STILTETIJD

Marita van der Vyver
Stiltetijd

Een Zuid-Afrikaans gezin brengt na een tragische gebeurtenis een jaar door in Frankrijk om een vervallen huis op te knappen. Overstelpt door verdriet sluit Hester zich steeds meer af van haar echtgenoot en zoontje. Wat een jaar had moeten zijn van het verwerkelijken van een droom wordt een periode van verdriet, maar uiteindelijk ook van verwerking en genezing.

Over romans van Marita van der Vyver schreef de pers:

‘Marita van der Vyver is een rasverteller met een goed gevoel voor dialoog.’ de Volkskrant

`Een intens liefdesverhaal, poetisch en tegelijkertijd realistisch.’ Margriet

Marita van der Vyver (1958) is een van de populairste schrijvers van Zuid-Afrika. Zij woont met haar Franse echtgenoot en vier kinderen in de Provence. Haar debuutroman Griet schrijft een sprookje werd een internationale bestseller. Femina Magazine noemde haar in hun ‘100 vrouwen die Zuid-Afrika hebben wakker geschud’ en haar boeken werden met diverse prijzen bekroond. Van haar verschenen onder ander de romans De sprookjesschrijfster en de poppenspeler en Vergenoeg.

Marita van der Vyver

STILTETIJD

.

Er bestaat een dorp in Frankrijk met de naam Lunel, maar het dorp in deze roman bestaat alleen in de verbeelding van de auteur – zoals alle personages.

Oorspronkelijke titel Stiltetyd

Oorspronkelijke uitgave Tafelberg-Uitgewers, Kaapstad

© 2006 Marita van der Vyver

© 2014 Nederlandse vertaling Boekalicious, Amsterdam

Vertaald door Riet de Jong-Goossens

Omslagontwerp B’ij Barbara

Foto voorzijde omslag Roxann Arwen Mills/Getty Images

Auteursfoto Sarie/Willem Lourens

Alle rechten voorbehouden

www.boekalicious.nl

ISBN 978 94 920 8604 4
NUR 302

Nessun maggior dolore
Che ricordarsi del tempo felice

Nella miseria.

Geen groter pijn bij diep verdriet
dan het zich herinneren
van de gelukkige tijd.

– Dante Alighieri (‘Inferno’)

Illusies

1

Droom je nog? Zijn er nog dromen daar waar jij nu bent? Dat vroeg ik me af toen ik vanochtend wakker werd.

De kou heeft me wakker gemaakt, voor dag en dauw, stikdonker buiten, bibberend koud binnen. Ik heb een uur of twee op de eerste tekenen van het licht liggen wachten. Bij het aanbreken van de dag met een deken over mijn schouders bij het raam staan kijken hoe de bomen op de bevroren grond schaatsen. Vroeg in de ochtend heb ik soms de indruk dat de bomen zich bewegen. Zo’n vreemd droomlandschap. Vanochtend waren er een paar in mantels van witte bloesem gewikkeld, schaatsers in witte bontjassen. Gisterochtend hingen zware slierten mist laag over het landschap die de schaatsende bomen in zwevende spoken veranderden.

Word je soms geplaagd door spoken? Kleine spookjes zeker, zoals het zielige citroenboompje in onze voortuin. Praten ze met je? Of staren ze je alleen maar aan met ogen vol onschuld en eenzaamheid? Je bent een vrouw die het ondoenbare heeft gedaan. Hoe doe je zoiets? Dat probeer ik te begrijpen.

Ik, die alles zou geven, mijn man, mijn gezin, mijn huis, mijn land, om die ene daad ongedaan te kunnen maken. Om die ene dag uit mijn leven te kunnen rukken. Niet eens een hele dag, zo veeleisend wil ik niet zijn, ik vraag geen wonderen, ik vraag slechts één uur. Als ik toch één uur zou kunnen wissen. Zoals je op een toets op de computer drukt. Delete. Foetsie, weg is het. Weet u zeker dat u... Ja, natuurlijk wil ik een wonder!

Het zou nu lente moeten zijn. De kalender in de keuken kondigt het voorjaar aan, we zijn al in de tweede week van maart, maar de natuur daarbuiten heeft kennelijk geen boodschap aan die datum. Slechts een paar fruitbomen begrijpen de code. In één nacht ontploft in schitterende witte en roze bloesems. De populieren staan nog steeds naakt en schraal te bibberen in de kou. De bleke platanen wachten bladerloos op betere tijden. De wijnstokken zien er zo weerloos uit als oude mannen zonder kleren, kromgetrokken door de winter, bultige reumatische lichamen, rij na rij. Nergens een schemering van groene genade in die geduldige gelederen. De olijfbomen op de helling van de heuvel achter het huis hebben wel bladeren, maar ze worden nooit echt groen. Knoestige gedaantes met zilvergrijze kronen. Het kind van olijf wordt oud geboren.

Deze dingen merk ik op sinds we hier zijn.

Bomen, wolken, windrichtingen. Gemakkelijker om naar buiten te kijken, de natuur te observeren, dan om de orkaan in mijn binnenste aan te durven. André denkt dat ik niets zie, denkt dat ik blind naar buiten sta te staren, alleen omdat ik bang ben hem in de ogen te kijken, maar ik zie veel meer dan gedurende de laatste maand in Zuid-Afrika. Goed, ik geef het toe, de laatste maand was ik ziende blind, horende doof, pratende stom. Maar voelen kon ik wel. Niet met mijn vingers, mijn vingers waren afgevallen, alle tien. Kon niet eens meer mijn mans gezicht strelen. Met mijn hart, bedoel ik.

Hoeveel gewicht kan een hart eigenlijk dragen? Met hoeveel schokken, smart, woede, liefde kun je zo’n fragiel orgaan beladen voordat het het opgeeft? Ik vraag me af hoeveel jóúw hart de laatste dagen weegt, Myriam.

Wat ik verder opmerk sinds we hier vorige week zijn aangekomen, is stof en bouwrommel. André is nog niet eens echt begonnen met hakken en breken – hij verzamelt nog materiaal, zoekt zijn gereedschappen bij elkaar, koopt elke dag zakken cement, vrachten plavuizen, schroeven en spijkers, planken en buizen – en ik vraag me al af hoe ik het zal uithouden in een huis dat om me heen wordt afgebroken en weer opgebouwd. Hoe ik moet samenleven met al dat stof.

Restauratie, noemt mijn man de architect dat.

‘Het zal heus wel meevallen, Hester,’ probeerde hij mij gisteravond in bed gerust te stellen. (Bed! Matras op de vloer. Niet meer dan dat.) ‘Het zal ons afleiden. We zullen ’s avonds te moe zijn om te treuren.’

Praat alleen voor jezelf, man. Hoe vermoeider ik ben, hoe gemakkelijker mijn tranen vloeien. Ik huil immers al wekenlang. Als ik ’s ochtends in de spiegel kijk, walg ik van mijn trieste gezicht, ben ik mijn hangende schouders en mijn schuifelende oudevrouwentred zat, spuugzat ben ik ze, ziek ben ik van mijn lusteloze stem. Ik ben helemaal leeg gehuild. En daar gá ik alweer. Daar vállen de tranen alweer op de keukentafel. Met dofzware plof, als kogels in het stof. O, die kwellende gedachten. Pack up the moon and dismantle the sun. Gedichten troosten niet. Woorden worden betekenisloos. Zelfs stilte troost niet.

‘Van wie kwam eigenlijk het ludieke idee om in deze puinhoop te komen wonen?’ vroeg mijn dertienjarige zoon laatst aan deze zelfde tafel. Terwijl een fijne stofregen onophoudelijk in onze borden neerdaalde. Na enige tijd smaakte alles naar stof. Vlees, groenten, brood. Zelfs nadat ik ’s avonds mijn tanden heb gepoetst, lig ik met een stoffige tong in bed. Op de matras, bedoel ik.

Dat ‘ludieke idee’ kwam uit mijn koker. Mea culpa. Ik heb immers altijd met één been in Frankrijk geleefd. De Franse juf. Maar ik weiger om de verantwoordelijkheid voor ‘deze puinhoop’ op me te nemen. Ik zou de voorkeur hebben gegeven aan een huis met moderne gemakken. Elektriciteit en verwarming in elk vertrek. Warm water in de badkamer. ‘Deze puinhoop’ was mijn mans idee. Zijn Project voor ons Jaar in de Provence.

Dat iets, waar je jaren over droomt, in zo’n nachtmerrie kan veranderen.

En dan denk ik aan jou, Myriam, die beslist ook dromen had over het nieuwe leven dat je in Frankrijk wachtte. En aan de nachtmerrie waarin jóúw droom is veranderd. Niet eens een erg ambitieuze droom. Jij wilde alleen weg van de armoede en het geweld, een stevig dak boven je hoofd, eten en kleren voor jou en je kinderen, een betere toekomst voor jullie allemaal. Nu héb je een stevig dak boven je hoofd. Bijzonder stevig zelfs. Je krijgt elke dag een bord eten. Ze hebben je zelfs kleren gegeven. Maar je bent je kinderen kwijtgeraakt, en daarmee je onschuld, je vrijheid, je ziel beslist ook.

Ik vind je lot aangrijpend, ik weet niet echt waarom, misschien alleen omdat je een vrouw van Afrika bent. Omdat jij ook gevangenzit in een Europese nachtmerrie. Je hebt je aan mij vastgeklampt, verbeten, met vuile zwarte handen, sinds ik vorige week op de radio over je heb gehoord. Gisteren ben ik zelfs een krant gaan kopen, voor het eerst in weken, omdat ik meer over je wilde lezen. Niet dat ik er veel wijzer van geworden ben.

Myriam is je naam. Myriam Soro uit de Democratische Republiek Congo. Jong – ongelooflijk jong! – met zwarte gaten waar je ogen hadden moeten zitten. Geen emotie op je gladde gezicht. Zwijgend als het graf. Als al die massagraven in Afrika. Onbegrijpelijk voor het Franse rechtssysteem. Onbegrijpelijke wilde. Niet de edele wilde van Rousseau. Jij niet.

Denk aan Myriam, zeg ik tegen mezelf. Denk aan Myriam Soro en tel je zegeningen, Hester Human. Ik zit misschien in een krot van een huis, ik slaap op de vloer en ik stik in het stof als ik ’sochtends koffie drink en ik kan ’s avonds niet in een warm bad stappen, maar ik kan het huis uit lopen als ik wil. Natuurlijk kan ik dat. Geen tralies die me tegenhouden. Als ik erin slaag mijn bedroefde lichaam van deze stoel te verheffen, kan ik die paar stappen naar de voordeur lopen, de verlepte takken van het citroenboompje strelen, het blauwe houten hek in de hoge muur achter me dichtklikken, de koude aan mijn neus voelen knagen terwijl ik de heuvel op klim, buiten adem langs de ritselende olijfboomgaard loop, langs de lege wijnstokken en de overvolle begraafplaats, heel het kronkelende pad af tot bij de bovenste kersenboomgaard.

Vandaar kan ik uitkijken over dit stenige kleine dorpje met zijn terracotta pannendaken, de ronde toren van het voormalige kasteel, de ruïnes van twee andere torens van hetzelfde kasteel, de rechthoekige kerktoren met de klok die elk halfuur luidt. En nog verder, over heel het uitgestrekte dal, vaal en kaal zo vroeg in de lente, maar binnenkort een lusthof vol groene, paarse en gele spatten – iets om naar uit te kijken, nietwaar? – met de rivier die zilverachtig opflitst in de verte. Andere dorpjes overal in het dal, nog meer terracotta pannendaken, meer kasteeltorens, meer, meer, nog meer.

