Over het boek:

Een bitterzoete roman over drie mensen, verbonden door eenzaamheid en verlangen van de internationale bestsellerauteur van Astrid & Veronika.

Drie eenzame mensen wonen in hetzelfde appartementengebouw in Stockholm: de depressieve Elisabeth, die zich voor alles en iedereen afsluit; Elias, een getalenteerd illustrator, die een groot geheim met zich meedraagt; en Otto, weduwnaar en voormalig eigenaar van een boekwinkel.

Een verkeerd bezorgd pakketje vormt het begin van een voorzichtige vriendschap tussen deze gekwetste mensen, waarin hun gedeelde liefde voor verhalen en literatuur hen ertoe brengt zich voor elkaar open te stellen.

Over de auteur:

Linda Olsson (Stockholm, 1948) studeerde rechten, waarna ze als jurist in het bankwezen werkte. Ze woonde in Zweden, Kenia, Singapore, Engeland en Japan en vestigde zich uiteindelijk in 1990 in Nieuw Zeeland. Haar debuutroman Astrid & Veronika werd in 2006 in Zweden uitgeroepen tot beste roman van het jaar, en werd een internationale bestseller. Daarna volgde in 2008 het hartverscheurende en ontroerende Sonate voor Mirjam. De filmrechten van beide romans werden verkocht. Herinnering aan de liefde is haar derde roman, in 2017 gevolgd door In de schemer fluit de merel.

IN DE SCHEMER FLUIT DE MEREL

Van Linda Olsson verschenen eveneens

Astrid en Veronika
Herinnering aan de liefde
Sonate voor Mirjam

Wil je op de hoogte worden gehouden van de boeken van Uitgeverij Orlando? Meld je dan aan voor onze nieuwsbrief via www.uitgeverijorlando.nl of volg ons via Facebook, Instagram of Twitter.

LINDA OLSSON

In de schemer fluit de merel

Vertaald uit het Engels door
Anne Roetman en Jacqueline Smit

De citaten in de tekst zijn afkomstig van:

Bruce Chatwin, Utz. Uitgeverij Bert Bakker: Amsterdam, 1989. Vertaling Peter van Oers.

Joan Didion, Een getuigenis. Roman van een vrouwenleven. Deltos Elsevier: Amsterdam, 1978. Vertaling Netty Pasman.

Rainer Maria Rilke, Brieven aan een jonge dichter. Uitgeverij Balans: Amsterdam, 2012. Vertaling Theodor Duquesnoy.

Axel Sandemose, De weerwolf Uitgeverij Meulenhoff: Amsterdam, 1987. Vertaling Gerard Cruys.

August Strindberg, Inferno. Uitgeverij Hoogland & Van Klaveren: Amsterdam, 2007. Vertaling Cora Polet.

Oorspronkelijke titel I skymningen sjunger

© 2014 Linda Olsson en Brombergs Bokforlag AB, Zweden

© 2017 Nederlandse vertaling Uitgeverij Orlando bv, Amsterdam

Vertaald uit het Engels door Anne Roetman en Jacqueline Smit (The Blackbird Sings at Dusk, Penguin New Zealand)

Omslagontwerp Bij Barbara

Illustraties omslag Diana Pryadieva & Eisfrei

Zetwerk Pre Press Media Groep, Zeist

ISBN 978 94 9208 630 3

NUR 302

www.uitgeverijorlando.nl

Voor Thomas, die nooit heeft getwijfeld

Ik weet niet wat ik liever hoor:

De schoonheid van modulaties

Of de schoonheid van evocaties,

De merel als hij fluit

Of juist daarna.

(Wallace Stevens, Dertien wijzen om naar een merel te kijken, Uitgeverij Druksel, 2012, vertaling door Paul Claes)

PROLOOG

De wind was opgestegen van de kade in Stadsgarden en kreeg vaart toen hij op zijn weg naar het zuiden het steile klif raakte. Hij bracht zijn eigen droge, verlammende kou met zich mee, maar had ook wat van de koude vochtigheid en kilte opgenomen van het zwarte water in de haven waar het ijs net was gebroken. Eenmaal boven bij Mosebacke vloog hij ervandoor en bestormde genadeloos de smalle steegjes.

Opeens luidden de klokken van de Katarinakerk tweemaal. Het geluid was scherp en schril. Er was daarbuiten niks om het te ontvangen en te verzachten. Het viel van de klokken en gutste over het kerkhof met zijn droge, dode gazons waar de kale bomen stonden, donker en verstijfd, niet in staat verzet te bieden.

1

De deurbel had een paar keer geklonken. Uiteindelijk had ze een stukje wc-papier opgerold en dat ertussen gevouwen. Sindsdien had ze de bel niet meer gehoord. Of dat kwam omdat niemand had aangebeld of omdat het papiertje zijn werk deed, wist ze niet.

