De eenzaamheid in het leven van Lydia Erneman

Ander werk van Rune Christiansen bij uitgeverij Oevers:

Fanny en het mysterie in het treurende bos (roman, 2019)
De kwestie van de grilligheid van de verloren tijd (roman, 2022)

Rune Christiansen (1963) werd al een belangrijke figuur in het Noorse literaire landschap met de publicatie van zijn eerste poëziebundel in 1986. In 2014 kwam zijn doorbraak met de bestseller De eenzaamheid het leven van Lydia Erneman. Daarna volgde het even zo succesvolle Fanny en het mysterie in het treurende bos (Oevers, 2019).

Over Fanny en het mysterie in het treurende bos:
‘Het is van een rust, een schoonheid, fascinerend! Een wonderschoon boek.’

– Lidewijde Paris in Nieuwsweekend

‘Waarom De eenzaamheid in het leven van Lydia Erneman een van de beste boeken van het jaar is valt moeilijk uit te leggen. Rune Christiansen slaagt er in van een onopvallend leven een prachtig verhaal te maken. Zijn Lydia Erneman is voortaan een van mijn literaire helden.’

– Maartje Swillen, boekhandel Boekarest

‘Een prachtig boek over de alleenheid en de schoonheid der dingen en hoe je je verhoudt tot de mensen, tot het werk dat je doet, tot je ouders. Het is van een rust... en zo een mooi einde...’

– Lidewijde Paris in Nieuwsweekend, Radio 1

‘Wonderschone levensvertelling. Taal, natuur en hoofdpersoon creëren samen een sfeer van heimwee naar wat is, eens was of niet eens is geweest. Lees en voel Lydia en je bent niet eenzaam – lees en ben als Lydia, en je bent nooit eenzaam.’

– Hannelore Rubie, NBD Biblion

De vertalers ontvingen voor deze vertaling een werkbeurs van

Uitgegeven met productiesteun van

Oorspronkelijke titel Ensomheten i Lydia Ernemans liv
Forlaget Oktober AS, 2014 © Rune Christiansen
Uitgegeven met toestemming van Oslo Literary
Agency Foto Rune Christiansen © Baard Henriksen
Nederlandse vertaling © Sofie Maertens,
Michiel Vanhee en Uitgeverij Oevers, 2020

Afbeelding omslag Barbara Guldenaar
Omslagontwerp en vormgeving binnenwerk
Martijn Couwenhoven, Uitgeverij Oevers
Verzorging e-book Coco Bookmedia

