Over de auteur

Susan Herrmann Loomis is een bekroond kookboekenschrijfster, chef-kok en eigenaresse van de befaamde kookschool On Rue Tatin in Louviers, Frankrijk. Zij schreef meerdere kookboeken, waaronder Thuis koken aan Rue Tatin en In een Franse keuken.

Over het boek

Chef-kok Susan Herrmann Loomis stort zich samen met haar man in het avontuur: een vervallen klooster in een dorpje in Normandie wordt omgetoverd in een kookschool.

In haar inmiddels klassieker memoires Aan Rue Tatin en Tarte Tatin, die nu voor het eerst in een band verschijnen, neemt Susan je mee naar een wereld waar tradities en vriendschappen worden gekoesterd, en waar eten een centrale plaats inneemt.

Lokale producten van het seizoen, traditionele gerechten, ambachtelijk bereid: Aan Rue Tatin & Tarte Tatin bevat meer dan 75 tongstrelende streekrecepten zoals Gegrilde sardines met rozemarijn, Eendenborst met cider, Pompoenen gevuld met prei en paddestoelen en natuurlijk het recept voor de perfecte Tarte Tatin

‘Smakelijk dist ze anekdotes op en tussendoor geeft ze recepten die alleen al bij lezing het water in de mond doen lopen.’ - Seasons

‘Een verrukkelijk verhaal.’ - Margriet

‘Een boek om van te smullen.’ – Libelle

‘Susan weet iedereen voor zich te winnen.’ - Midi

AAN RUE TATIN & TARTE TATIN

SUSAN HERRMANN LOOMIS

Aan Rue Tatin & Tarte Tatin

Wonen en koken in een Frans stadje

Oorspronkelijke titel On Rue Tatin: Living and cooking in a French town

Oorspronkelijke uitgave Broadway Books, a division of Random

House, New York

© 2001 Susann Herrmann Loomis

© 2002/2016 Nederlandse vertaling Uitgeverij Orlando bv, Amsterdam

Vertaald door Lucie van Rooijen

Vertaling en bewerking van de recepten Henja Schneider

Oorspronkelijke titel Tarte Tatin: more of la belle vie on Rue Tatin

Oorspronkelijke uitgave Harper Collins Publishers, London

© 2003 Susann Herrmann Loomis

© 2004/2016 Nederlandse vertaling Uitgeverij Orlando bv, Amsterdam

Vertaald door Paulina de Nijs/Studio Imago

Omslagontwerp b’ij Barbara

Foto auteur © Francis Hammond

Alle rechten voorbehouden

www.uitgeverijorlando.nl

ISBN paperback 978 94 9208 635 8

ISBN e-book 978 94 9208 636 5

NUR 440

Dit boek wil ik allereerst opdragen aan mijn twee prachtige, grappige, en vooral flexibele kinderen, Joe en Fiona.

Hun liefde, humor en energie voorzien mijn leven van een bijzondere rijkdom.

Ik draag dit boek ook op aan Louviers en haar inwoners, omdat ze plaats voor ons hebben gemaakt. Dit boek is ook geschreven ter herinnering aan André Taverne, wiens grappen en altijd aanwezige lach erg worden gemist; aan zijn vrouw Marie-Odile en zijn schoonzuster Marie-Claire, voor hun vriendschap.

Inhoud

Aan Rue Tatin

1 Het begin

2 Op huizenjacht

3 Schermutselingen met de wet

4 Het Rommelhuis

5 Veranderingen

6 Ochtenden in Louviers

7 Chez Clet

8 Een haar in de soep

9 De priester

10 De tapijtverkoper

11 Het ideale fornuis

12 Notre Dame

13 Omringd door schoonheid

14 Parijs

15 Zwempartij op de vroege ochtend

16 Te mooi om waar te zijn

Tarte tatin

17 Het openstellen van On Rue Tatin

18 De keuken en de kookschool

19 Een Franse poedel in huis

20 Ode aan de markt in Louviers

21 De bloemisten

22 Pas maar op voor mij, ik ben gevaarlijk

23 De plek voor een feestje

24 Er bevindt zich een ‘ado’ in ons midden

25 Autorijden à la Française

26 Parijs

27 Terwijl Louviers slaapt

28 Winkelen en het winkelkarretje

29 Michaels atelier en de verbetering van Louviers

30 Twee culturen en een balspel

31 Cultuurverschillen/cultuurovereenkomsten

32 Een thuis ver van huis – 11 september

Nawoord

Receptenregister

AAN RUE TATIN

EEN
Het begin

Het verhaal van ons avontuur, onze verhuizing naar de rue Tatin, begon zo’n dertien jaar eerder toen ik net in Parijs kwam wonen. Toen had ik natuurlijk niet kunnen vermoeden dat ik hopeloos verliefd zou worden op Michael Loomis, en daarna op Frankrijk. Evenmin had ik me kunnen voorstellen dat ik zo hartstochtelijk zou verlangen naar het Franse platteland, de Franse taal, de duizenden dingen die het Franse leven zo uniek maken, van de tientallen soorten water in flessen tot de romige zoete boter. Ik had toen niet kunnen vermoeden hoe intens en onherroepelijk ik zou worden verleid door de markten, de restaurants, de Franse manier van leven die zo is gericht op eten en tafelen.

De koffer was groot, en hij was zwaar. Alles wat ik dacht nodig te hebben voor een jaar in Parijs zat erin, waaronder een klein apparaatje van metaaldraad dat werkte op 220 volt en à la minute water aan de kook kon brengen, mijn favoriete aardewerken koffiezetter van Melitta en een Frans woordenboek, Le Petit Robert Dictionnaire de la Langue Française, het beste dat ik kon vinden.

Na maandenlang plannen maken, het aanvragen en krijgen van een studentenlening, inpakken en verhuizen zat ik eindelijk voor een jaar in Parijs als stagiaire, ofwel leerling, op een kookschool voor Engelstalige studenten. Het klonk als een sprookje: de hele dag werken op school, ’s avonds kookles krijgen van Franse koks en in Parijs wonen op de koop toe. Ik was buiten mezelf van opwinding. En van angst. Ik kende geen kip. Ik was maar één keer eerder in Parijs geweest, een weekje maar toen ik amper twintig was. Op school had ik jarenlang Frans gehad maar ik had het nog nooit echt gesproken.

Omdat ik me al bezorgd afvroeg hoe ik de lening van 2.500 dollar over een jaar kon uitsmeren besloot ik bij aankomst om in plaats van de taxi de metro van het vliegveld naar de stad te nemen. Dat betekende dat ik de koffer trap op, trap af moest zeulen, door tourniquetjes (inmiddels allemaal gemoderniseerd, zodat er bagage doorheen kan), metro in, metro uit. Het duurde een paar helse uren voor ik aankwam in het appartement waar ik zou logeren bij een jonge vrouw die net op de kookschool was gaan werken en me haar logeerkamer had aangeboden. Het appartement bevond zich in het negende arrondissement, niet ver van Montmartre. Ik zou er blijven totdat ik iets voor mezelf had gevonden.

Er was niemand thuis en ik had haast. Ik liet mijn tassen vallen, haalde diep adem en rende meteen weer de deur uit om opnieuw de strijd met de metro aan te gaan en me op mijn werk te melden.

De leertijd was opgedeeld in termijnen van zes weken, waarvan de eerste die van schoolreceptioniste was, wat inhield dat je achter een balie zat, de telefoon aannam, gasten begroette en bergen papier verwerkte. In mijn voorstelling van een jaar vol eten had ik geen rekening gehouden met zulk geestdodend werk; het enige wat me op de been hield was af en toe even binnenkijken bij de kooklessen die in de aangrenzende ruimte werden gehouden en de wetenschap dat ik twee avonden per week samen met de andere stagiaires kookles zou krijgen.

Ik kon haast niet wachten tot de eerste les. Toen mijn werkdag erop zat en de deur naar de straat op slot was liep ik achter de andere stagiaires aan naar de keuken. Ze legden me het systeem uit, dat te mooi leek om waar te zijn. Er was een lijst van zo’n honderd verplichte recepten die je in dat jaar moest maken, bedoeld om de grondbeginselen van de klassieke Franse keuken te leren en ons op het eindexamen voor te bereiden. Voor elke les hoefden we alleen maar de recepten uit te kiezen waar we aan wilden werken, in een bepaalde volgorde die van eenvoudig tot ingewikkeld liep. Alle ingrediënten werden besteld, zodat we op de avond van de les alleen maar naar de cave, de kelder, hoefden te rennen waar ze lagen opgeslagen, en ze naar boven hoefden te brengen. We vormden groepjes van twee om samen te werken en hielden het hele jaar door hetzelfde maatje, voorzover dat mogelijk was met de propvolle roosters van iedereen.

Zodra ik mijn telefoon en typemachine had verruild voor een koksmes en mijn dagelijkse kloffie had bedekt met een lang wit schort was ik in de zevende hemel. Urenlang koken, goed gezelschap om dat mee te doen, fabelachtige ingrediënten. Ik had me niet kunnen voorstellen dat er zulke heerlijke producten waren, die er zo vol uitzagen en ook smaakten. Hoewel ik een vrij brede culinaire achtergrond had omdat ik in mijn jeugd in Engeland en Duitsland had gewoond en een moeder had die eindeloos creatief was in de keuken en die zelden tweemaal hetzelfde kookte, was hij niet verfijnd.

Mijn persoonlijke interesse voor koken was pas vrij laat in mijn leven ontstaan. Pas in het laatste jaar van de middelbare school, toen mijn twee zussen, die naar het leek urenlang koekjes stonden te bakken in de keuken, het huis uit waren, realiseerde ik me dat ik een passie had voor koken. Dat jaar en in mijn studietijd kookte ik wanneer ik maar vrij had. Als ik niet stond te koken las ik erover, maakte plannen voor mijn volgende maaltijd, bedacht mijn volgende etentje. Nadat ik was afgestudeerd voor communicatiewetenschappen en had gewerkt voor kranten en in de pr begon het me te dagen dat ik van eten mijn beroep kon maken, en zo kwam ik terecht op La Varenne. Ik wilde culinair schrijver worden, maar eerst moest ik leren koken.

Daar zat ik dan in 1980 in een tweehonderd jaar oud gebouw in Parijs, in de buurt van de Place des Invalides, en zwolg in de beste boter, de dikste, scherpste roze knoflook, spinazie waarvan de blaadjes zo stevig en vlezig waren dat ze op tafel overeind stonden in plaats van dat ze plat lagen, bruine eieren waarvan het eigeel al even vol smaakte als het eruitzag. Ik dacht dat ik wist wat lekkere appels, geurige aardbeien, sappige peren waren. Maar ik had nog nooit zoiets geproefd als de fraises des bois die ik op La Varenne gebruikte voor een taart, en toen ik aan de peren rook wilde ik ze meteen in taarten verwerken, met chocola bedekken, in geurige kruiden pocheren.

Het eten was zo compleet. Kippen kwamen binnen met de kop, poten en stoppelveren er nog aan, net als de duiven en kwartels; als ik vis uit de koeling haalde keken ze me met grote, dromerige ogen aan, de sla zat nog onder de aarde.

Toen mijn vreselijke receptionistenbaantje erop zat ging ik borden wassen op kookdemonstraties, een baantje dat me veel beter lag. Zo had ik tenminste contact met eten. Ik bevond me in een gelukzalige wolk van extase over het eten, de geuren, de technieken die ik leerde. Ik greep elke kans aan om boodschappen te doen op de markt, bij de kaaswinkel, de bakker. Als ik niet op La Varenne was kookte ik voor ambassadeursgezinnen, caterde bar mitzwa’s, maakte canapeetjes voor speciale gelegenheden. Als het maar met eten te maken had. Wanneer ik maar kon liep ik een dag mee bij een bakkerij of pâtisserie, waarvoor ik vaak om één uur ’s nachts opstond en tegelijk met de bakker aankwam zodat ik niets zou missen en toch nog op tijd was voor mijn werk.

De koks die de avondlessen gaven – stuk voor stuk vreselijk knap in hun kraakwitte kleding en met hun Gallische maniertjes – brulden, schreeuwden, vleiden, flirtten, knepen en probeerden ons kort gezegd tot verdienstelijke koks te kneden. Na een paar uur koken gingen we ’s avonds laat aan tafel om onze creaties te proeven en bekritiseren. Meestal raffelde ik mijn verplichte gerecht of gerechten af zodat ik alvast iets anders van de lijst kon maken, meestal in de categorie desserts. Ik experimenteerde altijd met die extra recepten, verfraaide en veranderde ze door bijvoorbeeld gemalen walnoten toe te voegen aan een gâteau breton, en pâte sablé aan een chocoladecharlotte. Het was leuker dan ik me had kunnen voorstellen.

Stagiaire zijn op La Varenne was een unieke ervaring, niet altijd gemakkelijk maar van onschatbare waarde, een soort drilschool voor koks. Al die lange dagen waarop je de bevelen van de koks opvolgde, urenlang in de kelder knoflook zat te pellen voor een kookdemonstratie of in het kantoor zat te schrijven of herschrijven voor een van de schoolboeken die werden uitgegeven vormden een ideale training voor een bestaan als freelance culinair journalist.

Ik had verwacht dat ik tijdens mijn leertijd in de weekends kon reizen. Voordat ik in Frankrijk aankwam had ik me opgegeven bij een organisatie die Servas heette en is opgericht om de internationale welwillendheid te bevorderen, door reizigers de namen te geven van gastgezinnen in de landen die ze willen bezoeken. Het idee is dat de reiziger maximaal drie dagen gratis in het gastgezin verblijft en zich in ruil bereid moet tonen om deel te nemen aan alles wat het gezin wil doen, of het nu druiven plukken is, de kinderen verzorgen of tochtjes maken door de streek.

Ik keek op mijn lijst en vond een gezin dat niet al te ver buiten Parijs woonde, en belde om te zien of ik het volgende weekend kon komen. Zij waren bezet maar hun dochter, die vlakbij woonde, zei dat een bezoekje prima was. Zaterdagochtend vroeg stapte ik op Gare St. Lazare in de trein en ging op weg naar mijn eerste weekend op het Franse platteland.

Toen ik aankwam op het station in Normandië werd ik opgewacht door een lange, dunne, zorgelijk ogende vrouw die me naar haar grote, uit natuursteen opgetrokken huis reed. We draaiden een enorme binnenplaats op met gemodelleerde ligusters en uitbundige dahlia’s en ik zag het toonbeeld van alles van Frankrijk waar ik dol op ben. Het maison bourgeoise was robuust en vierkant met perfecte proporties, met in de voorgevel een rij hoge ramen waarachter allemaal verschillende antieke kanten gordijnen hingen. Geraniums en viooltjes stroomden uit bloembakken op de vensterbanken, tegen de muur stond een antieke fiets waarvan de rieten mand op de bagagedrager uitpuilde van de petunia’s.