Zonder deze ingreep zou ze genoodzaakt zijn geweest het gebel aan te horen totdat degene die voor de deur stond zou opgeven, of ze zou hun hebben moeten vragen haar met rust te laten. Ze dacht niet dat ze daartoe in staat zou zijn. Ze vertrouwde haar stem niet meer, wist niet of die het nog deed. Elke dag werd ze daar minder zeker van.

Het appartement was een schild geworden dat haar omhulde. Het was niet echt van haar, maar het beschermde haar. Haar bezittingen zaten grotendeels nog in dozen. Bezittingen. Wat een vreemd woord. Het beschreef zeker niet de band die ze met deze dingen had. Ze bezat ze niet langer. Ze had niet eens goed opgelet wat ze had ingepakt, het was allemaal zo snel gegaan.

Van deze spullen had ze niks nodig en ze kon zich niet voorstellen dat ze de dozen ooit nog zou uitpakken.

Van verschillende kanten klonken geluiden. Vanuit het trappenhuis, vanaf de straat en vanuit de appartementen naast haar.

Een stoel schraapte over de vloer boven haar. Voetstappen. En, het moeilijkste van alles, stemmen in de verte. Zachte geluiden, tekenen van leven, als scherpe klauwen op haar huid.

En dan de kerkklokken. Het steeds terugkerende geluid van de kerkklokken, die zinloze tijdmeters. Het was maart. Ze was hier al bijna twee maanden. En het was maandag, dacht ze. Of misschien dinsdag?

Ze had nog wat soep over, een paar zakjes met eenpersoonsporties. Maar de koelkast en de voorraadkast raakten al aardig leeg. Dat was enigszins zorgwekkend. Ze wist niet goed wat ze zou doen als het voedsel helemaal op zou zijn. Niks eten totdat haar lichaam het opgaf? Hoe lang zou dat duren? En als dat het uiteindelijke doel was, waarom dan het proces niet versnellen en het voedsel dat ze nog had weggooien? Ze zette die gedachten van zich af. Probeerde zichzelf weer leeg te maken. Geen gedachten. Met gesloten ogen hoopte ze op een toestand van leegte. Was dat te veel gevraagd?

Als ze stil in bed lag, geduldig – en haar geduld had ongekende toppen bereikt – verscheen de Vrouw in het Groen af en toe. Net zoals ze altijd in de koortsdromen uit haar kindertijd was verschenen. Altijd even verstild achter haar piano, afgewend, de smalle rug naar het publiek. Nooit een geluid. Nooit een beweging. Alleen die onheilspellende, geladen stilte, die een overweldigende, afschuwelijke hopeloosheid met zich meebracht. Een misselijkheid die aan haar huid en haar tong bleef kleven. Waar ze totaal geen zeggenschap over had.

Toen deze visioenen, of wat het ook waren, weer waren begonnen, had ze gedacht dat ze dezelfde waren. Ze lag daar maar en zakte weg en ontwaakte weer uit een koortsachtige slaap, met een voorhoofd dat nat was van het zweet en een gloeiend heet lijf. Dan werd ze overspoeld door een overweldigende misselijkheid, en de zwijgende en onbeweeglijke gestalte kwam tevoorschijn, ontzettend levensecht. Uiterlijk volkomen vredig, en toch bracht ze zulke sterke gevoelens van angst en wanhoop teweeg.

Ze kon zich niet herinneren wanneer ze de Vrouw in het Groen voor het eerst had ontmoet. Het leek wel alsof ze er altijd was geweest, in de duisternis achter de werkelijkheid. Als klein kind was de dreiging zo erg dat zelfs het geringste vermoeden van naderende koorts haar volledig had verlamd. Niet omdat het visioen op zichzelf beangstigend was, integendeel. Er gebeurde nooit iets. De Vrouw in het Groen deed nooit iets. Ze bleef zwijgen, wendde zich af, opgesloten in haar duistere wereld.

Met het verstrijken van de jaren waren de visioenen verdwenen en Elisabeth dacht dat ze eroverheen gegroeid was. Nu waren ze echter teruggekomen en Elisabeth was even hulpeloos als ze als kind was geweest.

Er was geen beschutting, geen ontsnapping. Maar vreemd genoeg waren de bezoeken – ze was ze als bezoeken gaan zien ook verslavend. Ze was er langzamerhand naar gaan uitzien. Ze waren net zo weerzinwekkend als eerder, misschien nog wel weerzinwekkender, maar ze hadden een nauwelijks waarneembare verandering doorgemaakt. Het was moeilijk om de vinger te leggen op wat er was veranderd. Als ze het onder woorden zou brengen, zou ze zeggen dat er een gevoel van contact was ontstaan. Een soort niet-communiceren dat toch een soort communiceren was. Het was alsof ze er beiden op wachtten dat iets zou gaan beginnen.

Dus nu lag ze daar maar in haar bed met een zwaar gevoel van verwachting. Ze liet de duisternis haar omhelzen. En ze wachtte.

