De vertaalster ontving voor deze vertaling een projectsubsidie van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Une rose seule

© Actes Sud, 2020

Gepubliceerd in overeenkomst met Actes Sud in samenwerking met 2 Seas Literary Agency Vertaling © Martine Woudt en Uitgeverij Oevers, 2021 Schilderij omslag © Jasper Krabbé Untitled (remnant) Oil, textile paints on cotton, 110 x 90 cm, 2017

Omslagontwerp en vormgeving binnenwerk
Martijn Couwenhoven, Uitgeverij Oevers
Verzorging e-boek Coco Bookmedia

NUR 302

ISBN 9789492068767
www.uitgeverijoevers.nl

voor Chevalier, altijd

voor mijn doden

op het dak van de hel

1

Men zegt dat in het oude China, onder de Noordelijke Song-dynastie, een vorst elk jaar een bloembed liet begroeien met duizend pioenrozen, waarvan de bloemkronen bij aanvang van de zomer golfden in de bries. Zes dagen lang, gezeten op de vloer van het houten paviljoen waar hij gewoonlijk de maan bewonderde, terwijl hij zo nu en dan een kop heldere thee dronk, keek hij naar wat hij zijn dochters noemde. Vroeg in de morgen en bij zonsondergang beende hij langs het bloembed.

Bij aanvang van de zevende dag beval hij de slachting.

De dienaars legden de vermoorde schoonheden plat, de steel geknakt en het hoofd naar het oosten gestrekt, tot er op het veld nog maar één bloem stond, de bloemblaadjes blootgesteld aan de eerste moessonregens. Dan bleef de vorst daar de volgende vijf dagen en dronk donkere wijn. Zijn hele leven bevond zich in die twaalf omwentelingen van de zon; het hele jaar dacht hij alleen daaraan; als ze voorbij waren, nam hij zich voor te sterven. Maar de uren die gewijd waren aan het kiezen van de uitverkorene, en daarna aan het genieten van hun stilzwijgende samenzijn, behelsden zoveel levens in één dat hij in de maanden van rouw geen offer zag.

Wat hij voelde als hij naar de overlevende keek? Een bedroefdheid in de vorm van een fonkelende edelsteen, waarmee schitteringen van een zo zuiver, zo intens geluk gepaard gingen dat zijn hart het begaf.

Een bloembed met duizend pioenrozen

Toen Rose wakker werd en, om zich heen kijkend, niet begreep waar ze was, zag ze een rode pioenroos met verfrommelde blaadjes. Met een zweem van spijt of vervlogen geluk ging er iets door haar heen. Gewoonlijk geven dat soort innerlijke impulsen een kras in het hart en verdwijnen daarna als een droom, maar soms biedt de veranderde tijd de geest een nieuwe helderheid. Dat ervoer Rose die ochtend bij de confrontatie met de pioenroos, die vanuit haar prachtige vaas haar goudgele meeldraden onthulde. Even had Rose het gevoel dat ze eindeloos in deze kale kamer kon blijven, om naar deze bloem te kijken, om meer dan ooit te voelen dat ze bestond. Ze bekeek de tatami, de wanden van papier, het raam met uitzicht op boomtakken in de zon, de verkreukelde pioenroos; ten slotte bekeek ze zichzelf als een onbekende die ze de vorige dag had ontmoet.

De avond kwam in flarden terug – de luchthaven, de lange rit in het donker, de aankomst, de met lantaarns verlichte tuin, de vrouw in kimono, geknield op de verhoogde vloer. Links van de schuifdeur waardoor ze naar binnen was gegaan, vingen takken van een zomermagnolia, die uit een vaas met donkere zijkanten staken, met opeenvolgende plenzen het licht. Het leek wel fonkelend water dat als regen op de bloemen viel, de schaduwen op de muren flakkerden, rondom hing een vreemde, trillende duisternis. Rose onderscheidde er zanderige muren, platte stenen die naar de hoge vloer liepen, verborgen geesten; een heel schaduwleven, doortrokken met zuchten.

De Japanse had haar naar haar kamer gebracht. In de aangrenzende ruimte steeg uit een groot, glad houten bassin de stoom van een bad op. Bevangen door de kaalheid van deze vochtige, stille crypte, het betimmerde interieur en de zuivere lijnen, had Rose zich in het hete water laten zakken. Na het bad had ze een licht katoenen kimono aangetrokken zoals men in een heiligdom binnendringt. Op eenzelfde manier was ze met een onverklaarbaar gevoel van toewijding tussen de lakens gekropen. Daarna was alles voorbijgegaan.

