar waren gegaan zou hij naar huis trappen, zonder haast, in zijn eentje op straat.

III

INTERVIEWER: Wat sprak je zo aan in de literatuur, denk je?

MARTIN BERG: Waarschijnlijk hoort het bij je tienertijd dat je ergens anders wilt zijn. Je wilt eropuit. Weg. Maakt niet uit waarnaartoe. Op de eerste de beste bus stappen, het land uit. Alleen ben je blut en heb je volgende week dinsdag een proefwerk, en dat soort dingen… Door te lezen kun je wél weg.

INTERVIEWER: Als een soort vlucht uit de werkelijkheid?

MARTIN BERG: Dat niet alleen. Door lectuur krijg je toegang tot andere werelden dan die van jezelf. Je kunt uitproberen hoe het is om een Russische adellijke dame te zijn die vreemdgaat, of een postbode met een drankprobleem die prostituees bezoekt. Je mag mee op een krankzinnige roadtrip dwars door Noord-Amerika. Je kunt zijn wie je maar wilt.

*

Op de dag dat Martin in de bovenbouw van de middelbare school zou beginnen, was hij lang voordat de wekkerradio aanging klaarwakker. Hij ging ruim op tijd ontbijten en douchen (helaas was er nog niemand op die daar opmerkingen over kon maken). Hij trok de kleren aan die hij had uitgekozen – een Levi’s, een T-shirt en het spijkerjack dat hij een week eerder voor zijn verjaardag had gekregen en waarvan de stof nog stijf was. Als hij op de fiets ging zou hij gaan zweten, dus nam hij de tram.

Hij had in zijn geheugen geprent in welk klaslokaal hij moest zijn, maar verdwaalde en kwam in een gang terecht waar oudere leerlingen lachend in groepjes rond de kluisjes hingen en enthousiaste gilletjes of rauwe kreten slaakten. Martin maakte rechtsomkeert, richtte zijn vizier op een kudde verwarde zielen, vond het juiste lokaal en ging er naar binnen alsof het de normaalste zaak van de wereld was. Een vreselijk moment scheelde het niet veel of hij had zijn stoel omgegooid, maar daar leek niemand notitie van te nemen. Veilig op zijn plek bestudeerde hij zijn toekomstige klasgenoten met een zo onverschillig mogelijke blik.

Dankzij de lange lijst met tienen op zijn rapport had hij de scholen voor het uitkiezen gehad. Zijn vader legde een zware hand op Martins schouder en zei ‘Goed gedaan, knul’. Zijn moeder gaf hem een envelop met twee gladde briefjes van honderd kronen en Het proces van Kafka. Martin schreef zich in op het adres van zijn tante Maud in de wijk Landala zodat hij op het Hvitfeldtska kon beginnen. Over die school wist hij net zo weinig als over andere, maar de gebouwen verhieven zich waakzaam hoog op een heuvel in de wijk Vasastan, omringd door rozenstruiken en wilgen, en uitstralend dat hier geschiedenis was geschreven. De muren waren hoog, de ramen talloos, de gangen oneindig, de trappenhuizen breed en galmend. Martin zag zichzelf in een niet al te verre toekomst, op weg naar zijn kluisje, met dikke boeken onder zijn arm. Hij was langer geworden en had bredere schouders gekregen. Hij had nieuwe gympen. Tijdens de lessen zat hij aandachtig aantekeningen te maken, maar desondanks was hij geen blokker. Een meisje met onscherpe gelaatstrekken kwam hem over het schoolplein tegemoet –

Bij de lessenaar stond een gedrongen vrouw in een grijs mantelpakje. Ze streek met haar hand over haar voorhoofd – een gebaar van ergernis – miste een haarlok die zich uit haar knotje had losgemaakt, keek op een papier, keek op haar horloge en schraapte haar keel. Toen dat zijn uitwerking op het algehele geroezemoes miste (kenden mensen elkaar al?), schraapte ze opnieuw haar keel en voegde daar een ‘nou’ aan toe.

Ze stelde zich voor: ze was hun klassenleraar en gaf wiskunde. ‘Jullie mogen mij juffrouw Gullberg noemen.’ Met een piepend krijtje schreef ze haar naam in een gelijkmatig leraressenhandschrift op het bord, waarna ze spiedend de klas rondkeek, alsof ze met het blote oog kon vaststellen of ze knappe koppen waren of niet. Een zuinig vertrokken mondje suggereerde dat ze niet erg hoopvol gestemd was.

‘Eerst een paar gedragsregels,’ zei ze terwijl ze haar aanwijsstok pakte. ‘Binnenshuis wordt niet gerookt. Blijf op het schoolplein. En voor de jongens die zo nodig snustabak willen gebruiken: de pruimen in de prullenbak, nérgens anders. Niet rennen door de gangen. Op tijd in de les zijn. Overtredingen leveren je een aantekening op, drie aantekeningen betekent nablijven. Graffiti is ten strengste verboden. Begrepen?’

Een meisjesstem reageerde met een bedeesd ‘Ja’. Juffrouw Gullberg negeerde haar. ‘Dan nu de klassenlijst. Alén, Marita?’

Bij alles wat op alfabetische volgorde stond kwam Martin natuurlijk altijd in het begin, maar om de een of andere idiote reden begon zijn hart te bonzen. Toen juffrouw Gullberg met haar matig geïnteresseerde ‘Berg, Martin?’ kwam, vreesde hij een seconde dat zijn stem het niet zou houden of, nog erger, zou overslaan. Maar hij vond het laf om alleen maar zijn hand op te steken, zoals Andersson, Kenneth net had gedaan.

‘Present,’ zei Martin.

Terwijl de rest van de klassenlijst werd opgelezen, rees er een gevoel van teleurstelling bij hem op. De mensen met wie hij de volgende drie jaar zou doorbrengen hadden allemaal keurig geföhnd haar en droegen de gestreken kraag van hun overhemd over de V-hals van hun trui. Wel zat er aan de andere kant van het gangpad een tamelijk knappe meid, met een kaarsrechte neus en zware oogleden die haar een dromerig, doezelig uiterlijk verleenden. Voor zover Martin kon bepalen, was zij van zijn toekomstige klasgenoten degene die het best beantwoordde aan zijn vage beeld van een meisje dat buiten school met hem afsprak, misschien op een kille septemberochtend, zo’n dag waarop het ’s middags nog steeds warm was en de bomen vonkten in rode en gele tinten – hoe dan ook, daar kwam ze aan met boeken (in lederen band?) die ze behoedzaam tegen haar borst drukte, ze wuifde…

Hij zag dat ze naar hem keek en kort naar hem glimlachte; hij glimlachte terug. Hij meende dat ze op de naam Christine had gereageerd.

Toen zei juffrouw Gullberg ‘Von Becker, Gustav?’ Een jongen op de op een na voorste rij wipte op de poten van zijn stoel heen en weer en zei: ‘Het is gewoon Becker.’

Zijn stem was hees en zacht. Martin kon degene aan wie deze stem toebehoorde alleen vanachteren zien. Hij was helemaal in het zwart gekleed: jeans, T-shirt. All Stars met losse veters. Over de rugleuning van zijn stoel hing een lange, donkerblauwe legerjas. Hij had bleke armen en knokige ellebogen.

Juffrouw Gullberg knikte en maakte een aantekening.

Er volgde algemene informatie. Leertrajecten. Lesroosters. Martin was verbaasd over het grote aantal tussenuren, een woord dat hij in theorie kende, maar waar hij in de praktijk nooit mee te maken had gehad. In de vorige klassen werden de lessen op elkaar gestapeld als bouwblokken. Op het stencil dat hij nu kreeg uitgereikt, waren de stapels donkere velden (vrijetijd) en lichte (lessen) in een onvoorspelbaar patroon gerangschikt. Op donderdag begonnen ze pas om 9.40 uur en op vrijdag waren ze om 14.30 uur al klaar. Anderzijds gingen ze op dinsdag door tot 16.00 uur, maar ook dat maakte een exotische indruk. Martin zag zichzelf al in een klaslokaal zitten, verzonken in een boek, terwijl buiten achter deze ramen uit de achttiende eeuw of wat het was de zon onderging.

Om hem heen klonk opeens het geschraap van stoelpoten. Zijn klasgenoten begonnen te praten, stonden op en slenterden naar buiten, in het geforceerd bedaarde tempo van mensen die er veel aan gelegen is een bepaalde sociale groep op te zoeken of juist te vermijden.

Martin vouwde het papier op en stak het in zijn kontzak. Daarna liep hij zonder zijn klasgenoten een blik waardig te keuren naar buiten.

De enige die enigszins interessant had geleken was die Gustav, maar die was op het schoolplein nergens te bekennen. Vermoedelijk had hij vrienden die hees lachten, naar muziek luisterden die niet naar muziek klonk en naar Christiana in Kopenhagen reisden, waar ze hasj rookten en rondhingen met types die er grote honden op nahielden met een zakdoekje rond hun dikke mengrashalzen. Als hij zelf hasj rookte, werd Martin vooral gespannen en achterdochtig, en ook al was zijn officiële standpunt dat hij punk leuk vond – Robban en hij raakten daarover altijd in discussie, wat er meestal mee eindigde dat Martin Robban verweet dat hij Elton John leuk vond en dat Robban dit net iets te stellig ontkende – de waarheid was dat hij hoogstens drie keer naar Never Mind the Bollocks had geluisterd, en dan ook nog op een niet al te hoog volume. Toch vond hij het fijn dat het album in zijn elpeekrat stond, felroze en geel, en nooit clandestien door zijn zusje werd geleend.

Hij stak zijn handen in zijn zakken in een poging de indruk te wekken dat hij op iemand wachtte.

‘Heb jij een vuurtje? Ik kan mijn lucifers nergens vinden.’

Het was Gustav. Gelukkig had Martin in zijn zak een zware Zippoaansteker die eigenlijk van Sussie was.

‘Zeker,’ zei hij. ‘Mag ik dan een peuk bietsen?’

Gustav reikte hem een blauw-wit pakje aan met een Franse tekst erop en Martin viste er een sigaret uit.

Van dichtbij waren Gustavs ogen het meest aansprekend aan hem. Ze schoten onrustig en als het ware kwetsbaar heen en weer achter een ouderwetse bril met ronde glazen die hachelijk op zijn neusbrug wiebelde. Van zijn opvallendste gelaatstrekken was zijn neus een goede tweede: spits en een beetje rood rond de punt. Martins associaties maakten een plotselinge ommezwaai van ‘punk – dope – blaffende hond’ naar ‘negentiende eeuw – tuberculose – pianospel bij kaarslicht’. Gustavs sprietige haar bevond zich op het onbestemde kleurenspectrum dat (afhankelijk van de mate van welwillendheid) ofwel vaalbruin ofwel donkerblond wordt genoemd, en hoewel het een lange warme zomer was geweest, was hij bleek als lijnwaad (een woord dat Martin onlangs van Tolstoj had opgestoken). Hoewel het warm genoeg was om met blote armen te lopen had hij zijn lange jas als een cape over zijn schouders gegooid. Martin zelf was zongebruind na al het buiten rondhangen, iets waar hij eerst content mee was geweest, maar wat hij nu frivool begon te vinden. Je kreeg de indruk dat deze jongeman eigenlijk behoed moest worden voor sterk licht en heftige emoties en bij voorkeur zijn dagen moest slijten aan een lessenaar of ander negentiende-eeuws meubel. De vingers die de aansteker aanknipten zaten onder de zwarte inktvlekken.