Maar plotseling vernietigde een geluid de stilte die ze zo zorgvuldig had opgeroepen, en in een mum van tijd verdampte het gevoel van verwachting dat haar vervulde. De gedempte deurbel klikte een paar keer. Haar vergeefse pogingen hem stil te krijgen hadden slechts een veel doordringender geluid gecreëerd.

Het werd weer stil.

Ze lag bewegingloos en dacht aan iemand die voor haar deur stond.

Ten slotte werd er geklopt. Eén keer. En nog een keer, dringender. Ze voelde dat ze haar tanden op elkaar klemde en haar vuisten balde, alsof ze zich voorbereidde op een aanval, wat het ook was, deze brutale inbreuk. Ze kwam overeind in bed en leunde op haar ellebogen. Luisterde. Wachtte ademloos.

Een schrapend geluid. Een stem.

‘Hallo! Is daar iemand?’ Het klonk als een jongeman.

Pauze.

‘Ik heb een pakketje voor je. Het is per ongeluk bij mij bezorgd.’

Hij verwachtte blijkbaar een reactie.

Ze hield haar adem in.

‘Ik laat het hier bij de deur achter, als dat goed is. Het past niet door de brievenbus.’

Ze wachtte.

Het geluid van de metalen klep die dichtsloeg.

Had hij naar binnen gekeken? Haar duisternis gezien? Dan moest hij toch aangenomen hebben dat er niemand thuis was?

Ten slotte stilte en opnieuw rust. Ze liet zich in het kussen zakken, besefte dat haar voorhoofd vochtig was van het koude zweet.

Maar toen opnieuw, als een klap in haar gezicht, het geluid van de brievenbus die weer werd geopend.

‘Nou, dag hoor.’

Alsof hij wist dat ze zich binnen verstopte.

Ze hoorde het zwakke geluid van voetstappen in de hal, en een deur die dichtging.

Ze haalde opgelucht adem, stond op en liep naar de keuken.

Zonder het licht aan te doen tastte ze naar het glas waarvan ze wist dat het op het aanrecht stond en vulde het met water. Ze dronk langzaam, terwijl ze probeerde te raden hoe laat het was. Niet dat dat enige betekenis had. Ze had het gevoel dat de tijd een taal was die buiten werd gesproken, in een andere wereld, en dat ze die moest proberen te interpreteren.

Ze hoefde het tijdstip niet te weten, ze vroeg zich alleen af of ze haar deur kon openmaken en het pakketje kon binnenhalen zonder dat ze het gevaar liep iemand tegen te komen. Ze wilde niet dat een andere buur het zou ontdekken en zou proberen contact met haar op te nemen.

Ze ging voor het raam zitten en keek naar buiten. Het was weliswaar donker, maar niet meer winterdonker. Het leek wel alsof de hemel een dun, donker vlies was dat was gespannen over iets erachter dat net wat lichter was.

Er was geen mens op straat, dus ze nam aan dat het laat was. Ze liep de hal in en bleef even staan met haar hand op de deurkruk voordat ze de deur voorzichtig op een kier opendeed. Het trappenhuis was in duisternis gehuld, ze bukte en raapte het pakje snel op. Het was geen pakketje, maar een gevoerde envelop voelde ze. Maar hij had gelijk gehad. Hij was te dik voor de brievenbus.

Ze haalde een paar keer diep adem. Ze wilde dit contact niet. Ze wilde niet worden herinnerd aan de werkelijkheid buiten. De post die op de deurmat landde, was al erg genoeg. Ze had alles op een stapel gelegd op het aanrecht en geprobeerd er niet aan te denken. Nu ze de envelop boven op de stapel legde, besefte ze dat het vreemd was dat ze de post niet meteen bij het afval had gegooid. Waarom had ze deze ongenode tekenen van leven verzameld? Ze zou er niets mee doen.

Maar nu deze envelop. Dat was anders. Die had er in één klap voor gezorgd dat ze dank verschuldigd was aan de persoon die hem voor haar deur had achtergelaten. Hij had een soort relatie tot stand gebracht, tussen de onzichtbare buurman en haarzelf. Ze wilde geen relatie, met niemand, op geen enkele manier, en ze vond het vervelend deze opgedrongen dankbaarheid te voelen.

Ze liep een paar keer heen en weer tussen de keuken en de woonkamer. Geërgerd pakte ze de envelop weer op en sloeg ermee tegen haar handpalm. Ze kon hem weggooien. Maar dat zou niets veranderen. Haar buurman had haar een dienst bewezen, hoe ongewenst die ook was. Ze liet de envelop op de keukentafel vallen en liep de woonkamer weer in. Daar trok ze snel een van de vele dozen met boeken open. Ze tastte over de bovenste laag en pakte een paar boeken op. Vreemd, haar handen wisten nog wat zijzelf had verdrongen. Zodra ze een van de boeken in haar hand hield, wist ze welke het was. En daarmee ook om welke doos het ging. Ze besefte dat het niet de doos was die ze had verwacht en opende er nog twee voor ze vond wat ze zocht. Ze haalde het dunne boekje eruit en stond op. Voor ze van gedachten kon veranderen, liep ze het trappenhuis in en sloop stilletjes over de koude marmeren vloer naar de deur van de buurman. E. Blom stond er op het koperen bordje. De vergissing was begrijpelijk. Op haar deur stond alleen Blom. Misschien zat er post voor deze E. Blom in de stapel op haar keukentafel. Ze was nooit op het idee gekomen om te controleren of alle post echt voor haar was.

