Vervanging

Tor Ulven (1953-1995) was een van de belangrijkste dichters van het Noorse naoorlogse tijdperk en won verschillende grote lite-raire prijzen. Zijn teruggetrok-ken manier van leven belette hem niet om een centrale figuur te worden in de Noorse literatuur. Wat hem kwelde zette hij om in poëzie, verhalen en essays, en toen dat niet meer mogelijk was, maakte hij in 1995 op eenenveertigjarige leeftijd een einde aan zijn leven, twee jaar na het verschijnen van Vervanging.

Niet de gedachte aan de dood. Nee, dat is het niet waardoor je in de lente altijd een bittere pijn voelt, een koude rilling zoals wanneer je water drinkt nadat je mentholpastilles hebt gege-ten, het is misschien niet eens pijn, eerder verdriet, vertwijfeling, maar waarover? vraag je je af, en je geeft zelf het antwoord: over ongeleefd leven; geen verbittering of angst omdat je over zekere tijd helemaal niets meer zult beleven (hoe ouder je wordt, hoe kleiner je angst voor de dood), maar het knagende gevoel niets te hebben beleefd, geen echt leven te hebben ge-had, en, erger nog, dat het te laat is om nog iets te beleven, of misschien wel dat dat wat je had moeten beleven iets heel anders is dan wat er daadwerke-lijk op je pad is gekomen, dat je iets gemist hebt zonder dat je kunt zeggen wat precies, dat het nu te laat is en dat je je hele leven in zekere zin vergooid hebt, een poging ezeltje-prik zonder resultaat.

De uitgever ontving

voor deze uitgave een Schwobbijdrage van het Nederlands Letterenfonds

Uitgegeven met productiesteun van NORLA

Oorspronkelijke titel Avløsning

Copyright © Gyldendal Norsk Forlag AS, 1993

Alle rechten voorbehouden

Vertaling © Michal van Zelm en Uitgeverij Oevers, 2022

Omslagontwerp en vormgeving binnenwerk

Martijn Couwenhoven, Uitgeverij Oevers

Verzorging e-book Coco Bookmedia

NUR 302

ISBN 9789492068958

www.uitgeverijoevers.nl

TOR ULVEN (1953-1995)

‘Ik las Tor Ulven en genoot van elke zin die hij schreef, de ongehoorde en bijna bovenmenselijke precisie erin. Het was een soort gelijkheid tussen het materiële en de mensen, waar geen ruimte was voor het psychologische, en het zorgde ervoor dat het existentiële drama zich voortdurend ontvouwde, niet alleen tijdens een crisis, maar ook fietsend met fonkelende koplampen op een donkere weg of gewoon in de lege ruimte, die hij zo meesterlijk beschreef.

In de laatste jaren van zijn leven verliet hij nooit zijn huis, hij kon het gewoon niet, hij was te bang. Maar wat hij deed, terwijl hij daar gevangen zat in zijn emoties, was schrijven. En hij schreef met zoveel gevoel, met een bijna grenzeloze gevoeligheid, dat we kunnen lezen over een glas water, een broodplank en wat kruimels als onderdeel van het universum zonder zulke grote woorden te gebruiken die alles onzichtbaar maken.

Wat Tor Ulven deed, is precies wat schilders door de eeuwen heen hebben gedaan – ik denk bijvoorbeeld aan de Hollandse zeventiende-eeuwse meesters, hoe ze hun stillevens van alledaagse voorwerpen schilderden en hoe ze deze lieten stralen met zo een aanwezigheid, dat een gevoel van verbondenheid werd aangewakkerd bij iedereen die ernaar keek.’

KARL OVE KNAUSGÅRD

‘Tor Ulven schreef boeken in veel verschillende genres: proza, essays, verhalen, memorabilia en vooral poëzie, maar in 1993 publiceerde hij een roman, Vervanging, een extreem sterk verslag van mentale beroering en meedogenloze wanhoop.