‘Je naam is me binnen even ontgaan,’ zei Gustav terwijl hij zijn hand uitstak. ‘Gustav.’

‘Martin,’ zei Martin.

Ze schudden elkaar de hand.

Gustav pielde met zijn sigaret, verschikte zijn bril en keek uit over het schoolplein, om vervolgens een paar seconden intensieve aandacht aan een schoenveter te besteden. Martin probeerde met iets intelligents voor de dag te komen, maar hoe harder hij nadacht, hoe leger zijn brein werd, dus nam hij maar een paar stevige trekken van zijn sigaret. Het gevolg: acute draaierigheid.

‘Waar heb jij hiervoor op school gezeten?’ vroeg Gustav uiteindelijk.

‘De Kungsladugårds-school. In, eh, Kungsladugård.’ Idioot. ‘En jij?’

‘Sam,’ zei Gustav terwijl hij een paar keer knikte. Het duurde even voordat Martin doorhad dat hij de Samskolan bedoelde. ‘Maar na negen jaar ben ik ontsnapt. Van de regen in de drup.’ Er ontsnapte hem een lachje en hij tipte met zijn wijsvinger de as van zijn sigaret, een gebaar dat alleen maar als gracieus kon worden bestempeld.

‘Hoezo dan?’

‘Tja. Een hoop papa’s-kindjes die precies worden wat hun ouders zijn of van hen verwachten. Maar wat weet ik ervan – misschien plan jij om zo te zeggen ook wel een toekomst binnen het vaderswezen?’

‘In tegendeel eigenlijk,’ zei Martin en hij voelde dat hij grijnsde. Gustav lachte meteen terug. ‘Ook al zou hij het vast niet vervelend vinden als ik aanmonsterde op een vrachtschip.’

‘O?’ Gustav klonk alsof hij onder de indruk was. ‘Hoezo?’

‘Hij was zeeman.’

‘Was? Is hij dood?’

‘Nee, drukkerijmedewerker.’

Gustav lachte, en Martin lachte ook, en precies op het moment dat ze niet verder kon lachen zonder dat het onnozel zou worden, vroeg Gustav wat hij dan zou gaan doen, nu hij de zeven zeeën niet ging bestormen.

‘Ik weet het niet,’ zei Martin. Een volkomen oninteressant antwoord. ‘Schrijven misschien. Of muziek maken.’

‘Wat voor muziek? Wat speel je?’

Wat Martin ook over zichzelf vertelde, Gustav had overal een vraag bij. Waarom had hij niet voor het cultuurprofiel op school gekozen? (‘Zó veel muziek wil ik nou ook weer niet maken.’) Wat wilde hij schrijven? (‘Iets in de trant van Jack, had ik zo gedacht.’) Wat las hij? (‘Gewoon…’) Hoe was het op zijn oude school geweest? Kende hij die en die? Wat vond hij van Patti Smith? Easter? ‘Die is best goed,’ zei Martin, die in het weekend minstens twintig keer naar ‘Because the Night’ had geluisterd.

‘Ik heb haar hier in het Konserthuset zien optreden,’ zei Gustav. ‘Het was weergaloos…’

Het was tijd om naar de aula te gaan en naar de rector te luisteren. Onderweg naar de stokoude banken en nog een hele tijd nadat een in het grijs geklede volwassene vooraan bij het podium om stilte had verzocht, vertelde Gustav met zachte stem over het concert.

En ook al was de rector langdradig en gebeurde er eigenlijk niet echt veel, Martin voelde dat er een lichte elektrische stroom door hem heen pulseerde. Een krachtig, energiek ritme dat door aders en spieren vonkte.

*

Nadat de ‘von’ van de klassenlijst was geschrapt, belandde Gustav tijdens de naamafroepingen vóór Martin.

Becker? Ja.

Berg? Present.

En als er geen reactie kwam op Becker, kwam er waarschijnlijk ook geen reactie op Berg. Dan waren Becker en Berg iets anders aan het doen. Ze zaten bijvoorbeeld te praten op het gras in het Vasapark, en later, toen het voor het gras te koud werd, op een bankje. Of ze waren naar het lyceum Schillerska gegaan, waar Gustav een paar mensen kende die het Kunstnijverheidprofiel volgden en waar ze de tijd doodden in gangen vol terracotta, in de gaten gehouden door meer of minder gelukte zelfportretten. In de winter begonnen ze veel tijd te spenderen in een koffietentje in de wijk Haga. Bij voorkeur tijdens tussenuren en na schooltijd, maar ook tijdens incidentele lesuren waarvan Gustav volhield dat hij er echt niet naartoe kon omdat dan het risico bestond dat hij compleet uit zijn vel zou springen. ‘Van vreugdeloosheid en verveling en algehele zinloosheid.’

Waarschijnlijk was het Martins verdienste dat ze überhaupt naar school gingen.

‘Volgens mij ben ik nog nooit zo “aanwezig” geweest,’ zei Gustav toen het herfstsemester een eindje gevorderd was.

‘Dat schenkt toch een soort brave voldoening, hè?’ zei Martin.

‘Ik weet niet…’

‘Er is natuurlijk niemand die je dwingt.’ Martin klonk bitser dan hij bedoeld had.

Hoge cijfers halen, had hij ontdekt, was een techniek. Het was niet per se nodig om alles wat je deed léúk te vinden. Een basisregel was dat je aanwezig was – fysiek en verbaal – dan wel uitstekende proefwerken maakte. Maar Martin vermoedde dat als je je een semester lang bezighield met je vinger opsteken en het juiste type vragen stellen (een kunst die hij voortdurend verfijnde om te vermijden dat hij in de val van de overijver zou trappen), de leraar eerder genegen zou zijn tot welwillende interpretaties van je antwoorden op proefwerken, ook al waren die duister of abstract en zouden ze bij een nadere beschouwing onthullen dat je niet echt veel benul van het onderwerp had. Zodoende was hij in de klas op de plekken gaan zitten die over het algemeen geschuwd werden: helemaal vooraan of bijna vooraan. Dat ging best, als je het maar op een vanzelfsprekende en directe manier deed. Het was alleen pathetisch als je aan de voorste rijen was overgeleverd als resultaat van sociale uitbanning – zoals hun klasgenoot Gunnar, die zijn hopeloosheid bevestigde door een serieuze belangstelling voor entomologie. De eerste keer dat Martin en Gustav naast hem waren neergeploft, had Gunnar een verschrikte blik op hen geworpen en zijn Engelse grammatica een beetje opzijgeschoven. Terwijl hij in afwachting van de leraar Engels op zijn stoelpoten heen en weer zat te wippen voelde Martin de aandacht van de klas in zijn rug, als een gouden gloed.

Gustav had zich de afgelopen jaren door zijn schooltijd heen gespijbeld en slechte cijfers gehaald. Toch wist hij op een nonchalante manier een heleboel dingen, alsof het vanzelfsprekendheden waren en geen feiten die je in je hoofd moest stampen. (Het Franse woord van de week: savoir-faire.) In zijn gezin maakten ze jaarlijkse buitenlandse reizen naar Italië of Frankrijk, waar zijn oma van moederskant woonde. Hij strooide met woorden als ‘misantropisch’ of ‘significant’. Hij had het over Nederlandse schilderkunst, het dadaïsme en la belle epoque, en Martin knikte alsof hij begreep waar het over ging.

Toen Gustav op een keer verstek liet gaan bij hun gebruikelijke vrijdagavondactiviteiten – een paar uur lang kettingroken in een café, wandelen naar Kungsladugård, het liefst met een omweg om tijd te rekken, op Martins kamer hangen terwijl ze rondbelden om te kijken waar er gefeest kon worden – omdat hij ‘met ma naar de schouwburg ging’, dacht Martin eerst dat hij een grapje maakte.

‘Nou nee, ze heeft dus kaartjes voor de première van De wilde eend,’ zei Gustav.

‘Oké,’ zei Martin. ‘Wat een mens al niet doet voor Ibsen, zeg ik altijd maar.’ Hij was er redelijk zeker van dat het Ibsen was.

Gustav wilde schilder worden, vertelde hij.

‘Kunstenaar, bedoel je?’ vroeg Martin.

‘Ja, maar dat klinkt zo pretentieus. “Ik wil kunstenaar worden”. Het is natuurlijk niet iets wat je kunt zíjn zonder het ook te dóén, toch? In mijn geval schilderen. Dus schilder.’

Ze waren op weg naar Skansen Kronan, het fort op de heuvel, en Gustav raakte onder het praten behoorlijk buiten adem. Martin droeg twee warme kartonnen bakjes met hotdogs, aardappelpuree, ketchup en mosterd die ze bij snackbar Sjuan hadden gehaald. Gustav liep met zijn plunjezak te sjouwen. Er was een front met warm nazomerweer gekomen, en het was de laatste kans om vóór de winter nog een beetje bohemienachtig te leven, dus wie weet was het de moeite waard om daarvoor van biologie te spijbelen.

Gustav spreidde zijn legerjas uit als picknickdeken. Daarna haalde hij een fles wodka tevoorschijn en twee in een theedoek gewikkelde borrelglaasjes die het zonlicht braken in een cascade van fonkelingen.

‘Om met Baudelaire te spreken,’ zei hij terwijl hij inschonk. ‘“Men moet altijd dronken zijn. Zo is het. Dat is het enige waarom het gaat. Om niet de vreselijke last van De Tijd te voelen die uw schouders breekt en u buigt naar de aarde, moet u aan één stuk dronken zijn. Maar hoe? – Van wijn, poëzie of deugd, het staat u vrij. Maar dronken moet u zijn!” Persoonlijk heb ik dat van die “deugd” nooit begrepen. Maar ik neem aan dat we allemaal onze afwijkingen hebben. Proost!’

Ze proostten. De bloemen van het kwaad lag op Martins bureau, maar hij had alleen het Albatros-gedicht gelezen. De domme massa die de grootheid van de dichter niet begrijpt, enzovoorts. Nadien had hij zelf een paar gedichten geschreven, in een schriftje dat hij goed weggestopt onder een stapel schoolboeken bewaarde.

‘Wanneer mag ik jouw schilderijen eens zien?’ vroeg Martin. ‘Of je geheime schetsblok?’

Gustav glimlachte. Normaal gesproken keek hij verloren en enigszins bedrukt – Martin wist niet zeker of hij zich werkelijk verloren en bedrukt voelde of dat hij gewoon van nature zo keek. Maar wanneer Gustav glimlachte brak de zon door en je dacht: als ik deze mens kan laten glimlachen heb ik iets goed gedaan in de wereld.

‘Je mag nu wel kijken,’ zei Gustav, wroetend in zijn plunjezak.

Gustav at in opperste concentratie zijn aardappelpuree met worst terwijl Martin door het schetsblok bladerde.