Ze zette het boek tegen de muur naast zijn deur. Ze wist niet waarom ze juist dat boek had uitgezocht. Ze had alleen die jonge stem om van uit te gaan. En dat hij had aangevoeld dat ze thuis moest zijn. En dat hij de moeite had genomen om gedag te zeggen. Om de een of andere reden liet die gedachte haar niet los.

Brieven aan een jonge dichter. Rainer Maria Rilke. Stukgelezen en met ezelsoren. En vermoedelijk helemaal verkeerd. Maar nu stond het daar in elk geval. Geen bedankkaartje. Misschien zou hij niet begrijpen waar het om ging, of van wie het kwam. Dat deed er niet toe. Ze was in elk geval bevrijd van haar dankbaarheid. De schuld was betaald, ze stonden quitte.

De rust en stilte keerden langzaam terug. Ze ging aan de keukentafel zitten. Het pakje zelf interesseerde haar niets en ze gooide het op de poststapel. Er restte nog één ding voor ze eindelijk weer naar bed kon.

Ze knipte het lampje voor het raam aan en opende het zwarte dagboek dat op tafel lag. Ze pakte haar pen en begon te schrijven. Ze wist eigenlijk niet waarom. Of voor wie. Het had haar altijd geholpen haar bestaan te verduidelijken. Het onbegrijpelijke te verhelderen. Maar op de een of andere manier voelde het nu totaal zinloos. Als een ritueel zonder doel. Er viel niks meer te begrijpen. Toch ging ze ermee door. Korte notities, een of twee keer per dag.

Toen ze ermee klaar was, duurde het een hele tijd voor ze zich weer kon overgeven aan haar duisternis.

2

Hij vond het boek de volgende middag. Het grootste deel van de nacht had hij gewerkt en hij had een gat in de dag geslapen. Toen hij de deur uitging, zag hij het. Het was duidelijk dat het niet toevallig bij zijn deur was beland. Per ongeluk uit iemands tas of zak was gevallen. Nee, het stond keurig tegen de deurpost geleund. Er zat geen kaartje in en geen groet, maar hij wist toch wie het daar had neergezet.

Ze was hem al opgevallen op de dag dat ze daar was komen wonen. Een donkere figuur die snel schuin de straat was overgestoken waar de natte sneeuw enkeldiep lag, voor de verhuizers uit. Ook al was dat de enige keer dat hij haar had gezien, hij wist zeker dat ze daar woonde. Hij kon niet uitleggen hoe hij dat wist, hij wist het gewoon. Hij had zich een idioot gevoeld toen hij de brievenbus had geopend en zijn belachelijke ‘nou, dag hoor’ had geroepen, maar toch had hij er geen spijt van. Ze wilde duidelijk met rust gelaten worden, dat snapte zelfs hij wel. Maar er kon natuurlijk iets mis zijn. Misschien lag ze dood in huis? Nee, dat was niet zo. Op de een of andere manier wist hij dat zeker. Hij wist gewoon dat ze thuis was geweest, achter de gesloten deur, en dat ze had geluisterd. En nu was het boek voor zijn deur neergezet ter bevestiging.

Een boek. Ze had hem een boek gegeven. Ze kon niet weten wat een domme keuze dat was. Hoe moeilijk het voor hem was om ook maar door de kortste tekst heen te komen. Maar hij had het toch opgepakt, het om- en omgedraaid in zijn handen, worstelde zich moeizaam door de tekst op het achterplat. Brieven aan een jonge dichter. Het werd steeds erger. Slechter kon niet. Hij gooide het boekje aan de kant.

Maar toen hij ’s avonds thuiskwam, pakte hij het weer op. Zoals altijd wanneer hij wilde proberen te lezen, pakte hij zijn schetsboek en potloden, penselen en viltstiften. Andere mensen lazen voor hun plezier. Dat had hij nooit begrepen. Voor hem was het een moeilijke klus. Zo lastig dat hij het helemaal probeerde te vermijden. Het hele proces was verbonden met dingen die hij achter zich probeerde te laten. Nare herinneringen aan school. Het woord op zich: dyslectisch. Mama. Alle shit die hij buiten de deur probeerde te houden.

Proberen de letters te interpreteren en er woorden van te maken, één letter tegelijk, één woord tegelijk, was een kwelling. Het leek of de scherpe zwarte tekens op de bladzijde wel zijn hoofd binnendrongen, maar zonder ordening of samenhang. Alsof ze daarbinnen dansten, spottend onbereikbaar.