NUR 302
ISBN 9789492068965
www.uitgeverijoevers.nl

Leef ver van huis en wees gelukkig.
Edith Södergran

Vooraf moet gezegd worden dat Dagmar Erneman, de moeder van Lydia Erneman, in haar late tienerjaren bijna was verdronken toen ze op de rug van een paard een rivier overstak. Ze was een eind gaan rijden en wilde zoals gewoonlijk bij het wad oversteken toen het dier ineens in een kuil tussen de gladde stenen trapte en omviel. Dagmar kwam onder het zware lichaam terecht en stootte in de verwarring die ontstond, haar hoofd. Twee jongens die op weg waren naar huis nadat ze uit vissen waren geweest, vonden haar in de schemering. Ze lag schijnbaar levenloos op de oever, met naast haar het paard dat stond te hinniken en te schrapen met zijn hoeven. Na een paar wanhopige minuten slaagden de jongens erin haar over het zadel te leggen, en zo brachten ze haar terug naar het dorp. Deze episode vond plaats in de late jaren vijftig van de vorige eeuw, in Frankrike, een klein dorpje in Jämtlands län in het noorden van Zweden, maar Dagmars dochter, Lydia, kreeg dit verhaal pas vele jaren later te horen, toen ze als negentienjarige samen met haar ouders zat te eten. Haar moeder had buiten op het terras de tafel gedekt. Ze bedienden zich en zeiden nauwelijks een woord, tot Lydia ineens vertelde dat ze wilde verhuizen. Ze was toegelaten tot de Zweedse Landbouwuniversiteit in Ultuna, in het zuiden van Uppsala, en wilde daar voor dierenarts studeren. Ze wilde werken met paarden, dát wilde ze, en niets anders. Misschien kwam het gewoon door een natuurlijke angst, nu Lydia het huis wilde verlaten, dat Dagmar over de tafel naar de handen van haar dochter reikte en haar vertelde over de belevenis uit haar jeugd. Lydia keek haar moeder aan en zei dat ze wel voorzichtig zou zijn, maar toen antwoordde haar vader, Johan, dat haar moeder vast ook voorzichtig was geweest, bovendien was ze nog voor ze had leren lopen al omringd geweest door paarden. Maar alle tegenwerking ten spijt verliet Lydia Erneman aan het begin van de herfst de boerderij in Krokum. Ze reed het hele eind naar het zuiden tot in Uppsala en behaalde er in de jaren die volgden schitterende resultaten voor haar examens. Ze had wel af en toe eens een avontuurtje, maar voor een vast vriendje had ze nauwelijks tijd, en soms duurde het dagenlang voor ze weer eens met een paar vrienden uitging. Ze was niet verlegen of schuw, daar lag het niet aan, ze wilde gewoon zo snel mogelijk haar studie afwerken. Ze wilde aan de slag, zoals ze zelf zei, ze wilde aan het werk gaan, een baan vinden waar ze zich dag in dag uit met overgave aan kon wijden. Als single was ze niet rusteloos of bezorgd. Het gebeurde wel vaker dat ze dacht dat ze het goed had. Natuurlijk verlangde ze naar iemand met wie ze haar leven kon delen, iemand aan wie ze zich kon overgeven, maar het was nu ook niet zo dat het gemis haar leven beknotte. Van verveling was nooit sprake. Was ze naïef in al haar ijver? Nee, naïef was ze niet, wel nuchter en volhardend.

Haar studiejaren gingen voorbij zonder dat Lydia ook maar één ogenblik haar geduld verloor. Zij leunde ontspannen achterover terwijl de anderen zaten te zweten, en die onvermoeibare gloed werd haar identiteit, haar troef als het ware, en toen ze later solliciteerde naar een baan bij de al wat oudere dierenarts Carl Magnus Stangel, die een gerenommeerd dierenziekenhuis leidde net buiten Tomelilla in Skåne, kon ze behalve een uitstekend diploma van Ultuna ook al lovende referenties voorleggen van de universiteitsmedewerkers die haar hadden leren kennen. Stangel, die zijn intuïtie volgde, nam Lydia meteen in dienst, vanaf de eerste handdruk om zo te zeggen. De daaropvolgende weken nam hij haar voortdurend mee op lange autoritten door het vlakke, uitgestrekte landschap, zodat ze niet alleen de omgeving, maar ook hem kon leren kennen. Meestal was Stangel aan het woord. Als een oosterse leermeester vertelde hij zijn anekdotes, zo praatte hij honderduit over het giftige bloed van de paling en over de invoer van Holstein-koeien in Skåne in de jaren 1800, hij beschreef zijn kinderjaren in Småland en sprak vol lof over de wilde paarden in de Camargue, waar hij als jonge knaap had gewoond, die brave, witte ‘paarden van de zee’, zoals ze werden genoemd. Het ene verhaal volgde op het andere, het was het begin van een reeks leerrijke jaren voor Lydia in hartje Österlen. Maar toen Stangel met pensioen ging, solliciteerde Lydia naar een baan bij een privédierenkliniek in Noorwegen. De kliniek lag in een landelijke omgeving een aantal kilometer buiten de hoofdstad en werd gerund door dierenarts Sigurd Brandt, een man die in velerlei opzicht deed denken aan Stangel. Nadat hij Lydia had rondgeleid in het district, of ‘de parochie’, zoals hij het noemde, bood hij haar de baan aan. En zo verhuisde Lydia van het zuidelijke Zweden naar het buurland. Ze kocht een oud maar goed onderhouden huis met een ouderwetse achtertuin, beplant op victoriaanse wijze, met bloemen, kruiden en bessenstruiken. Er stond een kas en een muur als beschutting tegen de noordenwind, maar er was geen gazon, en dat vond Lydia prima, alleen betegelde paadjes tussen alles wat groeide en bloeide. Het huis was hoog en wit geschilderd, de puntgevels waren steil en een laag tuinhek omgaf het niet bepaald grote grondstuk. ’s Zomers en in de lente hingen de groene takken over de beschilderde planken, en ’s winters bleef de sneeuw onaangeroerd liggen. Nu zag de tuin er herfstachtig uit, met oranje en rode bladeren die wapperden en dwarrelden en flakkerden in de wind. In oktober bespeurde ze soms al in de ochtendlijke lichte bries iets weemoedigs, maar desondanks zat Lydia vaak, vooral ’s avonds, op het kleine balkonnetje in oude naslagwerken te bladeren, of schreef ze iets in haar notitieboekje, een soort dierenartsjournaal, dat eigenlijk slechts een simpel, lichtblauw schoolschriftje zonder lijntjes was. Soms hield ze zich een uur lang zo ontspannen bezig. Op een vrije dag zat ze vaak te studeren en te kriebelen tot het begon te schemeren en haar woorden nog nauwelijks leesbaar waren. Dan gooide ze in het halfduister haar benen op de balustrade en luisterde aandachtig naar het onophoudelijke geritsel van de tuin. Ze keek uit op twee grote, weelderige kastanjebomen die aan beide kanten van het grindpad stonden dat naar de oude rijksweg leidde. Maar af en toe haalde een of andere armoedige, kinderlijke gedachte haar uit haar concentratie. Zo kon ze zich plotseling voorstellen dat ze zich alleen maar inbeeldde dat ze bestond, maar dat het eigenlijk niet zo was. En hier, na deze haastige inleiding, begint het verhaal over Lydia Erneman.