Het waren voornamelijk portretten in potlood en Oost-Indische inkt, met name van mensen die hij niet kende. Maar er zat ook een aantal leraren en klasgenoten van hen tussen, klaarblijkelijk geschetst zonder hun medeweten. Martin vroeg zich af of hij zichzelf ergens zou tegenkomen en hij was opgelucht en teleurgesteld tegelijk toen dit niet het geval bleek.

‘Het zijn natuurlijk maar schetsen,’ zei Gustav.

‘Dit is anders ontzettend goed.’

‘Ik weet het niet…’

‘Kom op, zeg. Ze zijn… ze zijn fantastisch. Jij bent echt goed.’

‘Een paar zijn wel oké geworden.’

Het was een geluk dat Gustav getalenteerd was op een gebied waarop Martin onbetwistbaar oerslecht was. Als Gustav dezelfde aanleg voor muziek had gehad, zou dat meteen zijn inwerking hebben gehad op Martins geploeter op de gitaar. Of als Gustav zou hebben uitgeblonken in het schrijven van opstellen en hun lerares Zweeds had zich tot hém gewend wanneer er een antwoord werd verwacht op de vraag ‘Weet er iemand iets van Strindberg’. Gustav had alleen voor tekenen hogere cijfers dan hij, dus het was niet zo’n punt om het uitblinken op dat vlak aan iemand anders over te laten. Tijdens de lessen tekende hij in de kantlijnen van Gustavs stencils poppetjeskunstwerken: Mona-Lisa als ondoorgrondelijk glimlachend poppetje, Venus in wat alleen met veel goede wil als een schelp te herkennen was, een vierkant, gedeconstrueerd poppetje waar hij voor de duidelijkheid in blokletters PICASSO onder had gezet. Gustav had zo veel moeite om zijn lachen in te houden dat zijn hele rug ervan schudde. Toen de leraar vroeg of hij misschien wilde delen wat er zo grappig was, moest hij zich eerst vermannen voordat hij wist uit te brengen dat Martin Het laatste avondmaal in een poppetjesversie had getekend, maar daarna schoot hij weer in de lach en de klas rolde met de ogen, wat het alleen nog maar grappiger maakte.

In het begin van het semester had Martin nog wel wat opgetrokken met anderen uit de klas. Zelf deed hij geen specifieke pogingen om hen te benaderen, maar hij was ook nooit afwijzend, zoals Gustav soms wel kon zijn. Als hun klasgenoten – een paar die ondanks alles prima lui bleken te zijn – met hen kwamen kletsen, zei Gustav niets, maar keek hij rokend van de een naar de ander, en als hem een vraag werd gesteld antwoordde hij beleefd maar kortaf. Nadat hij Martin had leren kennen, deed hij geen pogingen meer om met de rest bevriend te raken.

Martin gaf hem zijn stukgelezen exemplaar van Jack, dat Gustav meteen las en dat hij naar eigen zeggen te gek vond. Op zijn beurt gaf hij Martin zijn favoriete boek, een beduimelde pocket met de titel Dagen in Patagonië. De auteur heette William Wallace.

‘Nooit van gehoord,’ zei Martin, maar hij had meteen spijt. Misschien was Wallace iemand die je absoluut moest kennen. Zodra hij de gelegenheid had zou hij het zijn moeder vragen. Maar Gustav kende ook nauwelijks meer dan de naam. ‘Het is een of andere Engelsman,’ zei hij schouderophalend. ‘Als het geen Amerikaan is. Volgens mij was hij bevriend met die vent die op olifanten joeg.’

‘Hemingway?’

‘Ja, of iemand van die andere lui. Hij heeft in Parijs gewoond.’

‘In Parijs wonen, dat lijkt me wel wat,’ zei Martin verlangend.

Gustav fleurde op. Hij was vorig jaar in de zomer in Parijs geweest, vertelde hij, weliswaar maar een paar dagen en samen met zijn ouders, wat nou niet echt het summum was. Maar Martin en hij moesten er absoluut naartoe. Binnenkort een keer. Ze konden liften. Ze konden de trein pakken. Er gingen vast bussen. Het was zo gemakkelijk als wat. Een paar uur en dan was je op het vasteland van Europa.

‘Wat gaan we dan doen als we daar zijn?’ vroeg Martin. De familie Berg ging nooit naar het buitenland op vakantie.

‘Dan gaan we wijn drinken bij Closerie des Lilas en kijken naar de giganten der filosofie in hun natuurlijke habitat. Sartre en zo.’

‘Heb je Sartre gezien?’

Gustav gaf toe dat hij Sartre niet in het vizier had gehad op zijn filosofensafari. ‘En hij zal onderhand wel stokoud zijn. Maar dat hij in het harnas en met een peuk in de klauw zal sterven, kun je rustig aannemen, en als het niet in Closerie des Lilas gebeurt, dan toch zeker in Les Deux Magots.’

Martin kende niemand zoals Gustav Becker, en hoewel ze het grootste gedeelte van hun dag samen optrokken, kostte het hem moeite zijn nieuwe vriend sociaal te plaatsen. Met zijn schetsblok voortdurend onder handbereik en zijn afwijkende attitude maakte hij zichzelf tot een zonderling. Hun klas was dusdanig sullig dat dit niet tot meer dan schuine blikken van de welopgevoede V-halstruien leidde, maar het was heel goed mogelijk dat Gustav in een nachttram een pak slaag opliep alleen omdat zijn uiterlijk iemand niet aanstond. Dan zou hij zich verbaal noch fysiek kunnen verweren.

Tegelijkertijd linkte Martin hem aan de punkers, die zich natuurlijk niet direct onderscheidden door inschikkelijkheid en schichtigheid. Dat kwam deels door Gustavs kraaienachtige kledingstijl, maar ook doordat hij feitelijk een aantal punkers kende. Niet zelden riep iemand ‘Hé, Gustav’ wanneer ze een doorsteek door het Vasapark maakten, en dan bleven ze een tijdje staan kletsen terwijl Martin aan een sigaret frunnikte waar hij voornamelijk misselijk van werd. In hun met knopen en veiligheidsspelden bezaaide leren jacks bewogen de punkers zich in groepen, alom begeleid door een gerammel van kettingen, het verkreukelen van bierblikjes, keelgeschraap en gespuug. Ook al vormden ze in het algemeen een verfrissend contrast met de gezond gebruinde sportievelingen (die Martin de keel uithingen), met de vermeend decadente disco-kliek (waarvoor hij totaal geen belangstelling had) en met de degelijke fans van de progressieve muziek (waarvoor hij niet politiek geëngageerd genoeg was), iets in het kuddegedrag zelf maakte dat hij zich afstandelijk opstelde, want – eerlijk is eerlijk – een kudde is nou eenmaal altijd een kudde.

‘Ze hebben dezelfde kleren, ze luisteren naar dezelfde muziek,’ zei Martin. ‘Ik weet niet of het nou zo veel uitmaakt of het Ebba Grön of Abba is.’

‘Wat bedoel je?’

‘Ik bedoel dat het hoe dan ook kuddegedrag is.’

‘Ja, nou, misschien,’ zei Gustav. ‘Maar ik zal je meenemen naar Errols…’

Martin kende Errols niet en het had geen zin om te doen alsof dat wel zo was.

‘Wat is dat nou weer?’ vroeg hij daarom maar, een beetje gepikeerd.

‘Een rockcafé.’ Gustav was een paar maanden geleden naar de opening geweest. ‘Het was te gek. Göteborg Sound speelde daar en de zanger zette een scheermes in zijn wangen.’

‘Wát deed-ie?’

‘Hij sneed zichzelf gewoon open. Het publiek zat onder het bloed, het spatte overal in het rond. Iemand moest hem overmeesteren om hem naar de EHBO-afdeling te brengen. En weet je wat het echt maffe is? De dag erna speelden ze wéér. Ook al hadden ze hem met tweeëntwintig hechtingen moeten oplappen. Hij zag er wel een beetje afgepeigerd uit, maar man, wat een actie.’

‘Hm,’ zei Martin.

‘Volgens mij treedt Attentat er binnenkort een keer op.’

‘Maar hoe ben jij binnengekomen?’ Zelfs als hij een valse ID had was het moeilijk voorstelbaar dat Gustav voor achttien kon doorgaan.

‘Ik ken daar iemand…’ zei Gustav. ‘Het werkt niet altijd, maar soms wel.’

Martin vond het paradoxaal dat een tent waar de houding was dat je met het establishment in de clinch ging, koppig volhardde in het controleren van de leeftijd van zijn bezoekers. Gustav voerde tegenargumenten aan: als ze Jan en alleman maar binnenlieten, werd het een jongerencentrum als elk ander. Hun bezoek moest in elk geval worden opgeschort tot die kameraad van Gustav werkte, maar omdat die zich momenteel in Amsterdam bevond was het onduidelijk wanneer dat zou kunnen gebeuren.

*

Toen Gustav dus met zijn moeder op een vrijdagavond naar een concert zou gaan (‘een of andere Rus die Chopin speelt’), was zijn gezelschap voor Martin zo vanzelfsprekend geworden dat hij niet wist wat hij nu moest verzinnen. Hij doodde een paar uur in hun favoriete café in Haga door zijn favoriete passages uit Dagen in Patagonië te lezen, maar er was zo veel herrie en er hing zo’n dikke rookwalm dat hij er gewoon hoofdpijn van kreeg. Beteuterd liep hij naar huis, waar hij op bed bleef liggen tot zijn zus vanuit de hal riep dat er telefoon voor hem was. Tijdens de korte afstand van zijn kamer naar de hoorn was hij ervan overtuigd dat het Gustav was, dat het concert om een of andere reden niet door was gegaan. Het duurde een hele tijd voordat hij de stem kon thuisbrengen van degene die wel aan de lijn was.

‘Hallo!’ zei Robban. ‘Jezusmina, dat is lang geleden.’

Opeens moest Martin denken aan een aantal briefjes (Robban heeft dinsdagmdd. gebeld) waar hij kennis van had genomen maar die hij vervolgens compleet was vergeten. Robban kletste verder en zoals gewoonlijk duurde het een eeuwigheid voor hij zijn punt had gemaakt. Had Martin soms zin om langs te komen, een paar biertjes te pakken, naar platen te luisteren?

‘Tja…’

Op de achtergrond zei iemand iets.

‘Sussie vindt dat je ook moet komen.’

‘Dat zou best leuk zijn, maar, eh… ik moet leren.’

Ze hingen op nadat ze beleefdheden hadden uitgewisseld, als volwassenen die elkaar in een winkel tegen het lijf liepen – ze zouden heel binnenkort contact opnemen, absoluut, ze moesten echt een keer afspreken. Op weg terug naar zijn kamer werd hij onderschept door zijn moeder. Het eten was klaar.

Ze aten gehaktbrood en aardappels. Terwijl Abbe kauwde bewoog zijn snor omstandig. Birgitta sneed haar eten in stukjes met haar servet op schoot. Kicki zat te babbelen over een of andere gymnastiekuitvoering.

‘Wat spannend, meisje,’ zei Birgitta en daarna begonnen hun ouders te praten over het aftreden van minister-president Thorbjörn Fälldin.