Ze zei iets tegen me wat ik niet verstond, wees op haar drie schattige, mollige goudharige kinderen en reed weg in de auto. Ik was alleen en de kinderen begonnen meteen ruzie te maken. Koortsachtig zocht ik naar woorden als ‘hou je mond’ en ‘ga naar je kamer’, maar er kwam natuurlijk niets. Uiteindelijk riep ik: ‘Arrêt.’ Ze hielden op, keken me met hun grote, ronde ogen aan en begonnen alledrie te giechelen en te wijzen. In de kastjes zocht ik naar iets om ze te eten te geven maar ik vond alleen maar één rol biologische biscuittjes (ik herinnerde me nu dat in de beschrijving van dit gezin ook ‘vegetarisch’ stond). Ik vroeg me af wat er nog meer in had gestaan, terwijl ik de kinderen achternazat door het ijskoude, enorme huis met stenen vloeren.

Eindelijk kwam de gastvrouw thuis, gaf de kinderen elk een bord met een berg stomende pasta met Gruyère en bracht ze naar bed. Ze huilden, maar zij deed gewoon de deuren dicht en ging naar beneden. Wij aten een snelle lunch van dezelfde pasta en de heerlijkste groene sla die ik ooit had geproefd, waarna ze gebaarde dat ik haar naar de tuin moest volgen. Daar werkten we in bijna volstrekte stilte en rolden kruiwagens vol aarde, onkruid en stenen van de ene kant van de tuin naar de andere. Ik genoot en tijdens het werken wist ik af en toe flarden van een gesprek uit haar te trekken.

Ik kwam erachter dat de vrouw, Edith Leroy, die maar een paar jaar ouder was dan ik, en Bernard, haar man, het huis pas hadden gekocht. Zij was schilderes van beroep; Bernard was net zijn eigen bedrijf begonnen en ze hadden het heel krap. Het gesprek verliep moeizaam. Edith vermeed oogcontact, zei niet veel en glimlachte geen enkele keer. Ik was in de wolken. Ik had altijd gehoord dat Fransen kil en wat streng waren. Ik vond Ediths gedrag aangenaam vreemd.

We werkten urenlang door, waarna Edith de kinderen ging halen, ze een tussendoortje gaf (van die biologische biscuitjes), ze achterin haar groene Eend propte en gebaarde dat ik naast haar moest gaan zitten. Ze schoot de oprit uit, en door het dorp en langs een kronkelweg raasden we naar het volgende dorp, waar ze een boodschap moest doen. Ze zette de kinderen af bij haar ouders – oudere, strengere versies van Edith – en we gingen ervandoor.

We belandden bij een herboristerie, een kruidenwinkel waar het naar lavendel, rozemarijn en verse tijm rook en het zo rustig en vredig was dat ik er wel wilde blijven. Edith kocht brood, biologische koekjes en een cajot, of kratje, vol wortels, prei, aardappelen en kool waar de aarde nog aan zat, allemaal biologisch, waarna we alles in de Eend laadden, de kinderen ophaalden en terugscheurden naar huis. De kinderen hotsten rond op de achterbank en schreeuwden en sloegen elkaar, zichzelf en de autostoelen. Edith was de rust zelve. Ik voelde me beroerd, beeldde me een ongeluk in en een klein, energiek bundeltje kind dat door de voorruit werd geslingerd. Maar we kwamen veilig thuis, waar de kinderen de auto uitrolden en in de tuin gingen spelen. Edith en ik gingen naar binnen en ze begon het avondeten klaar te maken. Het was een uur of zeven ’s avonds. Een uur later kwam Bernard thuis, een stevige man met mooi bruin haar en grote bruine ogen. Hij zette zijn aktetas neer, gaf me een hand en bood me aan een rondleiding door het huis te geven. Hij sprak redelijk Engels en we begrepen elkaar volkomen. Het was een enorme opluchting. Boven liet hij me de kleine badkamer naast de ouderslaapkamer zien met een landelijke muurschildering op de wanden, Ediths werk. Hij was prachtig, maar het was ijskoud. ‘Misschien wil je voor het eten even douchen,’ zei hij, terwijl hij naar de kleine badkuip wuifde waar iets van een douchekop boven zat. ‘Ik weet dat Amerikanen van schoon houden.’ Niets, maar dan ook niets had me kunnen verleiden me te wassen; ik kon nauwelijks voorkomen dat ik ging klappertanden.

Bernard was een toonbeeld van hoffelijkheid, en even rustig en hartelijk als Edith gespannen en koel was. Ik begon te ontspannen en begreep vrijwel meteen wat meer Frans. Edith gaf de kinderen te eten en bracht ze naar bed, en niet veel later schoven we met ons drieën aan een door kaarsen verlichte tafel in de keuken naast de open haard, de enige warme plek in huis. Bernard legde uit dat het huis een oud kolenfornuis had, dat Edith een paar keer per dag moest vullen. Zelfs als het vol zat bood het niet veel soelaas. Ooit zouden ze er wat aan doen.

Edith had een eenvoudig maal bereid: carottes râpées, een berg sarrasin (boekweit) met een knoflook- en citroenvinaigrette en gesmoorde prei, een enorme salade uit de tuin, camembert die zo romig was dat hij smolt op de tong. Als dessert kregen we appelclafoutis. ’s Middags was ik bijna vergaan van de honger, omdat ik op La Varenne inmiddels was gewend aan mijn dagelijkse tussendoortjes van baguette met een dikke laag boter, en het hongergevoel maakte het eten nog zaliger.

De volgende ochtend stond iedereen vroeg op. Bernard was loco-burgemeester van het dorp, dus moest hij naar een of andere verplichting. Edith was van plan verder te werken in de tuin. De kinderen zorgden voor zichzelf. Ik pakte de kruiwagen en Edith en ik werkten samen in stilte tot lunchtijd. We aten zachtgekookte eieren; ik keek hoe de kinderen kleine stukjes geroosterd brood met boter (mouillettes) in hun eieren doopten, en deed hetzelfde. Ik at met gemak twee eieren, de lekkerste die ik ooit had geproefd. Verzaligd at ik de flink met knoflook gekruide, rijk gevulde salade, smeerde dik camembert op het stevige volkorenbrood dat Edith de vorige dag in de natuurwinkel had gekocht en kreeg toen opnieuw clafoutis, ditmaal met peren in plaats van appels.

Mijn trein naar Parijs vertrok halverwege de middag, en Bernard kwam net op tijd thuis om me naar het station te brengen. Ik nam afscheid van Edith; er kwam een vonkje hartelijkheid van haar, maar niet veel. De kinderen riepen ‘au revoir’. Op het station wenste Bernard me goede reis en zei dat ik altijd terug mocht komen, en dat ik maar moest bellen als ik iets nodig had. Hij kuste me op beide wangen en was verdwenen.

De hele ervaring had me compleet betoverd. Eindelijk had ik Franse aarde aan mijn zolen in een prachtig dorp, ik had gelogeerd in een driehonderd jaar oud maison bourgeoise, had lol getrapt met (en geschreeuwd tegen) drie schattige Franse kinderen en was geïnspireerd door het eenvoudige eten dat ik had gehad. Ik was in de wolken.

Toen ik de volgende dag terugkwam op school merkte ik dat mijn Frans stukken beter was; eindelijk kwam het bovendrijven. Ik begreep meer en durfde iets te zeggen. Mijn medestudenten gaapten me aan.

Dat was de enige keer dat ik een weekend wegging. Ik werd te zeer in beslag genomen door mijn leven in Parijs en de vijfen-halve dag school om weg te gaan. Ik woonde op een chambre de bonne, of dienstbodenkamertje, met een bed dat zo smal was dat ik me voorzichtig moest manoeuvreren om me om te draaien. De paar kleren die ik had hingen in een kleine armoire, en ik had een gootsteen en een raam waardoor het licht naar binnen stroomde. Ik vond het geweldig. Mijn leven was teruggebracht tot het hoogstnoodzakelijke. Ik douchte in het appartement van een vriendin, gebruikte het toilet op de gang, hoefde vrijwel niets huishoudelijks te doen en de enige rekeningen die ik had waren mijn maandelijkse carte d’orange, mijn metrokaart, en de zevenhonderd francs die ik elke maand betaalde voor mijn kamer. Ik had geen telefoon en miste die ook niet, geen keuken om een troep van te maken. Het grootste probleem van mijn onderkomen was dat het zich op de vijfde verdieping bevond, zonder lift, en dat was alleen een probleem als ik mijn pen en notitieblok boven had laten liggen. Meestal kocht ik gewoon nieuwe.

Ik verhuisde achtereenvolgens naar twee andere chambres de bonne, telkens met iets meer luxe. De beste was in het zestiende arrondissement boven het appartement van de Amerikaanse cultureel ambassadeur. Hij had de afmetingen van een kleine studio, er was een lift en een wasmachine en een badkamer die ik met één ander iemand deelde. Na maandenlang door een donkere gang naar het toilet te zijn geslopen was het een pure luxe om er een vlakbij te hebben en mijn armen te kunnen strekken zonder een van de muren te raken. In ruil kookte ik af en toe. Een andere stagiaire, Roscoe Betsill, mijn kookmaatje op school en tegenwoordig culinair stilist, woonde bij mij op de gang en we moesten samen dinertjes bereiden als de ambassadeur en zijn vrouw bezoek kregen. De situatie was prima, behalve dan dat de vrouw van de ambassadeur ons altijd op het laatste moment belde om te koken en ze nooit iets in huis had. We maakten er een gewoonte van om ingrediënten van school mee te nemen naar huis die anders zouden bederven (zoals verse kruiden), en we hadden bepaalde basisingrediënten in huis. We werden experts in het maken van kleine canapé’s van tonijn in blik en vers brood, waar onze werkgevers dol op leken te zijn.

Er was echter een kleine smet op mijn belevenissen gekomen. Mijn Frans, waarvan ik ontdekte dat het bijzonder stijf en vreselijk onpraktisch was, ging niet vooruit. Ik stond met mijn mond vol tanden, en zelfs bij de koks moest ik me zo hard concentreren om te begrijpen wat ze zeiden dat ik achterop kwam in de klas. Ik wilde niets liever dan een kookdemonstratie vertalen voor de Engelstalige gasten, lol trappen met de koks en leveranciers, een gesprek voeren met een Frans iemand dat langer duurde dan twee seconden. Ik kende trouwens geen andere Fransen dan de koks, omdat iedereen die op de school werkte uit een Engelstalig land kwam. Ik had een poosje conversatie met een Fransman die zijn Engels wilde verbeteren. Bij hem ontdekte ik dat zelfs als iemand Frans is en Engels spreekt met een sexy Frans accent, hij oersaai kan zijn. Mijn kinderlijke romantische dromen over Fransen gingen in rook op, en mijn Frans ging er ook niet op vooruit.

De maand augustus, als heel Frankrijk op vakantie gaat, kwam dichterbij. De school zou sluiten. Parijs was al leeg, het was verstikkend weer, de meeste stagiaires hadden een spannende vakantie gepland. Ik zou de hele maand doorwerken, hoewel er niet veel meer te doen was dan recepten uittypen. Toen belde Edith op een dag. Bernard had een vreselijk ongeluk gehad en zou drie maanden lang het bed moeten houden, thuis. Zij wilde schilderen en had voor de maand augustus iemand nodig om te koken en in huis te helpen. De kinderen zouden naar de crèche gaan. Kende ik iemand? Zonder te aarzelen zei ik dat ik het zou doen en we maakten afspraken. Ik moest het schoolhoofd vragen of ik vrij kon krijgen, maar ik was er zeker van dat dat zou lukken. Tot mijn verbazing weigerde ze. Ik smeekte. Ze gaf toe, maar niet zonder me te laten weten dat ze er niet blij mee was. Blijkbaar was het typen belangrijker dan ik me had gerealiseerd. Toch zat ik een week later in de trein naar Normandië.

Ditmaal was Edith vriendelijker toen ze me kwam ophalen. Ze zei direct dat ze het onvoorstelbaar vond dat ik terug had willen komen nadat ze zo bot was geweest. Ze vertelde dat ze de vorige keer totaal uitgeput was geweest en dat ze eerlijk gezegd helemaal geen zin had gehad om een Amerikaanse die in Parijs woonde op bezoek te krijgen, en niet wist waarom ze ja had gezegd toen ik had gebeld. Het duurde een paar jaar voor ik toegaf dat ik had gedacht dat dat doodnormaal was.

Bij aankomst trof ik Bernard in een rolstoel, omringd door vrienden en met een stevig glas gekoelde cider, midden in een verhaal. Hij was van zo’n vijftien meter hoog van een ladder gevallen toen hij bezig was een campagneposter aan te plakken voor een vriend. Ondanks het feit dat zijn rug en been in puin lagen was hij opgewekt en zijn begroeting hartelijk.

Ik schoof aan bij de kring om hem heen en dronk wat cider, en ging toen naar binnen om te kijken wat ik voor het eten kon doen. Die avond begon een van de meest gedenkwaardige maanden van mijn leven. Edith bleek grappig te zijn, vol energie en overal voor in. Ik had Bernard al een beetje leren kennen en wist dat hij heel gemakkelijk was; hij bleek meer in zijn mars te hebben. Briljant als hij was en altijd bereid om te leren stelden we meteen een schema op van dagelijkse lessen Frans en Engels. Edith en ik spraken af dat ik twee keer per dag voor het gezin zou koken en na mijn eerste paar etentjes begon ze vrienden uit te nodigen, zodat we elke avond een man of acht, tien te eten hadden. Ik was in de wolken, kookte precies wat ik wilde binnen een vegetarisch dieet, wat ik prima vond omdat ik al bijna tien jaar vegetariër was.

Edith, die elke dag zou gaan schilderen, besloot dat het veel leuker was om me de omgeving te laten zien, en we schuimden het platteland af op zoek naar brocantes (antiek- en curiosawinkels) en markten, gingen op bezoek bij haar vrienden in de buurt van Rouen, en naar leuke dorpjes in de buurt. Ze wilde dat ik alles zag, dus iedere dag was er een nieuw project.

In die maand, die voorbij vloog, leerde ik Bernards ouders kennen die op een heel bescheiden boerderij woonden, en twee van zijn drie broers. Ik leerde alle zeven broers en zussen van Edith kennen, al haar vrienden, veel van haar talloze andere familieleden op onze tochten naar overal en nergens, één keer zelfs helemaal naar Amiens in het noorden om haar lievelings-tante te bezoeken. Ik bleef er bij Edith op aandringen dat ze moest schilderen, ervan moest profiteren dat ik er was, maar zij vond het leuker om mij ergens mee naartoe te nemen, lange fietstochten voor te stellen of te naaien. Ze maakte al haar kleren en die van haar kinderen zelf, en al snel droeg ook ik haar vrolijke, ingenieuze creaties.

De dagen verliepen volgens een bepaald patroon. Ik maakte altijd het ontbijt klaar, Edith bracht de kinderen naar de crèche, Bernard en ik hadden onze Engels/Franse les, en daarna vloog de dag voorbij terwijl we rondzwierven over het platteland of thuis bleven, waar zij naaide en ik kookte. ’s Avonds, als Edith de kinderen naar bed bracht, maakte ik het avondeten, en meestal gingen Bernard, zij en ik en wie er die avond maar was uitgenodigd rond een uur of negen aan tafel. Ik maakte van alles, van aspergesoufflé tot perzik- en yoghurttaart, van Aziatische tofusoep tot groenteterrine in laagjes tot ouderwetse oeufs florentine. Ik ontdekte dat de overbuurvrouw, Madame Dancerne, een enorme kruidentuin had en sla verbouwde en konijnen en kippen fokte. Zij werd mijn supermarkt, en ik kreeg heel wat kooklessen van haar op de koop toe. Iedereen noemde me Suzanne en ik werd een soort curiositeit.