Waar komt je naam vandaan?

Een middag laat in de herfst, op weg naar huis na een vermoeiende werkdag in een koude, smerige stal, parkeerde Lydia haar auto aan de kant van de weg. Ze was die avond uitgenodigd op een feestje en dus eigenlijk gehaast, maar ze had behoefte aan een paar minuten in de frisse buitenlucht. Ze trok haar kaplaarzen aan die in de kofferbak lagen, stapte behoedzaam de sloot in en baande zich een weg door het veenachtige kreupelhout. Aan de oever van het meertje bleef ze muisstil staan, slechts af en toe tilde ze haar hand op om een insect weg te slaan. Een paar keer stak ze ook haar hand uit naar een libel, niet om hem te pakken, maar als erkenning van hun relatie daar in de schemering. Twee schepsels deelden, hoe vluchtig ook, dezelfde tijdruimte, en dat was toch zeker niet zonder betekenis. Een rusteloos vogelgetjilp klonk uit het struikgewas, droge bladeren trilden in de wind en overal zwaaiden en golfden varens en distels en kleine hoefbladeren in dromerige, gelaten bewegingen. Lydia boog zich naar voren en stak haar handen in het water, waarna die donker werden en in een troebele wolk verdwenen. Ze stond op en droogde haar handpalmen af aan haar grijze jas, die hoe dan ook al vuil was. Hoewel ze de jas van haar moeder had gekregen, gebruikte Lydia hem ’s winters als werkplunje. Ze vond dat dat wel kon, nu haar moeder en zij zo ver van elkaar woonden. Ze wilde hem liever gebruiken en verslijten dan dat die in een kast hing als een sentimenteel kledingstuk. Ze zag de jas van haar moeder als een deel van haar werk en het alledaagse leven.

In het halfduister sjokte ze terug naar haar auto. Nu moest ze snel naar huis, een douche nemen en zich opmaken voor het feest. Ze keek er niet naar uit, want hoe leuk zulke bijeenkomsten ook konden zijn, toch voelde ze zich er meestal niet op haar gemak. Maar ze voelde zich verplicht. Níet gaan zou bovendien asociaal zijn, vond Lydia, en tenslotte diende dit etentje een nobel doel; boeren, artsen, leraren, zakenlui en lokale politici, en een enkele kunstenaar, kwamen bijeen om verbondenheid en verdraagzaamheid na te streven in het belang van het dorp. Uiteraard waren er geen statuten die deze bijeenkomsten regelden, maar Lydia bespeurde toch een zekere verwachting bij de initiatiefnemers van het evenement. Het was haar al opgevallen bij het lezen van het kleine uitnodigingskaartje. Het was geschreven in een vriendelijke, maar tegelijk veeleisende stijl, in ieder geval had ze het als een milde eis opgevat, iets wat haar werd opgelegd.