Later, toen zijn vader naar zijn avonddienst was vertrokken, zijn moeder aan de afwas stond en zijn zus voor de tv in trance was geraakt, zat Martin op de rand van zijn bed en kreeg hij geen lucht. Hij had in die kamer nog zeeën van tijd waarin hij wakker was voor de boeg. Hij voelde druk op zijn borst. In de hal van de Bergkoning zat Gustav weggezonken in een pluchen fauteuil en sloeg de pianist in zwart rokkostuum juist de eerste akkoorden aan –

Hij stond abrupt op. ‘Ik ga even een wandeling maken,’ riep hij richting de keuken.

‘Ga je het laat maken?’ Zijn moeder verscheen in de deuropening. Met de rustige gezichtsuitdrukking van iemand die de vraag alleen omwille van de informatie stelt, droogde ze een pan af. Ze maakte er zelden bezwaar tegen dat hij uitging; de enige keer dat ze zich kritisch had uitgelaten was toen hij op zijn vijftiende dronken was thuisgekomen en erin slaagde te struikelen over een stoel die op een ongelukkige plek stond, waarna hij royaal op de vloer van de hal had gekotst. Toen was Birgitta in ochtendjas verschenen en had ze ‘Martin toch’ gezegd, op een manier waardoor hij zich meer schaamde dan hij gedaan zou hebben als hij op zijn donder had gekregen.

Hij schudde zijn hoofd. ‘Ik maak alleen even een ommetje.’

Ze knikte en keerde terug naar de afwas.

Het was een gure avond. Martin zette de kraag van zijn lange jas op à la Albert Camus. Ter vervanging van het helderrode donsjack dat hij vorig jaar aan het begin van het schooljaar had gekregen – op dat moment het toppunt van esthetische perfectie –, had hij een tweedehands zwarte lange jas gekocht bij het Leger des Heils. Aanvankelijk voelde het verdacht om in de ouwe kleren van iemand anders te lopen, maar Gustav was enthousiast. ‘Potverdomme zeg, je ziet eruit als Humphrey, als hij wat ontspannener was geweest en een pilsje had gepakt in plaats van whisky on the rocks please.’ Martin kon zich nu voorstellen hoe zijn eigen gestalte er vanuit de verte uitzag, een donkere, in een mantel gestoken figuur die zich in en uit de lichtcirkels van de straatlantaarns bewoog. Een paar eenzame schimmen lieten in het park hun hond uit. Zonder vooropgezet plan liep hij in de richting van het centrum. De ramen van het grote kasteelachtige pand aan het Linnéplatsen glommen en glinsterden. De huizen aan de Linnégatan waren heel mooi, maar de mensen die hij uit die buurt kende, rookten allemaal hasj en trokken steun. De straten waren vochtig zwart en de etalages donker.

Hij liep in de richting van het plein Järntorget en door Haga. Vanaf bovenverdiepingen klonk gedempte muziek, een spandoek dat tussen twee ramen was gedrapeerd proclameerde HANDEN AF VAN HAGA! Stemmen, gelach van passanten. Nu was het pauze, en Gustav en zijn moeder lieten zich door de getijdestroom van concertbezoekers meevoeren naar de foyer. Misschien dat Gustav naar buiten ging om een luchtje te scheppen en een sigaret te roken en bestudeerde hij op ditzelfde moment net als Martin de hemel – een diepblauw gewelf met wolken die op zwarte inktvlekken leken, en hier en daar een trillende ster.

Zijn voeten voerden hem naar de Magasinsgatan. Hij liep zonder haast, alsof hij op weg was naar huis maar zich er niet noemenswaardig om bekommerde dat het al laat was. Vanwege de luidruchtige opeenhoping van mensen die buiten stonden kon Martin Errols al van verre identificeren. Toen hij aan de overkant van de straat ongeveer recht tegenover het café was, bleef hij staan om een sigaret op te steken. Door de deuropening lekten gedempt tromgeroffel en gretig gitaarspel naar buiten. Hij bleef een poosje staan, tuurde de straat af en toen hij zijn sigaret opgerookt had, trapte hij hem uit op de kasseien en ging hij weer op huis aan.

IV

INTERVIEWER: Hoe heb jij het literaire milieu in die tijd ervaren?

MARTIN BERG: Het was een periode die gekenmerkt werd door degelijkheid. Het idee bestond dat literatuur opbouwend en… rechtschapen moest zijn met betrekking tot een aantal politieke vraagstukken. Wat op den duur natuurlijk ontzettend saai wordt. En uiteindelijk gaan mensen het tegenovergestelde doen.

INTERVIEWER: Jij ook?

MARTIN BERG: Wij identificeerden ons waarschijnlijk in eerste instantie als esthetici, niet als revolutionairen. Wat in de jaren zeventig dan op zichzelf misschien weer revolutionair was…

INTERVIEWER: Wanneer je ‘wij’ zegt, bedoel je dan jezelf en Gustav Becker?

*

De enige keer dat Martin een poging deed om over zijn familie en jeugd te schrijven, in een licht verhulde autobiografie waaraan hij in zijn middelbareschooltijd een poosje werkte, werd hij door een intense vreugdeloosheid overvallen.

Hij groeide op aan het uiterste einde van de Kungsladugårdsgatan. De familie X had een huis van baksteen met een volkomen nietszeggende gevel en een gazon dat willoos naar de straat afliep. Aan de achterkant lag een piepklein tuintje waar een paar neerslachtige seringen en kruisbessenstruiken groeiden. Daar bevond zich ook een terras, compleet met ronde barbecue en piepende schommelbank, onder een afdak van kunststof golfplaten dat regelmatig van blad moest worden ontdaan. In de garage stond een donkerblauwe Volvo Amazon, bouwjaar 1960.

Verder waren er ramen die niets verraadden en een voordeur met een bel die meestal zweeg.

Hoewel hij zich op het moment dat hij dit schreef in een lawaaierige kroeg bevond, kwam de sfeer helder en duidelijk over. Het langzame tikken van de klok. De rook van zijn moeders sigaretten die lusteloos omhoogkringelde. Het behang met bruine ruiten in zijn kamer, waar hij naar staarde tot hij het wel uit kon gillen. Zijn moeders zwijgende rug bij de gootsteen. Het geritsel van zijn vaders krant buiten op het terras. Het gepiep-piep-piep van de schommelbank. Het geflikker van de tv. Het radionieuws om kwart voor vijf. Het keurig gemaaide gazon. Het asfalt van de straat en de stoepen in de zomer. Die eeuwige strijd om de tijd sneller te laten gaan door ruzie te maken met zijn zusje of lange, lukrake fietstochten te ondernemen.

Het gevoel van verveling werd zo tastbaar dat hij gewoonweg niet in staat was om door te gaan.

Maar bij nader inzien vond hij De woorden van Sartre ook treurig, dus misschien lag het aan het genre op zich.

De Von Beckers waren heel anders. Die leken hem aanzienlijk beter romanmateriaal. Alles bij elkaar bezocht Martin hun etage op de hoek van de Olofs Wijksgatan en de Södra vägen slechts een handvol keren, en in zijn herinnering nam die al snel de diffuse sepiakleur en onduidelijke proporties van het verleden aan. De aanwezigheid van directeur Von Becker liet zich voortdurend voelen – een vlaag sigarenrook, de hoeden op de kapstok, een donkere overjas in de hal –, maar feitelijk ontmoette Martin hem maar één keer, in het trappenhuis. Zij waren op weg naar boven. Gustavs vader was op weg naar beneden. Hij was een jaar of vijfenveertig, maar had een energieke tred. Je zag hem zo voor je op een tennisbaan. Pak en aktentas, een bril met schildpadmontuur. Voordat de man even bleef staan en zich iets journaalfilmachtigs liet ontvallen in de trant van ‘Kijk eens aan: Gustav’, had Martin al in de gaten wie hij was, want sinds de boel bij de scheepswerven spaak begon te lopen stond zijn foto af en toe in de krant. Hij was directeur van een van de rederijen. Niet Transatlantic, dat zou Martin hebben onthouden – was het Strömberg?

‘Papa…’ Gustav sloeg zijn ogen neer en heel zijn lichaam leek te twijfelen tussen blijven staan en doorlopen naar boven alsof er niets aan de hand was. In een flits begreep Martin dat hijzelf niet het probleem was, integendeel: Gustav wilde niet dat zijn vrienden zijn ouders zouden ontmoeten.

‘Goedendag,’ zei Martin terwijl hij zijn hand uitstak. ‘Martin Berg.’

‘Bengt von Becker.’ In die stem kon je zijn handtekening haast zien, een royale vooroverhellende handtekening, geschreven met vulpen.

‘Nou, dat was dus mijn pa,’ zei Gustav toen de voordeur achter hem in het slot was gevallen.

Mevrouw von Becker dook op uit het labyrintische binnenste van de etage en zei dat het alleraardigst was om Martin te ontmoeten. Marlene (‘genoemd naar Dietrich’) droeg een beige mantelpakje dat niet echt wist te verhullen dat ze erg mager was. Haar blik gleed meteen van alles wat zich op ooghoogte bevond naar iets op vloerniveau – voeten, de leeuwenpoten van een log ladekastje, Gustavs plunjezak die als een haveloze vluchteling tegen al dat glimmende parket en die Perzische tapijten afstak.

‘Ik breng de meisjes naar ballet,’ zei ze in de richting van een voetenbankje met franjes. Als op afroep kwamen er twee blonde zusjes van een jaar of twaalf aan, allebei in een tutu en met hun balletschoenen in de hand. Er kon nog net een groet af. ‘Volgens mij ligt er wel iets te eten in de ijskast…’ Heel even had Marlene een verwarde uitdrukking op haar gezicht, maar toen brak er opeens een glimlach door, ongeveer alsof er een gloeilamp aanging, en ze kuste haar zoon op zijn wang.

Gustav frummelde opgelaten aan de boord van zijn trui.

Zijn kamer lag aan de binnenplaats, met uitzicht op rijen hoge ramen en gietijzeren balkons. Blijkbaar had hij heel wat tijd doorgebracht met uit het raam kijken, want hij wees naar het appartement waar een oude militair woonde die altijd naakt rondliep, en naar het slaapkamerraam van een vrouw die overdag haar echtgenoot bedroog met, naar Gustav vermoedde, de postbode.

‘Je denkt dat het gewoon een cliché is, maar dan blijkt het de zuivere waarheid te zijn. Als het op zondigen aankomt zijn de mensen toch niet zo innovatief als je misschien zou verwachten.’

In de hoek stond een schildersezel en overal lagen schetsen rondgestrooid. Een grote oosterse lap was met punaises aan de muur bevestigd. Het bed was onopgemaakt. De diepe vensternissen waren volgestouwd met stapels pockets en kranten, elpees, lege sigarettenpakjes, een doos aquarelverf en potten met penselen. Een la van een dikbuikig rococokastje stond open, alsof ze haar inhoud (voornamelijk sokken) had geprobeerd uit te spugen maar daar niet helemaal in was geslaagd. Op het kastje stond een bronzen beeldje van een ballerina.