Hoewel er boeken op zijn planken stonden, waren het relikwieën uit voorbije tijden. Als hij zich er eenmaal doorheen had gewerkt, opende hij ze nooit meer.

In plaats daarvan stonden de woorden geëtst in de stapels blaadjes en schetsboeken die de planken vulden in zijn woonkamer en hal. In de schetsboeken stonden de teksten, overgebracht naar een vorm die hij kon duiden. Elk woord, elke zin die hij had weten te interpreteren zat in zijn tekeningen

Toen hij Otto net had leren kennen, had hij hem ook boeken gegeven. Otto had het ene boek na het andere uit zijn overvolle boekenkasten gehaald en aan hem overhandigd. ‘Dit moet je gewoon lezen,’ en ‘Heb je dit echt nog niet gelezen?’ Het duurde even voordat hij zover was dat hij aan Otto bekende dat hij door de meeste van die boeken nooit heen zou kunnen komen. Dikke klassieke werken van vijf-, zeshonderd bladzijden. Kleine letters op vergeeld papier. Toen was Otto ze hem gaan vertellen. Hij las ze niet voor, maar vertelde vrij uit zijn hoofd. Misschien vond hij het discreter om het zo te doen. Dacht hij dat Elias op die manier minder met de neus op zijn handicap werd gedrukt. En dat klopte, ze voelden zich er allebei beter bij. Elias kon natuurlijk niet beoordelen hoe goed Otto’s versies klopten met het origineel, maar dat maakte niet uit. Nu zat hij zich door het dunne boekje heen te worstelen, woord voor woord. De wind jammerde achter het raam en het glas kraakte in de sponningen, maar Elias merkte het niet. Hij werd helemaal opgeslokt. In de lichtkegel van zijn bureaulamp maakte hij de ene tekening na de andere. De stapel met het andere, bijna afgesloten project, schoof hij opzij.

Dat moest wachten.

Hij deed er een week over.

Toen had hij praktisch het hele blok volgetekend. En Rilkes Brieven aan een jonge dichter min of meer uit zijn hoofd geleerd.

Toen hij het boek uit had, had hij nog een tekening gemaakt. Nu hij die voor zich hield, kon hij de tekst min of meer letterlijk herhalen.

‘Dit vooral– vraag jezelf in de stilte van de nacht: moet ik schrijven? Keer naar binnen. Kijk in je hart om een diep antwoord te vinden. Als het antwoord bevestigend is, als je deze eerlijke vraag met een krachtig en eenvoudig “ik moet wel” kunt beantwoorden, bouw dan je leven in overeenstemming met die noodzaak: jouw leven, ook het onverschilligste en onbeduidendste uur moet een bewijs zijn van die behoefte en een getuigenis daarvan.’

Hij keek naar zijn tekening en besefte dat hij het woord ‘schrijven’ door ‘tekenen’ had vervangen. En op die vraag had hij een heel duidelijk antwoord.

Onder aan het vel schreef hij: ‘Ja, dat moet ik.’

Vervolgens scheurde hij de tekening uit het blok, vouwde hem in tweeën en stopte hem in het boek op de bladzijde waar die tekst thuishoorde.

Het was laat. Of vroeg, net hoe je het bekeek. Maar hij trok zijn jas en laarzen aan, pakte het boek, opende de voordeur en liep de hal in. Hij bleef een poosje voor haar deur staan. Alles was stil en kalm. Toen bukte hij en zette het boek net zo neer als hij het voor zijn eigen deur had gevonden.

Buiten was het nog steeds helemaal donker. Hij stond in de beschutting van het diepe portiek en trok de rits van zijn jack omhoog, haalde zijn muts en handschoenen uit zijn zak en keek op naar de donkere hemel. Zijn adem steeg op als witte rook in de koude lucht om vervolgens snel op te lossen.

De ochtendschemering was nog een paar uur verwijderd. Dit was zijn tijd. Hij liep met snelle passen over het kerkhof en sloeg af naar Mosebacke. Hij kwam niemand tegen.

3

Ze stond in de donkere keuken en had net het glas water naar haar lippen gebracht toen ze het geluid van voetstappen in het trappenhuis hoorde. Het was te laat voor een buurman of buurvrouw die thuiskwam en te vroeg voor de krantenbezorger.

Ze had de voordeur niet horen opengaan. De voetstappen stopten voor haar deur. Vervolgens werd het stil. Ze sloop de hal in. Stond hij buiten voor haar deur, midden in de nacht? Dat was een akelig idee. Beangstigend zelfs. Ze hield haar adem in en luisterde aandachtig. Toen hoorde ze een zacht geluid. Ze kon niet bepalen wat het was, geen geritsel en geen bons. Alleen een onbetekenend geluid, dat er op de een of andere manier op wees dat de persoon daar buiten iets aan het doen was. Zou hij de brievenbus weer opendoen? Instinctief zette ze een paar passen naar achteren. Ze luisterde, één bonk spanning.