In Europa is er altijd nog méér van iets, heb ik het gevoel. In Afrika nooit genoeg.

Vandáár zal ik uitkijken en mijn zegeningen tellen.

Als ik mijn lichaam maar van deze stoel omhoog kon krijgen.

Mijn dochter staat in de keukendeur naar me te kijken. Roodblonde krullen, verward zoals altijd, wangen roder dan gewoonlijk, alsof ze buiten heeft rondgerend. Kom binnen, wil ik tegen haar zeggen, kom uit de kou, mijn liefje.

‘Waarom zit je alsmaar te huilen, mama?’

Ik vertrouw mijn stem niet, kan geen antwoord geven. Spreid alleen mijn armen om haar naar me toe te lokken, het bijna zesjarige lijfje op mijn schoot te tillen. Ze is niet meer log en zacht als een teddybeer. Ze wordt steeds hoekiger en knokiger. Mijn baby die al lang geen baby meer is.

Ze schudt haar hoofd met een sluw lachje. ‘Eerst ophouden met huilen. Dan kom ik op je schoot zitten.’

Wat me natuurlijk opnieuw doet janken.

u

André kijkt naar de kromming van Hesters schouders, de boog van haar hals, de afstand tussen haar voorhoofd en de keukentafel, in een poging haar stemming te peilen. Zoals een weerprofeet die de wind en de wolken bestudeert, zo bestudeert hij de laatste tijd het lichaam van zijn vrouw om haar buien te voorspellen. Meestal regenbuien. Soms onweer met donder en bliksem, maar meestal een mistroostige motregen. Nat en koud is zijn eens zo zonnige vrouw de afgelopen weken geworden. Nat en koud met wolken in haar grijze ogen. Dat is in ieder geval de weersgesteldheid die hij kan waarnemen. Over verspreide stormen in haar binnenland heeft hij slechts vermoedens.

Vanochtend is haar voorhoofd echter een fractie hoger gelicht, haar hals niet helemaal zo willoos en geknakt als gisteren. Gisteren was een dieptepunt. Letterlijk en figuurlijk. Haar neus dreef bijna in haar koffiekop. Vanochtend ziet hij tenminste een suggestie van spanning in die slanke hals. Spieren die werken om de zwaartekracht te trotseren. Een wonder van technisch vernuft waar hij hier naar staat te kijken. Dat een brug er zo breekbaar uit kan zien en toch zo sterk kan zijn. Dat gevoel kwam bij hem op toen hij voor het eerst voor de Pont du Gard bij Nîmes stond. Totaal van zijn stuk.

Misschien moest hij voorstellen weer eens die kant uit te rijden, samen naar het antieke aquaduct gaan kijken, zoals lang geleden toen ze nog geen kinderen hadden. Misschien zou haar dat aan betere tijden herinneren. De wolken voor een paar ogenblikken uit haar ogen verjagen.

Dat is het enige waar hij op kan hopen.

Neem iedere dag zoals hij zich aandient, had de therapeut in Kaapstad gezegd. Leef van dag tot dag. Sinds ze hier in Frankrijk zijn aangekomen, vindt hij zelfs één dag al te veel om aan te kunnen. Te veel emoties die worden verzameld. Na een paar uur wordt alles te zwaar, zoals een vloerkleed dat in het bad ligt te weken; je kunt het niet optillen om het buiten te hangen, je weet niet hoe je het ooit weer droog moet krijgen. Sinds ze hier zijn leeft hij van moment tot moment. Een paar ogenblikken van helderheid in Hesters ogen, een schim van een glimlach om haar mondhoeken geven hem het gevoel dat hij iets heeft bereikt.

Van moment tot moment. Het doet je anders naar de wereld kijken. Nooit in zijn leven was hij zich zo bewust van de vergankelijkheid van alles om hem heen. Knipper met je ogen en het is weg. Knip, weg. Knip, floep, over en uit.

Een reden te meer om de Pont du Gard te bezoeken. Die staat daar al tweeduizend jaar. Het tegenovergestelde van vergankelijkheid. Niet eeuwigdurend, nee, dat niet, op zeker moment zal het gevaarte beslist instorten, maar toch bijzonder langdurig. Kijk, Hester, zou hij haar graag willen zeggen, toch niet alles is nutteloos, wat denk je? Niet alles vergaat altijd tot stof. Niet onmiddellijk.

Zijn onbedoelde zucht doet haar opkijken van haar kop koude koffie. Hij plooit zijn lippen haastig tot iets wat voor hem aanvoelt als een glimlach. Niet dat het iets uitmaakt wat hij met zijn gelaatsspieren doet. Haar troebele ogen kijken dwars door hem heen.

‘Ik ga naar de markt,’ zegt hij. ‘Heb je zin om mee te rijden?’

Ze doet alsof ze zijn vraag een ogenblik overweegt. Schudt haar hoofd alsof het haar oprecht spijt.

‘Nee, vanochtend niet,’ zegt ze. ‘Er zijn nog een paar dingen... dingen die ik hier moet doen.’

Zoals wat? wil hij vragen. Je tranen tellen?

‘Mijn koffer is nog niet helemaal uitgepakt,’ is haar excuus.

‘Dat kun je vanmiddag ook doen. Ga toch mee, toe. Dan kopen we iets lekkers voor het avondeten. Waar heb je zin in?’

Foute vraag. Zijn vrouw heeft nergens zin in. Met lekker eten kan hij haar niet meer verleiden. Kijk toch eens hoe mager ze is geworden. Kijk hoe vies haar haren. Kijk toch hoe ruw haar handen om het koffiekopje.

‘Kies jij maar iets,’ zegt ze.

‘Ik had gedacht aan een stukje verse vis. Wat vind jij?’

Zijn vrouw vindt niks. Knikt als een gehoorzaam kind. Kijkt naar haar ruwe handen.

André voelt een beklemming in zijn keel, alsof ze die handen om zijn hals heeft geslagen. Alsof ze hem langzaam, tergend langzaam, wil wurgen. Hij kan haar niet kwalijk nemen dat haar handen ruw zijn, haar haren vet en haar trui vuil. Het is een ongelooflijk probleem om schoon te blijven in dit huis, om je lichaam en je haren in een plastic bak te moeten wassen, met water dat
in een pan op een gasfornuis wordt gekookt. En de ijskoude lucht droogt je van kop tot teen uit als een reep biltong*. Emiles huid
is zo droog dat hij is gebarsten rond de nagels van zijn duimen. André zag de kleine ondiepe sneetjes toen hij het kind vanochtend bij de bushalte ging afzetten. Emile had niet geklaagd – ook hij praat steeds minder, net als zijn moeder – maar hij had zijn schoolrugzak vreselijk voorzichtig opgetild. Duimen stokstijf
in de lucht. Op dat moment had André dezelfde wurggreep om zijn hals gevoeld als nu terwijl hij naar de moeder van zijn kind kijkt.

‘Nog iets anders wat we nodig hebben?’ houdt hij aan. ‘Groenten, kaas?’

Ze haalt haar schouders op en wuift in de richting van de voorraadkast.

‘Ik denk het niet. Kijk zelf maar.’

Hij had al gekeken. Had zijn lijstje al lang klaar. Probeerde alleen zijn vrouw een reactie te ontlokken, een voorstel, een verzoek, een bewijs dat zij nog een wil van zichzelf heeft.

Vandaag niet.

‘Goed dan. Ik ga gauw. Zal niet te lang wegblijven.’

Wat doet hij zijn gezin aan? Met die vraag martelt hij zichzelf iedere dag. Alsof ze niet allemaal genoeg hebben geleden.

‘André,’ zegt zijn vrouw als hij al bij de voordeur is, haar stem in gedachten, alsof ze met haar koffiekopje praat. ‘Het spijt me. Echt. Alles.’

Hij blijft een ogenblik staan, fronsend, met zijn hand op de deurknop. Als hij de deur achter zich dichttrekt, vraagt hij zich af of hij zich niet heeft verbeeld haar stem te horen.

Zo gaat het wanneer je van moment tot moment leeft. Hij loopt voorbij de dode en verwaarloosde planten in de voortuin. Je geheugen wordt vreselijk kort. Klikt het blauwe houten hek open. Je leeft niet alleen van moment tot moment, je vergeet ook van het ene moment op het andere.

u

Nu heb je jezelf voor het blok gezet, Hester Human. Als André terugkomt van de ochtendmarkt en je hebt je koffer nog stééds niet uitgepakt, zal hij je weer zo teleurgesteld aankijken. Alsof je een tiener bent die gewoonweg weigert naar goedbedoelde ouderlijke raad te luisteren.

Alsof ik Emile geworden ben, denk ik soms.

Het enige wat mijn dertienjarige zoon probeert te doen, is wegsmelten in de dikke natuurstenen muren van dit huis. Om wie dan ook zo min mogelijk last te bezorgen. De moeder veroorzaakt al last genoeg onder dit dak. De moeder is een Probleemgeval dat ieders aandacht opeist. Hier is gewoonweg geen plaats voor de onvoorspelbare buien van een normale tiener.

Gelukkig toch nu en dan een opflikkering. ‘Van wie kwam het ludieke idee eigenlijk?’ Stuurs. Rebels. Ongeduldig. ‘Deze bouwval.’ Maar dan kijkt hij naar mij, het Probleemgeval, en zijn jongensgezicht verandert onmiddellijk in een volwassen masker, een mengsel van schuldgevoel, berouw en machteloosheid, alles met even weinig succes verdrongen. En dan eet hij zijn stoffige eten op zonder verder nog een woord te zeggen.

Mijn kind aan wie ik geen troost kan bieden.

Het andere zit daar op de houten vloer onder het raam. Het licht schijnt door haar haren, kleurt de krullen rossig. Aardbeienblond, noemen ze deze kleurschakering in het Engels. Aardbeien met room. Mijn aardbeienliefje.

Samen met mij bekijkt ze de grote rode koffer die open op de slaapkamervloer staat. Slaapkamer? Heb ik ooit al echt geslápen in deze kamer? Vorig jaar vast wel, toen we een paar dagen als krakers in dit huis hebben gewoond, toen alles nog een groot avontuur was. Hadden we het maar geweten. Mijn bed is een matras, mijn kleerkast een koffer. Mijn hart ligt in de zee, mijn kind is op de maan. Laag bij de grond leef ik sinds vorige week. Nijdig als een slang. Raak mij aan en je bent dood. Moeder slang. De grootmoeder van alle gevallen engelen.

Kleren puilen uit de koffer als schuimplastic uit een kapot kussen. Truien, sjaals, sokken in alle kleuren, beha’s en kleine kanten slipjes, meestal zwart, -shirts, spijkerbroeken, vrijetijdsbroeken, een paar zomerjurken. Kan niet geloven dat het ooit weer warm genoeg zal zijn om een mouwloze jurk te dragen.

Andrés koffer is allang uitgepakt, zijn kleren netjes op stapeltjes gelegd op de provisorische schappen van de kast die hij in de hoek heeft geknutseld, drie hangers met hemden en pantalons aan een haak achter de deur. Zelfs Emiles koffer is al uitgepakt. André heeft hem laatst geholpen. Bood aan mij ook te helpen. Ik zei het toch al. Alsof ik een slordige tiener ben die een ferme ouderlijke hand nodig heeft.

Ach nee, had ik geschermd, ik doe het wel een andere keer. Geduld, man, geduld. Hij keek me met die verschroeiende blik aan. Teleurstelling die me brandmerkt.