‘Mooie kamer,’ zei Martin. Gustav leek het niet te horen.

‘Kom,’ zei hij. ‘We gaan plunderen.’

‘Huh?’

Maar Gustav pakte hem gewoon bij zijn arm en trok hem mee.

Ergens sloeg een klok. Hun voetstappen werden gedempt door de kamerbrede tapijten. In de zitkamer bleef Gustav met zijn handen in zijn zij staan en keek om zich heen, als een avonturier die voor het eerst over een dal uitkijkt. De leren bank en de leunstoelen leken splinternieuw. Er lagen geen peuken in de asbak op marmeren voet. Op een vaas snijbloemen na was de salontafel leeg. Er stond een hypermoderne tv. Het was heel goed mogelijk dat het echtpaar Von B. hier op zaterdagavond naar een gezellig familieprogramma zat te kijken, maar het was aanzienlijk gemakkelijker om ze je voor te stellen in een vertrek dat door Gustav ‘de salon’ werd genoemd: een en al antieke meubelen, kunst aan de muren en de verstolen glinstering van een kristallen kroonluchter.

Martin inspecteerde de boekenkast. Er stonden rijen in leer gebonden boeken met goud op snee. Hij trok De vader van Strindberg eruit. Gedrukt in 1924. De rug kraakte en de pagina’s waren stijf, er was nog nooit in gebladerd.

Gustav voelde achter de boeken.

‘Wat doe je?’

Gustav gaf hem een knipoog. ‘Voilà,’ zei hij terwijl hij een nog ongeopend flesje wodka tevoorschijn haalde. ‘Hou eens vast.’ Terwijl hij zich op zijn rug krabde, waarbij zijn T-shirt wat omhoog kroop en een stukje huid ontbloot werd, liep hij door de kamer.

‘Maar… valt dat niet op?’

‘Ze zou er nooit iets van zeggen.’

Gustav stak zijn hand in een grote blauwwitte porseleinen pot en viste een voor driekwart volle fles cognac op.

‘En nog wel in de mingvaas,’ zei hij. ‘Ze is wel een klasse apart.’

Ze liepen verder. De salon. De keuken. Een lange dienkamer. De hal met zijn erkertje. De enige kamer die Gustav niet doorzocht was een kantoor met een groot bureau in het midden, waar een zware en bedompte rooklucht hing. In de kamers van zijn zussen ging hij vooral voor de lol naar binnen, niet om er iets te zoeken. Ze hadden allebei de muren volhangen met posters van paarden, Abba, en Ted Gärdestad met een gitaar om zijn schouder. Gustav wierp Martin een behoorlijk versleten teddybeer toe.

‘Ik snap niet waarom ze die hier nog heeft liggen,’ zei hij. ‘Waarschijnlijk is het een tactiek om jonger en ongevaarlijker over te komen dan ze is. Charlotte is een machiavellistisch krengetje, zal ik je zeggen. De hele school danst naar haar pijpen, inclusief sommige leraren. Ze is net een duivelse marionettenspeler.’

‘Ze zag er anders best ongevaarlijk uit,’ zei Martin, hoewel hij zich niet kon herinneren wie van de twee zussen Charlotte was.

‘Schijn bedriegt, mijn vriend. Schijn bedriegt…’ Gustav keek opeens belangstellend, pakte een notitieboekje van het nachtkastje en bladerde erdoorheen, om het meteen weer met afkeer weg te leggen. ‘Kasboek. Mijn hemel. Als deze meid met Castro, Mao en Marx als goede feeën en Trotski als peetvader was opgegroeid, dan was ze nog een kapitalist geworden…’

Met neergelaten luxaflex heerste er in de slaapkamer van de ouders een sloom halfdonker. Het bed was enorm en opgemaakt zonder een vouwtje in de zijden sprei. Het zag eruit zoals Martin zich hotelkamers altijd voorstelde. Gustav vond nog een fles wodka in de la van de kaptafel, maar na een paar seconden te hebben nagedacht liet hij die liggen.

Hij wikkelde zijn vondsten in een trui en pakte de bundel in zijn plunjezak. Daarna smeerden ze broodjes en dronken ze de laatste melk op terwijl Martin Gustav op Franse woordjes overhoorde.

*

Op een ochtend liet Gustav zich op zijn gebruikelijke plaats naast Martin zakken en stak hij zijn geopende hand uit. In zijn handpalm lag een sleutel.

‘Wat is dat?’ fluisterde Martin.

‘Mijn nieuwe appartement,’ antwoordde Gustav. ‘Pak maar. Het is de reservesleutel. Ik raak mijn sleutels altijd kwijt.’

Gym sloegen ze over en na de lunch gingen ze ernaartoe. Het contract stond op naam van iemand die Joppe werd genoemd en die volgens Gustav het land had verlaten om innerlijke rust te zoeken in een kibboets en zijn appartement onderverhuurde. Het lag in een van de oudere buurten met schuinoplopende straten. De Sjömansgatan bestond grotendeels uit een steile helling die omzoomd werd door hoge houten huizen die er al een hele tijd stonden, grijs, vuilgeel en verbleekt roodbruin van kleur.

‘Maar honderdvijftig kronen per maand,’ zei Gustav terwijl ze de smalle trap op klosten. Hij had voor zijn laatste verjaardag wat geld van zijn oma gekregen, zei hij, en naar alle waarschijnlijkheid zou ze zijn verhuisbesluit wel kunnen waarderen.

Het was een eenkamerappartement met keuken. Joppe had de bank laten staan, een pluchen gevaarte. In de keuken stond een wankele tafel. De kastdeurtjes waren bosgroen geverfd.

Ze begonnen voor zo weinig mogelijk geld meubels aan te schaffen. Uit een container redden ze een leren leunstoel die onmodieus was maar in prima staat. In de kelder kwamen ze vier keukenstoelen tegen die er in de steek gelaten bij stonden.

‘Ze staan natuurlijk niet ín iemands kelderberging,’ zei Gustav. ‘Misschien zijn ze daar neergezet zodat iemand ze kan pakken?’ zei Martin.

Voor de zekerheid droegen ze de stoelen laat in de avond naar boven.

Gustav kocht een matras die hij zo op de grond legde. Zijn schildersezel en platenspeler had hij van thuis meegenomen en over het geheel genomen was de inboedel zo compleet als hij zijn moest.

Daarna gebeurde het zelden dat Martin meteen na school naar huis ging. Soms legde hij een kort bezoek af om te eten en zijn boeken weg te leggen en ging hij daarna weer naar buiten. De bank in de Sjömansgatan was verrassend comfortabel, hij had er een tandenborstel staan voor het geval dat, en hij leende vrij vaak kleren van Gustav. Gestreepte truien en versleten flanellen overhemden, dingen waar zijn moeder haar wenkbrauwen bij fronste. In feite bekeek ze de scheur in zijn manchet nauwkeuriger dan hemzelf.

‘Maar waarom niet?’ vroeg ze toen hij haar aanbod om de scheur te repareren afsloeg.

‘Hij is van Gustav.’

‘Maar wil Gustav dan geen overhemd zonder scheuren?’

‘Ik moet nu in elk geval weg…’

Het was een raadsel hoe hij vroeger alle uren had doorgebracht die nu besteed werden in café Mosters met een kop koffie en een broodje kaas, waarbij de kaas bestond uit bij elkaar gepuzzelde kleine stukjes. Waarschijnlijk had hij thuis op de bank lusteloos naar herhalingen van M*A*S*H liggen kijken, afgewisseld door verfrissende ruzies met Kicki, die iets op de andere zender wilde zien. Het stond hem nog maar wazig voor de geest, alsof die herinnering uit een ander leven stamde. Die prehistorie was vaag en vluchtig, in tegenstelling tot de symfonie van geroezemoes, het zachte geluid van de flipperkast, het gerinkel van aardewerk en het gestommel, af en toe begeleid door stemverheffingen vanuit de keuken, waar de caféeigenaars achter een schamel, dichtgetrokken gordijn tegen elkaar schreeuwden, een orkestraal werk dat vervolgens (wild gezwaai met het dirigeerstokje) een crescendo bereikte in het nijdige optrekken van de brommer van de mannelijke eigenaar wanneer hij slippend over de kasseien wegreed om een paar liter melk te gaan kopen. Daarna daalde de rust weer over het etablissement: er werd in koffiekopjes geroerd alsof er niets was gebeurd. Iemand bestelde een broodje ansjovis. Er stapte een min of meer bekende muzikant uit het progressieve genre naar binnen.

Voordat Martin Gustav leerde kennen was hij heel vaak langs het café aan de Haga Nygata gekomen en had hij verstolen blikken naar binnen geworpen. Dus toen Gustav na een paar weken op school tegen hem zei ‘Kom op, we gaan naar Mosters’, paste het plechtige gevoel waarmee Martin naar binnen stapte helemaal niet bij hoe het etablissement zich materialiseerde. Het deed een beetje denken aan een met meubels volgestouwde woonkamer, met planten en scheef hangende schilderijen. In een hoek stond een flipperkast, waarop een meid met springerig zwart haar die was opgemaakt als Siouxsie van The Banshees een potje aan het spelen was. Gustav zei meteen hoi tegen een paar oudere jongens met gitaarkoffers. Het was nog maar een paar dagen geleden dat Martin was overgehaald om die lange jas van het Leger des Heils te kopen, waarin hij zich tot nu toe nog niet helemaal op zijn gemak had gevoeld. Maar als hij in zijn glimmende donsjack, dat hij om de een of andere idiote reden vorige winter koppig was blijven dragen, hier was komen binnenzetten, zou dat sociale zelfmoord zijn geweest. Dit waren, besefte hij, het soort mensen over wie Sussie zich altijd beklaagde als ze dronken was, omdat ze het ‘verraad of iets dergelijks’ vonden dat zij make-up ophad. (Hij moest opeens denken aan Sussies oudere zus, een boze tweeëntwintigjarige die bij thuiskomst van de volkshogeschool weleens tegen Sussie snauwde dat ze het slachtoffer was van de mannenmaatschappij – en voor wie schoor ze haar benen eigenlijk? – waarop Sussies moeder zei: ‘Kalmeer een beetje, zeg’, en als Sussies zus over het proletariaat begon te zeuren beet hun moeder van zich af door te zeggen dat Eva anders wel studeerde, terwijl zíj haar hele leven bij een bakkerijfabriek had gewerkt, en dan ging het los, en Sussie zei zuchtend: ‘Kom, we gaan’.)

Maar nu stond hij hier dus in die jas van grafietgrijze wol, die Sussie met een van weerzin vertrokken gezicht zou hebben afgewezen (zelf zou ze Nooit van haar leven iets aantrekken wat tweedehands was) en hij knikte toen iemand vroeg of ze over een paar weken meegingen om punkband Attentat te zien optreden in buurtcentrum Sprängkullen.