Maar er kwam geen klik uit de tot zwijgen gebrachte bel en geen gerammel met de brievenbus. Helemaal niets. En welk normaal mens zou trouwens midden in de nacht aanbellen bij een onbekende buurvrouw? Als het geen noodgeval was. Maar de voorzichtige, zachte voetstappen wezen absoluut niet op een noodsituatie. Ze luisterde. Weer het geluid van voetstappen, door de hal en de trappen af. Vervolgens de voordeur die werd geopend en dichtviel. Ze liep snel naar de slaapkamer, nog steeds met het glas in haar hand, en keek naar de straat beneden.

Het duurde even voordat ze hem zag, hij moest in het portiek zijn blijven staan. Maar daar liep hij. Lang. Nou ja, de lengte en dat hij met grote, snelle passen liep, was eigenlijk het enige wat ze kon zien. Een leren jack en een gebreide muts. Meer had ze niet kunnen beschrijven. Toch had hij al iets bekends. Ze schudde haar hoofd. Wat een belachelijke gedachte. Maar nu had ze in elk geval een beeld om bij de stem te voegen die ze eerder had gehoord. E. Blom. Waar stond de E voor? Erik? Dat was eigenlijk de enige mannennaam die ze kon verzinnen die bij zo’n jong iemand paste. Tegenwoordig heette niemand meer Evald, Einar of Evert. Of wel? Ze had al lang geen aanleiding meer gehad om over Zweedse mannennamen na te denken. Of überhaupt over een naam.

Ze zette het glas neer en liep de hal in. Alles was weer rustig en ze deed haar voordeur op een kiertje open. Het trappenhuis lag in het halfduister, slechts verlicht door de lamp boven de buitendeur. Maar ze zag het meteen. Het boek. Daar stond het, precies zoals ze het zelf bij de deur aan de overkant had achtergelaten, tegen de deurpost geleund. Ze snoof van ergernis. Had hij haar dankbaarheidsbetuiging afgewezen? Nadat hij het boek meer dan een week had gehouden? Ze was er volkomen van overtuigd geweest dat het evenwicht was hersteld. Dat ze quitte stonden.

Toen ze het boek optilde, viel er een gevouwen blaadje op de grond. Ze wist het in de val te vangen, deed een stap terug het appartement in en sloot de deur stilletjes achter zich.

Ze ging aan de keukentafel zitten. Aarzelde, maar stak ten slotte haar hand uit en knipte het lampje aan dat op de vensterbank stond. Ze schrok van het plotselinge licht en kneep haar ogen even stevig dicht. Toen ze die langzaam opendeed, viel haar blik op de stapel post. Ze schoof hem opzij en legde het boek en het vel papier voor zich neer. Vervolgens vouwde ze het blad langzaam uit. Ze wist niet wat ze had verwacht. Een of ander briefje misschien. Een verklaring waarom hij het boek had teruggebracht. Misschien zelfs een bedankje. Maar dat was het allemaal niet. Het was een tekening, een tekening met Oost-Indische inkt. Ze had nog nooit zoiets gezien. Ook al was het geen voorstelling van iets wat ze ooit had gezien, toch waren de vormen merkwaardig natuurlijk. Ze kronkelden om elkaar heen tot een soort uniform geheel. Een patroon. Het was een geheel, maar een geheel waarin elk detail perfect uitgevoerd was en volkomen uniek. Ze kon met geen mogelijkheid begrijpen wat het moest voorstellen, als het tenminste iets moest voorstellen. Of wat het kon betekenen. Toen zag ze dat er iets helemaal onderaan was geschreven. ‘Ja, dat moet ik.’ Dat was alles. Ze snoof weer en liet het blad op tafel vallen. Wat betekende dat? Dat was volkomen onbegrijpelijk. Misschien was het vel alleen maar een soort bladwijzer? Iets wat niet voor haar bedoeld was? Ze pakte het boek en opende het. Het leek wel of het helemaal uit zichzelf op een bepaalde bladzijde openviel. Alsof het onlangs juist op die plek opengeslagen was. Ze boog naar voren en begon te lezen. Een paar woorden waren genoeg om haar de tekst te laten herkennen. Ze had hem vele malen gelezen. Vanaf het moment dat ze naar school ging, had ze hem in haar notitieboek geschreven.

Dit vooral – vraag jezelf in de stilte van de nacht…

Hij had het niet alleen gelezen, hij had ook de inhoud tot zich genomen. En kennelijk gewild dat zij dat zou weten. Het voelde alsof hij haar had willen bedanken.

Ze stond op. Haar ademhaling was zwaar, ze vulde weer een glas met water en dronk langzaam.

Belachelijk, dacht ze. Belachelijk en pathetisch.

Waarom heb ik die ellende zelfs maar binnengehaald? Ze kneep haar ogen dicht. Dronk nog een slok.

Dan ben ik hem nu weer dankbaarheid verschuldigd! Die klotetekening! Dat kloteboek! Ze griste het boek en het vel papier naar zich toe en gooide ze met alle kracht de hal in. Maar de tranen kon ze niet tegenhouden.