De eerste twee weken bij Edith en Bernard was ik fysiek aanwezig aan tafel, maar het gesprek ging voor mij te snel om eraan deel te nemen, en de halve maaltijd zat ik tegen de slaap te vechten. Niemand hield rekening met me, het minst van allemaal Edith, die praatte als een mitraillette. Zo halverwege de derde week reageerde ik op iets wat iemand zei. Bernard en Edith keken me aan en lachten. ‘Het begint te komen, Suzanne, het begint te komen,’ zeiden ze.

Tegen het eind van mijn verblijf werd ik somber. Ik was gaan houden van dit gezin en dit turbulente, gezellige leven. Ook zij vonden het vreselijk dat er een eind aan kwam en boden me een kamer aan voor als ik wilde blijven, en geld voor een treinabonnement naar Parijs. Het was verleidelijk, maar het reisschema sloot niet aan op mijn lange werktijden, en bovendien was ik eraan toe om terug te gaan naar de stad.

Met tranen in de ogen namen we afscheid; ik hoorde inmiddels bij het gezin en kon me niet voorstellen hoe hun leven zonder mij zou verlopen. Bernard was vrij mobiel in zijn rolstoel en ging nu naar kantoor, dat op loopafstand lag, midden in het dorp. De kinderen zouden weer naar school gaan, dus had Edith wat tijd om te werken. Ik zou mijn routine van vijf-enhalve dag weer oppakken. Ze lieten me beloven dat ik vaak langs zou komen.

Ik vond het heerlijk om weer terug te zijn in Parijs, in weer een andere chambre de bonne in het zeventiende arrondissement, net bij de grens met het chique achtste. Die was klein maar had een balkonnetje. De familie van wie ik huurde was heel aardig en gaf me vrije beschikking over de douche. De school begon weer en het was leuk om alle studenten terug te zien, die in augustus allemaal iets anders hadden gedaan.

Iedereen was ondersteboven van mijn Frans. Nu konden de koks geen botte grappen meer maken, want ik begreep ze. Ik kon vertalen, en popelde om dat te doen. Tijdens mijn verblijf bij Edith en Bernard had ik een heel informeel, spreektalig Frans opgepikt, zodat ik een snel repartie had, en ik voelde me volkomen op mijn gemak. Ik wist dat ik zelfs de grootste instinker kon vermijden. En die kwam al tijdens mijn eerste vertaling. Een van de studenten vroeg iets over conserveringsmiddelen, in het Engels preservatives. Ik wendde me tot de kok om het te vertalen en stond op het punt hem te vragen naar préservatifs toen ik mezelf betrapte: een préservatif is een condoom; produit chimique is de term die wordt gebruikt voor voedseladditieven, en ik herinnerde het me net op tijd.

Die herfst kwam een journaliste van de New York Times die in Parijs woonde een praatje houden op La Varenne. Later besloot ze een stuk te schrijven over jonge Amerikanen die in Parijs kookten voor de kost, en ik viel in die categorie. Ze stelde een tijd voor om elkaar allemaal in een café te ontmoeten, en het was heel gezellig. Later belde ze me om te vragen of ik voor haar wilde werken. Haar naam was Patricia Wells, en ik werd haar assistente.

Als ik een vrije avond had racete ik na mijn werk naar haar appartement, en deed elk klusje dat ze voor mij had overgelaten. Mijn favoriet, en daar moeten zij en ik nog steeds om lachen, was een taart uitproberen die de marjolaine heette, een enorm zwaar gebak van lagen hazelnoten- en walnotenmeringue met banketbakkersroom en ganache. Ik was er de hele avond mee bezig in het appartement van Patricia en haar man Walter terwijl zij uit eten waren, waarna ik het kant-en-klaar op de aanrecht liet staan, naar huis ging en in bed rolde. Patricia proefde hem, gaf commentaar en dan begon ik weer van voren af aan. Ik denk dat ik hem in een paar weken tijd vier keer uitprobeerde.

Op een dag belde Patricia me op. ‘Die taarten die je voor ons maakt zijn heerlijk, waarom neem je nooit zelf een stukje?’ Het was niet bij me opgekomen om dat te doen. Ik vond het heerlijk om midden in een schone keuken een perfect uitziende, perfect geglazuurde taart achter te laten. Tijdens het bakken had ik alle onderdelen geproefd, dus ik kende de smaken. En ik had echt geen trek. Ik had bijna een jaar lang meer gegeten dan de meeste mensen in tien jaar, en als mijn werkdag erop zat had ik geen trek meer.

Dat jaar op La Varenne kwam moeiteloos tot een eind. Ik haalde mijn eindexamen, waarvoor ik een consommé maakte met een garnering van brunoise (in kleine dobbelsteentjes gesneden groente), rosbief met waterkers en verse pasta, en mille-feuille als dessert, dat alles gemaakt onder de priemende, kritische blik van chef-kok Fernand Chambrette – en kreeg mijn grande diplôme. Ik was eraan toe om iets anders te gaan doen, maar kon de gedachte niet verdragen uit Frankrijk te moeten vertrekken. Inmiddels was ik een regelmatige gast bij Edith en Bernard, had ik Parijs goed leren kennen, had ik mijn favoriete markten, bakkers, restaurants en banketbakkers, waar ik dagenlang meeliep wanneer ik maar kon. Ik kon me niet voorstellen dat ik terug zou gaan naar Amerika, maar ik kon ook niet blijven. De meeste andere studenten vertrokken, dus mijn kennissenkring zou snel uitwaaieren.

Ik kreeg een telefoontje van een vrouw die op zoek was naar iemand die in het zesde arrondissement een salon de thé wilde openen en leiden. Die zou deel uitmaken van een Engelstalige boekwinkel, en ze wilde dat het eten Amerikaans was. Ik ging solliciteren en kreeg de baan. Gelukkig! Ik kon nog minstens een jaar blijven. Ik had nog een maand voordat de baan begon dus ging ik terug naar Amerika om mijn familie op te zoeken. Daar ontmoette ik mijn latere echtgenoot, Michael Loomis.

Hij was lang, slank en razend knap, en hij was uitgenodigd op een feestje om kennis te maken met mijn oudere zus, en omdat ik dat wist hield ik me op de vlakte. Maar het liep zo dat het leek alsof we elkaar niet konden mijden. Vóór ons eerste afspraakje raadpleegde ik mijn zus, die me wegwuifde en zei dat ik mijn gang kon gaan. Binnen een maand waren Michael en ik verloofd.

Ik ging terug naar Parijs om met mijn baan te beginnen. Mijn bazen, twee Parisiennes die allebei lange tijd in de Verenigde Staten hadden gewoond, lieten me de café-boekhandel zien, een grotendeels kale ruimte waarvan een gedeelte was bestemd als keuken. Een van mijn werkgevers, Odile, wendde zich tot mij en zei: ‘Het is van jou, doe er maar mee wat je wilt.’

Daarmee begon een maand waarin ik op jacht was naar de beste apparaten die ik kon vinden. Het was juli en smoorheet; mijn herinneringen aan die tijd zijn doortrokken van duizelingwekkende temperaturen, nog eens extra verhit door de ruzies die ik maakte om alles te krijgen wat ik nodig had, terwijl ik de Franse regels van het zakendoen leerde.

De aankoop van een elektrische mixer is me bijgebleven als een van mijn leerzaamste lessen. Ik liep een kookwinkel binnen en zag de mixer die ik wilde en die op dat moment moeilijk te vinden was in Parijs, hoog boven op een plank staan. Ik vroeg de vendeuse ernaar en noemde de naam, maar ze zei dat ze die niet voerden. Ik zei haar van wel en wees hem aan op de plank. Zonder zich om te draaien en ernaar te kijken zei ze: ‘Ça n’existe pas ici,’ ‘Die bestaat hier niet.’ Ik stond perplex. Ik wees weer naar de plank, maar ze wilde niet kijken. Ik wilde haar bij haar hoofd grijpen en het omdraaien, maar in plaats daarvan voelde ik mijn gezicht heel warm worden en zei ik met luide stem: ‘Madame, j’insiste. Je veux cette machine, vouz l’avez, donnez-la moi.’ ‘Ik sta erop. Ik wil dat apparaat, u heeft het, geef het mij.’

Geschrokken draaide ze zich om, klom een ladder op, pakte het apparaat en zette het op de toonbank. Ik keek het grondig na, betaalde en liep ermee onder mijn arm naar buiten. ‘Au revoir, madame,’ zei de vendeuse met haar zangerige accent. Dat lijkt me niet, dacht ik, maar ik liep door, warm, kleddernat en nog steeds boos. Maar zegevierend. Zo voelde het tenminste. Ik had gekregen wat ik wilde. Zij was waarschijnlijk ook triomfantelijk. Ze had me tenslotte laten lijden. Het duurde even voor ik ervan was bekomen. Maar toen ik, eenmaal terug in de salon de thé mijn mixer aansloot en mijn eerste lading brownies maakte, vergat ik alles en ik deed mijn voordeel met de les die ik had geleerd. Ik had vroeger niet geleerd om ruzie te maken, mijn stem te verheffen of te protesteren. Met zakendoen in Frankrijk had ik alledrie die dingen tegelijk geleerd.

Nadat ik ovens en mixers, keukenbladen en kranen had uitgezocht was ik klaar. Ik probeerde mijn recepten uit en voerde ze aan mijn werkgevers en hun gezinnen. In september waren we eindelijk klaar voor de opening. Le tout Paris was uitgenodigd. Ik had bakplaten vol van mijn moeders brownies gemaakt en chocolate chip cookies, spice breads, stroopkoekjes en ander traditioneel Amerikaans eten dat op dat moment nieuw was voor Parijs.

De openingsavond was een enorm succes en vormde het startschot voor een onvoorstelbaar druk jaar, waarin mijn weken voorbijvlogen met razendsnelle inkooprondes ’s ochtends vroeg op de nabijgelegen Marché St. Germain, waar ik bevriend raakte met de kippenmevrouw en haar patémakende echtgenoot. Ze leverde kippen – met kop, stoppelveren, poten en al – als ik kipsalade of stoofpot op het menu had staan en vroeg me altijd om recepten of gaf ze zelf. Ik nam mijn werk serieus en maakte lange uren, waarbij ik probeerde de traditie van wat ik had geleerd trouw te blijven. De klanten vonden het eten heerlijk, van de stevige chili tot het groengespikkelde courgettebrood (dat ik kruidenbrood noemde, anders had niemand het genomen). Mijn chocolate chip cookies ter grootte van een schoteltje waren het populairst. Op een dag keek ik om een hoekje van het eetgedeelte en zag ik een fraaigeklede dame er een eten met mes en vork!

Michael, die beeldhouwer was en wel van avontuur hield, had besloten ook naar Parijs te komen. Voor hij mij had ontmoet had hij met het idee gespeeld er een jaar tussenuit te gaan, in Europa te gaan wonen en zich op het tekenen te storten, dus naar Parijs verhuizen paste in zijn plannen. Vier maanden nadat ik was teruggegaan kwam hij aan. Hij wilde dolgraag Frans leren omdat hij er geen woord van sprak, en hij popelde om nauwe banden aan te knopen met de musea van Parijs. Als ik aan het werk was bracht hij hele dagen door in musea, zat in een park te tekenen of nam Franse les. ’s Avonds gingen we naar de film of liepen we langs de rivier met een ijsje van Berthillon, het beste in Parijs, of dwaalden we gewoon door de straten. We leefden van bijna niets en vonden het heerlijk.

Ik was zielsgelukkig met mijn rooster; ’s ochtends vroeg naar de markt, urenlang koken in een keuken vol muziek, manden vullen met boterkoekjes en plakken cake, in pannen geurige soep roeren en kilo’s en kilo’s deeg uitrollen. De boekhandel werd een geliefde bestemming voor Parijse literaire kringen. De salon de thé was geslaagd. Maar het tweetal dat de zaak had opgezet begon problemen te krijgen, wat de werksfeer onaangenaam maakte, en na een jaar was ik eraan toe om iets anders te gaan doen. Ik miste het schrijven ook, en daar had ik tijd voor nodig. Ik had al ontslag genomen en Michael en ik hadden besloten om terug te gaan naar Amerika toen Patricia Wells op een dag kwam lunchen. Tijdens het eten bood ze me een baan aan als assistente voor haar eerste boek, dat de Food Lover’s Guide to Paris zou gaan heten. Ik sloeg het af. Ik wist hoe graag Michael terug wilde naar Amerika en naar zijn atelier. Maar Patricia hield vol en wees op de voordelen die onze samenwerking zou hebben.

Rond de tijd dat ik de baan aannam wilde een vriendin van me weten of Michael kon helpen vervallen gebouwen te restaureren op de boerderij van haar nicht in de Dordogne. Hij greep zijn kans. Het kon hem niet schelen dat het vijf uur ten zuiden van Parijs was. Het stoorde hem niet dat het boerengezin geen Engels en hijzelf vrijwel geen Frans sprak. Hij vond het niet erg dat de baan per direct zou beginnen. Hij wilde weg uit Parijs, en hij wilde met zijn handen werken. Een paar dagen later zwaaide ik hem uit op het Gare d’Austerlitz, en ik wist niet wanneer ik hem zou terugzien – of hij zou terugkomen naar Parijs of ik zou hem daar opzoeken.

Intussen begon mijn samenwerking met Patricia. We vormden een goed team, en een intensief, geconcentreerd, gelukkig jaar lang liepen we door de straten van Parijs en proefden ieder beetje eten dat de stad te bieden had. We ontwikkelden een ritme. Patricia koos adressen uit om overdag te bezoeken en ’savonds tekende ik ze op een kaart. ’s Ochtends ontmoetten we elkaar in een café dat we wilden uitproberen en van daaruit gingen we op pad. De adressen die we bezochten waren boulangeries, pâtisseries, kookwinkels, brocantes (de betere curiosawinkels waar eetwaar werd verkocht) en alles wat ook maar een beetje met eten te maken had. We gingen door tot een uur of één ’s middags, namen dan een lunch en gingen door als de winkels weer open gingen, zo om drie uur. Onze dag eindigde rond zeven uur ’s avonds, waarna onze wegen zich scheidden en we ons voorbereidden op de volgende dag.