Er werd zachtjes geklopt en de deur gleed ruisend open. De vrouw van de vorige dag kwam met afgemeten stapjes een dienblad voor het raam zetten. Ze zei een paar woorden, liep met zachte glijpassen achteruit, knielde, boog en sloot de deur weer. Toen ze verdween zag Rose haar neergeslagen ogen knipperen en werd ze getroffen door de schoonheid van haar bruine kimono, dichtgesnoerd met een met roze pioenrozen geborduurde obi. De herinnering aan haar kristalheldere stem met afgebroken zinseinden klonk na in de atmosfeer met het timbre van een gong.

Aandachtig bekeek Rose de onbekende gerechten, de theepot, de kom rijst; elke beweging die ze maakte leek voor haar op heiligschennis. Door het kale raamkozijn, waarin een ruit met een papieren scherm ervoor schoof, zag ze de bladeren, trillend en fijn gevormd, van een esdoorn, en daarachter een weidser panorama. Het was een rivier met oevers vol onkruid en, aan weerszijden van een stenige bedding, zandpaden en nog meer esdoorns, afgewisseld met Japanse kersen. Midden in het riviertje stond een blauwe reiger in de trage golfjes. Boven het tafereel dreven mooiweerwolken langs. De kracht van het stromende water trof haar. Waar ben ik? dacht ze, en hoewel ze wist dat deze stad Kyōto was, week het antwoord als een schaduw.

Er werd weer geklopt. ‘Ja?’ zei ze, en de deur ging open. De ceintuur met pioenrozen verscheen weer; ditmaal zei de geknielde vrouw tegen haar, wijzend naar de badkamerdeur: ‘Rose san get ready?’ Rose knikte. Wat doe ik hier in vredesnaam? vroeg ze zich af, en hoewel ze wist dat ze was gekomen om kennis te nemen van haar vaders testament, week het antwoord opnieuw. In de grote, lege badkapel stond naast de spiegel een witte pioenroos met vluchtig in karmijnrode inkt gedoopte blaadjes als een pasgemaakt schilderij aan de lucht te drogen. Het ochtendlicht, dat door een met bamboe in ruiten verdeelde opening viel, wierp dansende vlekjes op de muren, en overspoeld met de weerschijn van een gebrandschilderd raam waande ze zich even in een kathedraal. Ze kleedde zich aan, ging de gang in, sloeg rechtsaf, keerde op haar schreden terug toen ze bij een gesloten deur kwam en volgde meanders van vloer en papier. Na een bocht werden de wanden van donker hout, waarin schuifpanelen te onderscheiden waren, en na nog een bocht bevond ze zich in een groot vertrek waar in het midden een esdoorn groeide. Zijn wortels verdwenen in mos met plooien van fluweel; een varen die vlak naast een stenen lantaarn stond, streelde de stam; rondom liep een glazen, naar de hemel geopende galerij. In schitteringen van een verbrokkelde wereld zag Rose de houten vloer, de lage zitplaatsen, de gelakte tafels en aan de rechterkant takken vol onbekende bladeren, trillend en rank als feeën, geschikt in een grote vaas van klei; maar de boom brak door de ruimte met een opening waarin haar waarnemingen zich verloren, en Rose voelde dat hij haar naar zich toe trok, dat hij haar adem magnetiseerde, dat hij van haar lichaam een struik met ritselende takken zou maken. Na een ogenblik rukte ze zich los uit de betovering, liep naar de andere kant van de binnentuin, waar grote vensters uitzicht boden op de rivier, en opende een paneel ervan, dat geruisloos over zijn houten rails gleed. Langs de oevers met Japanse kersen kwamen ochtendjoggers langs, een vluchtige roffel in het ruimte-tijdcontinuüm, en Rose verlangde ernaar op te gaan in hun gehol zonder verleden of toekomst, zonder gebondenheid of geschiedenis; verlangde ernaar niet meer te zijn dan een bewegend punt in de lijn van de stroom der seizoenen en bergen die door de steden naar de oceanen trekt. Ze keek nog verder. Haar vaders huis was een beetje hogerop gebouwd, boven een zandpad dat tussen de boomtakken door te zien was. Op de andere oever hetzelfde zandpad, dezelfde Japanse kersen, dezelfde esdoorns, en nog verder weg, boven de rivier, een straat, andere huizen – de stad. Ten slotte, de horizon afsluitend, kroezende heuvels.

Ze kwam terug in het heiligdom van de boom. De Japanse wachtte op haar.

‘My name Sayoko,’ zei ze.

Rose knikte.