Als Vervanging in een context moet worden geplaatst, als er een literaire traditie moet worden genoemd, dan is het de Franse nieuwe roman, of beter gezegd, wat op de nieuwe roman volgde. Het ligt voor de hand te verwijzen naar de vroege romans en korte verhalen van J.M.G. Le Clézio of de roman Un homme qui dort (1967) van Georges Perec. Het is in veel opzichten met dezelfde minutieuze en onderzoekende blik waarmee Ulven in Vervanging de intimiteit van de tekst produceert. Er zijn details in overvloed, maar niet als in een hectische stroom, nee, langzaam, geduldig, alsof elk klein ding in de roman zijn plaats en zijn weerspiegeling opeist, zijn bijna metafysische realisatie.

Vervanging is een volstrekt unieke roman in de Noorse naoorlogse literatuur, een formidabele roman, een intense reflectie op het gewicht van trivialiteiten en de meedogenloze waardigheid van het leven.’

RUNE CHRISTIANSEN

Een rusteloosheid, een kleine zenuwtrekking in het licht (of in de duisternis) zou je het kunnen noemen, een zachte windvlaag strijkt langs de rand van de gordijnen en laat het matte schijnsel van de zomernacht binnen, af en toe een flikkering, een smalle kier die gedurende een paar seconden wijder wordt en weer verdwijnt, voorlopige duisternis, een windvlaag en dan weer duisternis, steeds als de tocht (want vanwege de hitte heeft hij het met opzet laten tochten) de opening tussen de gordijnen wijder maakt, ze golven en bollen op (als een toneeldoek waar zich acteurs of theatermedewerkers achterlangs haasten) tot ze weer relatief roerloos in hun rokachtige plooien hangen. Een rok met een lange split waar een hele wereld achter verscholen ligt. In principe hoef je de deur maar open te doen en naar buiten te gaan om alles te vinden, absoluut alles.

Het is donker. Hij ligt in het donker, nagenoeg onbeweeglijk, onbeweeglijk op weg naar de rust en de slaap. Hij is eraan gewend, ermee bevriend geraakt, vriend van het donker, het korte moment van duisternis tussen het dichttrekken van de gordijnen en het aanknippen van het leeslampje. Zolang alles op zijn gebruikelijke plek staat kan hij zich, zoals daarnet, met een zekere zorgeloosheid door de kamer bewegen, van het raam naar het bed. Dit is trouwens geen echt nachtduister, niet meer dan een halfdonkere schemering; de zonnereflecties schitteren en vlammen nog in de bovenste ramen van het flatgebouw, terwijl het donker, of het halfdonker, of de schaduw, beneden dichter wordt en (zo weet hij) langzaam langs de etages omhoog klimt, van de ene rij ramen naar de volgende, als langs een meetlat, al bijna tot aan de rand. Vanavond kwam hij als een gast zijn eigen huis binnen, hij herkent de geruststellende metaalachtige geur van wapenolie; het geweer staat naast zijn bed, binnen handbereik, zoals gewoonlijk, doorgeladen, zoals gewoonlijk. Hij is voorbereid. De enige onzekere factor is dat de patronen ongeveer half zo oud zijn als hijzelf, dat wil zeggen: al bijna vijftig jaar. Misschien zou hij er goed aan doen nieuwe te kopen. Maar als ze nooit worden afgevuurd heeft niemand er plezier van en dat zou zonde zijn van het geld.