Daarna volgde er een soort leerperiode waarin hij vat kreeg op het ritme en de routines in de microkosmos die het café vormde. Ze bestelden koffie bij Margit, die met haar gouden sieraden en lange groene nylonjas niet echt matchte met de clientèle. Martin leerde dat je de tijd moest hebben als je een broodje wilde bestellen, want het kon een hele poos duren voordat je dat kreeg, en ook dat het gezien de algehele smoezeligheid rond de keukenregio vermoedelijk het veiligst was om je tot de broodjes kaas te beperken. Er zat bij Mosters bijna altijd wel een bekende (dat wil zeggen: een bekende van Gustav), en afhankelijk van of je hoofd ernaar stond, kon je je bij een groter gezelschap aansluiten of in je eentje gaan zitten. Vanuit de hoek had je een uitstekend overzicht over de ruimte, en daar zat hij, met een kop koffie die als je geluk had vers, maar als je pech had van koffiedik was gezet, een van de minder gewaardeerde vindingen van de zuinige caféeigenaars.

Vandaag, een novembermiddag waarop het motregende, was Martin daar alleen. Onder het plafond hing een dichte rookwalm en Martin sloeg een bladzijde om in De Steppewolf, dat hem aangeraden was door een vriendin van Gustav, een knappe Kopenhaagse op wie hij verliefd had kunnen worden als ze niet zo overduidelijk buiten zijn bereik was geweest en geen verkering had gehad met een soort kunstenaar. Ze had gezegd dat hij dat boek móést lezen. Hij wist in elk geval redelijk zeker dat ze dat had gezegd, want Deens was best moeilijk te ontraadselen.

Hij voelde dat er iemand naast hem stond en keek op. Het was Gustav, zijn bril bedekt met een fijnmazig net van regendruppels.

‘Kijk eens wat ik heb gekocht,’ zei hij terwijl hij de inhoud van een plastic tasje leegschudde op de tafel. Er zat een tiental bolle tubes olieverf in, elk gemerkt met een etiketje dat de kleur van de inhoud aangaf. Cadmiumrood, zinkwit, ultramarijn. Er zaten ook een paar penselen in met een harde kwast.

‘Verf,’ zei Martin.

‘Ik heb een idee – je kent toch de hoes van die elpee, Livet är en fest?’

Martin knikte. Hij had dat altijd een leuke hoes gevonden: een tafel vol flessen, bierblikjes en sigarettenpeuken tegen een zwarte achtergrond, en daar dan de titel in witte letters boven.

‘Dat doet toch best wel denken aan Hollandse stillevens, met van dat fruit en eten en zo? Een tafel vol met spul dat bijna bedorven is, peren die een beetje overrijp zijn en een kreeft die net iets te lang is blijven liggen? Of oesterschelpen? En het tafellaken is verfrommeld, en in het midden liggen een paar bloemen en misschien een doodshoofd?’ Terwijl Gustav praatte, zocht hij in zijn jaszakken naar zijn pakje sigaretten. Hij vond het en bleef tasten naar lucifers, tot hij een verfomfaaid doosje tegenkwam waar er nog twee in zaten.

‘Misschien lijkt het daar inderdaad wel op,’ zei Martin. Hij had altijd gedacht dat je ‘stilleven’ uitsprak met de klemtoon op de eerste lettergreep en niet op de tweede. Hij maakte een mentale notitie op de lijst van dingen die hij in de bieb ging opzoeken: Hollandse schilderkunst, stillevens, fruit, doodshoofd.

‘En altijd tegen een donkere ondergrond,’ zei Gustav. Hij streek een lucifer aan en bracht die naar het uiteinde van zijn sigaret, sloot zijn ogen en nam zijn eerste trek. ‘Net als op die plaat… Hoe dan ook – heb je trouwens honger? Ik heb best wel honger. Kunnen we niet wat gaan eten bij Prag?’

‘Ik ben blut…’

‘Oma trakteert, ze heeft geld gestuurd. Eigenlijk voor de verf, maar ik heb wat overgehouden. Volgens mij houdt ze er wel van om een beetje de mecenas uit te hangen.’

Terwijl ze naar het Sveaplan sjokten, borduurde Gustav door op zijn idee, dat er in principe op neer kwam dat het geinig zou zijn om – in de stijl van de platenhoes van de band Nationalteatern – een goordere benadering los te laten op de knappe maar conservatieve schilderkunst van de Hollandse meesters uit de zeventiende eeuw, en hier somde hij een aantal namen op die Martin in zijn oren probeerde te knopen.

‘Dat hoog en laag elkaar tegenkomen zeg maar. Daar waren die kerels uit de zeventiende eeuw in zekere zin eigenlijk ook mee bezig, maar zo kijkt daar nu niemand meer tegenaan, ze zien juist alleen maar Kunst met een grote K of weet ik het. En dan zeggen ze dat er tegenwoordig alleen nog maar rotzooi wordt gemaakt, ongein en geiten met een autoband om hun buik en dat soort dingen.’

Martin hoopte dat de verwarring niet van zijn gezicht was af te lezen.

In restaurant Gyllene Prag was het rumoerig en rokerig.

‘Tweemaal goulash, graag,’ zei Gustav. ‘En bier. Nou ja – ik weet eerlijk gezegd niet helemaal zeker hoe je met olieverf werkt. Je moet een grondering op het doek aanbrengen en ik neem aan dat het daarna gewoon een kwestie is van gaan… maar er staat me bij dat het een eeuwigheid duurt voordat dat spul droog is.’

‘Kun je dat niet aan onze tekenlerares vragen?’

‘Uitstekend idee.’ Gustav sloeg zijn handen met een klap ineen, om aan te geven dat de zaak daarmee beslist was, en toen de serveerster twee beslagen bierpullen kwam brengen beloonde hij haar met een stralende glimlach.

*

Het kwam weleens voor dat Gustav dagen aaneen niet op school kwam, soms een hele week niet. Hij was ziek geweest, zei hij wanneer hij weer opdook. ‘Echt een helse verkoudheid, ik had koorts en de hele rimram.’

Terwijl Gustav thuis was moest Martin het doen met klasgenoten die eigenlijk best oké waren en die hij onder andere omstandigheden misschien beter had leren kennen. Hij verdreef veel tijd in de bibliotheek. Waarschijnlijk was daar in de afgelopen dertig jaar niets veranderd aan het interieur. Het enige wat verraadde dat het echt het einde van de jaren zeventig was, was het tengere meisje met de wilde bos krullen en de tuinbroek, dat bij het raam over een dikke pil gebogen zat terwijl ze haar klompschoen heen en weer liet wippen aan haar voet: in een ander decennium zou haar nonchalante stijl voor een middelbare scholier onmogelijk zijn geweest.

Martin zuchtte en sloeg een bladzijde om in HOLLANDSE MEESTERS – VAN BOSCH TOT VERMEER.

De broosheid waar Gustavs voortdurende verkoudheden, koortsaanvallen en allerlei andere, ernstiger kwalen (gordelroos, longontsteking) op wezen, maakte dat Martin zich slaapverwekkend robuust voelde. Hij had altijd een goede lichamelijke gesteldheid gehad, en zo nu en dan spande hij zich in om bij gym geen al te laag cijfer te halen. Hij was geen geweldige balspeler, maar haalde een redelijke tijd met hardlopen, vooral op de korte afstanden, en hij was niet slecht in ver- en hoogspringen. Als hij ziek was, had dat een efficiënt en voorspelbaar verloop, alsof zijn lichaam het zo snel mogelijk afgehandeld wilde hebben.

Martin zag Gustav voor zich, op de matras in zijn dekens gewikkeld.

Tijdens zo’n ziekteperiode kocht Martin een keer een paar blikken erwtensoep, die hij na schooltijd bij Gustav langsbracht. Het was maart. De hemel was loodgrijs, de straten lagen vol sneeuwsmurrie. In de ijzige wind wiegden de straatlantaarns aan hun staaldraden en Martin huiverde terwijl hij de klim omhoog door de Sjömansgatan maakte. De portiekdeur zat op slot en toen hij in zijn zakken naar de sleutel begon te wroeten, stond hem opeens glashelder voor de geest hoe die thuis op het ladekastje lag. Hij had hem uit de zak van zijn spijkerbroek gehaald toen zijn moeder de was kwam halen.

Onlangs was er voor elk appartement een bel aangesloten. Martin belde een paar keer bij Gustav aan, maar er gebeurde niets. Achter zijn ramen brandde wel licht. Martin wachtte een poosje en belde toen nog een laatste keer aan. Daarna zette hij de blikken erwtensoep op de grond en vertrok.

V

INTERVIEWER: Wie waren jouw literaire inspiratiebronnen?

MARTIN BERG (strijkt met zijn hand door zijn haar, denkt na): Dat varieerde natuurlijk een beetje, maar in elk geval William Wallace. En die is dat ook altijd gebleven. Eigenlijk is dat grappig, want Wallace was helemaal niet groot in de jaren tachtig. Hij was niet hip. In de jaren zestig was er een Wallace-revival dankzij de verfilming van Dagen in Patagonië, met Steve McQueen en Pier Angeli in de hoofdrollen. Best een goeie film trouwens. Ik vind dat de regisseur trouw is gebleven aan de stijl van het boek. En ze hebben de verleiding weerstaan om er een melodrama van te maken. Hoe dan ook, Wallace was actief in een… tamelijk ‘literaire’ traditie. En die was niet trendy toen er onder invloed van het postmodernisme een begin werd gemaakt met het problematiseren en deconstrueren van de mogelijkheden van fictie. Ook al was Wallace in zijn tijd vernieuwend, in de jaren tachtig hoorde hij onderhand bij de oude garde. Maar hij heeft een uniek taalgebruik en zijn werk neigt haast naar epiek. Hij nam zichzelf heel serieus. Daar zat geen ironie bij. Wallace is een enorm, hoe zal ik het zeggen… zelfgenoegzame auteur. Ik weet nog goed (lacht)… ik kwam een keer op een feest twee in het zwart gestoken types tegen die aan de universiteit studeerden en van mening waren dat Stig Larsson en Mare Kandre de enigen waren die wat voorstelden. De rest was zeg maar ouwe bagger. We raakten daarover in een behoorlijk verhitte discussie verzeild… maar het lukte me om een van de twee over te halen om Wallace een kans te geven, want dat had hij natuurlijk niet gedaan.

*

‘Je hebt vast wel zin in een neut, toch?’

Zonder het antwoord af te wachten drukte hij ijsklontjes uit in twee longdrinkglazen die hij naar eigen zeggen bij hotel Eggers gestolen had door met in elke jaszak een glas de deur uit te wandelen. Daarna schonk hij een flinke scheut bourbon in. Hij sneed een paar citroenpartjes die hij in de glazen uitkneep, proefde even en sneed er nog twee, die hij er ook in uitperste.

‘Siroop,’ commandeerde hij, alsof hij een chirurg aan de operatietafel was.

Martin haalde de pan met suikersiroop naar binnen die buiten op de vensterbank had staan afkoelen. Gustav roerde een paar lepels ervan in beide glazen en reikte Martin er eentje aan.