4

Het werken ging ’s avonds en ’s nachts het beste, maar sinds hij aan het nieuwe project was begonnen, kwam het steeds vaker voor dat hij vroeg wakker werd en meteen achter zijn bureau ging zitten. Hij had dit gevoel lang niet meer gehad. Zowel het verhaal als de tekeningen vorderden zo vanzelfsprekend – hij kon zich niet herinneren dat het ooit zo goed had gevoeld. Misschien met het allereerste boek, maar toen had hij vanaf zijn kant niet begrepen wat hij eigenlijk aan het doen was. Toen was het alleen een manier geweest om te overleven.

Tekenen om zich nog een poosje aan het leven vast te klampen. Proberen niet vooruit te denken. Dat het een boek zou worden, daar had hij nooit over nagedacht. Maar dat werd het wel. En nog een. Ten slotte werd het een baan. Wat zijn moeder ‘Elias’ hobby’ had genoemd en Gunnar zijn ‘verrekte geklieder’ was een baan geworden waar hij de huur en zijn eten mee betaalde. En nog wat meer.

Hij had de nieuwe map in de computer een titel gegeven. De merel. Nou niet bepaald omdat ze zong. Hij had nog nooit een geluid van haar gehoord. Haar zelfs nauwelijks gezien. Alleen een glimp van een donkere figuur in een dikke jas en een wintermuts. De tekeningen die hij maakte, hadden niks te maken met wie ze eigenlijk zou kunnen zijn. Het waren alleen zijn eigen fantasieën over een onzichtbare buurvrouw.

Hier zat hij dag in dag uit een verhaal te verzinnen over een vrouw die hij nooit had ontmoet. Hij maakte een vogel van haar. Nogal pervers als je erover nadacht. Maar dat was hij nou net niet van plan te gaan doen. Hij was niet van plan ook maar een seconde na te denken. Hij wilde deze stemming vasthouden. De spanning. Want zo voelde het. Zijn werk was weer spannend geworden. Wanneer hij ging zitten, zijn potlood pakte en begon te schetsen, had hij geen idee wat het zou worden. Toch voelde hij niet de minste aarzeling en elke tekening was volkomen vanzelfsprekend zodra die klaar was.

Wat hij met de teksten zou doen wist hij niet. Hij was ervan uitgegaan dat Maja ze als gewoonlijk voor hem zou schrijven. Daarom was het een ongelooflijke teleurstelling geweest toen ze daarvoor bedankte. Haar eigen roman was eindelijk geaccepteerd door een uitgever en nu werkte ze daar fulltime aan. Hij kon haar alleen maar feliciteren en blij voor haar zijn. Maar nu moest hij iemand anders zien te vinden. Hoe dat nou moest. Maja begreep hem helemaal. Vaak hoefde ze een tekening maar te zien en dan kwam de juiste tekst al, alsof ze precies zo dacht als hij. Ze kende hem van haver tot gort.

En ze hadden samen verhalen gemaakt sinds ze elkaar hadden ontmoet, in de eerste klas. Zij had de woorden en hij had de tekeningen. Niemand leidde, niemand volgde. En beiden waren even bepalend voor het resultaat.

Maar het was niet anders. Als dit een boek moest worden, moest iemand anders de woorden schrijven. Nu had hij genoeg aan de tekeningen. Wat hij verder zou doen, daar wilde hij niet over nadenken.

Toen hij Otto op de vloer van het appartement boven hem hoorde bonzen, keek hij verbaasd op. Otto’s signaal dat het eten klaar was. Hij besefte dat de hele dag voorbij was. Met tegenzin legde hij zijn potlood neer en stond op, zijn ogen gericht op de halfafgemaakte tekening. In zijn hoofd kon hij het hele verhaal zien. Hij fronste zijn voorhoofd. Die verdomde handicap. Hij had het verhaal, maar kon het met geen mogelijkheid onder woorden brengen of opschrijven. Het was net als muziek horen in je hoofd en die niet kunnen zingen of spelen. Opgesloten in zijn hoofd was het verhaal waardeloos.

Bestond het niet voor iemand anders dan hemzelf.

Hij rukte zich los van de tekentafel en ging naar de badkamer, kleedde zich uit en stapte onder de douche. Hij deed zijn ogen dicht en liet het water over zijn gezicht stromen.

Op de een of andere manier klopte het, dat hij maar de helft had van het talent dat nodig was. Hij was in alle opzichten half.

Zijn hele verrekte leven was een leven van helften. Hij kon hier zijn verrekte tekeningen zitten maken en luisteren naar zijn eigen verhalen. Maar wat was dat voor leven, als je erover nadacht?

Hij draaide de kraan dicht, droogde zich af en kleedde zich weer aan.

Vervolgens liep hij de trap op naar Otto.

5

Elke keer wanneer Otto zich realiseerde dat hij hier al langer woonde dan hij ooit ergens anders had gewoond, verbaasde hem dat. In mei werd het vijftien jaar.