De nacht binnen is even warm als de dag buiten. Naar het strand had gekund. Heeft hij spijt? Hij weet het niet. Eenmaal aangekomen had hij in de kiosk een flesje frisdrank en een pak gevulde biscuitjes kunnen kopen (je hoeft ze alleen een beetje zacht te laten worden in je mond) om vervolgens de moeizame afdaling naar het strand te hebben aanvaard, waar hij met opgestroopte mouwen en met zijn stokken en zijn jas naast zich in het gras de biscuitjes had kunnen eten en de frisdrank had kunnen drinken, aandachtig genietend, terwijl hij naar de aanrollende golven zou zitten kijken, zich bewust van de wind in zijn haar, of beter gezegd: op zijn kruin, en van de geur van zout, jodium en rottend zeewier. Hij herinnert zich de vorige keer dat hij op het strand was, ongeveer tien jaar geleden moet het zijn geweest, toen hij in de verte iets had gezien (want het is alsof zijn gebrek aan een strottenhoofd is gecompenseerd door een paar scherpe ogen) wat eerst leek op een fles (post?), daarna op een sigarenkistje dat was komen aandrijven op de zeewind, maar wat ten slotte veranderde in een stuk hout, een doodgewoon doorweekt stuk hout dat op de maat van de golven tegen de stenen op het strand bleef liggen bonken, zonder wat voor boodschap dan ook en helemaal glad, zelfs geen ruwe rand langs het zaagvlak. Hij herinnert zich hoe geruststellend het was om naar dit nietszeggende voorwerp te zitten kijken terwijl het richting de kust kwam dobberen, het gevoel dat als je maar lang genoeg blijft zitten wachten er altijd wel iets aan komt drijven, iets betekenis- en zinloos, dat wel, maar iets, iets komt er aandrijven, aandobberen, aanklotsen, een blok hout, je hoeft alleen maar wat geduld te hebben, denkt hij, hij is het zelf, hij is een stuk hout dat tegen de stenen op het strand ligt te bonken, een zomerdag tien jaar geleden. Nee. Dat is hij niet. Hij leeft. Hij zit naar een stuk hout in het water te kijken.

Nee. Tien jaar geleden zat hij naar een stuk hout in het water te kijken. Of drieënzeventig jaar geleden. Op het strand. Zijn hand gaat langs haar dijen omhoog, onder haar jurk, enzovoorts, nee, dat niet, denkt hij, maar hij zag hoe een zeilboot als een lichte vlek door de takken en de bladeren gleed, een ogenblik verdween en weer zichtbaar werd, tergend langzaam, en hij rook de geur van zwartgeblakerde worsten boven een kampvuur verderop op het strand (op dat moment niet veel meer dan een roodoranje ashoop waarin met onregelmatige tussenpozen houtresten knalden, zodat er een sliert vonken door de lucht dwarrelde), en hij is blij dat die tijd voorbij is.

Nee, dat is hij niet. Een klokhuis, of wat voor rottend stuk groente of fruit dan ook, rimpelt, verschrompelt en vervormt, net zoals het menselijk lichaam met het vorderen der jaren steeds meer rimpelt, verschrompelt en vervormt, alsof het kleinste gemene veelvoud voor vruchten (of groenten) en mensen pas in het verval zichtbaar wordt, denkt hij. Hij zweet, vooral op zijn rug, traag, plakkerig zweet als stroop op zijn huid. Hij herinnert zich iets wat hij ooit ergens heeft gelezen, over een kunstenaar die een sliert witgeschilderde bananen had opgehangen aan een soort rek aan de muur, allemaal hetzelfde, allemaal namaak, behalve één, en naarmate de tentoonstelling vorderde begon een van de bananen te rotten (de echte natuurlijk) die zichzelf zodoende had verraden, terwijl de andere bananen (de neppe natuurlijk) nog even wit en gaaf waren als in het begin. Nee, niet naar het strand vandaag. Hoe lang sinds de laatste keer? Ongeveer vier maanden. Vier maanden dus, sinds hij voor het laatst naar buiten is geweest. Iedere keer is het weer een waagstuk. Maar altijd de moeite waard. Nooit in de winter, dat is te gevaarlijk. Het blijft een overweldigende ervaring, na vier maanden of een halfjaar lang hetzelfde uitzicht. Uiteindelijk is het om het even wat hij ziet, zolang het maar iets anders is.