Tijdens het diner was ze er niet bij met haar gedachten. Zelfs midden in het gesprek met de burgemeester dwaalden haar gedachten af en moest ze zich vermannen. Was het een diepe afkeer die kwam bovendrijven? Nee, die gedachte sloeg ze weg. Ze had nooit willen toegeven aan een dergelijke kieskeurigheid, die van andermans praatjes en nonchalance iets vermoeiends en irrelevants maakt.

Na het eten sloot ze zich op in een van de toiletten. Voor het eerst in haar leven voelde ze zich alleen, aan zichzelf overgelaten. Ze begreep niet dat ze zo aangedaan was, zij die altijd blij werd van de kleine geneugten van het leven: de milde nabijheid van de natuur, het haast onmerkbare dat toch in beweging en levend was, onder de dieren, bij een meertje in de schemering, op een open plek in het bos – daarin lagen al haar wensen verborgen. Een paard dat haar duwde en uitdaagde, dat soort conflicten bevielen Lydia.

Ze was bijna opgelucht toen ze het feest moest verlaten nadat ze was opgeroepen door Bråthen, een van de vele grote boeren in het district. Een hengst had zijn buik opengereten en moest dringend worden verzorgd. Halsoverkop nam ze afscheid, waarna ze Brandt op de hoogte bracht en de kortere weg door de tuin nam. Het had geregend, het gras was nat en bladeren en struiken waren bedekt met vocht, de bomen drupten, en in de heg die naar de oprit leidde waar de auto’s geparkeerd stonden, waren de paar besjes die er nog in hingen mat van de dauw. Ze stak er een paar in haar mond en zoog het sap eruit. Waaraan deed die bittere smaak haar denken? Ze twijfelde, bedacht dat het misschien een of ander gif was en spuwde het weer uit. Op dat moment hoorde ze stappen in het grind. Het was een van de gasten, een man. Lydia schatte hem ergens midden dertig. Hij zei dat hij met de trein uit de stad was gekomen en vroeg of hij met haar terug naar het station kon meerijden. Lydia durfde geen nee te zeggen. Hij kon best met haar meerijden, maar eerst moest ze wel nog naar een boerderij om er een gewond paard te helpen. De man had niets tegen een omweg, hij was blij dat hij niet dat hele eind te voet langs de rijksweg moest lopen. Ze namen plaats in de auto en Lydia startte de motor. Een beetje gezelschap in de auto was best aangenaam. Ze sloeg de hoofdweg in. De man merkte op dat het landschap erg doods was, waarop Lydia antwoordde dat dat wel wende. Ze vroeg of hij het koud had en draaide zonder zijn antwoord af te wachten de verwarming hoger. Er was een schraalheid over de heuvelruggen neergedaald, iets mistroostigs dat doet denken aan een soort pessimisme waar je heel onverwacht door kan worden overvallen, zelfs in het gezelschap van een goede vriend.

Toen ze aankwamen op de boerderij, een prachtige plek aan het einde van een lange, vergeelde berkenlaan, hing de nevel laag en roerloos boven de grond. Het grote erf was geplaveid met kinderkopjes. Lydia haalde haar laarzen en overall uit de kofferbak en trok zonder blikken of blozen haar werkplunje aan. De passagier stond bij de open autodeur. Hij volgde haar bewegingen als een onhandige assistent, en ineens dook bij Lydia de herinnering op aan de eerste ochtend dat ze meeging naar een boerderij, voor een soortgelijk geval: de oude Stangel keek onverstoorbaar voor zich uit en Lydia begreep dat hij zich voorbereidde op een weinig aangename plicht, en dat het beroep dat ze had gekozen een achtenswaardige, maar soms ook duistere dienst was. Ze realiseerde zich dat ze de passagier niet had gevraagd hoe hij heette, en dat hij evenmin naar haar naam had gevraagd. Terwijl ze daar allebei aan een kant van de auto stonden, kreeg Lydia zin in een sigaret, ook al had ze behalve een paar keer op een feest, nooit gerookt. Ze pakte haar grote, zwarte tas en liep naar de stal, waar ze werd opgewacht door drie mannen die ze haastig een voor een de hand schudde.