In mijn dochters ogen lees ik iets anders. Nieuwsgierigheid, hoe ik deze troep zal opruimen. Leedvermaak omdat de bordjes opeens verhangen zijn? In Kaapstad was ik eeuwig en altijd aan het zeuren dat ze haar speelgoed dat op de grond lag in haar kamer moest opruimen.

Weet je wat er gebeurt als je ’s nachts moet gaan plassen? Je zult je benen breken als je in het donker over al dit speelgoed valt!

Ik val nooit over mijn speelgoed, mama. Ik weet precies waar alles is.

Oké, maar ík weet het niet. Als je me ’s nachts nodig hebt, val ik me een ongeluk op deze vloer.

Je zult niet vallen, mama. Ik zal je vertellen waar je moet lopen.

Hou op met tegenspreken, Manon. Ik wacht tot je alles hebt opgeruimd.

Maar morgen wil ik weer verder spelen! Dan moet ik alles weer tevoorschijn halen!

Morgen is de overmorgen van gisteren, zei ik dan, alleen om haar te doen zwijgen. Nu moet je opruimen.

Morgen is de overmorgen van gisteren.

Ik trek alles holderdebolder uit de koffer en gooi het in hopen op de matras. Nu ziet de kamer er nog rommeliger uit dan voorheen. Maar de koffer is leeg. Missie uitgevoerd.

‘Je speelt vals, mama!’ roept Manon uit.

‘Wie zegt dat?’ Ik steek mijn hand naar haar uit. ‘Kom, we gaan de koffer opbergen in het berghok.’

Langzaam staat ze op.

‘Wil je me het verhaal van het huis nog eens vertellen?’

‘Alweer?’ vraag ik zogenaamd verbaasd.

‘Alweer,’ lacht ze. ‘En weer en weer.’

‘Er was eens, in een ver land, een huis,’ begin ik terwijl ik de steile trap af sukkel met de koffer als een kleine doodskist in mijn handen. Een lege rode doodskist voor een kind. Ze volgt me gedwee. Met verhaaltjes kon ik haar altijd wel ergens toe bewegen. ‘Een nogal bouwvallig huis, honderden jaren oud, dat lang leeg had gestaan. Verwaarloosd en verdrietig, als een verdwaalde hond die niemand wil hebben, zo zag het huis eruit. En toen, op een dag kwamen er een man en een vrouw die verder keken dan de verwaarloosde buitenkant, tot in het hart van het huis...’

Op dat moment zijn we op de eerste verdieping aangeland met de slaapkamers van de kinderen naast elkaar aan een smal gangetje. Daartegenover is de badkamer, als je die zo zou kunnen noemen, een ijskoude zaal van een vertrek, vroeger beslist ook een slaapkamer, met een ouderwets bad op pootjes, een druppende koudwaterkraan en een tamelijk antiek bidet. Een billenbad, zoals ik het gedrocht aan Manon had uitgelegd. Een bad voor je gat, had Emile gegiecheld – vorig jaar, toen hij nog giechelde.

Geen wc, die zit weggestopt in een donker kamertje achter de keuken, naast de voorraadkamer. Hij zal nooit iets begrijpen van die Franse anale obsessie, had André gebromd. Het is toch belangrijker om een toilet te hebben – een gemakkelijk bereikbare, schone en comfortabele plek om te plassen! – dan om voortdurend je achterwerk te wassen.

Misschien plassen de Fransen liever buiten, had Emile gespot. Zoals jij, pap.

Niet midden in de nacht als het buiten drie graden onder nul is, had André terug gekat. Dan wil hij een toilet hebben. Zo dicht mogelijk bij zijn bed.

‘En toen besloten ze dat zij het huis wel wilden hebben,’ zegt Manon naast me. Ze kent het verhaal allang uit haar hoofd. ‘Om het verdrietige huis in een vrolijk huis te veranderen.’

‘Ze wisten dat het niet gemakkelijk zou zijn,’ vertel ik terwijl we de brede trap aflopen naar de begane grond. ‘Ze wisten dat ze hard zouden moeten werken, dat het veel zweet zou kosten, dat het doorwerken en volhouden zou betekenen.’

Ze wisten niet hoeveel tranen het zou kosten. Er was zoveel wat ze niet wisten.

‘Maar ze waren vol goede moed en ze hadden veel plannen,’ zegt Manon als ze de wanhoop in mijn ogen ziet opflakkeren. Tegenwoordig kent ze dat vlammetje onmiddellijk, dikwijls nog voor ik me er zelf van bewust ben, en dan begint ze meteen uit alle macht te blussen. Praat met opgewekte stem, schaterlacht overdreven, trekt een grappig gezicht, doet wat ze maar kan om te voorkomen dat alles in lichterlaaie komt te staan. ‘Niet, mama?’

We lopen door de keuken en het grote zwarte gat dat hopelijk eens een woonkamer zal zijn, langs het weggestopte toilet, tot bij het rommelhok. Er zit geen raam in, alleen een kleine vierkante opening hoog in de muur met tralies ervoor, geen ruit om de wind buiten te houden, en zonnestralen zullen hier nooit binnendringen. Het is de schaduwkant van het huis. Het koudste, donkerste vertrek in een koud, donker huis. De vrieskamer, heeft Emile het gedoopt. Onze eigen inloopkoelkast. Als in een slachthuis.

‘Vertel verder,’ soebat Manon. ‘Vertel over al die plannen.’

Ik laat de rode koffer daar achter en keer me haastig om. Doe de deur met een klap achter me dicht. Vergeet het. Kijk niet ach-terom, kijk vooruit. Leef bij het moment. Mijn dochter wordt wazig voor mijn ogen.

‘Een andere keer,’ zeg ik tegen haar.

Nu kan ik haar niet eens meer zien. Ik jank alweer.

u

Emile staart door het raam van de bus naar de blauwe bergen in de verte. Op sommige van de toppen ligt altijd sneeuw. Hij vraagt zich af of die ooit gaat smelten.

De winter is vergangen, de lente komt eraan. Zoals zijn moeder altijd zong. Andere jaren, andere lentes. Hij kan zich niet herinneren wanneer hij zijn moeder voor het laatst heeft horen zingen.

Lente! Ja ja! Nog zo’n leugenachtig verhaal dat ze hem op de mouw hebben gespeld. Kijk hoe zijn vingers eruitzien van de kou. Vol kleine kloofjes als gebarsten porselein. Zo erg dat hij op school moeite heeft met schrijven. Toen kwam zijn vader met het ludieke idee dat hij handschoenen moet dragen zoals die stomme meiden. Dat kun je wel vergeten, had hij tegen hem gezegd, hij heeft nog liever kloven in zijn vingers.

De wijnstokken die langs het raam flitsen, zijn bar en bruin. De dorpjes waar de bus doorheen rijdt, vindt hij net zo bar en bruin. Groepen natuurstenen huisjes, die zich aan een heuvel vastklampen als vliegen op een drol. Een kerk, een café, een plein met kale bomen waar oude mannen op tuinbanken zitten. Af en toe een stel dat met ijzeren ballen rolt in de fletse namiddagzon. Verder gebeurt er nooit iets in zo’n dorp, dat weet hij zeker.

Nog meer kale wijngaarden.

Wie kwam er eigenlijk met dat ludieke idee? Zijn moeder natuurlijk. Zolang hij zich kan herinneren dweept zij met ‘een jaar op het Franse platteland’. En zijn vader zeker ook, want die rijdt altijd mee in de slipstream van zijn moeders ideeën, zoals een fietser achter een vrachtwagen. Zijn vader heeft nooit nee kunnen zeggen tegen zijn moeder.

De oude vrouw naast hem pakt hem bij de arm om hem iets te vragen. Hij haalt zijn schouders op en trekt een dom gezicht.

‘Parle pas français,’ mompelt hij.

Ze beloert hem achterdochtig. Bontgekleurde hoofddoek onder haar kin vastgeknoopt, een paar slierten haar die eruit hangen, gezicht als een aardappel. Ze lijkt wel een plaatje in een van zijn zusjes kleurboeken. De heks in het bos. De moeder van de menseneter. De grootmoeder van de duivel. Ze wijst naar zijn horloge. Hij houdt zijn pols vlak voor haar gezicht zodat ze zelf kan zien hoe laat het is. Merci, zegt de oude heks.

Hij kan haar echt niet kwalijk nemen dat ze hem scheef blijft aankijken. Hij ziet er niet uit als een toerist, maar als een Frans kind dat van school komt. Hij zit hier naast haar in de bus met een zware rugzak vol boeken op zijn schoot. En dan zegt hij tegen haar dat hij geen Frans spreekt.

Hij spreekt wel een beetje Frans, genoeg om iemand te vertellen hoe laat het is – daar heeft zijn moeder voor gezorgd voordat ze hierheen kwamen. Francofiel. Zo noemt ze zichzelf. Hij vond het moeilijk het woord te onthouden, tot hij inzag dat het bijna zoiets was als ‘pedofiel’, wat tegenwoordig iedereen kent. ‘Fiel’ betekent ergens veel van houden. Helemaal weg zijn van iets. Zijn moeder was altijd gek op Frankrijk. Ze heeft zelfs een tijdje in Parijs gestudeerd toen ze jong was. Daarna werd ze lerares Frans op een Kaapse middelbare school en heeft ze haar kinderen van kleins af aan Franse liedjes en rijmpjes geleerd: Petit doigt, es tu là? Me voilà. Hij kan tellen, un deux trois, de delen van het lichaam opnoemen, la tête la main le pied, de dagen van de week, lundi mardi mercredi. Maar een paar kleuterversjes en een handvol Franse woorden maken hem niet slim genoeg om opeens naar een Franse school te gaan!

Zijn vader had gesmeekt, gevleid, gedreigd, maar hij had zich met hand en tand verzet. Het was al erg genoeg dat ze hem tegen zijn zin naar een ander land sleepten. Op geen enkele manier zouden ze hem zover weten te krijgen naar een Franse school te gaan, had hij tegen zijn vader gezegd, behalve door hem ’s ochtends bij zijn haren de klas in te slepen en hem met een dik touw aan zijn tafel vast te binden.

Leid mij niet in bekoring, had zijn vader gegromd.

Uiteindelijk hadden ze hem bij de internationale school in Avignon ingeschreven, waar alle vakken in het Engels worden gegeven – behalve natuurlijk Frans, dat hij haat met een wrevelig soort haat. Hij heeft het gevoel dat hij het tegenovergestelde van een francofiel aan het worden is – hoe heet dat eigenlijk? – alleen omdat die taal de hele dag door zijn strot wordt geduwd. Dat was beslist niet de bedoeling van zijn moeder.

Maar ach ja. Zijn moeder.

Die school kost een hele hap geld en zijn vader klaagt al dat ze niet genoeg geld zullen hebben voor dit jaar in een ander land. Alles wat ze geërfd hebben moet in het huis worden gestopt. Maar dat is niet zíjn probleem. Hij vindt het stom van zijn vader dat hij zijn hele erfenis in een bouwval van een huis in een plattelandsdorp investeert. Hij had ten minste een deel ervan kunnen gebruiken om een zwembad bij hun huis in Kaapstad aan te leggen.

Het andere probleem met de school in Avignon is dat hij per dag twee uur in een bus moet zitten. Het is geen schoolbus. De schoolbus die de andere kinderen van zijn dorp ’s ochtends meeneemt, rijdt maar tot de dichtstbijzijnde Franse middelbare school. Hij moet met de gewone bus, vol norse volwassenen en huilende baby’s, die onderweg in elk dorp stopt om passagiers af te zetten en mee te nemen. Onder de passagiers zijn er altijd een paar ouwe vrouwen met hoofddoeken en aardappelgezichten.