Inderdaad, niet door de verrekijker: een gyroscopisch beweegbare aluminium buis, gemonteerd op een zware poot met een plateautje om op te staan en een gleuf voor het muntstuk (je ziet niets, weet hij, voor je betaalt; het geld dat het kastje in rammelt levert je een soort aha-ervaring op waarin er zich onverwacht iets volslagen nieuws openbaart, duidelijk zichtbaar, uitvergroot, onbehoorlijk dichtbij, tegen betaling; hij stelt zich een blinde man voor met een rammelend blikje op zijn buik; de man moet steeds een muntstuk in het blikje doen om een paar minuten te kunnen zien, voortdurend nieuwe muntjes, en steeds als de stroom kleingeld tot stilstand komt is hij helemaal blind, tot hij weer ergens wat wisselgeld vandaan heeft weten te halen; het kost wat om te kunnen zien, het is een schuld die zich blijft ophopen, en terwijl hij het denkt ligt hij zachtjes voor zich uit te lachen, in het donker, gelukkig is er niemand in de buurt die het kuchende, hikkende gesis kan horen van een lach zonder strottenhoofd). Nee, niet door de verrekijker. Ten eerste zou hij op het kleine plateautje (dat eigenlijk niet veel meer is dan een trede van een ladder) veel te wankel hebben gestaan, ten tweede zou hij waarschijnlijk te ingezakt en te krom zijn om bij de kijker te kunnen en tot overmaat van ramp zou hij vermoedelijk allebei zijn stokken hebben moeten loslaten, of in ieder geval één, om het geld erin te doen.

Met het blote oog dus. Maar op het terras kon hij met zijn ellebogen op een tafeltje steunen, zo’n cafétafeltje van witgelakt metaal dat een rommelend geluid maakt als je er een klap op geeft, en hij kon op zo’n klapstoeltje zitten, een opvouwbaar ijzeren frame met een rugleuning van houten spijlen, hard en oncomfortabel, dat wel, daar had hij gezeten, in de schaduw van een plastic parasol met franjes en frisdrankreclame, onder het genot van een kopje koffie en wafels met boter en aardbeienjam (ook al moest hij de afzonderlijke delen van de bestelling wel drie keer herhalen voor het meisje achter de toonbank, en de derde keer toezien hoe ze de woorden zelf gedachteloos in haar mond vormde, alsof zij een buikspreker was en hij haar pop, hij kon zien hoe ongemakkelijk en verlegen ze werd van zijn amfibische, padachtige geboer en gekwaak). Op de toonbank stond een ruisende ventilator die zwenkend van links naar rechts aangename verkoeling bracht terwijl hij in het lege lokaal stond te luisteren naar de geluiden uit de keuken, het gekletter van trolleys met borden en bestek. Het eerste wat er gebeurde toen hij weer buiten stond, was dat het papiertje van de suikerklontjes wegwaaide voordat hij er een propje van had kunnen maken.

Het beddenkleedje gleed ook vanavond niet weg, hij kon rustig gaan zitten om zijn overhemd los te knopen, langzaam, ieder knoopje een project op zich, tussen zijn stijve, trillende vingers, zo’n pietepeuterig, glad schijfje dat steeds wegglipt, maar uiteindelijk is het hem gelukt, ook vandaag weer, zelfs met al dat zweet en vrijwel zonder iets te kunnen zien, in het donker, of het halfdonker, of de schaduw; iedere keer dat hij de halsstarrige weerstand van een knoopje tegen het knoopsgat voelt afnemen, ervaart hij als een bevrijding; het knoopje schiet erdoorheen, iedere keer een overwinning, en deelt zijn overhemdsborst verder in tweeën. Nu ligt hij in bed, in het donker, naast de brandmuur. Eerst een paar harde, doffe dreunen tegen de binnenkant van de schoorsteen, daarna het geruis van een reeks korte rukjes, het geheel herhaalt zich een keer, en dan het gestamp wanneer de man weer langs de zoldertrap naar beneden komt; de schoorsteenveger komt meestal vroeg in de ochtend, de geluiden zijn afkomstig van het meegebrachte gereedschap: een ijzeren kogel aan een ketting, met aan de ketting een borstel van buigzame metalen haren, en het moet wel zo zijn dat de kogel de bezem door de pijp naar beneden trekt en de borstel het roet loskrabt wanneer het geheel (kogel, ketting en borstel) weer naar boven wordt gehaald, zodat de min of meer verpulverde roetlaag naar beneden dwarrelt en het in de kelder via een speciaal daarvoor bestemd luikje kan worden uitgeschept. Maar nu niet. De schoorsteenveger komt in de lente, in de lente en in de herfst, twee keer per jaar. Hoe ouder je wordt, hoe minder veeleisend je bent wat betreft je pleziertjes. Hij vraagt zich af of hij het geluid van het veeggereedschap ooit nog zal horen.