De verminkte hengst lag op zijn zij, alsof het was omgevallen. Hij rilde niet, maar zijn stijve lichaam schokte. De wond ging dwars door het spierweefsel en legde zijn ingewanden bloot. Lydia herinnerde zich iets wat Stangel ooit had gezegd, over het gevoelige gehoor van paarden. Ze had niet gedacht dat ze zo snel aan dat soort situaties zou wennen. Ze zakte neer op haar knieen en onderzocht het dier, gaf het een krachtige dosis van een pijnstillend middel. De mannen keken zwijgend toe. Toen ze ten slotte weer opstond en hun meedeelde dat ze het dier beter onmiddellijk konden laten inslapen, ontstond er een hevige discussie in de chique stal, Lydia kreeg het ene harde woord na het andere naar haar hoofd geslingerd en probeerde tegelijkertijd zelf de verbitterde gemoederen te sussen met een mengeling van ongenoegen en sympathie. Ze sloeg haar armen opzij en schudde haar hoofd. Bråthen dreigde ermee haar voor de rechter te slepen. Hij noemde haar onbekwaam en onervaren, richtte zijn wijsvinger naar haar voorhoofd en zei dat het hele dorp klaar was met haar, waarna hij met de twee anderen op de hielen de stal verliet. Lydia bekeek het dier aandachtig. Een bedwelmende nevel vulde haar hoofd. Ze zakte opnieuw op haar knieën, duwde de uitpuilende bleekblauwe darmen terug in de buik, maakte de wond schoon en naaide hem dicht. Daarna bond ze het verband strak om de buik en de rug van het paard, dat driest zijn hoofd omhooggooide en in de lucht hapte.

Buiten op het erf bleef ze staan, alsof ze zich daar te kijk zette. Er was iets fundamenteel verkeerd aan het besluit dat ze had genomen. Alles in haar verzette zich, maar Bråthens dreigementen hadden haar uit evenwicht gebracht. Ze was rotsvast overtuigd, maar evengoed in grote twijfel. Het wezenlijke punt was niet of ze haar besluit al dan niet met falend beoordelingsvermogen had genomen, maar wel of ze het recht had om tegen de eis van de boer in te gaan. Het voelde alsof er kwelgeesten achter haar aan zaten. Ze zwierde haar tas en werkplunje achter in de auto. De passagier zei geen woord toen ze plaatsnam in de auto, het was alsof er al een diep contact tussen hen was, een voorwaarde, een waardering. Lydia startte de motor en manoeuvreerde de auto rond de gigantische erfboom. Ze lieten de boerderij en de schrale laan achter zich en reden even later weer de rijksweg op. De nevel was ondertussen dikker geworden, het zicht was vreselijk, af en toe lichtte een geelachtig licht op als een tegemoetkomende auto heel langzaam in de tegenovergestelde richting voorbijkroop. Na een poos ontwaarden ze de contouren van een bosje, wat een deel van de angst wegnam die in Lydia was opgeweld. Toen de passagier haar aankeek, vermoedde Lydia dat hij een antwoord van haar gezicht probeerde af te lezen, waarna ze kort zei dat hij zijn trein vast nog zou halen.