Ik was dolgelukkig. Ik was ook bezig de bruiloft van Michael en mij te plannen en kon mijn geluk niet op. We hadden een heel eenvoudige trouwceremonie in Le Vaudreuil, geleid door Bernard in zijn rol als loco-burgemeester. Patricia en haar man Walter brachten de champagne mee, en Michael en ik bereidden de lunch die we onze twaalf gasten serveerden. Een van onze vriendinnen zorgde voor de bloemen, een andere leende me een zijden petticoat en Madame Dancerne, de buurvrouw van Edith en Bernard, had haar zelfgemaakte cider en calvados meegenomen. Het was een prachtige nevelige zaterdag. Bernard hield een korte toespraak over de toepasselijkheid van de bruiloft en hoe die de traditie van de Angelsaksische gemeenschap in Frankrijk voortzette, die van oudsher zo alomtegenwoordig was in Normandië. Onze lunch, een waterkers-crèmesoep, cannolini à la crème, salade en camembert was royaal en lekker. Onze bruidstaart was een marjolaine die ik een dag eerder in Parijs had gemaakt en die naar de bruiloft was vervoerd op Patricia’s speciale zilveren marjolaine-schaal.

Na het eten leenden we Ediths Eend en reden we naar het nabijgelegen dorpje Bec Hellouin. We wilden de zondagochtendmis bijwonen in de twaalfde-eeuwse kapel van de abdij om de vermaarde gregoriaanse gezangen te horen. We brachten onze huwelijksnacht door in een kleine auberge, herberg, gingen de volgende ochtend naar de mis, bekeken het dorp en reden toen terug naar Le Vaudreuil, brachten de auto terug en namen de trein naar Parijs. Op maandag ging Michael terug naar de boerderij en ik ging weer aan het werk.

Apart wonen was moeilijk nu we getrouwd waren. We misten elkaar zo verschrikkelijk dat we besloten dat ik mijn driedaagse weekenden maar moest doorbrengen op de boerderij, waar Danie en Guy Dubois ganzen fokten voor foie gras. Op vrijdag nam ik meteen na het werk een trein die vlak voor middernacht aankwam in Brive-la-Gaillard in de Dordogne. Die eerste keer was een sprookje. Michael haalde me op en we reden door de nacht naar de boerderij, langs kronkelende, inktzwarte wegen. In de boerderij was het licht aan en de tafel was gedekt met een fles huisgemaakte boerenwijn, verse rillettes (stukjes varkens- en ganzenvlees gekookt in ganzenvet) die Danie die dag had gemaakt, heerlijk brood en wat verse kaas. Hoewel iedereen sliep was het een bijzonder hartelijk welkom, en met dat middernachtelijk hapje begon weer een nieuwe fase van mijn culinaire opleiding.

Niet alleen zag ik Michael ieder weekend, maar samen met hem ging ik deel uitmaken van de uitgebreide familie Dubois. Ik kende ze al van Michaels verhalen: Danie, die alles deed, inclusief de meest fantastische maaltijden bereiden die Michael ooit had geproefd en die ze haar gezin en betalende logés voorzette die de nacht doorbrachten op de boerderij, en Guy, de boer die vreselijk slecht zag en een beetje gek was, maar wel lief en een heel goede boer. Hij vertrok altijd overhaast zodat hij overhelde met zijn tractor als hij te snel door de bocht ging, reed af en toe een aanhangwagen tegen een van de walnotenbomen op het terrein, liet zijn gereedschap overal slingeren en morste graan over de hele binnenplaats als hij de aanhangwagen uitlaadde. Gilles, hun zoon van tegen de twintig, zat op de koksschool en kwam af en toe naar huis om de keuken overhoop te halen en Cathie, hun dochter, was een humeurige puber die ervan hield om alles, maar dan ook alles te eten. Ze was zo mager als een lat, wat haar nogal mollige moeder mateloos frustreerde.

Met het leven van Danie en Guy werd je teruggeslingerd naar de Middeleeuwen. Danie was met Guy getrouwd en ging, zoals dat hoorde, met hem in het huis van zijn ouders wonen. Als schoondochter werd van haar verwacht dat ze al het werk in en om het huis deed, maar zelf had ze geen rechten of geld. Al in het eerste jaar van hun huwelijk werd Gilles geboren, die voortdurend huilde. Ze moest nog steeds al het werk doen en de baby stilhouden. Ze was een slavin, vertelde ze me eens.

Danie is kort en ouderwets mooi met golvend donkerbruin haar, zachte, diepbruine ogen en van een zeldzame vastberadenheid. Ze wond zich op over haar positie. Ze werkte zonder moderne gemakken, wat ze oploste door te doen wat vrouwen door de eeuwen heen hadden gedaan. Ze kocht een stel ganzen en mestte ze vet voor foie gras, die ze verkocht om geld voor zichzelf te hebben. Daarvan kocht ze een strijkijzer, zodat ze er geen meer in het vuur warm hoefde te maken. Toen kocht ze een wasmachine.

Haar foie gras was van zo’n goede kwaliteit dat ze al snel naam maakte. Ze haalde Guy over hun eigen huis te bouwen aan dezelfde straat als zijn ouders. Ze breidden hun inmiddels aanzienlijke troep ganzen uit en ook hun gezin: Cathie werd geboren.

Danie bleef foie gras maken die ze in de buurt verkocht, en werd bij het slachten, bereiden en inmaken geholpen door een aantal vrouwen uit het dorp. Guy deed het werk op het land en hielp met de ganzen. Danie, die dol is op mensen en drukte en zich altijd geïsoleerd had gevoeld in hun kleine dorpje van minder dan honderd inwoners, begon betalende logés te ontvangen. Ze stelde een programma op waarbij in het weekend een groep kwam, en samen slachtten en bereidden ze een varken. Ze kookte royale maaltijden voor het gezelschap en onthaalde ze op gerechten die ze vroeger altijd at. Op zondag vertrok iedereen voldaan met delen van het varken, ingemaakt voor eigen gebruik. Danie organiseerde ook weekends waarin gasten zelf een gans bereidden en alle maaltijden zich afspeelden rondom volle, zijdezachte foie gras. Ze werd nog succesvoller, haar foie gras nog bekender.

Danie’s eten was gewoon het eten dat ze leerde maken toen ze opgroeide, maar het was het meest intense, pure en lekkerste eten dat ik ooit had geproefd. Haar galettes de pommes de terre waren krokant en perfect gekruid met knoflook, haar stevige magret de canard was zo mals dat je hem met een vork kon snijden, haar gevulde tomaten uit de oven tomaten op hun best. Ze maakte zelf kaas, die romig en licht was, haar rillettes (die altijd op tafel stonden) was vol en lekker sappig.

Ieder weekend was een intense culinaire leerervaring voor mij, geurend naar knoflook en ganzenvet, met vers geslachte konijnen, wilde paddestoelen, loof van het land voor smakelijke salades en verse groente uit de tuin. Er waren altijd hele volksstammen voor maaltijden, of het nu betalende logés waren of de postbode, Hubert, die zijn dagelijkse bezoekje plande rond lunchtijd, en we moesten altijd voortmaken om alles op tijd klaar te hebben. Danie maakte er een gewoonte van me één keer te laten zien hoe ik iets moest doen, bijvoorbeeld hoe je met haar onvoorstelbaar botte mes aardappelen dun kon snijden voor galette de pommes de terre of een ganzenborst moest snijden, of met hetzelfde mes boter in flinterdunne plakjes kon snijden voor haar broze, krokante baksels. Daarna verdween ze en liet mij maaltijden bereiden, waarna ze terugkwam voor de laatste details.

Danie en ik werden kameraden. We waren de hele dag bezig maaltijden te bereiden, ingrediënten te halen (waarvoor we naar het nabijgelegen dorp moesten om verse melk te halen bij de zuivelboer, walnoten bij de Dubois-stal verderop in de straat, sla uit de tuin bij het huis), of schoon te maken.

Ik genoot van elke minuut op de boerderij van de familie Dubois, vooral die welke aan eten gewijd werden, en dat waren de meeste. Iedere handeling op de boerderij had een eigen gastronomisch ritueel, zodat ganzen slachten foie gras betekende, vers van de vogel, geserveerd op brood dat op houtskool was geroosterd. Het betekende ook demoiselles, het ganzenkarkas nadat het borstvlees is verwijderd, dat sterk gekruid wordt met zout en peper en boven het vuur wordt gegrild. Er valt niet veel te eten van een demoiselle, maar het wordt als een zeldzame lekkernij beschouwd en zo heerlijk dat we er allemaal onze vingers bij aflikten. Een varken slachten betekende verse bloedworst en geroosterd varkensvlees, en in het bonenseizoen aten we bergen sperziebonen met knoflook en Danies eigen walnotenolie. Lente betekende verse wilde paddestoelen en piepkleine paardebloemen gehusseld in een vinaigrette van walnotenolie en goudkleurige zoete walnoten uit de boomgaard aan de overkant.

Michael bleef zes maanden op de boerderij van de familie Dubois. Zijn band met het gezin was een liefdesrelatie. Het lukte hem niet vlot Frans te leren spreken, maar dat gaf niet. Hij was opgegroeid op een boerderij zodat hij zonder vragen wist wat hij moest doen, en tijdens zijn zes maanden lange verblijf restaureerde hij boerengebouwen en maakte alles wat stuk was (en dat al jaren), hielp Danie en Guy wanneer hij maar kon, trapte lol met de kinderen, kroelde de oren van de hond. Af en toe struinde hij vanuit de boerderij de velden in, over de glooiende heuvels die in de winter bedekt waren met sneeuw en vanaf het eerste teken van de lente met wilde bloemen. Boerderijen en oude versterkte kastelen liggen overal verspreid door de streek en Michael bracht veel tijd door met het onderzoeken en bestuderen van de steenconstructie waarmee ze waren gebouwd, want hij wilde de technieken leren en ze toepassen op zijn beeldhouwwerken. Vooral de bogen van goudkleurig steen interesseerden hem, en op een van mijn bezoekjes nam hij me mee naar een plek waar hij er een had gebouwd, van stenen die hij had verzameld op het land. Die zag eruit alsof hij er altijd al had gestaan.

Het eind van Michaels verblijf viel samen met het moment waarop Patricia en ik het boek afrondden. Michael en ik maakten de balans op en besloten dat we terug zouden gaan naar Amerika. We vonden dat we ons serieus moesten richten op onze loopbaan, en Amerika was de beste plek om dat te doen. We pakten alles in, gaven onze studio op en verscheepten onze spullen naar huis. Ik vertrok met een zwaar gemoed.

Daarna ging ik minstens één keer per jaar terug naar Frankrijk en droomde ik ervan om me er weer te vestigen. Met het tekenen van een contract voor een boek waarin de Franse boerenkeuken centraal stond werd dat eindelijk, tien jaar nadat we waren vertrokken, werkelijkheid.

DANIE’S GEVULDE TOMATEN

TOMATES FARCIES

Dit is de ideale manier om dikke, sappige tomaten te bereiden, zoals ik jaren geleden van Danie Dubois leerde. Ons gezin is er dol op, dus maak ik er minstens twee per persoon. Met een groene salade, brood en een eenvoudig dessert vormen deze tomaten een stevige zomermaaltijd. Gebruik rijpe maar nog stevige tomaten, anders vallen ze tijdens het bakken uit elkaar.

2 sneden vers brood (van ongeveer 60 g elk)

1¼ dl volle melk

2 kg sappige tomaten

zeezout en zwarte peper uit de molen

2 eetlepels olijfolie extra vierge

1 middelgrote ui, fijngehakt

2 tenen knoflook, de groene kern verwijderd, fijngehakt

250 g champignons, schoon geborsteld en in blokjes gesneden

875 g mager varkensgehakt

4 eetlepels verse dragonblaadjes

10 g bladpeterselie

2 grote eieren

1Verwarm de oven voor op 200°C/gasovenstand 8.

2Scheur het brood in stukjes en leg die in een kom. Giet er de melk overheen en druk het brood in de melk zodat het helemaal bedekt is, en laat het ongeveer 30 minuten staan, tot het alle melk geabsorbeerd heeft.

3Snij een kapje van alle tomaten en bewaar de kapjes. Verwijder de zaadjes en het grootste deel van de kern van de tomaten en gooi die weg. Bestrooi de tomaten vanbinnen met wat zout en peper.

4Verhit de olie, de ui en de knoflook in een middelgrote koekenpan en roerbak ui en knoflook ongeveer 8 minuten, tot de stukjes ui glazig zijn. Strooi er zout en peper over en doe het ui- en knoflookmengsel in een kom. Leg de blokjes champignon in de pan en bak ze 5 tot 6 minuten, tot ze hun vocht hebben losgelaten en zacht zijn. Schep ze in die tijd zo nu en dan om. Doe ze in de kom met het ui- en knoflookmengsel.

5Doe het in de melk geweekte brood en het varkensgehakt erbij. Hak de dragon en de peterselie fijn. Doe ook de gehakte tuinkruiden en de eieren in de kom. Kneed alles met de hand goed door elkaar. Breng het mengsel op smaak met zout en peper. Bak een theelepel van het mengsel en proef of het goed van smaak is. Voeg zo nodig nog wat zout en peper toe.

6Druk deze vulling in de tomaten, met een kop erop als dat zo uitkomt. Leg de tomatenkapjes op de gevulde tomaten, zet ze dicht tegen elkaar in een ingevette ovenschaal en bak ze ongeveer een uur in de oven tot ze goudbruin zijn, de vulling door en door gaar is en de tomaten zacht zijn. Haal de tomaten uit de oven en sprenkel voor het serveren het braadvocht uit de pan erover.

VOOR ZES TOT ACHT PERSONEN

AARDAPPELKOEK UIT DE DORDOGNE

LA GALETTE DE POMMES DE TERRE DORDOGNE

Dit is de aardappelkoek zoals ik die leerde maken van Danie Dubois op haar boerderij in de Dordogne, waar Michael zes maanden woonde. Ze maakt de koek vaak en serveert hem altijd bij gebraden gans of varkensvlees. Het is een mooi voor- of bijgerecht.

6 tenen knoflook, de groene kern verwijderd

10 g bladpeterselie, desgewenst wat extra takjes ter garnering

75 g reuzel of ganzen- of eendenvet

1¾ kg vastkokende aardappelen, geschild

zeezout en zwarte peper uit de molen

1Hak de knoflook en de peterselie en doe het mengsel in een kommetje. Meng er 3 eetlepels van het vet door, zodat het een soort pasta wordt. U kunt dit van tevoren doen. Dek het mengsel af en zet het tot gebruik in de koelkast.

2Smelt de rest van het vet in een grote koekenpan met anti-aanbaklaag en een rand van ongeveer 7,5 cm hoog. U moet voor dit gerecht de aardappelen in flinterdunne plakjes snijden, wat handig gaat met een dunschiller. Snij de aardappelen boven de koekenpan met het hete vet en schep de plakjes aardappel zo nu en dan om zodat ze niet aan elkaar kleven, en bestrooi ze regelmatig met wat zout en peper. Het zal ongeveer 20 minuten kosten om alle aardappelen in plakjes in de pan te krijgen, maar ze worden allemaal gaar, als u er maar aan denkt ze regelmatig om te scheppen. Ze hebben de neiging om aan elkaar te plakken, dus maak ze bij het roeren weer los.

3Bestrooi de aardappelplakjes, als ze allemaal in de pan liggen, met zout en peper en roer nog eens, zodat ze allemaal met een laagje vet bedekt zijn. Voeg er het knoflook-peterseliemengsel aan toe en roer weer, zodat het gelijkmatig over de plakjes verdeeld wordt. Laat de koek een minuut of tien bakken, tot hij aan de onderkant goudbruin is.