Altijd nog beter om te zweten dan om kou te lijden, denkt hij, maar zweten is ook geen pretje. Vanaf zijn plek onder de parasol op het caféterras kon hij hem bijna helemaal zien, cartografisch, in vogelperspectief, en het leek niet alsof hij vanuit de zee omhoog gekropen was, zoals het in de loop van de eeuwen kennelijk is gegaan, maar alsof hij als een trage, ondoorzichtige glasmassa door het dal was gestroomd en gestold op de vlakte voor de zee, waarop hij in de mist tussen de groenzwarte landmassa’s van de baai een aantal kleine, witte en ogenschijnlijk onbeweeglijke zeilen kon onderscheiden; alleen als hij ingespannen naar een ervan bleef kijken kon hij registreren hoe de afstand tussen de boot en bijvoorbeeld een van de eilandjes steeds kleiner werd, totdat het zeil erachter was verdwenen –

Nu is het donker. Maar toch niet helemaal, want er glipt nog wat licht door de gordijnen, zowel door de smalle kier in het midden (hoogstens een paar centimeter breed, en aan weerszijden van de lichtende streep zijn de zomen zichtbaar als brede, donkere banen die op een paar plekken, waar de stof naar binnen of naar buiten is gaan krullen, smaller worden) als door het textiel zelf, waarop het patroon (gestileerde clowns, zeeleeuwen, circuspaarden en olifanten die zich in een vast ritme herhalen) bijna onzichtbaar is geworden, alsof het is verbleekt. Maar aan de andere kant zie je nu iets wat je normaal gesproken niet zo goed kunt zien, vooral niet als het in de kamer licht is en buiten donker (terwijl het nu donker is in de kamer en buiten licht), namelijk de suggestie van het weefsel, het geheel van kruisende draden dat samen het gordijn vormt, een beetje zoals wanneer iemand een hemd over je hoofd trekt en je tegenspartelt, er komt licht door de stof van het kledingstuk, maar je kunt er niet doorheen kijken, je adem laat een afdruk achter, en als je hoofd eindelijk (met het nodige geweld) door de halsopening is getrokken, voel je ergens op je borst een vochtige plek. Je vergeet het al snel, en als je er weer aan denkt is de plek er niet meer.

Niet helemaal donker, maar een soort van donker werd het, nadat ze het lichtknopje (dat op een plat, rond neusje lijkt dat iets langer wordt als je het licht uitdoet) met haar duim met de lange rode nagel had ingedrukt en ze het boek had dichtgeslagen en ze zich over je heen boog waardoor haar witte parelketting in het kuiltje tussen je sleutelbeenderen viel; de ketting was koud en hij kietelde, ze moest hem met haar andere hand optillen terwijl ze haar wang tegen de jouwe legde, je herkende de geur van haar parfum en vaag die van het avondeten (gestoofd lamsvlees met kool, die misselijkmakende, grauwe, papperige brei, het taaie draadjesvlees en de harde peperkorrels die in je mond lijken te exploderen als rotjes van smaak als je ze stukbijt; je kunt het niet laten, ook al wordt je altijd verteld om ze uit te spugen en ze op de rand van je bord te leggen); de geur van lamsvlees met kool dus, in haar haar en in haar kleren. Als ze ermee akkoord was gegaan de deur op een kier te laten staan, zou er nu een beetje licht uit de woonkamer naar binnen vallen, maar ze gaat niet akkoord, ze zegt dat je eraan moet wennen om alleen te zijn in het donker, anders wen je er nooit aan, en je zit al in groep drie, en er is niets gevaarlijks aan het donker; dus er komt geen licht uit de woonkamer, alleen wat door het raam.