‘Rose san go for a stroll?’ vroeg Sayoko.

Daarna, met een vreemd accent, een beetje blozend: ‘Wandeling?’

Opnieuw de zinseinden met de galm van een afgebroken toon, de paarlemoeren oogleden als een schelp.

Rose aarzelde.

‘The driver outside,’ zei Sayoko. ‘Wait for you.’

‘O,’ zei Rose, ‘all right.’

Ze voelde zich in de war gebracht en de boom, achter Sayoko, riep haar opnieuw naar zich toe, vreemd en verleidelijk.

‘I forgot something,’ zei ze, en ze vluchtte weg.

In de badkamer stond ze tegenover de witte pioenroos, met haar met bloed gelakte blaadjes en haar sneeuwwitte bloemkroon. ‘Hyoten,’ mompelde ze. Ze bleef daar even staan, pakte toen haar linnen hoed, verliet de kapel van stilte en water en ging naar de vestibule. In het daglicht bogen de magnoliabloemen zich als vlinders – hoe doen ze dat? vroeg ze zich geergerd af. Voor het huis maakte de chauffeur van de vorige dag, in zwart pak en met een witte pet op, een buiging toen ze verscheen. Hij hield het portier eerbiedig voor haar open en sloeg het zachtjes dicht. In de achteruitkijkspiegel bekeek ze zijn oogspleten, dunne, zwarte inktstrepen die knipperden zonder hun irissen te onthullen, en op een wonderlijke manier beviel die onpeilbare blik haar. Algauw glimlachte hij kinderlijk naar haar, wat zijn wassen gezicht deed oplichten.

Ze staken een brug over en reden over de andere oever in de richting van de heuvels. Rose ontdekte de stad in een chaos van beton, elektriciteitsdraden en neon uithangborden; hier en daar gingen de contouren van een tempel in die stroom lelijkheid verloren. De heuvels naderden, de wijk werd een woonwijk en ten slotte kwamen ze langs een met Japanse kersen omzoomd kanaal. Beneden aan een straat met winkeltjes erlangs, waar toeristen rondwandelden, stapten ze uit de auto. Boven op de helling gingen ze door een houten poort. ‘Silver Pavilion,’ zei de chauffeur. Ze werd getroffen door zijn nauwelijks merkbare aanwezigheid, alsof hij zichzelf wegcijferde en alleen op haar en haar plezier gericht was. Ze glimlachte naar hem, hij gaf een knikje.

Toen was het een oude wereld van houten gebouwen met grijze dakpannen op de daken. Ervoor stonden vreemde, hoge dennen in tuinbedden van mos; stenen paden liepen tussen stroken grijs zand; daarin waren met een hark parallelle lijnen getrokken en een paar azalea’s te gast gevraagd. Ze gingen de deur door die naar de hoofdtuinen leidde. Rechts, aan de rand van een vijver, vertoonde het oude paviljoen zich met de gratie van zijn gewelfde daken in al zijn verhevenheid, en Rose had de verwarrende indruk dat het ademde, dat er organisch leven school in die leeftijdsloze wanden en galerijen, in die openingen van wit papier die hun lange, melkwitte reflecties op het water wierpen. Ertegenover verhief zich een hoge berg zand met een afgevlakte top, links begon een grote vlakte van hetzelfde zand, gestreept met parallelle voren en aan het uiteinde gekruld als een golf op de kust. Als je naar het geheel keek, zag je eerst die minerale overvloed, vervolgens de zogenaamde berg met de platgemaakte top en het paviljoen met de gevleugelde daken; verderop vijvers met kwikzilver water, dennen gesnoeid op de manier waarop vogels de lucht in gaan, nog een paar azalea’s; overal eeuwenoude stenen, omringd met glad, lichtgevend mos, verankerd in de oevers. Ten slotte liepen de tuinen door tot een uitkijkplaats waar de menigte bezoekers te hoop liep. Tussen Rose en die menigte golfden, met lawines van getande bladeren, esdoorns die trapsgewijs op de flank van de helling waren geplant.

Ze voelde zich overstelpt met schoonheid, gesteente en hout; alles was bedwelmend, alles was intens voor haar; ik kan dat niet nog eens doormaken, dacht ze met een mengeling van vermoeidheid en afschuw. Maar direct erna: er is hier iets. Haar hart begon te bonzen, ze keek rond naar een plaats om te gaan zitten. Zoals wanneer je kind bent. Ze leunde met haar rug tegen de houten galerij van het hoofdgebouw; haar blik bleef op een azalea rusten; de afschuw en de vrolijkheid, ingegeven door de zachtpaarse bloemblaadjes, versmolten tot een nieuwe emotie en ze bedacht dat ze zich in het hart van een heiligdom van zuiver, ijskoud water bevond.