Hij was na Eva’s dood drie jaar in het rijtjeshuis blijven wonen. Achteraf vond hij het vreemd dat hij daar niet eerder was weggegaan. Hij had er eigenlijk nooit met plezier gewoond. Het nooit als zijn thuis beschouwd. Het was eerder een soort omlijsting van Eva geweest. Zij had daar haar eigen wereld geschapen en hij had zich altijd gevoeld als een meubelstuk dat er niet echt paste, maar dat bij gebrek aan iets beters werd gedoogd.

Er was iets in Eva’s verleden dat ze probeerde te verdringen. Iets wat ze voor zich hield en met niemand deelde. Ook al had ze er nooit over gesproken, hij had intuïtief begrepen hoe hard ze haar best deed om het verleden op afstand te houden. Dat ze zich er zelfs puur fysiek van leek te willen distantiëren. Er zo ver van weg wilde gaan als maar mogelijk was.

En het had geleken alsof het lelijke huisje haar een gevoel van veiligheid had verschaft. Zelf had hij het af en toe ook als het eind van de wereld gezien. Het was het laatste huis van een rijtje en het grensde aan een stuk bos. Soms had hij het idee gehad dat het wel leek alsof het schuin die kant op hing, weg van de andere huizen, alsof het zich los probeerde te maken en het bos in te gaan.

Het huisje was echt lelijk, dat viel niet te ontkennen. Dat had hij al gevonden toen hij het voor het eerst zag, en hij was niet van mening veranderd in de jaren dat ze daar gewoond hadden. Een vierkante, beige doos, vergroeid met zijn vierkante beige tweeling aan de andere kant. Twee slaapkamers en een badkamer boven, de woonkamer, keuken en de wc beneden.

Geen groot perceel, maar een kleine tuin aan de achterkant, beschaduwd door een hoge den die zijn scherpe naalden boven het worstelende gazon losliet. Dat had wel zijn voordelen. Het gras hoefde nooit te worden gemaaid, het had het druk genoeg met proberen te overleven. Eva noch hij had zich voor de tuin geïnteresseerd. Af en toe had hij zich afgevraagd of de buren hen scheef aankeken en vonden dat ze beter voor hun stuk grond hadden moeten zorgen. Dat ze krokussen en tulpen hadden moeten planten, de heg hadden moeten snoeien. Dat ze zich hadden moeten gedragen zoals hun buren.

Ze waren nooit met de buren omgegaan, niet echt, ze hadden hen alleen gegroet over de heg die de percelen scheidde.

De eerste jaren woonde er een stel van dezelfde leeftijd in het buurhuis. Toen maakten ze weleens een praatje over het weer. Maar meer was het nooit geworden. Dat wilde Eva niet. Wat hij zelf mogelijkerwijs wilde, daar had hij nooit over nagedacht. Daarna kwam er een jonger gezin met kinderen wonen en het contact werd nog sporadischer. Hij had het contact niet meteen gemist, toen niet. Maar nu vroeg hij zich af en toe af of er voorwaarden waren geweest voor een ander leven.

Het huis was natuurlijk onnodig groot voor hem toen hij alleen kwam te staan. Maar het was goedkoop in het onderhoud en hij was niet erg gemotiveerd om iets aan zijn situatie te doen. Dus de tijd was verstreken.

Wanneer hij eraan terugdacht, kwam hij tot de conclusie dat hij eigenlijk alleen als kind het gevoel had gehad dat hij in een echt thuis woonde. In de eerste jaren, voordat ze naar Zweden gingen. Toen ze met z’n vieren in een tweekamerappartement woonden. Toen Elsa, zijn zusje, nog leefde. Het appartement bevond zich op de tweede verdieping van een solide stenen flat van vier verdiepingen. In de winter sneeuwde het altijd. Hij wist dat dat niet kon kloppen, maar zo herinnerde hij het zich. Altijd sneeuw, de hele winter. Grote hoeveelheden sneeuw om doorheen te ploeteren en in te spelen. Sneeuw die alle geluiden dempte en bescherming bood. Het was altijd warm en gezellig in huis. Ze hadden een kolenfornuisje in de keuken en dat hield het hele appartement warm. Boven hen woonde de familie Schmidt, onder hen de Berlingers en naast hen, met alleen een muur ertussen, mejuffrouw Blumenthal. Het leek alsof zij hen ook mede verwarmden, puur door hun aanwezigheid, als een soort menselijke isolatie.

In Stockholm werd het nooit hetzelfde, ook al woonden ze daar ook in een appartement in de binnenstad. Niets werd ooit hetzelfde. Maar dat was natuurlijk niet anders geweest wanneer ze in Wenen waren gebleven. Niets blijft bestaan. Alleen wat we hebben verloren lijkt voor eeuwig onveranderlijk.

In het beige rijtjeshuis in Västertorp had hij het vaak koud gehad. Daar was het binnen vaak kouder dan buiten.