4Keer de galette voorzichtig om op een grote schaal en laat hem terugglijden in de pan, met de goudbruine onderkant naar boven. Laat hem nog ongeveer 15 minuten bakken, tot ook de andere kant goudbruin is. Leg een schaal op de pan en keer pan en schaal tegelijk om, zodat de galette op de schaal valt. Garneer de galette voor het serveren desgewenst met de extra bladpeterselie.

VOOR ZES TOT ACHT PERSONEN

TWEE
Op huizenjacht

Ik vloog in mijn eentje voor twee weken naar Frankrijk om een huis voor ons te zoeken. Ik had ervan gedroomd om terug te gaan, hunkerde naar het leven dat ik had gehad, naar mijn vrienden, de geur van blonde boter, van vers brood en koffie die zo deel uitmaken van de Franse manier van leven.

Inmiddels hadden Michael en ik een zoontje van twee, Joseph, een mollige peuter met rode krullen, vol energie en voortdurend in beweging, en het leek ons geweldig voor hem om tweetalig op te groeien. Die kans zou hij krijgen als we verhuisden naar Frankrijk, waar ik onderzoek zou doen voor een kookboek. Michael zelf liep minder warm voor het idee om naar Frankrijk te gaan, omdat hij geen aangeboren passie voor het land heeft. Maar iets creatiefs doen en bij zijn gezin zijn is belangrijk voor hem, en hij besloot dat Frankrijk hem beide zou bieden.

Nadat we de kaart van Frankrijk hadden bestudeerd en iedere streek hadden bekeken die we kenden, plus een paar die we niet kenden, besloten Michael en ik dat we in Normandië zouden gaan wonen. We wilden in de buurt van Parijs en bij onze vrienden wonen, en op onze eerdere reizen waren we gaan houden van de Normandische kust. Toen ik aankwam nam ik dan ook meteen de trein naar Le Vaudreuil, waar mijn inmiddels beste vriendin Edith Leroy me van het station kwam halen. Ze had het geweldig nieuws gevonden dat we terugkwamen en had niet alleen gevraagd of ik bij hen wilde logeren terwijl ik een huis zocht, maar me ook haar hulp aangeboden.

Nadat we koffie en toost hadden gemaakt, belegd met haar zelfgemaakte rode- en zwartebessengelei, maakten we plannen hoe ik het zoeken naar een huis het beste aan kon pakken. Ik besloot alles te bekijken wat binnen een straal van een half uur rijden van Edith en Bernards dorp lag. Het maakte ons niet uit of we in het dorp zelf woonden, maar we wilden er in de buurt zitten omdat we bijna iedereen kenden die er woonde en we ons prettig voelden bij het ritme. Na ons ontbijt ging ik naar het dorpscafé en kocht kranten, nam ze mee naar huis en keek de advertenties na. Ik maakte een paar afspraken om huizen te bekijken en de volgende dag ging ik vroeg op pad.

Wat ik vooral zag waren moderne bungalows, en dat strookte niet met mijn romantische idee van een huis op het Franse platteland. Ik ging nog een dag kijken, helemaal tot in Vernon in het oosten, Houdan in het zuidoosten en Honfleur in het noordwesten, hoewel dat al behoorlijk uit de richting lag. Ik kon niets vinden.

Na twee dagen veranderde ik van tactiek. Een vriendin van Edith, Christine, zei dat ik het helemaal verkeerd aanpakte en bood aan de volgende dag mee te gaan. ‘Ik zal je wel eens laten zien hoe we hier een huis huren,’ zei ze. De volgende ochtend gingen we het platteland op en stopten bij iedereen om te vragen of ze nog iets te huur wisten, en hielden zelfs een tractor aan om het de boer te vragen. We ontdekten een paar huizen, maar er was niets bij wat aan mijn eisen voldeed. Ik was op zoek naar ruimte – Michael en ik werken allebei thuis – een school in de buurt voor Joe en winkels (zodat ik niet in de auto hoefde te wonen), charme en een lage prijs.

Ik besloot de makelaar in Le Vaudreuil te proberen. Uit nieuwsgierigheid kwam Edith mee. De man had niets te huur maar toen we zijn boek met beschikbare huizen doorbladerden wees hij twee huizen aan die te koop stonden, allebei in het nabijgelegen Louviers. Michael en ik hadden geen geld om iets te kopen, dus ik ging er niet op in. Maar Edith wel. ‘Allez Suzanne, laten we gaan kijken, dat is leuk. Ik heb altijd al willen weten hoe die huizen er vanbinnen uitzien.’ Ik besloot dat ik wel een on-derbreking van mijn huizenjacht kon gebruiken, en we reden weg in de auto van de makelaar.

We kwamen aan in Louviers, een klein stadje waarvan het centrum een smaakvolle mengeling is van oude en na-oorlogse architectuur. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd het ernstig beschadigd (platgebrand door de Duitsers die op doortocht waren) en zoals zoveel plaatsen overal in Frankrijk moest het al snel nadien beginnen met de wederopbouw. Dat werd stijlvol gedaan: ruime winkels en huisvesting, crèmekleurig gepleisterde gebouwen met steile leien daken. Om het centrum heen loopt een boulevard, met daar vanaf weer kleine straatjes die naar het hart van de stad leiden, waar een door kersenbomen omrand plein allerlei doelen dient. Meestal is het een parkeerplaats, behalve op zaterdag, want dan is er de boerenmarkt die Louviers verandert in een levendig, kleurrijk fête. Het plein wordt ook gebruikt voor speciale gelegenheden: kartwedstrijden; tweemaal per jaar is er door de hele stad heen een rommelmarkt waarop bewoners een kraampje neerzetten en van alles verkopen, van antiek tot ruilkaarten voor kinderen; een markt met voorjaarsbloemen en -planten.

Een ander groot, grasrijk plein, op zo’n vijf minuten lopen van het hoofdplein, wordt omzoomd door huizen, het politiebureau en de brandweerkazerne. Hier worden vaak enorme podia gebouwd en toneelvoorstellingen en concerten gegeven en grote tenten opgezet voor rondreizende circussen.

De rivier de Eure loopt door Louviers en wordt nu helemaal herontdekt. De huidige burgemeester en zijn bestuur willen de oevers aanpakken, die grotendeels wild en overwoekerd zijn, en er de attractie van de stad van maken. Er heeft zich aan één kant van de stad al een kajakclub aan gevestigd, en er lopen een paar paden langs waar je prettig over kunt wandelen, hoewel ze uiteindelijk uitlopen op wildgroei. Lang geleden had men de rivier naar diverse kanaaltjes geleid die de textielmolens ooit van energie voorzagen. De huizen die langs die kanaaltjes zijn gebouwd zijn over het algemeen groot en weelderig, en ze hebben een eigen, vaak bewerkte houten brug over het water.

De straten van Louviers, die overdag meestal erg druk zijn en na acht uur ’s avonds, als de winkels sluiten al snel leeg raken, variëren van breed (de grote boulevards) tot bijzonder smal, met kinderkopjes en vol bochten. Er staan veel oude gebouwen in Louviers, meestal aan smalle straatjes met kinderkopjes; ze hebben vaak drie verdiepingen en zijn niet breder dan één kamer.

Louviers kan ook bogen op de kloostergang van een franciscaner klooster dat werd gebouwd in 1646, vermoedelijk de enige die over water heen is gebouwd.

Anders dan veel andere oude Franse plaatsen zijn er in heel Louviers vrij brede trottoirs, hoewel je soms voorzichtig in ganzenpas moet lopen om niet door een hard rijdende auto te worden geschept; borden voor de maximum snelheid lijken er meer voor de sier te staan dan dat ze praktisch nut hebben. Overal waar ruimte is is een parkeerplaats tussen gepropt, en toch parkeren veel mensen nog steeds op de stoep of manoeuvreren zichzelf in onmogelijk kleine plekjes.

We kronkelden door een doolhof van straten en stopten voor een van de piepkleine, raambrede huizen. Vanbuiten zag het er prachtig vervallen uit. Vanbinnen was het een complete bouwval en het rook er naar armoe. Bergen kleding en lappen in een hoek wezen erop dat het een tussenstation was voor dakloze reizigers. We maakten dat we wegkwamen.

Het tweede huis was een heel ander verhaal. Het lag tegen-over de rijkversierde romaans-gotische kerk midden in het centrum, die zo groot en imponerend is dat iedereen het een kathedraal noemt, ook al is hij dat niet omdat het niet de belangrijkste kerk van het diocees is. Het huis had driehonderd jaar lang gediend als klooster, en was daarvoor naar verluidde van een kunstenaar geweest. De afgelopen 25 jaar was het eigendom geweest van een Parisienne die het had gekocht om in te wonen en de begane grond te verbouwen tot antiekwinkel. Het was er droog en het rook nergens naar. De oude muren waren van vakwerk, het met kleien dakpannen gedekte dak was getooid met een klokkentorentje, de ramen waren voorzien van oude, bobbelige ruitjes. Vanbinnen was alles blauw en grijs. En een bouwval. De benedenverdieping zag eruit als een archeologische opgraving: grote gaten, bergen puin, een enorme troep. De muren waren in afschuwelijke staat, over de blauwe verf zaten vlagen roet. Overal lag stof. Maar het huis was vervuld van een tastbare, warme aanwezigheid.

We liepen achter de makelaar met zijn stijve grijze pompadoerkapsel aan de schitterende trap op die een sierlijke bocht maakte, en kwamen op een overloop die baadde in zacht, helder licht. Terwijl hij doorkwebbelde over de bijzonderheden van het huis keek ik uit het raam en hield mijn adem in: de kerk stond zo dichtbij dat ik hem kon aanraken. Ik stond perplex. We liepen verder door het huis en Edith bleef maar tegen me fluisteren: ‘C’est fabuleux, cette maison. Elle a besoin de la peinture et un peu d’électricité, c’est tout.’ ‘Het is prachtig, je hoeft alleen maar wat te schilderen en elektriciteit aan te leggen, meer niet.’

Het huis moet een perfect klooster zijn geweest, want het ging maar door, via korte trappetjes, de ene kamer na de andere, maar toch was het niet enorm groot. Het was heel menselijk; de kamers waren vrij klein, de trappen kort, de vloeren van oud hout en op veel plekken versleten.

De kamers verkeerden in verschillende stadia van verval. In een paar zat er graffiti op de muren en plafonds. ‘De eigenares liet hier krakers komen, ze is heel open,’ zei de makelaar. ‘Ze is heel spéciale.’ Spéciale is een woord dat van alles kan betekenen, van vreemd tot moeilijk. Ik begon me een beeld te vormen van de eigenares.

Op de tweede verdieping bevond zich een grote, gemeubileerde kamer. Aan één kant stond een kolenkachel, de pijp was weggemoffeld door een raam. Tegen een muur stond een eenpersoons bed, met een groot brok stucwerk midden op de beddensprei. Aan de andere kant zat een keukentje en waren opzichtige oranje en gele bloemen op de muur geschilderd. Tegen een andere muur stond een prachtig oud buffet vol servies.

De makelaar vertelde dat de eigenares, een alleenstaande moeder met volwassen kinderen, hier woonde als ze kwam. Terwijl ik de kamer rondkeek, die prachtige verhoudingen had, verbaasde het me dat ze niet was gestikt met die knullige kachelpijp. De vrouw had in antiek gedaan, maar was om wat voor reden dan ook (de makelaar zinspeelde op een familiedrama) niet in staat geweest om het huis op te knappen en haar antiekwinkel beneden te vestigen. In plaats daarvan sloopte ze alles van waarde eruit, van schoorsteenmantels tot de kristallen bol die ooit de trap had gesierd. Volgens de makelaar was ze een beetje folle, gek geworden; ze deed de deuren niet op slot en woonde onder deze geïmproviseerde omstandigheden, terwijl ze het huis om zich heen liet vervallen.

Ons laatste doel was de kelder onder het huis, een prachtig gewelfde kerker vol flessen, spinnenwebben en mysterie. Ik wilde hem verder bekijken, maar de makelaar joeg ons met zijn trillende zaklamp naar buiten.

Ik was verkocht. Op de terugweg naar Le Vaudreuil zei ik niet veel. Toen we afscheid namen van de makelaar trilde Edith van opwinding. ‘Wat een huis,’ zei ze. ‘Je moet het kopen. Michael kan het in een mum van tijd opknappen. Je hoeft het alleen maar een beetje te schilderen, wat klusjes hier en daar, wat dingen veranderen.’ Ik luisterde met een half oor, was grenzeloos ontmoedigd en zag ons tijdens ons tijdelijke verblijf in Frankrijk al in zo’n bungalow wonen waarvan ik wist dat ze hier in de streek het liefst werden gehuurd. Ik had het geweldig gevonden om door het oude huis te struinen, maar het kon gewoon niet.

Edith, die enthousiast en opgewonden van aard is, bleef maar over het huis praten. Ze herinnerde zich dat ze tijdens haar kinderjaren in Louviers langs het huis liep en achter een raam, pal aan de straat, een bejaarde non in bed zag liggen. ‘We keken altijd even naar binnen. Het is een mooie herinnering,’ zei ze. Haar gekwebbel over het huis ging de hele dag door. Toen Bernard thuiskwam vertelde ze hem erover. Ik had er ook over nagedacht: het prachtige licht binnen was onvergetelijk, net als het warme gevoel binnen die muren.

Bernard keek me doordringend aan. ‘Wat vind jij van het huis, Suzanne?’ vroeg hij ernstig. Ik aarzelde. Ik vond het prachtig, maar het was een puinhoop. En we hadden toch geen geld om het te kopen. Dat vertelde ik hem. Hij wilde er gaan kijken, dus maakte ik voor de volgende dag een afspraak.

Ik stond mezelf toe om te dromen, een beetje maar. Stel je voor, niet zomaar een huis huren in Frankrijk, maar er zelf een hebben. De locatie was perfect: midden in het centrum van het stadje, vlak bij winkels en scholen en alles. Ik kende Louviers totaal niet, maar het was wel zo groot dat je er bijna alles binnen handbereik had.

Terwijl ik aan het huis en Louviers dacht herinnerde ik me dat ik er jaren geleden een middag in mijn eentje was geweest toen ik bij Edith en Bernard logeerde. Ik herinnerde me dat ik door de oude kloostergang liep. Ik herinnerde me de goed onderhouden openbare tuin, die eruitzag als een miniatuurversie van de Jardin du Luxembourg in Parijs. Hoe meer ik erover nadacht, hoe meer herinneringen er bovenkwamen. Er was daar een prachtige winkel vol kruiden en drankjes en allerlei biologisch voedsel. Het gemeentehuis en museum waren gevestigd in een prachtig oud bakstenen gebouw dat een tuin omringde met in het midden een bewerkte betonnen pergola die voor hout moest doorgaan. Afgaande op wat ik vandaag had gezien was Louviers druk, raasde er verkeer doorheen, waren de trottoirs vol mensen.

Louviers telt twintigduizend inwoners, waardoor het in een straal van zo’n vijftig kilometer de grootste plaats is. Het is het handelscentrum voor boeren in de directe omgeving, die er voor bank- en andere en zaken naartoe gaan. Er is de uitbundige zaterdagse boerenmarkt, een kleinere boerenmarkt op woensdag en een aantal boutiques en eetwinkels.