Ze volgden het voetpad voor bezoekers, hielden even halt op het houten bruggetje dat over het grijze water naar de esdoorns en de hoger gelegen stukken tuin voerde. Overal rond de vijvers groeiden nog meer vreemde, hoge dennen. Rose keek op en onderging de vertakte bliksem van de naalden hoog in de lucht; de donkere stammen wierpen de kracht van de aarde in die plantaardige flitsen; ze voelde zich aangezogen door een stroom wolken en mos. De chauffeur liep met afgemeten stappen, draaide zich van tijd tot tijd om, wachtte zonder ongeduld op haar en ging weer verder als ze hem een teken gaf. Zijn rustige tred stelde Rose gerust en gaf de wereld weer een greintje van de realiteit die door de kracht van de tuin in de bomen werd opgelost. Nu voerde het met hoge, groene bamboe omzoomde voetpad naar een stenen trap; op de zijkant had ze het fluwelige mos waarin de esdoorns wortelden, kunnen aanraken. Trede voor trede herstelden de takken een tafereel van perfectie, en die visuele choreografie greep haar aan, maar irriteerde haar ook – toch deed die irritatie haar goed, begreep ze verbaasd. Ten slotte kwamen ze uit op het uitkijkplaatsje; beneden het paviljoen, de houten gebouwen, de daken met grijze dakpannen, het bewerkte zand; verderop Kyōto, en nog verderop andere heuvels. ‘We are East,’ zei de chauffeur, en wijzend naar de horizon: ‘West mountains.’

Ze keek hoe groot de stad was. Alles in haar hechtte aan de aanwezigheid van de bergen die haar, in het oosten, het noorden en het westen, met rechte hoeken omsloten. Eigenlijk waren het grote heuvels, waarvan de contouren, als je ernaar keek, een sensatie van hoogte gaven. Groen en blauw in het ochtendlicht lieten ze hun beboste vlaktinten naar de stad stromen. Tegenover haar, voorbij een kleine, dichtbegroeide heuvel, leek de stad lelijk, volgebouwd. Roses blik ging weer naar de tuinen, beneden, en ze werd getroffen door hun precisie – hun diamantharde duidelijkheid, hun door verdriet aangescherpte zuiverheid, hun manier om de gevoelens van de kindertijd op te roepen. Zoals in haar dromen van vroeger worstelde ze in zwart, ijskoud water, maar midden op de dag, in een overvloed aan bomen, in de bloedbevlekte blaadjes van een witte pioenroos. Ze leunde op de bamboe balustrade, tuurde naar de naburige heuvel, zocht er iets. De naast haar leunende vrouw glimlachte naar haar.

‘Bent u Française?’ vroeg ze met een Engels accent.

Rose draaide zich naar haar om, zag het gerimpelde gezicht, het grijze haar, het jasje van mooie makelij.

Zonder op antwoord te wachten ging de vrouw verder: ‘Schitterend hè?’

Rose knikte.

‘Het is het resultaat van eeuwenlange toewijding en zelfopoffering.’

De Engelse lachte om haar eigen woorden.

‘Zoveel lijden voor één tuin,’ zei ze op een toon die licht was van luchthartigheid.

Maar ze keek Rose indringend aan.

‘Nou ja,’ zei ze terwijl Rose nog steeds zweeg, ‘misschien houdt u meer van Engelse tuinen.’

Ze lachte weer, streelde nonchalant de balustrade.

‘Nee,’ zei Rose, ‘maar deze plek brengt me van streek.’

Ze wilde over het ijskoude water praten, aarzelde, zag ervan af.

‘Ik ben gisteravond aangekomen,’ zei ze uiteindelijk.

‘Is het uw eerste verblijf in Kyōto?’

‘Het is mijn eerste verblijf in Japan.’

‘Japan is een land waar veel wordt geleden, maar waar men daar geen aandacht aan schenkt,’ zei de Engelse. ‘Als compensatie voor die onverschilligheid voor het ongeluk verzamelt men deze tuinen waar de goden thee komen drinken.’

Dat wekte Roses ergernis.

‘Ik denk het niet,’ zei ze, ‘niets compenseert het lijden.’

‘Gelooft u dat?’ vroeg de Engelse.

‘Het leven doet pijn,’ zei Rose. ‘Daar valt geen enkel profijt van te verwachten.’

De Engelse wendde haar hoofd af, ging op in de beschouwing van het paviljoen.