Nog meer van die klotewijngaarden.

‘Het is maar een jaar, jongen,’ had zijn vader hem vorige week elke ochtend getroost terwijl ze in de auto bij de halte op de bus zaten te wachten. ‘Je kunt je niet voorstellen hoe snel dat voorbijgaat.’

‘Máár een jaar. Het is een eeuwigheid, pap. Mijn vrienden zullen me niet eens meer herkennen als we over een jaar naar huis gaan!’

‘Dat zou kunnen. In het tempo waarin je nu groeit, ben je over een jaar ongeveer een kop groter, heb je een zware stem en een woeste baard.’

Hij had niet eens gelachen om zijn vaders grapje.

‘Jullie hadden me in Kaapstad kunnen laten. Ik heb van het begin af aan gezegd dat ik liever naar een kostschool ging dan hiernaartoe.’

‘We zouden ons dood verlangd hebben naar jou.’

‘Nee, dat zouden jullie niet,’ had Emile smalend gezegd. ‘Het is máár één jaar, weet je nog?’

Zijn vader had zijn ogen haastig neergeslagen, met de knop van de autoradio gespeeld tot hij een zender met klassieke muziek had gevonden, en had met smekende ogen opgekeken.

‘Als de dingen anders waren gelopen, hadden we dat nu misschien nog kunnen doen. Maar in deze situatie niet. Niet na alles wat er gebeurd is.’

Alles wat er gebeurd is. Dat zegt iedereen elke keer als ze over die vreselijke dag willen praten. Of niet willen praten.

Vooral niet willen praten.

‘We hebben je nodig, jongen,’ had zijn vader gezegd. ‘Je moeder heeft je bitter hard nodig.’

‘Mama ziet me niet eens staan! Mama leeft in een andere wereld, op zo’n verdomde andere planeet!’

Zijn vader had de pianomuziek harder gezet. Zijn moeder vindt dat zijn vader verslaafd is aan muziek zoals andere mensen aan chocola, maar Emile begint te vermoeden dat het meer is dan verslaving. Het is ook een soort muur die hij om zich heen bouwt. Elke keer dat ze komen bij ‘alles wat er is gebeurd’ trekt zijn vader zich terug achter die muur.

Ze hadden de bus al van ver aan zien komen, door een laan kale platanen, voorbij de boulangerie, de boucherie en de épicerie. Nog een paar Franse woorden die zijn moeder hem heeft geleerd. Bakkerij. Slagerij. Kruidenierswinkel. Zijn vader was onmiddellijk rechtop gaan zitten achter het stuur. Hij kon nauwelijks wachten tot Emile uit de auto was gestapt.

Ze waren pijnlijk voor allebei, die gesprekken ’s ochtends in de auto, al was het de enige kans die ze hadden om te praten. Als zijn moeder erbij was deden ze alleen hun mond open en dicht. Er kwamen klanken uit, er kwamen woorden uit, maar die betekenden niets: Mag ik het zout alsjeblieft. De radio zegt dat het morgen iets warmer wordt. Ik kan geen schone sokken vinden. Ik heb een passer nodig voor wiskunde.

Zodra het warmer wordt en ’s middags langer licht, zei zijn vader, kan Emile met de fiets naar de bushalte. Het is minder dan drie kilometer van hun huis in het dorp Lunel tot bij de halte in het volgende dorp, en het grootste gedeelte ervan is vlakke weg. Het is veel fijner voor Emile om ’s middags zijn eigen gang te kunnen gaan, zegt zijn vader, om niet onmiddellijk naar huis te hoeven komen als de bus hem heeft afgezet. Voor het geval hij, ik zeg maar iets, bij een vriendje wil gaan spelen of zo.

Welk vriendje, vroeg Emile zich af. De kinderen op de internationale school wonen allemaal dichter bij Avignon. En hij kan geen vriendschap sluiten met de kinderen in Lunel als hij niet met hen naar dezelfde school gaat. Hij stapt ’s morgens vroeg in de bus en komt pas ’s avonds weer thuis. Maar misschien is die fiets toch niet zo’n slecht idee, denkt hij, dan hoeft hij tenminste niet iedere ochtend ruzie te maken met zijn vader.

‘Je moet geduld hebben met je moeder,’ had zijn vader vanmorgen gezegd, even voordat de bus stopte. De andere passagiers stonden al op het plein te wachten. Een dikke vrouw met een baby, een man met een baard en twee oude vrouwen. Natuurlijk. Aan oude vrouwen kan hij niet ontkomen. ‘Het is het ergste wat haar ooit is overkomen.’

‘Het is het ergste wat ons allemaal ooit is overkomen,’ had Emile gezegd. ‘Zij is niet de enige die het moeilijk heeft.’

Zijn vader had de muziek nog harder gezet, de benauwde bin-nenkant van de auto gevuld met pianoklanken die als donderslagen dreunden en met blaasinstrumenten die als bliksemschichten flitsten, een heel onweer van geluid dat over hen losbarstte.

‘Zij is moeder,’ had hij gezucht.

En jij bent vader, had Emile willen uitroepen. En ik ben broer! Maar zijn vader had er zo triest uitgezien, dat hij maar liever had gezwegen. Alleen maar kortaf gedag had gezegd en het portier hard achter zich had dichtgeklapt.

De bus rijdt alweer door een bar en bruin dorpje. Het aardappelgezicht werpt hem een laatste achterdochtige blik toe en begint langzaam naar de uitgang te schuifelen. Een slap mandje hangt aan haar ene arm. Er steken een lang Frans brood en een paar preien uit. Ze stapt kreunend en steunend de paar treden af als de bus stopt.

Emile staart haar na door het raam. Ze zet het mandje op de grond, slaat de kraag van haar bruine jas op tegen haar nek, knoopt haar hoofddoek steviger vast onder haar kin. Heeft het zeker koud, het arme mens. Op de ingeving van het moment zwaait hij naar haar. Tot zijn stomme verbazing zwaait ze terug, vlak voor de bus weer vertrekt.

Hoe is het mogelijk. Hij heeft het gepresteerd om contact met iemand te maken. Een oude vrouw met een hoofddoek.

u

‘Goed nieuws,’ zegt André aan tafel, nadat hij zijn keel heeft geschraapt om onze aandacht te vragen. ‘De loodgieter komt volgende week. Dan kunnen we de leidingen naar de badkamer aanleggen – en meteen ook de leidingen naar de bovenste verdieping voor de kleinere badkamer die we later gaan bouwen – en de geiser installeren. Warmwaterkranen, een afvoerpijp voor de wasmachine, al die dingen. Dat zou ons leven een stuk gemakkelijker moeten maken.’

Hij leunt tevreden achterover in zijn stoel en wacht tot iemand een reactie toont. De kinderen zeggen niets, eten zonder enthousiasme van de verse zalm en de rode aardappeltjes die hij vanochtend op de markt heeft gekocht. De zalm heeft hij gaar gestoomd, zodat hij zacht, sappig en rozig als de avondschemering op onze blauwe borden ligt. De aardappeltjes heeft hij met boter begoten en met venkelzaad bestrooid. Hij zorgt ervoor dat we goed te eten krijgen in dit huis.

‘Ik ben blij dat te horen,’ zeg ik.

‘Maar goed dat ik in de Kaap vast heb rondgebeld om iemand op te snorren, anders hadden we nog wéken moeten wachten.’

‘Wat zouden we zonder jou moeten doen?’ vraag ik.

Het komt er sarcastisch uit. Zo heb ik het niet bedoeld. Ik weet echt niet hoe we zonder hem zouden moeten overleven. Hij is degene die ervoor zorgt dat de kinderen op school komen, het huishouden draaiende houdt, boodschappen doet en kookt. Al die traditionele ‘vrouwentaken’ laat ik over aan de bekwame handen van mijn man. Zodat ik ongestoord kan treuren. Help echter wel met de afwas en het wasgoed. Pannen schuren geeft mij troost, vuile sokken en jeans schrobben, tot mijn knokkels rauw aanvoelen en mijn armen er wel af kunnen vallen. Beslist een vorm van celstraf. Als de loodgieter eenmaal is geweest, kunnen we de wasmachine en de vaatwasser gebruiken. Wat moet ik dan doen om mijn lichaam te martelen?

Daar weet jij alles van, Myriam. Geen rechter kan straffen zoals een moeder zichzelf kan straffen. Geen gevangenis is in staat je schuldgevoel en je ellendige verlangens in toom te houden. Geen enkele tralie is sterk genoeg, geen ketting zwaar genoeg, geen gat diep genoeg.

Ik wilde dat ik met je kon praten. Of gewoon bij je zitten. Je hand vasthouden. In mijn hoofd schrijf ik je de hele dag brieven. Jij bent de enige met wie ik de afgelopen weken werkelijk heb gecommuniceerd. Met jou en met mijn dochter. Alle andere mensen lijken onbereikbaar, alsof ik door eenrichtingsglas naar hen kijk, geen enkele manier om contact met hen te maken.

‘Ik had gedacht om met de badkamer te beginnen.’ André laadt een stukje zalm en een hapje aardappel op zijn vork, kauwt geconcentreerd voordat hij verder praat. ‘Als we weer elke dag een schoon lichaam en schone kleren hebben, zal het huis misschien niet meer zo erg als een strafkamp aanvoelen.’

Het breekt mijn hart. Hij doet zo hardnekkig zijn best om ons op te beuren. Een beetje enthousiasme te wekken voor zijn Project.

‘Komt er een toilet in de badkamer?’ vraagt Emile. ‘Of moeten we ’s nachts in het bidet blijven plassen?’

‘Natuurlijk komt er een toilet,’ verzekert André hem. ‘Dat is een van de dringendste behoeften in dit huis. Een plek waar we aan onze “dringendste behoeften” kunnen voldoen.’

Voortdurend bezig grapjes te maken, met woorden te spelen, een schijn van normaliteit aan ons mistroostig samenzijn te verlenen. Mijn dringendste behoeften hebben niets met mijn lichaam van doen, mijn lieve man. Het is mijn ziel die in nood verkeert. Geen enkel woordspelletje kan ons in een gelukkig gezinnetje veranderen.

‘Volgende week gaan we de wc kopen,’ zegt hij tegen Emile. ‘Je moeder en ik. De wc, de wastafel en de kranen en zo. Ik zal een vrachtwagen huren, dan kunnen we tegelijk ook bedden en kasten voor de slaapkamers kopen. Bij die tweedehands winkel waar ik laatst was.’

Nu kijkt hij mij aan, over het bosje tulpen heen dat ons scheidt. Die bloemen heeft hij vanochtend ook meegebracht van de markt: Kijk eens, Hes! De tulpen beginnen al uit te komen. De lente is gearriveerd.

Ik vermoed dat de bloemen uit een kas komen, maar ik wil hem niet tegenspreken.

Hij doet zó zijn best.

‘Ze hebben de meeste keus in de hele streek,’ zegt hij tegen mij. ‘En de prijzen zijn heel redelijk. Ik weet zeker dat we er iets kunnen vinden wat ons bevalt.’

We zitten aan een kleine ronde tafel. Als we allebei onze armen uitstrekken, kunnen we over de tulpen heen elkaars handen aanraken. En toch heb ik het gevoel alsof ik op de maan op hem neer zit te kijken.

‘Ga jij ook mee, mama?’ vraagt Manon verrast. ‘Met papa mee naar de winkel?’