Die avond belde ik Michael om verslag uit te brengen. Ik vertelde over het huis, zwakte de belangstelling die Edith en Bernard ervoor hadden af; ik beschreef het alleen maar voor hem. Toen zei hij: ‘Ga er nog eens kijken, probeer meer te weten te komen.’ Ik kon mijn oren niet geloven. ‘Maar we hebben geen geld,’ wierp ik tegen. ‘We kunnen helemaal geen huis kopen.’

’Probeer meer te weten te komen,’ was alles wat hij zei. Ik ben hopeloos als het op geld aankomt. Dromen is mijn afdeling. Ik vertrouw erop dat Michael de waarheid ziet, dus toen hij zei dat ik meer te weten moest komen dacht ik dat een huis kopen op een of andere manier toch mogelijk was.

De volgende dag zag Bernard het huis en hij vond het geweldig. Hij vond het een affaire, een koopje. Hij zei dat als we besloten het te kopen hij ons de aanbetaling zou lenen als het nodig was, en de lening mede zou ondertekenen. Bernard is een heel succesvolle ondernemer die bijna twintig jaar geleden een bedrijf voor kwaliteitsbeheersing is begonnen, lang voordat iemand anders in Frankrijk op het idee kwam. Het bedrijf is alleen maar gegroeid, zodat het nu zaken doet in de meeste landen op de wereld. Bernard heeft het kort geleden verkocht, waarmee hij heel rijk is geworden. Maar hij is nog steeds directeur en reist het merendeel van zijn tijd naar verre oorden op de aardbol. Als Bernard zegt dat iets ‘interessant’ is, is het de moeite waard om te luisteren. Ik begon opeens helemaal opgewonden te raken.

Ik belde Christian Devisme, een vriend, begaafd architect en Ediths broer, en vroeg hem het huis te komen bekijken en me zijn professionele oordeel te geven. Hij arriveerde met zijn partner en ze bleven minstens een uur lang duwen, porren en rondspieden, als echte detectives. Ze eindigden in de achtertuin, waar ik naar ze toe ging, en met zijn allen keken we naar de buitenmuur die zo vol gaten zat dat hij wel van kant leek. Ik vroeg Christian wat hij dacht. Hij schraapte langzaam zijn keel, schudde zijn hoofd, en keek me toen van opzij aan. ‘Il ne faut pas sousestimer le travail,’ zei hij ernstig. ‘Je moet het werk niet onderschatten.’ Dat deed me de rillingen over de rug lopen.

Toen draaide hij zich om en keek naar het kleine bakstenen gebouwtje achter het huis dat bij de kerk hoorde. ‘Dat moet je ook proberen te kopen,’ zei hij. ‘Het zou het huis heel erg in waarde doen stijgen.’

‘Dus je vindt dat we het huis moeten kopen?’ vroeg ik.

‘Als ik jonger was geweest had ik er misschien wel over gedacht het te kopen,’ zei Christian, die op dat moment 45 was. ‘Op dit punt in mijn leven is het te veel werk, maar het is een prachtig huis.’

Ik begreep waar Christian op doelde. Met zijn vrouw Nadine had hij bijna twintig jaar eerder een oude boerderij gekocht toen ze drie peuters hadden, en ze hadden een jaar lang in een tent in de voortuin gewoond terwijl ze het bewoonbaar maakten. Zoiets zou hij niet graag opnieuw meemaken, en hij is ervan overtuigd dat hij het alleen maar heeft opgebracht omdat hij jong was. Toch was hij er blijkbaar van overtuigd dat dit huis in Louviers veel te bieden had.

‘De muren en het dak zijn solide,’ zei hij. ‘Als je iemand moet betalen om het op te knappen kun je het niet opbrengen. Als Michael het zelf kan doen moet je er serieus over denken.’

Ik vatte dat op als een aanmoediging.

Edith kwam me ophalen en voor we vertrokken liepen we nog een keer door het huis, en bepaalden wat waar zou komen te staan als het tijd werd om de kamers in te richten. Ik kon me al helemaal de soirées voorstellen die we hier zouden houden, in de schaduw van de kerk, L’Église de Notre Dame. Die avond bracht ik overal verslag van uit aan Michael, die alle hoofdpersonen kende en hun reacties kon peilen. Ook hij leek opgewonden. Ik dacht dat de wereld op zijn kop stond.

Ik belde een ingenieur, een loodgieter, een dakspecialist om het huis te komen bekijken. Ik kreeg een offerte voor het aanleggen van elektriciteit. Ik nam foto’s, plakte ze aan elkaar en stuurde ze per expresse naar Michael, samen met de offertes en ieder beetje informatie dat ik over Louviers kon vinden. Ik praatte uitvoerig met Bernard die me verzekerde dat er geen problemen waren om als buitenlander een huis te kopen in Frankrijk. Hij zei dat hij ons zou voorstellen aan zijn bank, en dat zou de zaken bespoedigen als we besloten het te kopen.

Michael en ik praatten, we discussieerden, we waren het erover eens dat we geen geld hadden om aan het project te beginnen. En toen, met Bernards hulp, besloten we het te kopen.

Ik was buiten mezelf. Van opwinding. Van angst. Van paniek. Van verlangen. Mijn droom om een eigen huis te hebben in Frankrijk (een droom die ik nooit had uitgesproken, zelfs niet in mijn binnenste) was uitgekomen. Het maakte niet uit dat we zonder een rode cent naar Frankrijk gingen verhuizen. Het maakte niet uit dat we altijd maar net leken te kunnen rondkomen. Het maakte niet uit dat het leven in Frankrijk veel en veel duurder was dan in Amerika, met torenhoge prijzen voor alles, van benzine tot scharrelkippen. En het maakte niet uit dat we zo ver weg zouden zijn van onze familie en Amerikaanse vrienden. Ik heb nooit veel oog voor de realiteit gehad, en bekeek alles dit keer helemaal door een roze bril. Als Michael dacht dat we het konden, dan konden we het ook.

We deden een bod op het huis, dat direct werd geaccepteerd. Ik ontmoette de eigenares, een kleine, nerveuze en treurige vrouw, en tekende de compromis de vente, de koopovereenkomst. Bernard hield zijn woord en nam de tijd om me te helpen met alle paperassen en tekende waar nodig. Op de laatste avond voor ik terugging naar Amerika vierden we feest. Chris-tian en zijn vrouw, Nadine, kwamen eten en brachten een schaal rijk gekruide gesmoorde duiven mee van hun boerderij, waar ze achthonderd van die koerende beesten fokten voor restaurants in de streek.

Edith en Bernard trokken een fles champagne open. Chris-tian bracht een toast uit. ‘Op Suzanne en Michael, die net een huis hebben gekocht in het Marseille van het noorden,’ zei hij met een kwaadaardige glimlach. ‘Dat je auto maar niet gestolen mag worden en je ruiten heel mogen blijven.’ Mijn adem stokte. Marseille, een prachtige stad, heeft desondanks de reputatie vol voyoux te zitten, vandalen. Was er iets dat ik moest weten? Ze barstten allemaal in lachen uit. ‘Hij probeert je gewoon te stangen,’ zei Nadine.

De volgende ochtend vertrok ik naar Parijs, waar ik een paar dagen zou blijven voor ik terug zou gaan naar huis. Ik had afgesproken om koffie te gaan drinken met een Amerikaanse vriendin en liet haar de foto van het huis zien. ‘Het is prachtig. Ik woon hier al vijftien jaar en ik heb altijd een huis willen kopen,’ riep ze uit. ‘Hoe heb je in één week het ideale huis gevonden?’ Ik zei dat ik dat niet wist. Dit was een droom, en ik kneep mezelf. We gaan het écht doen, dacht ik.

Ik ging terug naar huis en Michael en ik bereidden ons voor op de verhuizing. We hielden veel van ons huis in Maine en besloten het niet te verkopen maar te verhuren. We redeneerden dat we tenslotte na een jaar of twee, drie in Frankrijk misschien zouden terugkomen, en in de tussentijd was het een goede investering.

We waren druk bezig met inpakken en organiseren, en probeerden te besluiten wat we mee zouden nemen en wat we achterlieten. Nadat we de verhuiskosten hadden vergeleken besloten we dat we het hoogstnoodzakelijke mee zouden nemen: mijn keukenbenodigdheden, waaronder een reeks zware koperen pannen die ik in de loop der jaren had verzameld, messen, bakvormen, een weegschaal en tientallen andere spullen die je als kok en culinair redacteur nodig hebt. We zouden ook mijn kantoorstoel meenemen (een bijzonder luxe en comfortabele), dossierkasten en computers. We zouden Michaels belangrijkste gereedschap meenemen, een futonbank, Joes knuffelbeesten, en zoveel speelgoed en schatten van Joe als we mee konden krijgen. We besloten onze Subaru stationcar te verschepen en een grote beurt te laten geven.

Een Amerikaanse vriendin van me (ook een culinair redacteur) zou vanuit Parijs terugverhuizen naar Amerika en maakte een lijst van dingen die ze wilde verkopen, waaronder lampen en boekenkasten, stoelen en een tafel en een indrukwekkende batterij koffiemolens waar ze altijd kruiden in maalde. We kochten wat we dachten nodig te hebben en ze deed er een hoop spullen bij die ze niet wilde verkopen maar ook niet wilde verschepen, en regelde het zo dat het allemaal naar Edith werd verhuisd. Weer een andere vriendin waarschuwde me hoe duur alles in Frankrijk was en maakte een lijst van alles wat bij haar op zolder stond en wat ze weg wilde geven, maar zou bewaren als wij het nodig hadden. Met dat alles dachten we meteen aan de slag te kunnen. Wat we niet hadden zouden we in de loop van de tijd aanschaffen.

Bijna alles wat we niet zouden meenemen verkochten we of gaven we weg, wat het gevoel versterkte dat we aan een enorm avontuur begonnen, aan een nieuw leven. Joe sloeg alle bedrijvigheid gade, en het maakte hem zenuwachtig. Kinderen houden meestal niet van verandering en hij houdt er nog minder van dan andere; ik moest voorzichtig te werk gaan om iets weg te doen dat van hem was, want zodra hij iets zag verdwijnen zei hij, in zijn Engels van een tweejarige: ‘Dat is mooi, dat is heel mooi!’ en probeerde het af te pakken.

Intussen spraken Edith en ik elkaar regelmatig. Ze beschreef de tuin, de omvang van de appels aan de knoestige boom in de achtertuin. De hortensia bleek paars te zijn, een van mijn lievelingskleuren, de rozen waren roze, rood en wit. We maakten plannen voor de tuin en praatten eindeloos over het huis. Ik gaf aan Michael door wat zij me had verteld en dan gingen hij en ik nog wat verder plannen. Hij zat vaak met potlood en papier ideeën te schetsen voor het huis, allemaal gebaseerd op de foto’s die ik had gemaakt. We hadden het nooit over het financiële aspect ervan, dat ontmoedigend scheen te zijn. We hadden een houding van ‘het komt allemaal wel goed’.

In de maand september van 1993 bezochten we al onze vrienden en familie aan de westkust als een soort afscheid, toen gingen we naar Frankrijk en landden op Charles de Gaulle/Roissy, waar Edith ons ophaalde. We propten ons in haar Volkswagenbusje en via de autoroute scheurde ze met 150 kilometer per uur naar Louviers. Ik keek naar Michael, die zijn wenkbrauwen optrok. Het was geweldig om terug te zijn in Frankrijk!

Michael en ik waren allebei zo opgewonden dat we nauwelijks stil konden zitten. Joe, een jochie dat niets wil missen, leek al dagenlang wakker te zijn geweest toen we hem meenamen naar familie en vrienden. Hij had ook niet veel geslapen tijdens de twaalf uur durende vliegreis, maar zodra het busje begon te rijden was hij buiten westen, gedrapeerd over zijn vaders knie-en. Ik keek naar zijn bleke, mollige peutergezichtje. We wisten dat hij overstuur was van de verhuizing omdat hij niet helemaal begreep wat er gebeurde. We hoopten dat het niet lang zou duren voor hij zich aan zou passen.

Onze eerste halte was Louviers en het huis, voor Michaels eerste bezoek. Hij haalde de nog slapende Joe van zijn knieën en legde hem liefdevol op de achterbank. Edith overhandigde hem de huissleutels en wachtte met Joe in de auto terwijl Michael en ik gingen kijken. Het huis was net zo mooi als in mijn herinnering. Boven de deur hing een groot rood met wit bord met vendu, verkocht, een fysiek bewijs dat de compromis de vente nog geldig was. Het gaf me een gevoel van bezit, dat hielp het gevoel van paniek te boven te komen toen we de voordeur naderden.

Michael deed hem open. Ik hield mijn adem in terwijl ik met hem door de kamers liep. We zeiden niets. We hadden het allebei te druk met kijken. Ik ademde wat makkelijker toen ik naar de trap met de bocht in de hal keek; hij was nog net zo sierlijk als in mijn herinnering. Michael liep de deur door naar wat volgens mij de keuken was geweest, een kamer met een hoog plafond en een groot raam dat uitkeek op de achtertuin, een hoekige achtermuur en een sierlijke open haard; hij stond zo vol stoffig antiek en stapels kranten, emmers vol stenen en andere rommel dat het moeilijk was om er een beeld van te krijgen. We staken ons hoofd in de andere kamers op de begane grond, die er stuk voor stuk uitzagen alsof er een bom in was ontploft.

Michael sloeg op de muren, krabde aan vlakken, keek in hoeken en spleten, wiebelde aan deuren, deed ramen open en dicht, deed alles wat nooit in mij was opgekomen. Op de beste momenten is Michael een man van weinig woorden. Hij was doodstil, geconcentreerd op zijn inspectie.

Ik was helemaal vergeten wat voor ravage het huis eigenlijk was. Ik weet niet eens of het me ooit is opgevallen. Zelfs nu, nu ik struikelde over brokken steen, voorzichtig langs gaten in de vloer liep en me realiseerde dat niet één van de vijftien kamers in het huis echt bewoonbaar kon worden genoemd, voelde ik de opwinding in me opborrelen. Het was een schone lei, die wij mochten invullen.

Door het pittige herfstweer was het binnen koud, en toen ik eens goed keek naar de gaten, het gruis, de betegeling die door de muur heen zichtbaar was, leek het erger dan ik me herinnerde. Wat had ik me in mijn hoofd gehaald? En als Michael het nou vreselijk vond? En als ik nou een enorme vergissing had gemaakt? Allemaal vragen waar ik de volgende jaren heel vertrouwd mee raakte, toen ik Michael niet alleen zag worstelen met de Franse vocabulaire die bij het bouwjargon hoort, maar ook met onbekende materialen, afmetingen, gebruiken en tradities.

Toen we uit de laatste kamer kwamen, die boven het eigenaardige ‘appartementje’ van de eigenares lag dat er nog armoediger uitzag dan toen ik het voor het eerst had gezien, en we terugliepen over de vele trappen, straalden Michaels blauwe ogen gewoonweg van opwinding.