Je moet de machine maken. Misschien kun je hem morgen al af hebben, uiterlijk overmorgen. Natuurlijk zou je kunnen oefenen om zo ver de kamer in te springen dat je de machine niet meer nodig hebt, denk je, maar voor iemand die niet eens mee mag doen met gym lijkt zoiets volstrekt onhaalbaar; dus je moet de machine wel maken. Het heeft geen zin om jezelf eraan te herinneren dat in het donker alles precies zo is als wanneer het licht is; zij mag dat dan geloven, of misschien niet eens, maar kloppen doet het in ieder geval niet, want het donker neemt plek in, het vult op, dus er moet wel iets in het donker zitten, zoals bijvoorbeeld een lade vol zit met zilverbestek, of de aarde met beestjes die alle kanten op schieten als je een rotte plank optilt, ook al zou je je het donker misschien kunnen voorstellen als de leegte in een ballon, een ballon vol zwarte lucht. In ieder geval word je iedere keer dat je op je blote voeten uit je bed moet stappen (op het beddenkleedje met de muis met een broek aan erop) door dezelfde schrik bevangen, want in de ruimte tussen de vloer en het bed kan iets zitten, er is plek voor magere, knokige armen met lange, benige vingers (of klauwen) die zich kunnen uitstrekken en je bij je enkels grijpen zoals tantes doen wanneer ze willen voelen hoe dun je bent (met vingers die zich om je been klemmen als een voetboei voor een gevangene, heel even, tot ze weer loslaten), maar dit ding laat je niet zomaar los, het zal je plotseling stevig vastgrijpen zodat je vooroverkukelt wanneer je uit bed stapt en daarna zal het je onder je bed trekken, het donker in, en je durft er niet aan te denken wat er dan met je zal gebeuren, je handen beginnen al te zweten als je eraan denkt, je veegt ze droog aan het dekbedovertrek; het is trouwens ook gewoon warm, dus misschien zweet je daarom, want het is nog zomer.

Een soort veegmachine met twee lange armen, een beetje als een kreeft, maar dan niet met armen die eindigen in scharen maar in draaiende staalborstels, en de armen kunnen zo bewegen dat de borstels overal bij kunnen onder het bed, en als de borstels inderdaad iets vinden en het meedogenloos naar zich toe vegen, zoals de veegmachines van de gemeente in de lente het zand, dan zal de machine zijn enorme muil opensperren, het verorberen en het opsluiten in zijn glimmende stalen buik waaruit niets kan ontsnappen; de borstels zullen tot stilstand komen en boven op de machine zal er een rood lampje gaan knipperen en tegelijkertijd zal er een klein belletje gaan rinkelen (een beetje zoals een klokje in een kerstboom). Dan is het tijd om de politie te bellen, zodat ze wat erin zit kunnen komen ophalen, maar in de tussentijd moet je goed opletten dat niemand uit onwetendheid of nieuwsgierigheid het deurtje aan de voorkant openmaakt zodat het weer kan ontsnappen en de politie voor niets komt; maar als ze dat waarvan je je afvraagt of je het een monster moet noemen eindelijk gevangen hebben genomen, mag je er misschien naar komen kijken, op de bodem van een soort berenkuil (zoals in die buitenlandse stad waar twee beren diep in een ronde betonnen kuil gevangen worden gehouden zodat je ze vanaf de rand kunt bekijken terwijl ze grommend over stenen en gevilde boomstammen vol krabsporen klauteren) waar het niet bij je kan komen, denk je, in al zijn gruwelijkheid is het nu machteloos, en misschien kun je erin prikken met een lange aanwijsstok of met een skistok; en als het het uitbrult van de pijn kun je zeggen dat het gewoon zijn verdiende loon heeft gehad, anders niet, en dat zijn boze macht nu is gebroken, dat er nu niets meer onder het bed zit, dat het daar voortaan helemaal leeg is, en de leegte is veilig.