‘Je vader dringt erop aan,’ mompel ik.

‘Sorry, ik heb niet gehoord wat je zei,’ zegt André, zijn vork halverwege op weg van zijn bord naar zijn mond verstard.

‘Ach, niks,’ zeg ik en stop mijn mond vol vis.

Alsof het mij ook maar iets kan schelen hoe de wc eruitziet waar ik op zit! Alsof ik in een mooi bed ’s nachts beter zal slapen. Aardse zaken, zo denk ik over meubels, tulpen en zalm, over al mijn mans zielige pogingen mij terug te winnen.

Ooit in een tijd waren die dingen beslist belangrijk voor me. Ik neem aan dat ik nogal op esthetiek was ingesteld. Kan ook niet anders als je met een architect getrouwd bent. Het is mijn mans werk om aantrekkelijke ruimten te ontwerpen waarin mensen op een ontspannen manier kunnen leven. We vonden het prettig ons met mooie dingen te omringen, niet per se luxu-euze zaken, maar gebruiksartikelen die slim ontworpen en degelijk gefabriceerd waren. Er stonden altijd verse bloemen in huis en lekker eten op onze tafel.

Rijk waren we nooit, daarvoor is mijn man te veel filantroop. Hij neemt liever geen opdrachten met een luxueuze uitstraling aan, maar geeft de voorkeur aan het ontwerpen van meer bescheiden gebouwen voor bescheiden mensen, structuren die een wezenlijk verschil kunnen verlenen aan het leven van de gebruikers. Gemeenschapscentra en kleuterscholen, ziekenhuizen en woningwetwoningen. Het enige werkelijk zelfzuchtige ding dat hij ooit in zijn beroepsleven heeft gedaan is dit jaar ‘vrij nemen’ om voor zijn gezin een vakantiehuis te creëren. En zelfs dat doet hij meer voor zijn vrouw dan voor zichzelf. Maar we hebben altijd genoeg geld gehad om ons woonhol op deze onherbergzame aarde smaakvol in te richten.

Nu vind ik het opeens niet meer zo belangrijk. Ik woon al wekenlang op de maan, mijn kind en ik, vanwaar ik neerkijk op dit onbegrijpelijke aardse gescharrel.

u

Sinds het weekend is het toch een beetje warmer buiten. Zo’n tinteling in de lucht, alsof de lente zit te knipogen naar de natuur, de grond te strelen, de planten te prikkelen, de dieren en de mensen met vage beloften te plagen. Hier komt ze. Daar gaat ze. De losbol.

En heel wat warmer in huis. De elektricien volgde de loodgieter op de voet. Een voortreffelijke organisatie van mijn voortreffelijke man. Applaus, alsjeblieft. Terwijl André de loodgieter hielp met het aanleggen van de leidingen naar de badkamers, die ene die er al is en die andere die er nog moet komen, hebben de elektricien en zijn hulpje stopcontacten aangebracht in alle kamers. De afgelopen drie nachten slapen we naast elektrische radiatoren.

En vanavond, tenzij zich een ramp voltrekt, zal ik voor het eerst in meer dan drie weken in een warm bad liggen weken. André en de loodgieter leggen de laatste hand aan de leidingen, schroeven de kranen op hun plek, testen de kracht van de waterstroom. Maar in principe staat het bad klaar om ingewijd te worden. Niet echt een inwijding. Het is een stokoud bad op pootjes dat decennialang is gebruikt, vermoedelijk al in een ander huis voordat het hier in deze geïmproviseerde badzaal is beland. De binnenkant is bruin gevlekt, het email afgeschilferd, wie weet hoeveel blote lijven er al in hebben gelegen. We hebben overwogen een nieuw bad te kopen toen we verleden jaar tijdens onze Franse vakantie op dit verwaarloosde huis waren gestuit, maar we geven nu eenmaal de voorkeur aan oude spullen boven nieuwe. André kwam met het plan het oude bad maar liever te restaureren. Het valt echter niet onder de ‘dringende behoeften’ op zijn lijstje. Als we maar vast warm water hebben, vindt mijn man, kunnen we wel zolang het gevlekte en geschilferde ding gebruiken.

Ik heb mijn eigen redenen waarom ik het bad wil behouden. Ik heb een herinnering aan een glad ingezeept, wriemelend kinderlichaam in het bad, schuimharen, dichtgeknepen ogen, een giechelende mond. Mama’s blonde krullenbol.

Nadat we vorig jaar hadden besloten het huis te kopen, hebben we er een paar dagen in gekampeerd. Slaapzakken, zaklampen en kaarsen, koken op een kampeergasje. Of buiten een barbecuevuur aanleggen. Het was zomer, het was dikke pret, we waren allemaal opgewonden over het avontuur dat op ons lag te wachten.

André wilde voelen hoe het huis ademhaalde, zoals hij het uitdrukte, voordat hij zijn restauratieproject aanpakte. Hij vindt dat je respect moet hebben voor het verleden van elk oud gebouw dat je wilt veranderen. Je moet weten waarom de voordeur híér is geplaatst en niet dáár, waarom de ramen díé kant uit kijken, waarom de haard in die hoek is gebouwd, waar de zon op welk uur van de dag naar binnen schijnt, uit welke richting de wind meestal waait, hoe de regen op het dak klinkt, of hij klettert of ruist. Onze voorvaderen wisten wat ze deden, meent mijn man de architect, kijk maar naar de Romeinse bruggen in deze omgeving, de romaanse kerken, de middeleeuwse kastelen die nog steeds overeind staan. Zelfs het eenvoudigste boerenhuis is praktisch en perfect ontworpen. De dikte van de stenen muren die in de zomer altijd koel blijven en toch tijdens die donkere wintermaanden de warmte van de zon bewaren. De helling van de daken, schuin genoeg om het regenwater probleemloos te laten afvloeien, plat genoeg voor de terracotta dakpannen om zich aan vast te klampen. De blinde noordelijke gevels, geen onnodige openingen waar de knagende mistralwind doorheen kan waaien. Al deze dingen heeft mijn man me uitgelegd.

Maar ’s zomers in een bouwvallig huis vakantie vieren, is heel wat anders dan om aan het eind van een lange winter in datzelfde huis te komen wonen. In de zomer kun je je redden zonder warm water en verwarming, je kunt je kleren buiten in de zon te drogen hangen, ’s avonds onder de sterrenhemel eten. We waren niet voorbereid op de kou, het donker, het stof, het gevoel opgesloten te zijn, die ons de afgelopen drie weken te pakken hebben gekregen. Het avontuur is verdwenen. Het is meer ontbering geworden.

Nog nooit heb ik zo uitgekeken naar een warm bad!

Het feit dat ik de laatste paar nachten in een bed slaap, naast een elektrische radiator, heeft echt een verandering teweeggebracht in mijn gemoed. Dat had ik niet gedacht. Ik had niet gedacht dat ook maar iets mijn druppende tranenstroom lang genoeg kon doen opdrogen zodat ik zelfstandig de voordeur uit kon lopen. Maar gisteren ben ik opgestaan van mijn plek bij de keukentafel, opgestaan uit mijn vodden en mijn vuil, zoiets, en ben ik gaan wandelen tot bij de bovenste kersenboomgaard. De boomgaard leek wel een massaal bruiloftsfeest, honderden bruiden in wazige witte jurken die op de bruidegoms wachten. Ik duwde mijn neus in een tak vol bloesems en dacht aan Tsjechov. Aan zijn kersenboomgaard. Aan de stille wanhoop van zijn personages.

Mijn man had gelijk. Heeft hij dat niet altijd? Het lichaam is een redeloos troeteldier. Houd het schoon en gezond, geef het voedsel en warmte en een comfortabele plek om te slapen, dat is eigenlijk alles wat het verlangt. Het lichaam heeft geen bemoeienis met de ziel. Het lichaam voelt niets voor metafysische vragen en geestelijke pijn. Het lichaam heeft zijn eigen behoeften, geheel en al zelfzuchtig, die mensen in extreme omstandigheden tot de meest onvoorstelbare daden kunnen drijven.

Over onvoorstelbare daden gesproken. In de kranten niets meer over Myriam Soro. Kennelijk is iedereen haar en haar afgrijselijk verhaal vergeten – in ieder geval tot zij over een paar maanden voor de rechter moet verschijnen.

Intussen worden er andere afgrijselijke verhalen verteld, in de krant, op de radio, op de tv. Mijn man heeft vorige week, toen we de bedden kochten, ook een tweedehands tv-toestelletje aangeschaft. Een lelijk grijs monstertje dat onmiddellijk de vrede in huis verstoorde. Het excuus was dat het hem en Emile zou helpen hun Frans te verbeteren. De eigenlijke reden, vermoed ik, is dat het ons allemaal iets te doen geeft ’s avonds – iets anders dan beschuldigend naar elkaar te zitten staren. Nu kijken we niet meer naar elkaar, we kijken samen naar het tv-scherm in de keuken. In de hoek boven de koelkast, daar heeft het monstertje zich tijdelijk genesteld.

Ik kan niet zeggen dat de vrede is verstoord, want in dit huis heeft nog nooit werkelijke vrede geheerst. Meer een soort verdwazing veroorzaakt door een verdriet dat te groot is om te verwerken, een vrijwillige afsluiting van de buitenwereld. En nu heeft die buitenwereld zich hier binnengedrongen – op dat scherm boven de koelkast – met het geweld van een vuist die door een kartonnen muur breekt. Het grootste nieuws van de afgelopen week, de grootste verschrikking voor Europese tv-zenders, is de bomaanslag in Madrid. Een paar bommen die kort na elkaar ontploften in verschillende treinen in de hoofdstad van Spanje. Terrorisme dat het hart van Europa treft. Natuurlijk niet voor het eerst. Beslist ook niet voor het laatst.

En toch is dit een nieuw soort terrorisme. Moslimfanatisme en Arabische bekrompenheid tegen christelijke schijnheiligheid en westerse arrogantie. De kruisvaarders tegen de Moren, meent mijn man, het is een terugkeer naar de donkere middeleeuwen. Een bedreiging voor elke mens die in verdraagzaamheid en naastenliefde gelooft, zegt mijn man met wanhoop in zijn stem. Hij windt zich vreselijk op voor de tv, al heeft hij moeite om de taal te begrijpen. Of misschien juist omdat hij moeite heeft met de taal. Een frustratie te meer.

Verdraagzaamheid?

Naastenliefde?

Niet veel van te zien op de tv.

Gisteravond keken we – om de treinbommen in Madrid te vergeten – naar een documentaire over de volkerenmoord in Rwanda. Van de regen in de drup, kun je wel zeggen. Drie maanden lang een waanzinnige mensenslachting die deze maand precies tien jaar geleden begon. Mannen, vrouwen, kinderen, oude mensen en baby’s, leraren en analfabeten, nonnen en prosti-
tuees, kreupelen en zieken, allemaal zinloos vermoord. Het kost veel Europeanen moeite dit bloedbad te verwerken, bijna zoals een ouder niet kan begrijpen dat zijn kinderen zich tegen elkaar keren, dat een broer zijn broer vermoordt. Paternalistisch, natuurlijk, maar waar heb je ooit gehoord van een onpaternalistische kolonisator?