‘Ik vind het fantastisch,’ zei hij. Ik liet mijn adem ontsnappen. Hand in hand liepen we de tuin in; hij was overwoekerd en rommelig, maar de oude appel- en perenbomen die hem sierden waren onmiskenbaar prachtig, en de kerk torende overal bovenuit.

Toen we daar naar het huis stonden te kijken met zijn dichtgetimmerde raam op de benedenverdieping, het prachtige vakwerk en klokkentorentje, zette een oudere dame haar fiets bij de voordeur om boodschappen te gaan doen. Onder de dakrand zaten duiven te koeren. We waren helemaal betoverd door het idee de eigenaars te zijn van zulk prachtig vastgoed, een concreet project te hebben om aan te werken. Ik werd helemaal gelukkig toen ik bedacht dat we voorlopig in Frankrijk zouden zijn, de rituelen en tradities zouden leren begrijpen, ongetwijfeld vrienden zouden maken en de prachtige vriendschappen zouden uitdiepen die we al hadden. En de gedachte aan het eten en de smaken die van ons zouden zijn! Ik kon niet wachten tot het avontuur begon.

We reden door naar Le Vaudreuil, omdat we de eerste dagen bij de Leroys zouden logeren. Toen ik naar binnen liep werd ik omringd door de vertrouwde geur van lavendel en verse tijm die altijd in het huis hangt, en ik voelde me thuis.

We sleepten onze bagage naar binnen en legden Joe te slapen op een bank in de woonkamer, die ook dienstdoet als Ediths atelier. Voltooide en half voltooide portretten en stillevens in Ediths onmiskenbare levendige kleuren en een verzameling schilderijen van andere kunstenaars vormen het decor, de aangename geur van olieverf de ambiance.

Terwijl Edith in de keuken een vuurtje maakte in de schouw in de keuken zette ik koffie, pakte boter en honing en sneed de baguettes die we onderweg hadden gekocht in het dorp in lange repen voor tartines. Ediths kinderen zaten op school, Bernard was in zijn kantoor aan de overkant aan het werk, het huis was stil. Alles was in harmonie met de wereld, dacht ik terwijl ik mijn tartine met een dikke laag boter en honing in mijn kom sterke zwarte koffie doopte voor ik erin beet. We bespraken onze strategie voor de komende dagen, en genoten toen gewoon van de smaak van Frankrijk. Michael nestelde zich in een lekkere stoel en viel in slaap, terwijl Edith me op de hoogte bracht van de dorpsroddels.

Die avond hadden we een feestmaal met Edith, Bernard en hun vier kinderen, en de volgende dag ging Michael naar het huis om wat rond te neuzen, terwijl ik Joe meenam naar het huisje in Le Vaudreuil dat ik per telefoon had gehuurd van de burgemeester. We dachten het twee of drie maanden nodig te hebben, de tijd die Michael nodig zou hebben om genoeg elektriciteit en leidingen aan te leggen om het huis in Louviers bewoonbaar te maken.

Zo aan de achterkant van de achtertuin van de burgemeester zag het eruit als een poppenhuis met vakwerk. De woonkamer beneden had een groot raam dat uitkeek op de traag stromende Eure. De keuken in de hoek was prima, de kleine badkamer functioneel, de twee slaapkamers boven schattig. Het enige dat we nodig hadden was een telefoon.

Met Florence Labelle, de vrouw van de burgemeester en onze huurbazin, sprak ik over de telefoon. Ik vroeg of we er een konden aansluiten voordat we kwamen, maar zij zag daar de noodzaak niet van in. ‘Dat doen we allemaal wel als je er bent,’ zei ze. Ze deed haar woord gestand en belde meteen het telefoonbedrijf. Waarschijnlijk omdat ze de vrouw van de burgemeester was kwamen ze later die dag, maar ze hadden geen goed nieuws. Ze konden in het achterhuis geen telefoon aansluiten omdat het geen officieel woonhuis was. Florence leek dat geen probleem te vinden. ‘Je kunt mijn telefoon gebruiken als je hem nodig hebt,’ zei ze vriendelijk, zonder zich te realiseren hoe belangrijk een telefoon is voor mijn werk.

Ik raakte in paniek, een beetje maar, en legde Florence uit waarom ik een telefoon nodig had, dat ik heel wat onderzoek moest doen, niet alleen voor het kookboek dat ik zou gaan schrijven, maar ook voor alle artikelen waarvoor ik een contract had getekend. Ze had een onderonsje met de vertegenwoordiger van France Telecom, en voor ik het wist was er een datum geprikt om de bedrading aan te leggen en de telefoon aan te sluiten. ‘Dus het komt goed?’ vroeg ik. ‘Is het niet illegaal?’ Ze keek me aan. ‘Bof!’ zei ze, terwijl ze haar hand door haar haren haalde. ‘Het enige wat we moeten doen is een paar takken afzagen en onze mond houden.’

Michael kwam met glinsterende ogen terug van het huis in Louviers. Hij had het de hele ochtend grondig bekeken. ‘Het is zo mooi,’ zei hij. ‘Het is ongelofelijk.’ De rest van de dag zat hij in Ediths huis aan een tafel te tekenen, op zijn potlood te kauwen, te rekenen.

Op onze derde dag in Frankrijk tekenden we de papieren die ons de officiële eigenaars maakten van 1, rue Tatin, Louviers. We deden dit in aanwezigheid van de notaire, een gezette, overgedienstige jongeman die ons begroette in de wachtkamer en ons door een lange gang met houten panelen voorging naar zijn grote, rommelige kantoor. Terwijl we op de eigenares zaten te wachten schoof hij verstrooid wat met de papieren op zijn bureau. Michael en ik keken vol verbazing naar de opgezette vogels hoog boven op zijn boekenkasten die eruitzagen alsof ze er al honderd jaar stonden. Dat was ook het geval met de stapels boeken, omdat er een laagje stof op lag. Ik wist veel over hem omdat hij de notaris was van Edith en Bernard, en zijn vader was de notaris van Ediths ouders geweest.

De eigenares en haar dochter kwamen eindelijk binnen en verbraken de stilte. We gaven elkaar allemaal een hand en gingen toen plechtig zitten, terwijl de notaris ons ieder een exemplaar van het hypotheekcontract overhandigde. Hij vroeg onze aandacht en begon het hardop voor te lezen op een trage, ijselijk formele toon. Mijn gedachten dwaalden af naar alles wat ik had gehoord over notaires, die in Frankrijk enorm veel macht hebben. Niemand had me ooit kunnen vertellen wat ze eigenlijk doen, maar ik wist wel dat ze een hoop tijd besteedden en veel geld verdienden aan dit soort dingen, langdradige contracten opstellen en ze dan hardop voorlezen.

Zijn gemompel verdween naar de achtergrond. Ik begon scheel te kijken. Ik keek naar Michael en zag dat zijn ogen bijna dicht waren. Opeens kwam de stem van de notaris tot leven.

‘U moet vooral goed naar dit gedeelte luisteren,’ zei hij. We gingen rechtop zitten. Hij begon een passage voor te lezen over het servituut van de Kerk op ons huis. ‘Weet u zeker dat u dit gedeelte begrijpt?’ vroeg hij. Ik had niet echt geluisterd, dus vroeg ik hem het te herhalen. Het had te maken met het recht van de priester en zijn inwonenden om over ons terrein te lopen om bij zijn huis te komen, dat achter het onze lag. De notaris keek ons doordringend aan. ‘Ik wil gewoon dat u begrijpt dat dit een voorwaarde is om het huis te kopen,’ zei hij. ‘U kunt daar niets aan veranderen. Het is onomkeerbaar.’ Hij zei het ernstig, drong erop aan dat wij de gevolgen hiervan inzagen. Ik keek naar de eigenares. ‘O,’ zei die vlug, ‘dat is geen probleem, er loopt nooit iemand doorheen.’ Gerustgesteld zeiden Michael en ik tegen de notaris dat we het begrepen en de koop wilden laten doorgaan. Later zouden we nog vele malen terugdenken aan dat moment en ons afvragen of de notaris ons probeerde te beschermen of te waarschuwen.

Eindelijk was hij klaar met het voorlezen van het contract. We zetten onze initialen op elke pagina van elke kopie en tekenden toen op een paar plaatsen. Boven elke handtekening moesten we lu et approuvé schrijven, gelezen en goedgekeurd, en een hele paragraaf met andere woorden die allemaal waren bedoeld om ons af te remmen, dacht ik, voor het geval we opeens terug zouden krabbelen en het huis niet wilden kopen, want het duurde een eeuwigheid. Het leek zo ouderwets en hoffelijk om met de hand dingen op een kille, officiële hypotheek te schrijven.

We waren eindelijk klaar en het huis was van ons. We gaven elkaar opnieuw allemaal een hand, kwamen overeen dat de eigenares haar meubels in het huis mocht laten staan tot ze ze kon laten ophalen, namen onze sleutels in ontvangst. De notaris zei dat hij tot onze beschikking stond als we hem nodig hadden, waarna we elkaar weer een hand gaven en het kille zonlicht in liepen. We gingen een café binnen voor een feestelijke café exprès en haastten ons toen naar het huis.

Een poosje stonden we alleen maar te kijken in de tuin. De zon goot een prachtige, gouden gloed uit over het huis. Voor het eerst sinds we het erover eens waren geworden het te kopen haalde ik diep adem.

Een jongeman die aan het werk was in de aumônerie, de pastorie die aan onze tuin grenst, kwam naar buiten en liep naar ons toe. ‘Bent u de nieuwe eigenaar?’ vroeg hij. ‘Ja,’ zei ik, en ik verwachtte een welkomstwoord. ‘Nou,’ zei hij stug, ‘als u het huis wilt verkopen heeft de Kerk wel belangstelling. Die had het willen kopen. Ze wisten niet dat het te koop stond.’ Toen liep hij weg. Leuke begroeting. Michael en ik keken elkaar aan, en vergaten hem meteen weer toen we het huis binnenliepen om nog eens goed te kijken.

We bekeken iedere centimeter terwijl we over het puin en om de gaten heen liepen, en bespraken welke kamer van ons zou worden en welke van Joe. In één kamer bleven we staan om de achtkantige terracotta tegels, of tommettes, te bewonderen, en over de houten balken in de muur te strijken. We maakten een smalle gangkast open en vonden oude boeken en potten. Mijn hart begon te bonzen. Misschien vonden we wel schatten in dit huis.

Toen we op de eerste verdieping waren gingen we een korte trap op naar een overloop waar weer twee trappen begonnen, de ene de hoek om naar links en de andere meteen naar rechts. Nadat we de twee kamers op de overloop hadden bekeken, die in ronduit jammerlijke staat verkeerden (de muren en plafonds zaten onder de graffiti, op de vloer lag puin van een schoorsteen die was gesloopt, alles was smerig) gingen we de smalle trap op naar rechts. Wat ons wachtte was nog veel erger. We hadden het natuurlijk allemaal al wel gezien, maar nu het van ons was drong het pas echt tot ons door. Er waren twee kamers die complete bouwvallen waren, de plafonds waren aan het rotten zodat we het dak konden zien. De ramen waren of kapot of hingen uit hun sponningen, door de muren heen was het tengelwerk te zien en alles was bedekt met een fijn laagje roet. Wat me in dit alles opviel was een eigenaardig raampje in de muur tussen de kamers. We probeerden te bedenken waar het voor was. Ik dacht dat één kamer een keuken was en de andere een eetkamer, maar het was niet groot genoeg om een bord door te geven. Toen dacht ik dat het misschien voor de biecht was, maar dat was niet echt logisch; er zat geen scherm in het raam om de priester te verbergen voor de parochiaan. Tot op heden hebben we het niet achterhaald, en vooralsnog heeft niemand ons kunnen vertellen waar het voor dient.

Wat Michael het eerst opviel was de gloednieuwe afvoerpijp die op de overloop was geïnstalleerd. ‘Dat maakt het gemakkelijk om een badkamer aan te leggen,’ zei hij lachend.

In totaal had het huis vijftien kamers, hoewel de twee bouwvallen niet op de tekening stonden die de eigenares ons had gegeven. Blijkbaar zouden de kamers niet in de belastingaanslag worden opgenomen als ze niet op de tekening van de architect stonden.

Met alle kamers, kasten en overlopen leek het huis wel honderden deuren te hebben. Ze waren prachtig en een paar ervan waren heel oud en waardevol, zoals de eigenares ons had verteld. Ik herinner me dat ze er een aanwees en zei dat die stamde uit 1750. Op veel ervan zat een klein metalen plaatje met de letters N.D. erop, waarvan ik zeker wist dat ze voor Notre Dame stonden, Onze Lieve Vrouwe. Ze hadden allemaal een grote, ouderwetse sleutel in het slot en ik wist dat al die sleutels een label geven een van de eerste dingen was die ik moest doen. Ik zag al voor me dat Joe, die bijna drie was, kans zou zien om de sleutels eruit te halen en ze door elkaar te halen.

Michael wilde graag aan de slag. Maar eerst moest het huis worden uitgemest, want er lag een hoop rotzooi en puin in. ‘De makelaar heeft aangeboden een vuilcontainer te halen om het huis uit te mesten,’ zei ik. ‘Ik denk dat we het maar moeten doen.’

Michael keek me aan alsof ik gek was. ‘Er moet hier iets van waarde zijn, anders had hij het nooit aangeboden,’ zei hij. ‘Dat beeld bijvoorbeeld.’ We liepen snel naar de andere kant van het huis waar we een gipsen beeld hadden zien staan van een engel die een kind bij de hand houdt. Het stond er nog. Vlug droegen we het naar binnen. Toen liepen we de stenen trap af naar de cave en deden de felle zaklamp aan. De stoffige flessen die we hadden gezien lagen er allemaal. We namen er een paar mee naar boven, naar het licht. Ze hadden allemaal een andere kleur, van grijsgroen tot kringelig blauw, en ze waren allemaal handgeblazen. ‘Hier was hij op uit,’ zei Michael. ‘Met deze flessen kan Joe naar de universiteit.’

De volgende dag verhuisden we naar het kleine huisje in Le Vaudreuil. Het was perfect. Florence, haar man Edouard en hun twee kinderen, Marine, een meisje van een jaar of acht en Quentin, een jongen van een jaar of twaalf, waren ideale huisbazen. Florence stond erop dat Joe de schommel en zandbak in haar tuin gebruikte, en ook de speelkamer die een hele etage in haar huis in beslag nam en die Marine maar heel zelden gebruikte. Ze leek het geweldig te vinden dat we bij haar in de achtertuin woonden. Het enige wolkje aan de hemel was haar hond, Diva, een blonde labrador met een fel karakter. Florence hield haar binnenshuis, maar als ze het eens vergat en haar buiten liet stormde ze met de nekharen overeind en ontblote tanden op ons af zodra we ons in de tuin lieten zien.

Afgezien van die hond waren onze eerste maanden een sprookje. Michael ging elke dag naar Louviers om aan het huis te werken. Ik bleef in Le Vaudreuil en werkte aan mijn boek. We hadden het zo geregeld dat onze favoriete oppas uit Maine een paar maanden kwam logeren en zij hield Joe bezig, nam hem mee uit wandelen en uit fietsen. Michael was opgewonden en zat vol plannen voor het huis. Ik genoot van de eerste stappen van mijn boek en vond het geweldig om in Le Vaudreuil te wonen, Edith vaak te zien, dagelijks deel uit te maken van het dorpsleven.