Wanneer het op drank aankwam had Martin in de loop der jaren van alles naar binnen gegoten. Lauw bier. Zure rode wijn die brandde van de gal wanneer je hem weer uitbraakte. Clandestien gestookte alcohol die iemand voor twintig kronen per jerrycan had gekocht, maar die er aangelengd met frisdrank niet echt lekkerder op werd. Restjes alcohol uit de drankenkast van ouders van vrienden. Maar met Gustav drinken was heel iets anders. Whisky die door je keel gleed als een vuurballetje dat je lichaam vanbinnen verwarmde. Wodka die als een ijspriem recht door je brein sneed. En koele en troebel gele pastis toen het in de zomer snikheet werd op de bovenste verdieping aan de Sjömansgatan.

‘Proost!’

‘Waarop?’ vroeg Martin.

‘Proost omdat we in principe de helft van onze tijd op deze school erop hebben zitten.’ Gustav schonk hem nog wat whisky bij. ‘Wat meer is dan wat ik persoonlijk had gedacht te zullen klaarspelen.’

‘Ach. Onzin.’

‘Kun jij je mij tout seul in onze klas voorstellen? Nou? Wat had ik in de pauzes moeten doen? Met Christine praten over het uitwisselingsjaar van haar vriendje in Berkeley, United States of America? Of misschien’ – hij nam een stevige trek van zijn sigaret en zijn ogen vernauwden zich terwijl hij deed of hij nadacht – ‘me verdiepen in de raadselen van de bedrijfseconomie met, hoe heet-ie ook weer, Olof?’

‘Stefan.’

‘Waarom zit die überhaupt bij ons in de klas? Waarom doet hij het economieprofiel niet?’

‘Moeilijk te zeggen.’

‘Ik zou aan misverstanden en algehele treurigheid ten onder zijn gegaan.’

Er viel een pauze in het gesprek en Martin maakte van de gelegenheid gebruik om te gebaren in de richting van de vijf aaneen geniete, getypte pagina’s die op Gustavs keukentafel lagen.

‘En, wat vond je ervan?’

‘O, het is natuurlijk fantastisch.’

Er ging een golf van opluchting door Martin heen. ‘Vond je dat echt?’

‘Ja, ja. Vooral dat fragment waarin ze op dat feest zijn is heel geslaagd.’

Martin griste de papieren naar zich toe en keek snel de eerste pagina door. De woorden sprongen hem tegemoet, tegelijkertijd bekend en onbekend.

‘Ik zit erover te denken of ik het misschien nog verder zal uitwerken. Zodat het een – eh, roman wordt.’

De waarheid was dat hij al een flinke poos aan het boek had gewerkt. Voorlopig bestond dit magnum opus nog vooral uit neergekladde fragmenten in een notitieblok plus een stapel uitgetypte stukken. Door een schatting te maken van het aantal woorden per pagina en dat te vermenigvuldigen had hij uitgerekend hoeveel woorden er ongeveer nodig waren voor een roman van tweehonderd pagina’s: zesenzestigduizend.

Gustav had zijn drankje naar binnen gegoten en was bezig er nog een te mixen.

‘Je kunt er maar beter nog zo eentje achter de knopen steken,’ zei hij. ‘Romanschrijvers hebben altijd een precaire verhouding met drank.’

Inmiddels hadden ze op school een zekere reputatie opgebouwd. Martin zelf deed er niets aan om die aan te wakkeren, maar feiten die duidelijk niet klopten zette hij ook niet recht. Je zag de twee schouder aan schouder het schoolplein oversteken: de slungelige Gustav die blijkbaar een kanjer in tekenen was en Martin die naar verluidde overal de hoogste cijfers voor haalde. Die het klassenfeest lieten schieten om naar klassieke muziek te luisteren en wijn te drinken. Die een manier hadden uitgevogeld om op zolder te komen, waar ze een afgeschoten hoekje hadden gevonden. (Men ging ervan uit dat het Martin en Gustav waren, aangezien de conciërge er een paar beduimelde exemplaren van literaire tijdschriften had gevonden, lege flessen en twee vettige zakken waar ooit uienchips in had gezeten.) Die op de muur van het schoolplein zaten met hun hoofden dicht bij elkaar totdat Martin ging staan om iets te citeren wat van Rimbaud scheen te zijn, waarna hij aan de andere kant naar beneden sprong, zijn enkel verzwikte (er klonken een paar gedempte godverdommes) en naar de schoolverpleegkundige moest. Die bij een feest vijf uur later opdoken dan de rest. Al aangeschoten, en zonder zich ook maar enigszins druk te maken over het zijn of niet-zijn van het feest, drukten ze een paar biertjes achterover en liepen ze een poosje te keten waarna ze weer verdwenen, even plotseling als ze waren gekomen. Naar een leukere afterparty? Een illegale club? Je wist het nooit.

Martin werd dit allemaal gewaar toen hij het geluk had dat hij bij de Franse les naast Yvonne Pedersen terechtkwam.

‘O, ben jíj het,’ zuchtte ze, maar ondertussen klonk ze helemaal niet ontevreden.

‘Moi?’ zei Martin. ‘Expliquez, s’il vous plaît.’

Yvonne grimaste, maar kreeg geen gelegenheid om iets te zeggen, want voor in de klas schraapte juffrouw Hoff haar keel en begon met een piepend krijtje werkwoordsvormen op het bord te schrijven.

Yvonne stond algemeen bekend als ‘die ene die op Brooke Shields lijkt’, en na de les liep ze helemaal met hem mee naar zijn kluisje terwijl ze bij hem informeerde of het waar was dat Gustav en hij naar Kopenhagen waren gelift, op de terugweg hasj hadden meegesmokkeld en erin geslaagd waren aan de politie in Malmö te ontkomen.

‘Misschien,’ zei Martin terwijl hij het hangslot openmaakte.

‘Hoezo “misschien”?’ zei ze. ‘Het is waar of het is niet waar.’

‘Zie het als Schrödingers kat.’ En hij liep weg, naar buiten, naar het schoolplein waar Gustav wachtte.

Wat meiden betrof was hem een verband opgevallen: hoe minder hij zijn best deed, hoe beter het ging. Zijn matige belangstelling voor wiskunde vlamde op toen hij tijdens een les overpeinsde of, en zo ja hoe, je dat allemaal aan de hand van een soort van grafiek zou kunnen illustreren.

‘Ben je getikt of zo?’ zei Gustav.

‘Maar theoretisch gezien – ik bedoel: je kunt berekenen dat er zwarte gaten en dingen zijn… En wat weet jíj er trouwens van? Jij zit alleen maar te tekenen.’

Desalniettemin: er lag gedegen empirisch materiaal, gebaseerd op experimenten en gedragsobservaties. In plaats van naar dit of dat feest te gaan (zoals hij aan Helene of Åsa had gesuggereerd) zat hij bij Gustav thuis gitaar te spelen en zelfgecomponeerde, schunnige liedjes te brullen terwijl Gustav aan het schilderen was. Ze dronken een paar stoffige flessen wijn die Gustav uit de wijnvoorraad van zijn ouders had ontvreemd en lachten en geinden, en ergens keek er iemand voor de zeventiende keer op de klok en vroeg zich af: komen ze nou nóg niet. En in plaats van de avond door te brengen met Yvonne, die hem te verstaan had gegeven dat ze misschien meer in gedachten had dan alleen de conditionalis en de conjunctief (la question c’est voulez-vous/voul-ez-vous aha) liet hij haar thuis aan de Kungshöjd achter en taaide hij af om naar Errols te gaan, waar een of andere schreeuwerige punkband tekeerging en Gustav voor het podium op en neer stuiterde.

Martins onverschilligheid was gespeeld, in elk geval in het begin. Hij liet Yvonne daar met haar notitieblokken en woordenboek achter, met in zijn achterhoofd de gedachte dat hij daar op de lange duur voordeel van zouden hebben. (En inderdaad: toen haar ouders op reis waren nodigde ze hem uit voor het avondeten en daarna neukten ze op de bank met de chintzbekleding, waarvan het bloemenpatroon alle compromitterende vlekken camoufleerde.) Klitten aan Gustav was eigenlijk het enige wat hij hoefde te doen om over te komen alsof het hem allemaal niks kon schelen. Gustav ging naar een feest omdat hij naar een feest wilde gaan. Hij trok nooit een spijkerbloes vol verfvlekken aan om artistiek en interessant over te komen, maar omdat die nou eenmaal toevallig boven op de stapel lag. Gustav raakte nooit verwikkeld in lange, abstracte redeneringen over de toekomst versus de geschiedenis van de portretschilderkunst omdat hij indruk wilde maken op bijvoorbeeld Sonja die op het Schillerska zat, maar omdat hij de hele dag aan portretschilderkunst in het algemeen had lopen denken en aan Manet in het bijzonder, en hij het daar met iemand over wilde hebben. En dan stond Sonja daar, spelend met haar biertje. Ze streek een paar haarlokken achter haar oor en leunde wat meer naar voren, en Gustav schoof zijn bril omhoog en praatte verder alsof er niets aan de hand was.

‘Er is hier ook geen zak te beleven,’ zei hij bijvoorbeeld, terwijl hij zijn verzilverde zakflacon, een erfstuk van zijn opa, bijvulde met andermans wodka. ‘Ik stel voor dat we aftaaien.’

En als Sonja van het Schillerska de volgende keer dat ze haar bij Mosters tegen het lijf liepen vroeg waar ze naartoe waren gegaan, haalde Martin zijn schouders op en zei: ‘Naar Errols.’

Deze woorden schoten volledig te kort om tot uitdrukking te brengen wat het eigenlijk inhield om naar Errols te gaan – dat het kriebelde in je buik totdat de portier knikte dat je naar binnen mocht, dat je dicht opeengepakt stond met lui in leren jacks, dat de drums op het podium explodeerden en de gitaren door je vlees sneden, dat je per ongeluk lauw bier over jezelf heen morste en vermoedelijk over nog een paar anderen, het gesprek met een sceptische meid dat alle kanten op schoot, warm gelurkte sigaretten en, uiteindelijk, vadems en nog eens vadems frisse nachtlucht waarin je weer enigszins tot jezelf kwam en het vizier richtte op de dichtstbijzijnde snackbar die nog open was. Daarna zwalkten ze naar huis, naar de Sjömansgatan, waar ze languit op de matras longdrinks met whisky dronken en sigaretten rookten, zachtjes Chopin speelden en tot het ochtendgloren praatten over onderwerpen die op het moment zelf diepzinnig en belangrijk leken, maar die als rook vervlogen zodra je ze de volgende dag voor de geest probeerde te halen.

Het kwam zelden voor dat Martin plannen maakte zonder eerst bij Gustav te informeren. Toch raakte zijn vriend geïrriteerd als Martin geen domino wilde spelen en pastis wilde drinken in het voorjaarszonnetje omdat hij had beloofd om Yvonne te helpen met een opstel over Hermann Hesse.

‘Op die manier,’ zei Gustav met een stem die doordrenkt was van Et tu, Brute.

‘Maar we zien mekaar morgen toch,’ zei Martin.

‘Tuurlijk.’

‘Ze heeft echt hulp nodig bij dat opstel. Ze heeft zich in haar hoofd gehaald dat Hesse een nazi was en ik zou de situatie toch als spoedeisend willen aanmerken.’

‘Oké.’

‘Oké?’

‘Ik zei toch oké.’

‘Tot morgen dan.’

‘Mm.’