Dus bracht de Franse televisie gisteravond de volkerenmoord op tafel terwijl ik de afwas deed. Een gruwelijk nagerecht om een zwijgzame maaltijd te besluiten. Mensen die het op een of andere wonderbaarlijke manier hebben overleefd, verschenen om de beurt op het scherm om te vertellen wat er met hen is gebeurd. Het bloed, de bijlen, de angst, het gegil, de stank, de rottende lijken, de botten die nog altijd worden opgegraven. Stapels skeletten van familieleden en vrienden. Moeders die al hun kinderen hebben verloren. Het was me te veel. Ik hield mijn blik strak op het afwaswater gericht, troebel als dunne soep, vettig. Jammer genoeg kon ik mijn oren niet afsluiten voor de aanslag van stemmen. Voor mijn man en mijn zoon werkte het omgekeerd. Hun Frans is niet goed genoeg om de stemmen te verstaan, maar hun ogen hebben hun alles verteld wat ze wilden weten. Meer dan wie ook wil weten.

Manon was er niet, de hemel zij dank. Manon sliep veilig, in haar bed op de maan.

Later, toen ik mijn tanden poetste, hoorde ik gesmoord gesnik uit Emiles kamer komen. Ik voelde hoe mijn benen het
onder me begaven. Ik wilde naar hem toe, hem troosten, zijn gezicht tegen mijn borst drukken, maar ik ben plat op de badkamervloer gaan zitten, met de tandenborstel als een koortsthermometer uit mijn mond. Tandpastaschuim om mijn lippen. Domme hond. Teef die niet eens haar puppy weet te troosten. Tegen de tijd dat er weer leven kwam in mijn benen, was het stil in zijn kamer. Ik heb mijn oor tegen de deur gedrukt. Zelfs zachtjes zijn naam geroepen. Geen enkel geluid.

Vanochtend aan het ontbijt stond zijn gezicht weer gesloten. Verboden toegang. Eigen terrein. Privé-eigendom. Ik vroeg me af of ik me gisteravond niet heb verbeeld dat ik hem hoorde huilen.

Waarom zou het programma hem zo van streek hebben gemaakt? Als je bedenkt wat hij de laatste tijd heeft meegemaakt zonder een traan te laten. Eerst dacht ik dat hij in een shock verkeerde, dat de tranen wel zouden komen. Maar het is nu al twee maanden zo.

Toegegeven, hij is nooit een huilebalk geweest. Soms schieten zijn ogen vol tranen, van woede of frustratie of zo, maar ik kan me eerlijk gezegd niet herinneren wanneer ik hem voor het laatst heb horen snikken. Hij is zoals jij, Myriam. Hij houdt een deksel voor zijn gezicht. De treinbommen in Madrid hebben dat deksel niet eens een kiertje opgelicht. Dat had ik niet gedacht, we zitten nu toch in Europa, niet eens zo ver van Madrid verwijderd. In ieder geval dichter bij Madrid dan bij Rwanda!

Nee, hij was nooit een huilebalk. Dat zeg ik nu al twee maanden tegen mezelf. Maar nu begin ik me af te vragen of hij niet al die tijd ’s nachts zijn snikken in zijn kussen heeft gesmoord.

u

Inwijding van het bad. Ik lig hier te weken als een homp boerenbeschuit in een beker koffie. Nee, laat ik een romantischer vergelijking zoeken. Als Cleopatra die haar lichaam in melk vertroetelt? Waarschijnlijk komt dat dichter bij mijn mans voorstellingsvermogen.

Hij heeft een dozijn kaarsen in lege wijnflessen op de vloer rondom het bad neergezet, een wierookstokje met rozengeur aangestoken, een paar druppels therapeutische aromaolie in het water gedaan, een cassettebandje met kamermuziek in de draagbare recorder geduwd. Piano en cello. Iets wat Schumann voor Clara heeft gecomponeerd. De liefde van een man voor zijn vrouw. Mijn man heeft alles voor me gedaan, behalve mijn kleren uitgetrokken. En als ik hem dat had gevraagd, had hij het ook gedaan.

Hij heeft me bevolen mijn ogen dicht te doen voordat hij me de badkamer binnenleidde. Toen ik ze opendeed en het bad op pootjes, zo omringd door flakkerende kaarsen zag, moest ik aan een altaar denken. Wat zou de offerande zijn, schoot het door me heen. Meestal zoiets als het naakte lichaam van een jonge maagd. Jammer voor jou, mijn lieve man, had ik willen zeggen, ik ben al lang niet meer jong en maagdelijk. Het was onvermijdelijk dat ik me ook afvroeg wat hij hoopte te bereiken met deze offerande. Welke goden hij wilde behagen.

Hij moet de twijfel in mijn ogen hebben gezien. Ik zag de teleurstelling in de zijne. Niets wat hij deed, was goed genoeg voor zijn ontroostbare vrouw.

‘Dank je,’ heb ik gezegd. ‘Wat zal dat heerlijk zijn.’

‘Zal ik je rug komen wassen?’

Maar dat wilde ik niet. Ik kan zijn aanraking niet verdragen. Niet op mijn naakte huid. Niet op die delen die gewoonlijk door kleren zijn bedekt. Ik smacht naar zijn omhelzing, ik wil in zijn armen gesloten worden, maar op een vaderlijke manier, troos-tend, kuis. En hij smacht naar iets meer dan kuisheid.

‘Als ik zover ben, zal ik je roepen,’ zei ik en ik trok mijn trui over mijn hoofd. ‘Ik wil eerst een tijdje lekker liggen.’

Alléén. Dat hoefde ik er niet bij te zeggen. Hij draaide zich om en liep gekrenkt weg.

Nu probeer ik voldoende moed te verzamelen om hem te roepen.

Ik kan hem niet eeuwig en altijd van me weghouden. Op een of ander moment zal ik gewoon mijn ogen dichtdoen, hem laten doen wat hij wil doen, zelfs proberen te doen alsof ik ervan geniet. Maar ik ben zó bang.

Die eerste week, toen het nieuws nog moest bezinken, hebben we elkaar ’s nachts besprongen als wilde beesten. Alsof we elkaar met handen en tanden wilden verscheuren. Ondraaglijke woede, ondraaglijk verdriet, ondraaglijke wellust, een giftig brouwsel in dezelfde heksenketel gestookt. Fucking against the dying of the light. Elke keer een einde in tranen. Dat was wat we zochten. Het doel heiligde de middelen. Geen postcoïtale weemoed, o nee, iets wat veel dramatischer was. Gesnik dat onze weerloze
lichamen trof als aardschokken. Om ons aan elkaar te doen vastklampen, snot, tranen, zweet, spuug, zaad en bloed aan elkaar af te smeren, elkaar te besmetten met een smart te groot om alleen te dragen.

Tot ik op een nacht zeker wist dat we hiermee moesten ophouden. Mijn lichaam was te broos geworden voor zoveel heftigheid. Elke keer dat hij mijn borsten aanraakte, dacht ik aan mijn kind. Ik ging me schuldig voelen om in zulke omstandigheden zó tekeer te gaan, en begon terug te deinzen voor zijn handen. Verzon een excuus elke keer dat hij toenadering zocht. Na een week of twee hield hij ermee op. Verdwaalde ’s nachts als een vreemdeling in eigen huis en viel voor de tv in slaap. ’s Ochtends vond ik zijn lange lichaam op de bank, opgekruld in onmogelijke, martelende houdingen. Vast zíjn manier van celstraf.

In dit huis delen we weer een bed. Misschien alleen omdat we hier nog geen bank hebben, niet eens een woonkamer, alleen het zwarte gat naast de keuken. We liggen ’s nachts als lepeltjes, beschermen elkaar tegen de koude, kuis als kinderen.

Zelden nog kijkt hij me aan met van die smachtende honden-ogen.

‘André!’ Ik roep hem met een schorre stem. ‘Wil je mijn rug nog komen wassen?’

Voorzichtig doet hij de deur open, aarzelt aan de andere kant van de kaarsenring, houdt zijn hoofd schuin om naar de celloklanken te luisteren. Er komt onmiddellijk een waas voor zijn ogen. Ik benijd zijn vermogen om zo op te kunnen gaan in muziek, er als het ware in opgelost te worden, als suiker in koffie. Dat is het enige dat hem de afgelopen weken op de been heeft gehouden, vermoed ik. Muziek. Ik bezit die oplosbaarheid niet. Maakt niet uit hoe adembenemend de compositie ook is, iets in mij blijft buiten alle klank staan.

Smachtend naar stilte.

Ik kijk naar de flakkerende schaduwen op de muren terwijl ik het washandje inzeep. Dan bied ik het hem aan. Mijn offerande. Ik geef jou mijn naakte rug. Hij knielt naast het bad alsof hij wil bidden.

Ik krom mijn rug, laat mijn hoofd zakken tot op mijn opgetrokken knieën, doe mijn ogen dicht wanneer hij met het washandje met kleine cirkelbewegingen over mijn schouders begint te wrijven.

‘Het is morgen al tien weken,’ zegt hij wanneer hij bij mijn onderste rugwervels komt.

‘Ik weet het,’ zeg ik zonder mijn ogen open te doen.

Hij dompelt het washandje in het water om de zeep eruit te spoelen, duwt het tegen mijn hals zodat een dun straaltje langzaam langs mijn ruggengraat loopt. Ik kan het kippenvel op mijn armen niet tegenhouden.

‘Zal het ooit weer worden als vroeger?’ vraag ik met mijn hoofd nog steeds op mijn knieën. ‘Zullen we ooit weer echt gelukkig kunnen zijn?’

‘Het zal nooit meer zijn zoals het was,’ antwoordt hij terwijl hij mijn schouderbladen met zijn vingers begint te masseren. O de tijden van weleer. O het neusje van de schoen. De tijden die geweest zijn komen nooit meer weer. Hij drukt zijn duimen zo hard tegen mijn verkrampte spieren dat ik onwillekeurig kreun. ‘Te hard?’

‘Nee, het moet pijn doen, anders werkt het niet.’

‘We kunnen het verleden niet terugkrijgen,’ zegt mijn man. ‘Maar we kunnen wél weer gelukkig zijn. We zúllen ook weer gelukkig worden.’

Wanneer, wil ik vragen. Als we tachtig zijn?

‘Ik heb je lichaam nodig, Hester. Hoelang moet ik nog wachten?’

Ik heb hem mijn rug gegeven. Ik had moeten weten dat het niet genoeg zou zijn. Ik keer mijn hoofd naar hem toe, leg mijn natte hand achter in zijn nek om zijn gezicht naar me toe te trekken, kus hem op zijn voorhoofd.

‘Kom bij me in bad zitten,’ zeg ik. ‘Achter mij, zo met je benen aan weerskanten van mij, zodat ik tegen je borst kan leunen.’

Zoals we thuis altijd deden.

Hij ziet er zo dankbaar uit dat ik snel de andere kant uit kijk. Wat betekent een lichaam nog tussen twee oude getrouwde mensen zoals wij? Een onbenullig geschenk. Kan het niet eens een offerande noemen. En toch lacht mijn man mij toe alsof ik hem de maan en de Melkweg aanbied.

u

‘Zie jij wat ik zie?’ vraagt Emile aan Nathalie kort nadat ze bij het schoolhek zijn uitgestapt. Hij blijft verbaasd staan, zijn ogen vastgepind op een nat stuk op het asfalt voor zijn voeten. ‘Kijk, een kaart van Afrika!’

‘Wow,’ zegt Nathalie in haar nasale Engels. ‘Je moet wel erg veel fantasie hebben.’

Fantasie niet, denkt hij, wel verlangen. De vlek donkerder zwart tegen het lichtere zwart van het asfalt vormt voor hem op de grond precies de omtrek van Afrika. Als een uitgerekt scheef hart. De bolling aan de linkerkant veel groter dan die aan de rechterkant. Het vreemde scherpe uitsteeksel rechts lijkt op de hoorn van een neushoorn. Hij zet de neus van zijn sportschoen op de onderste punt.