Le Vaudreuil is een mooi, welgesteld dorp met vijfduizend inwoners. De Eure stroomt er doorheen, en de hoofdstraat komt uit op een pleintje met aan iedere kant een café, een pharmacie en een boulangerie, een piepkleine épicerie met basisingrediënten en verse groenten en twee kleine restaurantjes waar je de eenvoudige landkeuken kunt proeven, van steack frites tot verschillende malen ‘à la crème’, op echt Normandische wijze. Kleine straatjes met aan weerszijden typische stenen huizen lopen van het plein af, en aan elke kant van het dorp staat een kerk, met parochianen die de ene of de andere vurig zijn toegewijd.

Louviers, dat zo’n vijf kilometer en tien minuten rijden langs een klein landweggetje van Le Vaudreuil ligt, was ooit een belangrijke textielstad en heeft nog steeds één textielfabriek als bewijs, evenals een aantal kanaaltjes die zijn afgeleid van de Eure en die werden gebruikt voor de textielindustrie. Het plaatsje staat bekend om zijn uitersten in stadsbestuur. Toen we er kwamen wonen was de burgemeester een vrouw die bekendstond om haar conservatieve en nogal prutserige manier van werken. Kort na onze komst resulteerden de verkiezingen in een bestuur dat steeds meer naar links neigt en voortdurend rood staat bij de bank, voornamelijk omdat het een van haar mandaten is dat de burgerij muziek- en theatervoorstellingen kan bijwonen zonder toegang te hoeven betalen.

Louviers heeft ook veel diensten te bieden. Er zijn tientallen banken, makelaarskantoren, verzekeraars, reisbureaus en een klein, fraai ziekenhuis. De grootste kerk, onze ‘kathedraal’, ligt midden in de stad, en een andere katholieke kerk ligt op nog geen kilometer verstopt in een woonwijk. Cafés flankeren de straten en in het grootste deel van de stad zijn overal restaurants en pizzeria’s. In het centrum heb je een kleine buurtsupermarkt, en aan de rand twee gigantische moderne supermarkten. Je kunt gemakkelijk in Louviers wonen zonder ergens naartoe te hoeven.

Voordat Joseph werd geboren, toen ik Edith en Bernard opzocht in Le Vaudreuil, keken vrienden en dorpelingen naar mijn buik voor ze me in de ogen keken. ‘Nog niet in verwachting?’ vroegen ze dan. Voor hen was het ondenkbaar dat een getrouwde vrouw zo lang wachtte met kinderen krijgen.

Zoals de meeste Amerikanen werkten Michael en ik de klok rond. We wilden kinderen maar vonden dat we nog tijd hadden, hoewel ik soms bang was dat ik als zo’n vrouw in een strip zou worden die op haar veertigste uitroept: ‘O nee! Ik ben vergeten kinderen te krijgen!’ Ik keek altijd naar mijn Franse vrienden, van wie de meesten minstens drie kinderen hadden en die van mijn leeftijd of een paar jaar ouder waren, en verbaasde me over hen. Door hen realiseerde ik me hoe anders de cultuur was waarin we leefden. Voor hen was kinderen krijgen iets wat hoorde; het was geen kwestie van voor- en nadelen tegen elkaar afwegen, niet zoals in Amerika het gevoel dat je eerst carrière moest maken, geen geaarzel over hoe een kind in hun leven zou passen. Ze kregen ze gewoon, het ene na het andere, en redderden hun privé-leven en werk daaromheen.

Toegegeven, Frankrijk is ideaal voor kleine kinderen. Werkende moeders krijgen lange tijd vrij om kinderen te krijgen, en ook flink wat financiële steun van de staat. Er zijn veel mogelijkheden voor hun baby’s als ze wel weer aan het werk gaan: of een door de staat gerunde crèche, speciaal voor heel kleine baby’s en heel jonge kinderen, of een nounou, een oppas, die meestal thuis werkt en niet meer dan drie kinderen tegelijk heeft.

Kinderen gaan op hun derde naar school, en daar kunnen ze iedere dag blijven van half negen ’s ochtends tot half vijf ’s middags als de ouders dat willen, omdat er wordt gezorgd voor de lunch, tussendoortjes en een middagdutje.

Toen ik op mijn vijfendertigste eindelijk Joe kreeg werd het nieuws door onze vrienden in Frankrijk met grote blijdschap begroet. Toen ik hem voor het eerst naar Frankrijk meebracht, acht maanden oud, zei Christian, de architect en Ediths broer die vier kinderen heeft: ‘Nu je eenmaal begonnen bent moet je ook doorgaan.’

Toen we in 1993 naar Frankrijk verhuisden werd Joe meteen de chouchou, de lieveling, op elke bijeenkomst waar we waren, omdat onze vrienden allemaal oudere kinderen hadden. Met zijn hoofd vol rode krullen en zijn ronde appelwangetjes was hij een unicum.

Toen we in Le Vaudreuil gingen wonen merkte ik hoe anders onze manier van opvoeden was dan die van onze Franse vrienden. Niemand begreep waarom we Joe niet meteen naar de crèche hadden gebracht, iets wat nooit in ons was opgekomen. Dat deed je toch niet? Om te beginnen kon hij geen woord Frans verstaan. Bovendien waren we net verhuisd en was hij overal onzeker over.

Edith vond het ongelofelijk hoeveel we bij hem waren. ‘Waarom doe je dat?’ vroeg ze dan. ‘Dat is niet goed voor hem. Hij raakt er veel te veel aan gewend dat jullie er altijd maar zijn. Doe hem op de crèche. Natuurlijk gaat hij huilen, maar huilen is nodig. Daar wordt hij sterk van.’ Ik keek haar aan. Ik keek naar Joe. Het was waar dat we veel bij hem waren, en hij was nu van streek, wat betekende dat we nog meer bij hem waren. Soms werd hij ’s nachts wakker en huilde hij hartverscheurend, en overdag keek hij opeens sip en vroeg verwilderd: ‘Waar is het huis met al mijn jassen?’ Hij vond het niet leuk dat hij overal waar we naartoe gingen het middelpunt van de belangstelling was. Hij hield niet van de Franse gewoonte om te kussen. Hij vond het leuk bij ons thuis of bij de oppas, en hij vond het leuk om naar Edith te gaan, maar als we naar een nieuwe plek gingen werd hij verlegen en onrustig. Ik realiseerde me dat al die vrienden van thuis die hadden gezegd dat hij zich fijn zou voelen waar wij ons fijn voelden, uit hun nek hadden staan kletsen.

Op een dag liep ik zijn kamertje binnen en zat hij voor zich uit te brabbelen.

‘Wat zeg je?’ vroeg ik. Hij keek me geschrokken aan. ‘Ik praat Frans,’ antwoordde hij. Pas toen begreep ik het. Het meeste van wat hij hoorde was onzinnig gebrabbel, dus natuurlijk was hij in de war. We realiseerden ons dat we hem de taal moesten leren, dan kon hij tot rust komen. Misschien had Edith wel gelijk.

Ik ging naar de plaatselijke openbare peuterspeelzaal in Le Vaudreuil die een heel goede reputatie had, om te kijken of er plaats voor hem was. Ik maakte kennis met de hoofdleidster, Annie Grodent, een levendige jonge vrouw die me aanhoorde en toen besloot Joe aan te nemen, ook al was hij nog niet propre, ofwel zindelijk. Hij was het wel geweest, maar sinds de verhuizing naar Frankrijk kwamen zijn babygewoontes weer boven. Het was hoogstongebruikelijk om een kind aan te nemen dat niet zindelijk was maar het kon haar niet schelen, zolang we maar begrepen dat niemand zijn luier ging verschonen. Daar was een crèche niet voor.

We spraken af dat we Joe een uur per dag zouden brengen. Op de eerste dag brachten Michael en ik hem naar school en droegen hem over. Hij barstte in tranen uit. Annie, die niet alleen de hoofdleidster was maar ook de leidster van zijn klas, wuifde ons weg. Thuis zat ik een uur lang op het puntje van mijn stoel, toen ging ik hem ophalen. Hij zat nog steeds te huilen; daar was hij niet mee opgehouden. We deden de oefening die week en de week daarna nog een keer, twee van de ergste weken van Michaels en mijn leven. Aan het eind van de tweede week huilde hij niet meer, maar wilde hij Annie ook niet meer loslaten. Ze was onvoorstelbaar geduldig. Ze was verrassend liefdevol (voor een Franse leidster). Ze hield hem vast, zong voor hem, zorgde voor hem, en intussen leidde ze haar klasje.

Aan het eind van de maand voelde Joe zich genoeg op zijn gemak om met de kinderen te spelen en lieten we hem twee uur achter, daarna drie uur. Aan het eind van de derde maand vertelde hij ons dat hij een vriendinnetje had, maar hij wist niet precies hoe ze heette. Toen we op een zondag naar een kinderprogramma in de salle de fête van het dorp gingen lichtten zijn ogen op. ‘Mama, daar is ze, mijn vriendinnetje,’ zei hij en wees naar een schattig klein meisje met heldere ogen. Ik ging kennismaken met haar en haar ouders, overlopend van dankbaarheid. Ze zeiden dat ze alles van Joe wisten. Annie had me verteld dat hun dochter, Lydia, zelf nog maar drie jaar oud, Joe onder haar hoede had genomen en dat ze echte maatjes waren geworden. Dankzij Lydia keek Joe ernaar uit om naar school te gaan, en na nog eens drie maanden sprak hij Frans alsof hij in het land geboren was.

Zodra Joe de hele ochtend op school kon blijven konden we aandacht besteden aan wat hij daar eigenlijk deed. Het was opmerkelijk: Annie liet de kinderen knutselen, muziek maken, toneelspelen, gymnastieken. Ze was blij met Engelse liedjes, die ze aan de andere kinderen probeerde te leren. Ze maakten uitstapjes en ze liet circusartiesten komen om de kinderen te leren jongleren en balanceren. Het was fantastisch, en uiteindelijk vond Joe het er heerlijk. We vonden het jammer dat die eerste maand zo moeilijk voor hem was geweest, maar het was een enorme opluchting hem eindelijk gelukkig te zien. Hij werd ’snachts niet meer wakker en ontspande zichtbaar.

Héloïse Tuyéras, nu begin zeventig, had ooit een crèche aan huis gehad en paste zo nu en dan voor ons op Joe. Ze woont in Le Vaudreuil, en haar huis is een depot voor het plaatselijke katholieke liefdadigheidswerk. Dat houdt in dat mensen die hun spullen willen weggeven ze bij haar voor de deur droppen, en zij sorteert, verstelt, wast en strijkt alles wat bij haar terechtkomt, en zorgt er dan voor dat die dingen daarheen gaan waar ze het hardst nodig zijn.

Toen ik tijdens onze eerste week bij haar langs ging wees ze op een berg spullen die ze voor ons had verzameld. Ik was verbaasd. ‘Héloïse, we zijn niet arm, we kunnen dit allemaal wel zelf kopen,’ zei ik, terwijl ik me voorstelde hoe arme mensen het intussen zonder moesten stellen.

‘Doe niet zo gek, Suzanne,’ zei ze. ‘Ik krijg zoveel spullen, en jullie hebben zoveel nodig.’ Ze haalde me over mijn trots opzij te zetten en gaf me een grote zak lego voor Joe en een strijkplank. Daarmee kwam een goederenstroom op gang die ons via Héloïse bereikte. Toen we nog in het kleine huis aan de rivier woonden dat Joe Frankrijk noemde, belde ze op een dag op of Michael een vierpits fornuis wilde komen halen dat zo goed als nieuw was. ‘Het is voor jullie als je het wilt,’ zei ze. ‘Het is van een vrouw die ervan af wil, het niet wil verkopen, er geen geld voor hoeft.’ Dit was een geschenk uit de hemel. Ik kookte op de twee branders die in het huis stonden toen we erin trokken en het ging wel, maar ik kon niet echt koken of recepten uitproberen. Maar we hadden het kopen van een fornuis uitgesteld, omdat zelfs de eenvoudigste heel duur zijn. Die middag kwam Michael thuis met het fornuis, een moderne, donkerbruine Rosières, een bekend merk. Er zaten drie gaspitten op en één elektrische, een vreemd maar veel voorkomend kenmerk van Franse fornuizen. De elektrische pit was een soort noodpit voor als het gas werd afgesloten, iets wat schijnbaar na de Tweede Wereldoorlog was bedacht toen het gas vaak werd afgesloten. Michael maakte er plaats voor in onze kleine keuken in de hoek (met Florences toestemming), zodat ik weer gewoon maaltijden kon koken.

Nu noemen we Héloïse onze beschermengel, want in dat jaar waakte ze over ons en bleef ze ons dingen geven die we nodig hadden nog voor we het zelf in de gaten hadden. Ze woonde maar een paar huizen verderop en kwam langs met speelgoed, boeken en kleren voor Joe en belde ons als ze meubels in de aanbieding had. De ene dag bracht ze een wasrek langs, de volgende dag een stoeltje voor Joe of een prachtig katoenen laken… kleine dingen die ons leven eenvoudiger maakten. Ze nodigde ons ook uit voor memorabele maaltijden, waar altijd wel één gerecht bij was dat zowel kinderen als volwassenen lekker vonden, zoals haar beroemde pompoenpuree met appels.

Met het naderen van de winter kwamen de regen en de kille dagen. Elke dag vertrok Michael ’s ochtends vroeg naar het huis in Louviers, terwijl ik Joe naar school bracht en aan het werk ging in mijn kantoortje. Om twaalf uur kwam Michael terug om Joe op te halen, daarna werkte hij aan plannen terwijl Joe een middagslaapje deed en speelde met hem terwijl ik aan het werk was. Inmiddels zaten we twee maanden in het huis bij de rivier, zo ongeveer de periode dat we dachten daar te zullen wonen. Maar de werkzaamheden aan het huis in Louviers vorderden langzaam, en we konden onmogelijk nu al verhuizen. Alles duurde veel langer dan we hadden gedacht omdat het allemaal zo anders was dan Michael gewend was, van het elektriciteitsnet tot het afvoersysteem. Ik meldde me bij Florence, die ons verzekerde dat we zo lang in het kleine huis konden blijven als we wilden, dus nestelden we ons nog meer in.

Toen de tijd van onze oppas erop zat zwaaiden we haar op een grijze dag uit. Ik moest reizen voor mijn onderzoek, dus minstens één keer in de week vertrok ik op maandag en was ik het grootste deel van de week weg, waarbij ik ervoor zorgde op tijd thuis te zijn voor het weekend. Dan gingen we naar het Rommelhuis, zoals Joe het huis in Louviers noemde, wat voor hem een paradijs was. Hij kon zandkastelen bouwen in de eetkamer waar Michael zijn berg zand parkeerde, of spijkers in planken slaan terwijl Michael bouwde en ik schoonmaakte en wat orde op zaken probeerde te stellen.