Nog niet helemaal donker, maar je merkt hoe het licht (dat geen direct zonlicht is maar een vage gloed die nergens vandaan lijkt te komen) steeds zwakker begint te worden, vergeleken met zonet is het verschil in lichtheid ongeveer als tussen een droge en een natte wollen sok, of, omgekeerd, de kamer begint dicht te groeien met duisternis, zoals plassen in het bos dicht kunnen groeien met gras, riet en groensel, zo kun je dit zwartsel noemen, de kamer groeit vol met zwartsel, maar er glipt nog wat licht tussen de gordijnen door, vooral door de kier in het midden.

Het is nog zomer, maar het begint al vroeger donker te worden. Als je heel stil bent kun je misschien opstaan en door het raam kijken (want buiten moet het nog wel dag zijn, of beter gezegd, wat er nog van over is hoort bij een deel van de dag (de late avond) waar je geen toegang toe hebt, je moet genoegen nemen met ernaar te kijken zoals naar een onbereikbaar duur modelvliegtuig in een etalage), net zoals toen je na het bezoekuur uit het ziekenhuisraam keek en je ze zag weglopen zonder nog om te kijken. Ze wisten niet dat je stond te kijken, het zag eruit alsof ze met elkaar praatten, af en toe gesticuleerden ze en op een gegeven moment bleven ze zelfs even staan zodat ze elkaar konden aankijken, hij draaide zich om naar het crèmegele gebouw achter zich (alsof hij overwoog om terug te komen?), maar hij keek alleen naar de ingang, ergens onder je, niet omhoog naar het raam waar jij stond, en je zag ze steeds kleiner worden, als stukken van een opvouwbaar schaakspel, denk je, tot ze uit het zicht verdwenen langs een trap die achter een haag met witte bessen liep (maar door het raam waren de bessen alleen zichtbaar als een beige waas). De trap en het pad ernaartoe lagen verlaten, maar je bleef ernaar staren, in de leegte, tot je twee schommelende witte kapjes boven de haag uit zag komen, als papieren bootjes in een sterke stroming, en de twee verpleegsters, met gekruiste armen en een cardigan over hun schouders, kwamen steeds dichterbij, zodat je je neus uiteindelijk hard tegen de ruit moest drukken om ze nog te kunnen zien, onder je, en ten slotte zag je de deur (of eigenlijk alleen het laatste derde deel ervan) achter ze dichtvallen. Maar eerder al, terwijl je ouders nog over het pad liepen, vlak voordat ze achter de haag waren verdwenen, dacht je aan de dood, of preciezer gezegd, je begreep dat als de operatie niet werd uitgevoerd, je dood zou gaan. En het litteken dat je aan de operatie hebt overgehouden en dat een beetje jeukt onder je pyjamajasje, een fikse lijn met dwarse streepjes over de rode, gezwollen huid (alsof het een rits is waarmee je jezelf zou kunnen openmaken om naar binnen te kijken), of gewoon een grove naad (je bent een zak die iemand heeft opengesneden om er iets uit te halen, maar misschien ook om er iets in te stoppen alvorens hem weer dicht te naaien), dat is ook een soort stempel om aan te geven dat je bent goedgekeurd om te leven, net zoals de blauwe stempels op de varkenskarkassen in het abattoir aangeven dat de dieren zijn goedgekeurd om dood te zijn.