Bij het station stelde ze voor dat ze nog even zou wachten tot de trein kwam, voor het geval dat hij vertraging had of niet zou rijden. Het was een vriendelijk voorstel dat de passagier eerst wegwuifde door te zeggen dat dat helemaal niet nodig was, maar waarmee hij na enig aandringen toch akkoord ging. Hij haastte zich uit de auto om een ticket bij de automaat te kopen, stond in de motregen op het gebroken glasscherm te tikken, maar tevergeefs, het enige wat hij had bereikt was dat hij nat was geworden, en toen hij weer in de auto ging zitten begon de binnenkant van de ruiten te beslaan. Hij verontschuldigde zich en zei dat hij haar nu nog meer kopzorgen had bezorgd, maar Lydia hoorde nauwelijks wat hij zei. Ze moest het dier laten inslapen. Ze zei het hardop, gewoon voor zichzelf. Ze had zich onder druk laten zetten door dat stelletje idioten. De passagier opende het portier en een windstoot bracht koude lucht naar binnen. Daarna ging hij weer zitten en sloeg de deur dicht. Als ze naar de boerderij wilde terugkeren, wilde hij wel met haar meegaan. Lydia keek hem onderzoekend aan, maar nog voor ze kon protesteren, herhaalde hij wat hij had gezegd. Het leek wel een kwajongensstreek om met een slakkengang door de nevel terug te rijden, bedacht ze, maar ze zag geen andere uitweg.

Toen ze opnieuw de boerderij naderden, vertelde de passagier, alsof het nu noodzakelijk was, dat hij Edvin heette, waarop Lydia zich ook aan hem voorstelde. Samen gingen ze de stal binnen, en hoewel het al duidelijk en uitgesproken was, vroeg Edvin wat ze van plan was. Ze zette de tas op de betonnen vloer en knikte naar de deur. Ze wilde alleen zijn met het dier en haar plicht. Ze haalde het gerei uit de tas en keek op de klok om de tijd te registreren. Een bedwelmende pijn verspreidde zich over haar hele lichaam.

Toen de fatale daad achter de rug was, zette ze alles nog eens op een rijtje en kwam tot rust. Ze belde Brandt, zei dat het haar speet dat ze het feest voor hem verstoorde, maar dat ze toch wilde dat hij kwam. Daarna liep ze het erf over om Bråthen op de hoogte te brengen.

Na ruim een halfuur in de stal met de boer, die nu stil en beheerst was, kwam Brandt aan in een taxi. Hij bevestigde dat Lydia’s beslissing gerechtvaardigd en zelfs noodzakelijk was geweest. Bråthen vertelde hij zonder veel omhaal dat Lydia het enige juiste had gedaan, dat moest hij toch begrijpen, al het andere zou het dier alleen nog langer hebben laten lijden, en aan Lydia legde hij diplomatisch uit dat het heel begrijpelijk was dat Bråthen zo’n prachtig en waardevol dier niet wilde verliezen. Veel meer werd er niet gezegd. Het viel Lydia zwaar het dode paard daar te zien liggen. Ze stak haar hand uit en Bråthen nam hem aan, terwijl hij mompelde dat het dier er zo vreselijk levend uitzag.

Brood gedoopt in thee

Die nacht droomde Lydia dat ze buiten op het erf van de boerderij van haar ouders stond. Haar leeftijd was onduidelijk, ze was geen kind, geen tiener, en al helemaal niet volwassen, het leek of ze zich in al die tijdvakken tegelijk bevond. Ze stond in de motregen naar een plas water te kijken. Ondanks alle inspanningen van haar vader om het land te draineren, vormden zich altijd kleine, ondiepe waterplassen in het grind voor de stal, en nu, in haar slaap, trok die ene plas op een ongewone manier haar aandacht, want ondanks de regen was het wateroppervlak onbeweeglijk en spiegelglad. Hoe kon dat? Lydia dacht, of droomde dat ze dacht: We keren terug, dat is noodzakelijk. En toen zei ze: ‘Kom, we gaan’, gewoon zomaar, waarna ze op hetzelfde moment wakker werd.

De geluiden van de keuken vervulden haar met een zwakke, korte opluchting. De passagier, die Edvin, had haar in de vroege nachtelijke uren gezelschap gehouden. In de auto had hij haar gevraagd of ze wilde dat er iemand bij haar bleef, waarop zij had geantwoord dat ze dat wel fijn zou vinden, en dus had ze in al die verwarring de vreemde man in haar huis binnengelaten. Ze had hem laten zien hoe de slaapbank in de gastenkamer op de eerste verdieping kon worden omgevormd tot een bed, en nadat ze hem een dekbed, een wollen deken en een hoofdkussen had gegeven, had ze hem welterusten gewenst.