‘Hier kom ik vandaan,’ wijst hij met zijn voet. ‘En jij?’

Nathalie kijkt hem schuins aan.

‘Ik kom vanhier,’ zegt ze.

‘Waar?’

‘Híér,’ zegt ze ongeduldig. ‘Ik ben in Frankrijk geboren.’

‘O.’

Dan begint ze te lachen. Ze is verschrikkelijk mooi als ze lacht. De witste tanden die je je kunt voorstellen.

‘Denk jij dat alle zwarte mensen uit Afrika komen?’

‘Nee,’ zegt hij nors. ‘Ik kom uit Afrika en ik ben niet zwart.’

Hij begint haastig door te lopen, zo teleurgesteld dat hij niet eens meer zin heeft om met haar te praten. Zij is het eerste kind op deze internationale school met wie hij probeert vriendschap te sluiten. Omdat zij ook uit Afrika komt. Omdat hij gedacht had dat ze ook uit Afrika kwam. Omdat hij gedacht heeft dat zij zou begrijpen hoe het voelt.

Ze haalt hem snel in, haar stem sussend als ze weer begint te praten.

‘Mijn ouders komen uit Afrika,’ legt ze uit. ‘Mijn moeder uit Ethiopië en mijn vader uit Ivoorkust. Mijn moeder spreekt Engels en mijn vader Frans. Ik spreek het van kleins af aan allebei. Ik ben hier geboren, oké, maar ik ben in Amerika voor het eerst naar school gegaan. Toen we hier terugkwamen, vond mijn moeder dat het voor mij het beste was om in het Engels les te blijven krijgen. Eerst in Parijs en nu hier. En ik verzeker je dat je nu meer over mij weet dan wie ook hier op school!’

‘Klinkt alsof je al heel wat gereisd hebt,’ zegt hij een beetje verlegen.

‘Dat kun je wel zeggen,’ zucht ze. ‘Mijn vader is beeldhouwer. Hij kan overal ter wereld werken. Mijn moeder is docent in de psychologie. Zij kan niet overal werken maar zij is bereid hem tot in alle uithoeken van de wereld te volgen. Ik neem aan dat zij dit liefde noemen. Ze hebben beslist nomadisch bloed in de aderen. Je weet wel, zoals al die stammen in Afrika die voortdurend rondtrekken.’

‘En jij? Heb jij ook het gevoel “nomade” te zijn?’

Vreemd woord, denkt hij. Een Europees meisje zou eerder over zigeunerbloed spreken.

‘Ik weet het niet. Ik vond Amerika heerlijk. En ik houd van Frankrijk. Natuurlijk. Maar ik weet niet zeker of ik van Afrika hield. We hebben in Ivoorkust gewoond.’ Elke keer dat ze lacht, lijkt het alsof haar hele gezicht in een enorme mond verandert. Witte tanden, overal waar je kijkt. ‘Ik zei toch al dat er nooit een eind komt aan onze verhuizingen! Maar Afrika was mij vreemd. Ik bedoel, er was veel wat ik heerlijk vond, maar ik heb me de
hele tijd toerist gevoeld.’

Hij gluurt stiekem naar haar. In haar rode Nikes, haar spijkerbroek die los om haar benen fladdert en haar zwarte jasje met rits en capuchon ziet ze eruit als een gewoon Frans schoolmeisje. Maar ze beweegt zich anders dan de anderen. Haar benen zijn langer, ze maakt grotere passen – het kost haar geen moeite, zoals de meeste meisjes, om hem bij te houden als ze naast hem loopt – en toch is er niets lomps aan haar bewegingen. Niets ‘jongensachtigs’, zoals zijn oma zou zeggen. Ze is het langste meisje van de klas, zelfs iets langer dan hij. Of eigenlijk is ze kleiner, tot bij haar schouders, maar dan heb je daar die ongelooflijke giraffenhals die haar boven iedereen doet uitsteken. Dat is nu juist waar ze hem de hele tijd aan doet denken, realiseert hij zich. Aan een giraf. Haar benen, haar hals, haar zwierige manier van lopen, zelfs haar grote zwarte ogen met lange wimpers. Dier van Afrika. Maakt niet uit wát ze zelf zegt.

‘Weet je dat er ongeveer zestig verschillende talen in Ivoorkust gesproken worden?’ vraagt ze.

‘Wow,’ zegt hij. ‘En ik maar denken dat het in mijn land met elf officiële talen al erg was.’

‘Mijn vader zegt dat het meer dialecten zijn dan talen. In mijn oren klinken ze in ieder geval allemaal als Grieks. Spreek jíj een of andere Afrika-taal?’

‘Ja, onze spreektaal is Afrikaans.’

‘Hoe klinkt dat?’

‘Zo ongeveer als Nederlands.’

‘Nederlands?’

‘Maar er zitten veel woorden in die uit andere talen afkomstig zijn,’ probeert hij uit te leggen. ‘Ik denk dat de Maleise slaven de eersten waren die het spraken. Uit Maleisië,’ voegt hij eraan toe als hij de verwarring op haar gezicht ziet. ‘Een eiland ergens in het Oosten. Bij Indonesië misschien?’

‘O, dus het is een mengelmoes van Nederlands en een of andere oosterse taal?’ Ze kijkt hem sceptisch aan. ‘Maar dan is het toch geen Afrika-taal?’

‘Jawel,’ zegt hij opeens driftig, ‘want hij is in Afrika ontstaan! Daarom wordt hij ook “Afrikaans” genoemd!’

‘Oké, oké, ik geloof je wel.’

Ze steekt haar handen omhoog met de binnenkant naar hem toe, alsof ze wil voorkomen dat hij haar te lijf gaat. Dofroze handpalmen tegen het zwart van haar jasje, de melkchocolade van haar wangen, de korte zwarte krulletjes op haar hoofd, glanzend van gel of olie of zoiets. Hij heeft een vreemd gek gevoel. Alsof hij een stel landmijnen met zich meedraagt. De geringste aanraking kan hem doen ontploffen. Een verwijtende blik, een verkeerd woord, en hij begint te trillen vanbinnen. Zijn vader zegt dat het hormonen zijn, het is normaal voor zijn leeftijd, maar hij vindt het geen normaal gevoel. Hij vindt het doodgevaarlijk. Als deze landmijnen tegelijk ontploffen, blaast hij zichzelf en iedereen om hem heen van de aardbol af.

‘Zeg eens iets tegen me in het Afrikaans,’ probeert Nathalie hem te paaien met alweer zo’n stralende glimlach. ‘Dan kan ik horen hoe het klinkt.’

Hij aarzelt, maar besluit het toch te wagen.

‘Jy is baie mooi,’ zegt hij in zijn moedertaal, elk woord langzaam en duidelijk.

‘Wat betekent het?’

‘Dat zal ik je ooit vertellen. Als ik je beter ken.’ Hij schraapt zijn keel om zijn verlegenheid te verbergen. Klinkt opeens als zijn vader, vindt hij zelf. ‘Ik moet hier afslaan voor de bushalte. Zie ik je morgen?’

Haastig loopt hij een smal straatje met kasseien in, buiten adem van zijn eigen waagstuk: Jy is baie mooi. Voor het eerst in weken voelt zijn lichaam leeg en licht aan, alsof het hele stel landmijnen op een wonderbaarlijke manier is verdwenen, alsof hij een zware deken van zijn schouders heeft geschud. Hij heeft nooit geweten dat schuld zo’n ondraaglijke last kan zijn.

u

André bestudeert nog altijd het lichaam van zijn vrouw. Ze heeft nog steeds hangende schouders, maar ze hangen niet meer de hele dag over de keukentafel. Haar voeten slepen ook nog steeds, maar gelukkig niet meer alleen over de vloeren van het huis. Sinds vorige week waagt ze zich regelmatig de voordeur uit. Misschien komt het doordat het weer iedere dag een beetje beter wordt. Het is moeilijk om de hele dag binnen te blijven, hoe donker het er vanbinnen ook bij je uitziet, als de zon aan een wolkeloze blauwe hemel staat te schijnen.

Het maakt hem niet uit wat de oorzaak is. Hij is een wanhopige dokter die symptomen van beterschap bij zijn patiënt zoekt. Het is niet belangrijk hóé zij gezond wordt – moderne wetenschap, medicijnmannen of blind geloof – áls ze maar weer beter wordt.

Hij wil zijn vrouw weer horen lachen.

Na bijna een maand in dit huis begint ze eindelijk een beetje belangstelling voor hun restauratieproject te tonen. Hoewel ‘belangstelling’ een ietwat overdreven formulering is. Ze helpt hem deze week met de muren van de badkamer. De oude lagen verf moeten afgeschraapt worden, de gaten met pleister gevuld, de behandeling tegen vocht moet worden aangebracht, dan de beschermende onderlaag, ten slotte de nieuwe lagen verf. Maar ze werkt als een gevangene in een concentratiekamp van de nazi’s. Niet omdat ze wil, maar omdat ze moet. Arbeit macht frei. Uren aaneen, schijnbaar onvermoeibaar, maar zonder een sprankje enthousiasme.

Behalve eergisteren, toen ze de verf voor de muren had laten mengen. ‘Non, non, non,’ had ze tegen de verbouwereerde jongen in de ijzerwarenhandel gezegd, met bruuske stem, bijna onbeschoft. ‘La couleur du sang. Vieux sang.’ De kleur van oud bloed. Die wilde Hester op hun badkamermuren.

André had een donkere tint terracotta in gedachten gehad, een soort gebrand oranje, met subtiele ondertonen in rood misschien. Beslist geen bloederig rood. En toch was hij zo opgelucht door de plotselinge passie in Hesters stem – al ging het om zoiets onbenulligs als een blik verf – dat hij niet probeerde haar op andere gedachten te brengen.

‘Weet je het zeker?’ had hij gevraagd toen ze uiteindelijk tevreden knikte. De jonge man die de verf met een machine had gemengd, had gezucht als iemand die er op het nippertje in was geslaagd een noodlottig auto-ongeluk te voorkomen. ‘Zullen we ons niet voelen als Jonas die in de buik van de walvis gevangen zit?’

‘Niet in een buik,’ had Hester gezegd. ‘Meer zoiets als een baarmoeder.’

‘De baarmoeder van een wálvis?’

‘Vergeet de walvis, André! Een bad is een manier om terug te keren naar de baarmoeder, toch? Het water, de warmte, de veiligheid...’

‘Als jij het zo ziet, Hester.’

Nu zijn ze warempel bezig hun badkamer in een baarmoeder te veranderen.

Ze werken met de rug naar elkaar toe, zij op de grond, hij hoog op een ladder. Zij verft met gelijkmatige trage streken. Als een robot, denkt hij terwijl hij haar van boven op de ladder gadeslaat. Ze draagt een oude joggingbroek en een sweater vol bruinrode verfspatten. Ze ziet eruit als een gewonde bij een terroristische aanval, kleren bespat met bloed, een van de slachtoffers van de bomaanslag op de treinen in Madrid. Een indruk die nog verscherpt wordt door haar verdwaasde houding, de ietwat vertraagde bewegingen van iemand die in shock verkeert. Zelfs haar donkere haren zijn met de bloederige verf besprenkeld. Hier van boven van de ladder af ziet hij een onmiskenbaar grijs schijnsel op haar kruin. Hij vraagt zich af of hij haar eraan moet herinneren dat het weer tijd wordt voor een kleurspoeling. Bij dit soort onschuldige opmerkingen komen de laatste tijd de tranen tevoorschijn. Soms heeft hij het gevoel dat iets dergelijks of wat hij ook tegen zijn vrouw zegt, haar meteen aan het huilen brengt. Alsof zijn aanwezigheid alleen al haar tot tranen toe beweegt.