*

Het zou overdreven zijn om te zeggen dat Martin in de laatste jaren van zijn middelbare schooltijd verliefd was.

Misschien was hij weleens gek op iemand was geweest, maar dan ging het om een koortsachtige uitbarsting, gevolgd door slapeloosheid, duizeligheid en verwarde gedachten. Binnen de kortste keren kwam hij evenwel weer bij zinnen, en dan was het uit zijn systeem, net zo snel als het erin was gekomen. Dat was het geval met Anna en hoe ze verder ook heette, met wie hij ongeveer een maand verkering had totdat duidelijk werd dat ze niets hadden om over te praten. Het was al net zo met Yvonne, die weliswaar tof was enzovoorts, maar wanneer hij zich hen drie jaar verder voorstelde, voelde hij een druk op zijn borst en een gesuis in zijn oren, en een paar dagen later zei hij dat ze elkaar eigenlijk maar niet meer moesten zien.

‘Maak je het uit?’ blèrde Yvonne.

‘We hadden toch niet echt verkering,’ zei Martin.

Languit op de groene bank van Gustav besteedde hij heel wat tijd aan het ontleden van de aard der liefde, met een gin-tonic die op zijn borst balanceerde en een sigaret in zijn knuist. Gustav was ondertussen met een van zijn experimenten in olieverf bezig en zijn bijdrage aan het gesprek bestond uit af en toe een hum. Op sommige dagen eindigde Martins redenering met de conclusie dat de liefde een illusie was die door het kapitalistisch systeem in het leven was geroepen en in stand werd gehouden, ‘opium voor het volk zeg maar’, en dat het idee dat twee mensen een exclusief recht op elkaar zouden hebben een bijna barokke voorstelling was waarvan je je moest ontdoen.

‘Maar zou het jou echt niks kunnen schelen wanneer jouw meisje met een andere vent was?’ vroeg Gustav.

‘Natuurlijk wel. Daarom zeg ik ook dat je je daarvan moet ontdóén.’

Op andere dagen staarde Martin nadenkend naar zijn sigaret, die hij tot een lange askegel liet branden omdat hij als puntje bij paaltje kwam een beetje misselijk werd van al die nicotine, en hij zei: ‘Ik neem aan dat je vroeg of laat een bijzonder iemand tegenkomt en dat het dan volkomen vanzelfsprekend voelt dat je samen bent. Dat er geen alternatieven zijn.’

Gustav zweeg. ‘Ja,’ zei hij na een poosje. ‘Dat zal helaas wel kloppen.’

Van alle meisjes met wie Martin in de laatste jaren van zijn middelbareschooltijd iets had, zou vooral Jenny Halling hem bijblijven, misschien omdat hij over de hele toestand een bijna twintig pagina’s lang verhaal zou schrijven. Gustav veegde er de vloer mee aan door te zeggen ‘Op zich prima, maar misschien een beetje navelstaarderig’.

Bij hun vrijekeuzevakken hadden Jenny en hij voor hetzelfde gekozen – filmwetenschap, een van de weinige lessen die hij niet samen met Gustav volgde – en tijdens een gesprek over Scorsese raakten ze bevriend. Martin had met die vriendschap geen bijbedoelingen. Jenny Halling was niet het type meisje voor wie hij normaal gesproken zou vallen, zelfs niet wanneer dat vallen het lome laisse-faire-karakter had dat zich weleens manifesteert als je niets beters te doen hebt en het een lange saaie winter is. Jenny was vanuit Umeå naar Göteborg verhuisd, had een zachte stem, plooide haar mond in een maansikkeltje als ze glimlachte en droeg een ronde bril, die wel een beetje leek op die van Gustav. Gekleed in een grote coltrui, spijkerbroek en lage schoenen wekte ze een degelijke indruk die een beetje misleidend was; soms jatte ze dingen voor de lol en als ze dronken werd, klom ze tegen regenpijpen en schuttingen omhoog.

Al voordat ze met elkaar naar bed gingen, had Martin het vage gevoel dat dat een vergissing was. Ze hadden samen in Palladium The Shining gezien – Jenny vond die te gek – en daarna had ze gevraagd of hij soms zin had om erover door te praten. Ze liepen naar haar studentenkamer in Landala: negentien vierkante meter, filmposters aan alle wanden en een grote lap als geïmproviseerd gordijn.

(‘Tuurlijk had jij bijbedoelingen,’ zei Gustav later.

‘Nee, echt niet.’)

Ze bleek een paar flessen rode wijn in huis te hebben. Op de platenspeler draaide Nina Simone. Voor een tafel had ze geen plek, dus toen ze aten – spaghetti en vissticks die Jenny in de gemeenschappelijke keuken in de pan gooide – moest er eentje op de stoel bij het bureau zitten en de ander op het bed. Daarna verplaatste Martin zich naar het bed, want de keukenstoel was niet echt comfortabel en het bed was natuurlijk de enige zinnige plaats om te zitten.

Jenny was in een stralend humeur, ze lachte en gesticuleerde voor haar doen buitengewoon uitgelaten terwijl ze een of ander verhaal ophing. Nina Simone werd verruild voor Joan Baez. Wijnfles nummer drie werd opengetrokken. Hun gezichten bevonden zich heel dicht bij elkaar. En ergens, op de een of andere manier, werd het stil, het soort betekenisvolle stilte dat je niet gewoon kon negeren, maar die om enige vorm van reactie vroeg.

Op dat moment had Martin zich eigenlijk geeuwend moeten uitrekken en zeggen dat hij maar eens moest opstappen. Om vervolgens zijn schoenen en jas aan te trekken en te gaan.

In plaats daarvan zoende hij haar.

Jenny had misschien alle voorwaarden geschapen – late avond, tête-à-tête, alcoholische roes – en handhaafde die totdat de keuzemogelijkheden drastisch verminderd waren, maar ze zou zelf nooit de beslissende stap zetten. En was die niet onvermijdelijk? Lag deze uitkomst niet al vast op het moment dat hij bij filmwetenschap naast haar was gaan zitten? Toen ze in de pauzes samen buiten een sigaretje gingen roken? Altijd alleen zij tweeën. Wat op zichzelf niet raar was, want alle anderen in de klas waren saai, of ze hadden verkering en volgden filmwetenschap vooral om in een verduisterd klaslokaal helemaal achterin te kunnen zitten tongen tijdens de les, terwijl de rest De zeven Samoerai bekeek.

Ze zette haar wijnglas weg en sloeg haar armen om zijn nek.

En zoals de akkoorden van een liedje een innerlijke logica volgen, een onverbiddelijke orde die in heel iemands wezen resoneert en die in verschillende passages keer op keer met kleine veranderingen wordt herhaald, volgde al het andere.

‘Het was ook gewoon een kwestie van tijd,’ zei Gustav, die hem van over de rand van het schilderdoek aankeek.

‘Is dat zo? Want ik heb daar een beetje over zitten nadenken. Dat ik het, nou ja, misschien niet zo slim heb aangepakt…’

‘Nee, dat klopt helemaal.’

‘…maar dat het toch zeg maar… niet voorbestemd, maar wel onvermijdelijk was. En dan kon het natuurlijk net zo goed nu gebeuren. Toch? Het was misschien maar beter ook. Ik neem aan dat ik haar eigenlijk moet bellen. Zij heeft mij niet gebeld.’ Hij zuchtte. ‘Zou je mijn peuken misschien even naar me toe willen gooien?’

Gustav stond op, zette een asbak op een krukje naast de bank en legde Martins pakje sigaretten plus zijn aansteker op zijn borst. Daarna keerde hij terug naar zijn schildersezel en bestudeerde met een frons op zijn voorhoofd zijn doek.

‘Oké,’ zei hij. ‘We moeten wel even voortmaken zolang er nog daglicht is.’

Aangezien Martin de opdracht had gekregen om te proberen recht voor zich uit te kijken, zag hij Gustav niet, maar alleen het raam, met onderaan een paar boomtoppen en daarboven een groot stuk hemel. Hij peuterde een sigaret uit het pakje, stopte die tussen zijn lippen en stak hem aan. Hier was hij zich niet van bewust geweest toen hij met roken begon: het weldadige van de prikkelende rook, het gevoel dat er in deze wereld in elk geval iets was wat wel in de haak was.

‘Het is natuurlijk niet dat ze niet aantrekkelijk is,’ zei hij en hij blies de rook uit. ‘Ik snap niet dat ik dat in het begin over het hoofd heb gezien. Maar ze heeft het soort uiterlijk waar je even een beetje aan moet wennen. Niet direct een spetter om zo te zeggen. En dan kleedt ze zich natuurlijk ook nog als een vent.’

‘Wat ben jij oppervlakkig.’

‘Dat zijn toch dingen waar je bij stilstaat. Sta jij niet bij zulke dingen stil? Oké, het gaat om de binnenkant, blablabla. Maar mijn vriendin moet toch knap zijn.’

‘Stilliggen.’

‘En slim ook, trouwens. Herinner jij je die meid van het Schillerska nog? Ik bestierf het bijna bij die intellectuele armzaligheid.’

‘Niet iedereen kan jouw stratosferische hoogten bereiken.’

‘Maar die was toch echt zo dom als het achtereind van een varken?’

Gustav mengde verf op zijn palet.

Martin probeerde een rookring te blazen, zonder veel succes. ‘Denk jij dat mannen en vrouwen vrienden kunnen zijn?’ vroeg hij na een poosje. ‘Dat wil zeggen een strikt platonische relatie hebben?’

‘Dat kan toch best.’

‘Want dat konden Jenny en ik klaarblijkelijk níét. Het is gek. Het is immers niet alsof ik dit gepland heb. Het gebeurde gewoon. Ik vind toch dat de these “mannen en vrouwen kunnen geen vrienden zijn” erdoor wordt ondersteund. Het zou heel wat anders zijn als ik aldoor al bijbedoelingen had gehad, maar ik zweer dat ik echt alleen over Scorsese wilde praten.’

‘Hm.’

‘En dan gebeurt er zoiets.’

Stilte.

‘Het zou zo goed zijn als ik verliefd op haar kon worden. Ik weet niet eens of ik wel in liefde geloof. Ik weet verdomme niet eens of ik weleens verliefd ben geweest. Ik dacht van wel, met Yvonne, weet je nog? Maar dat was natuurlijk alleen maar zelfbedrog. Mauvaise foi. Ik heb altijd gedacht dat de liefde iets is waardoor je wordt overvallen – dus echt, “overvallen”. Je weet niet waarom, maar je weet: nu komt het erop aan, dit is de ware, en misschien zijn er een hoop mitsen en maren of weet ik het, maar je kunt er niets tegen doen. Want het is geen rationeel proces, maar iets waar je geen controle over hebt, ook al zou het natuurlijk praktisch zijn geweest als dat wel zo was… begrijp je wat ik bedoel?’

‘O ja,’ zei Gustav duister.

‘Dus Gustav: je moet die Française loslaten. Je kunt niet tot in eeuwigheid over haar blijven sippen. Van duizend jaar kuisheid wordt geen mens beter.’ Hij gooide zijn pakje sigaretten in de richting van Gustav. ‘Jij niet, zij niet.’