‘Als we niet bereid zijn te lijden,’ zei ze, ‘zijn we niet bereid te leven.’

Ze liep weg van de balustrade, glimlachte naar Rose.

‘Nog een goede tijd,’ zei ze.

Rose draaide zich om naar de chauffeur. Met een uitdrukking van vijandigheid gemengd met vrees keek hij de Engelse na, wier gestalte onder de takken van de esdoorns verdween. Rose nam de weg naar beneden. Terwijl ze de laatste trede betrad van de zwart stenen trap die bij de vijver voor het paviljoen uitkwam, bleef ze staan, besprongen door de gedachte dat er nergens iemand op haar wachtte. Ze was gekomen om kennis te nemen van het testament van een vader die ze niet had gekend; haar hele leven bestond in die opeenvolging van geesten die haar doen en laten commandeerden en er niets voor teruggaven; ze ging altijd naar de leegte en het ijskoude water. Ze herinnerde zich een middag in de tuin van haar grootmoeder, het wit van de seringen, het jonge groen aan de rand van het domein. De woorden van de Engelse kwamen weer bij haar boven, en daarmee een gevoel van opstandigheid. ‘Nooit meer,’ zei ze hardop. Toen keek ze naar het grijze water, het paviljoen, het bewerkte zand, de esdoorns, de grote zone van kindertijd en eeuwigheid van de tuin, en werd overspoeld met een bedroefdheid waarmee schitteringen van een zuiver geluk gepaard gingen.

2

In de oude Japanse tijden woonde in de provincie Ise, op de oevers van een aan de oceaan onttrokken kreek, een medicijnvrouw. Ze kende de verdiensten van planten en maakte er gebruik van voor degenen die haar kwamen vragen hun kwalen te verlichten. Desondanks, alsof de beslissing eens en voor altijd door de goden was genomen en er niets aan te doen viel om die te veranderen, werd ze zelf onophoudelijk door verschrikkelijke pijnen geteisterd. Op een dag zei een vorst die ze op haar manier met een thee van anjers had genezen, tegen haar: ‘Waarom gebruik je je krachten niet om jezelf te genezen?’ ‘Dan verdwijnen ze,’ antwoordde ze, ‘en dan kan ik mijn naaste niet meer genezen.’ ‘Wat kan het je schelen dat anderen lijden als je zelf kunt leven zonder steeds pijn te hebben?’ vroeg de vorst. Ze lachte, ging naar haar tuin, sneed er een armvol bloedrode anjers af en stak hem die toe met de woorden: ‘Aan wie zou ik dan onbevangen mijn bloemen kunnen aanbieden?’

Een armvol bloedrode anjers

Op haar veertigste had Rose bijna niet geleefd. Als kind was ze opgegroeid op een mooi platteland, had daar vergankelijke seringen, velden en open plekken in het bos, bramen en beekriet gekend; ’s avonds, onder stromen van goudkleurige wolken en gewassen roze luchten, had ze er ten slotte begrepen hoe de wereld werkte. Als de nacht was gevallen, las ze romans, zodat haar ziel werd gevormd met voetpaden en verhalen. Toen, op een dag, had ze, zoals je een zakdoek verliest, haar aanleg voor het geluk verloren.

Haar jonge leven was somber geweest. Dat van anderen leek haar kleurrijk en opgewekt, het hare ontglipte haar, als ze erover nadacht, als water in je handpalm. Hoewel ze vrienden had, hield ze zonder bezieling van hen; haar minnaars trokken als schimmen door het beeld, haar dagen gingen voorbij met het omgaan met onduidelijke figuren. Haar vader, die vlak voor haar geboorte door haar moeder was verlaten, had ze niet gekend; van die moeder had ze alleen depressies en afwezigheid meegemaakt, waardoor ze na haar dood verbluft was geweest over haar enorme verdriet. Vijf jaar waren verstreken en ze zei dat ze wees was, hoewel ze wist dat er ergens een Japanner leefde die haar vader was. Ze kende zijn naam, ze wist dat hij rijk was, haar moeder had het soms onverschillig over hem, haar grootmoeder zweeg. Van tijd tot tijd stelde ze zich voor dat hij aan haar dacht, maar omdat ze roodharig met groene ogen was, overtuigde ze zich er andere keren van dat Japan een verzinsel van haar moeder was, dat haar vader niet bestond, dat ze uit de leegte was voortgekomen – ze hechtte zich aan niemand, niemand hechtte zich aan haar, de leegte verziekte haar leven op dezelfde manier als hij het had voortgebracht.