‘Ik moet toegeven dat het er beter uitziet dan ik vermoedde,’ zegt hij voorzichtig, paaiend. ‘Welke kleur had jij in gedachten voor onze slaapkamer?’

Ze geeft niet onmiddellijk antwoord.

‘Wit,’ zegt ze, nadat ze nog een paar trage streken heeft geverfd.

‘Wit?’

‘Zuiver en onschuldig,’ knikt zij. ‘Kuis. Wat een ouderwets woord, hè. Kuis.’

Zijn vrouw wil een kuise slaapkamer. Een kuise man in haar kuise bed. Een zuivere en onschuldige verhouding. Opeens voelt hij zijn benen verlamd worden, zo erg dat hij bijna het evenwicht op de ladder verliest. Hij had gehoopt dat die paar keer dat ze onlangs hadden gevrijd iets in haar had doen ontwaken. Her-ontwaken. Zo ís het toch geweest, eens, nog niet zo lang geleden. Nu weet hij dat hij zichzelf iets heeft wijsgemaakt. Hester doet wat zij doet omdat zij moet en niet omdat ze wil. Hester doet alles, van eten tot vrijen, met dezelfde mechanische instelling waarmee ze nu de muren verft.

‘Ik had gedacht dat we in het weekend misschien ergens konden gaan picknicken,’ stelt hij voor nadat ze lange tijd in stilte verder hadden gewerkt. ‘Een gezinsuitje. Nu het warmer wordt.’

‘Een gezinsuitje,’ herhaalt Hester met levenloze stem.

We vormen geen gezin meer, André. Hij hoort verwijt onder haar woorden. We zijn een groepje schipbreukelingen in een schommelend reddingsbootje. Eén onverwachte golf is voldoende om het bootje te doen kapseizen.

‘Wat dacht je van de Pont du Gard? We zijn er jaren geleden geweest.’

‘Moeten we niet eerst de badkamermuren afmaken?’

‘We zijn niet hier gekomen om de hele tijd te werken, Hester.’

‘Waarom zijn we dan hiernaartoe gekomen?’ Haar stem is zo zacht dat hij aanvankelijk denkt het niet goed te hebben gehoord. Maar dan herhaalt ze haar vraag. ‘Waaróm zijn we hier, André?’

Langzaam komt hij van de ladder af, gaat op de rand van het bad zitten, kijkt verslagen naar de rug van zijn vrouw.

‘Hester. Toen mijn vader vorig jaar overleed, konden we onze erfenis naar goeddunken gebruiken. Een geïmporteerde sportwagen, een wereldreis op een luxe schip, een trustfonds voor de kinderen. We besloten dit huis te kopen. En een jaar vrij te nemen om het te restaureren. Omdat het een goede belegging is. Omdat we het kunnen verhuren aan toeristen. Maar voorál omdat jíj het wilde. Zolang als ik je ken, droom jij over een jaar op het Franse platteland. Als we die erfenis niet hadden gehad, hadden we dit nooit kunnen doen. En nu...’

Hij zucht, spreidt zijn handen hulpeloos voor zich uit, staart naar de bruinrode verfspatten op zijn handpalmen.

‘Misschien had je beter die geïmporteerde sportwagen kunnen kiezen.’

Hij is bang antwoord te geven. Bang dat de brok in zijn keel zal openbarsten in een ongeduldige uitroep. Hij blijft op haar achterhoofd letten terwijl hij zijn frustratie onder beheer probeert te krijgen.

‘Ik wil geen sportwagen, Hester. Ik wil dit huis. Dit jaar met jou samen. Ik dacht dat we dit allebei wilden.’

‘Ik heb dit mijn hele leven gewild,’ beaamt Hester terwijl ze nog steeds met mechanische bewegingen verft. ‘Maar nu, ik weet het niet, ik heb het gevoel dat ik niet meer leef. Er is niets wat ik nog zou willen. Behalve dat éne ding dat ik nooit meer kan krijgen.’

u

Het was de meelijwekkendste picknick die je je kunt voorstellen. Niets mis met de plaats of het weer of het eten op de geruite deken. André had gezorgd voor een aantrekkelijke verscheidenheid aan brood, kaas, patés en salades. André zorgt immers altijd overal voor. Een fles wijn en echte glazen. Messen en vorken van roestvrijstaal, borden van porselein. Het esthetische gevoel van mijn man haat eetgerei van plastic of papier. Boven onze hoof-den is de lucht eindeloos blauw. De zon geeft een weldadige warmte, als een haardvuur in de winter, niets onaangenaams of overdrevens aan de temperatuur. Sommige bomen om ons heen zijn nog kaal, maar de meeste botten uit, in fijne lichtgroene blaadjes. Naast ons glinstert de rivier, het klassieke aquaduct vormt een schitterend decorum achter ons. Boog na boog na boog, rij op rij, naast elkaar en boven op elkaar. Toen ik het jaren geleden voor het eerst zag, stokte mijn adem.

Nu maakt het me alleen nog weemoedig.

Pont du Gard.

Déjeuner sur l’herbe. André maakt een foto met behulp van het automatische knopje op zijn camera. Richt, drukt af en rent om zijn plaats op de geruite deken in te nemen. Tussen het brood en de kaas, zijn billen bijna in een bord met paté. Treurig gezin tegen achtergrond van Romeinse brug. Als de foto een titel moest krijgen, zoals een kunstwerk, zou het zoiets moeten zijn.

Het is een volmaakte lentedag, de omgeving is prachtig, het eten heerlijk – maar we blijven een treurig, treurend gezin.

André vertrekt zijn mond in een grijnslach voor de foto. Meestal lacht hij niet op foto’s. Hij heeft het type gezicht dat met een ernstige uitdrukking aantrekkelijker is. Mager en hoekig, hoge jukbeenderen, hoge neusbrug, donkere ogen. Toen we elkaar leerden kennen had hij gitzwart haar. Woeste krullen als een zeerover. Tegenwoordig is zijn grijszwarte haar kort geschoren. Veel mannen doen dat, het zou mode zijn, maar niet alle mannen hebben zo’n sterk gezicht dat ze zo weinig haar kunnen hebben. Mijn man wel. Een gezicht dat uit een rots gehouwen had kunnen zijn, als een reus tegen een helling van Mount Rushmore had kunnen prijken. En toch grinnikt dat stenen gezicht vandaag als een dwaze hofnar, zeker als vergoeding voor de mistroostige gezichten van de rest van zijn gezin.

Ik probeer ook te lachen, maar ik heb het gevoel dat mijn lippen vastgeplakt zitten aan mijn tandvlees.

Emile probeert het niet eens. Staart stuurs in de camera, baseballpetje achterstevoren op zijn hoofd, rode oorfoontjes in zijn oren, piepklein muziekapparaatje dat als een medaille om zijn hals hangt. Een of andere opstandige rapper die een scheldkanonnade uitbraakt. Vraag me af of je hen ‘zangers’ moet noemen. Ze zingen niet, zegt Emile, ze performen op de maat van de muziek. Gelukkig kan ik de woorden van de performance niet horen, alleen het doffe gedreun bij de oren van mijn zoon. Te veel bassen, zoals gewoonlijk. Hij zit met zijn scherpe knieën opgetrokken tot onder zijn kin, zijn benen te lang en te mager voor de rest van zijn lichaam, zijn handen en voeten hopeloos te groot. Hij is lomp geworden het afgelopen jaar, stoot glazen om en loopt tegen deurposten aan, alsof zijn lichaam zo hard groeit dat hij niet meer altijd weet waar zijn ledematen ophouden.

Ergens achter dat knokige lijf, ergens achter dat stugge gezicht, zit mijn zachtaardige donkerharige zoontje verscholen. Als ik de kracht had gehad hem te zoeken, zou ik hem vinden. Een paar tellen in mijn armen kunnen nemen.

Maar al mijn krachten worden in mijn dochter gestort. Om háár bij me te houden. Te voorkomen dat ook zij onbereikbaar wordt. Ze zit naast me op de picknickdeken. De zon schijnt in haar lichte ogen die ze beschermend tot spleetjes knijpt. Ouistiti, zegt ze, zoals ik haar vorig jaar heb geleerd. De Franse versie van ‘Cheese!’ voor een camera. Maar haar lippen gaan niet open om het woord te vormen. Haar mond blijft een rozenknop, roze en gesloten, een bloem die te vroeg is geplukt.

Na het maken van de foto strekt André zich uit op de deken en staart wat dromerig naar de brug achter mijn rug.

‘Twee dingen waar ik nooit genoeg naar kan kijken,’ zucht hij. ‘Die brug en het gezicht van mijn vrouw.’

De vrouw van wie sprake is draait haar gezicht haastig om. Kijkt uit over de schitterende rivier, de groepen mensen die de brug vanuit alle hoeken bewonderen, verbaasd dat er al zo vroeg in het seizoen zoveel toeristen zijn. Verlegen bij de ongevraagde vleierij van haar man.

‘Emile, haal die dingen eens een tijdje uit je oren en kijk om je heen,’ zegt André, hard en gebarend, zoals je met een dove zou praten.

‘Ik heb mijn oren niet nodig om te zien, papa,’ zegt Emile terwijl hij plichtsgetrouw om zich heen kijkt.

‘Maar je hebt je oren nodig om te horen. Luister naar de vogels!’

Emile haalt de oorfoontjes eruit en luistert verveeld naar de kwetterende vogels in de bomen om ons heen. Geen teksten met vloekwoorden, geen dreunende basklanken, duidelijk lang niet zo opwindend als Eminem of Cent.

André draait zich op zijn rug, vouwt zijn handen achter zijn hoofd, sluit zijn ogen om beter te kunnen horen. Zo luistert hij het liefst naar zijn geliefde klassieke muziek, de symfonieën van Mahler of de liederen van Schubert, zo uitgestrekt plat op zijn rug op de vloer, ogen gesloten in totale concentratie. Tijdens de eerste jaren van onze verhouding keerden mijn ingewanden zich om van begeerte elke keer dat hij dit deed. Iets in deze positie, de weerloosheid van zijn lange lijf, de extase op zijn gezicht, maakte mij razend van wellust. Nu kijk ik naar hem zonder de minste begeerte, slechts met nostalgie om wat was, met weemoed om wat er van ons is geworden.

Na een tijdje begint zijn borst regelmatig te deinen. De vogels hebben hem in slaap gezongen. Emile heeft de rode knopjes alweer in zijn oren geduwd, zit nietsziend voor zich uit te staren terwijl zijn lippen geluidloos bewegen. Mijn zoon lijkt wel een wezen van een andere planeet. Take me to your leader.

‘Ik ga een eindje lopen tot bij het water,’ kondig ik aan.

Geen reactie van mijn slapende man noch van mijn dove zoon. Alleen Manon springt onmiddellijk op, haar ogen zo glanzend, zo blij, zo blauw dat mijn hart er bijna van stilstaat. Mama’s blonde krullenbol. Geboren in de oostenwind.

‘Mag ik mee, mama?’

‘Natuurlijk,’ zeg ik en steek mijn hand naar haar uit.

Maar ze huppelt me voorbij. Ze rent naar het water met de zon als vlammen in haar haren. Het enige wat ik kan doen is blindelings achter haar aan strompelen.