Over het boek:

Het laatste jaar van Marvellous Ways is de onvergetelijke en meeslepende nieuwe roman van Sarah Winman, de schrijfster van de internationale bestseller Toen god een konijn was.

Cornwall, 1947. Marvellous Ways is een vrouw van 89 die bijna haar hele leven alleen heeft gewoond aan een afgelegen zijrivier. De laatste tijd brengt ze haar dagen door met een verrekijker, gezeten aan de rand van het water. Ze wacht op iets – ze weet niet waarop, maar zodra ze het ziet, zal ze het weten.

Freddy Drake is een jonge soldaat die ernstig getraumatiseerd is door de oorlog. Hij heeft beloofd dat hij de laatste wens van een stervende vriend in vervulling zal doen gaan en persoonlijk een brief zal afleveren bij de vader van de jongen in Cornwall. Maar Freddy’s tocht verloopt niet volgens plan, en uiteindelijk spoelt hij letterlijk aan bij Marvellous, lichamelijk en geestelijk een gebroken man. Als zij hem te hulp schiet, ontstaat er een onverwachte vriendschap tussen de twee. Kan Freddy Marvellous geven wat ze nodig heeft om afscheid te nemen van de wereld, en kan zij hem geven wat hij nodig heeft om door te gaan?

Het laatste jaar van Marvellous Ways is een prachtig verhaal over de magie in het leven van alledag en de aantrekkingskracht van de zee, de genezende werking van verhalen en van sleepruimenbrandewijn, en over hoe we doorgaan als het verdriet ons dreigt te overspoelen.

Over de auteur:

Sarah Winman groeide op in Essex. Ze volgde een acteursopleiding en speelt sindsdien in het theater, in films en televisieseries. Momenteel woont Sarah Winman in Londen. Haar debuutroman Toen god een konijn was werd een internationale bestseller.

In de pers:

‘Een boek om langzaam van te genieten, om in heerlijke, voedzame stukjes tot je te nemen als bittere chocolade. Winmans proza is poëzie, met een ritme, een hartslag die je meevoert als muziek.’ – Emma Hooper, schrijfster van Etta en Otto en Russell en James

‘Een roman als een prachtig gedicht – een verhaal om langzaam te lezen en je te verbazen over zijn schoonheid’ – Rosamund Lupton, schrijfster van Zusje

‘Fantasievolle beelden en prachtig vloeiend proza’ – The Independent

‘Een adembenemende leeservaring (…) een prachtig boek waarin de schrijfster er niet voor terugschrikt de lelijkheid van de wereld te laten zien’ – The Toronto Star

‘Een rijk, scherpzinnig boek dat de toets van de tijd zal doorstaan’ – Irish Examiner

HET LAATSTE JAAR VAN MARVELLOUS WAYS

Wil je op de hoogte worden gehouden van de boeken van Uitgeverij Orlando? Meld je dan aan voor onze nieuwsbrief via www.uitgeverijorlando.nl of volg ons via Facebook of Twitter.

SARAH WINMAN

Het laatste jaar van Marvellous Ways

Vertaald uit het Engels door Miebeth van Horn

© 2015 Sarah Winman

Oorspronkelijke titel A Year of Marvellous Ways

Vertaald uit het Engels door Miebeth van Horn

c 2017 Nederlandse vertaling Uitgeverij Orlando by

Oorspronkelijke uitgever Tinder Press /

Headline Publishing Group / Hachette UK, Londen

Foto auteur Patricia Niven

Omslagontwerp b’IJ Barbara

Zetwerk Pre Press Media Groep

ISBN 978-94-92086-41-9

NUR 302

www.uitgeverijorlando.nl

Voor Patsy

Wij sterven met de stervenden:

Zie, zij gaan weg, en wij gaan met hen mee.

Wij worden geboren met de doden:

Zie, zij komen terug en brengen ons mee.

T.S. Eliot, ‘Liddle Gidding’ uit Four Quartets,

(vertaling Herman Servotte, Uitgeverij AmboAnthos)

I

1

Dus daar was ze, oud geworden, wachtend langs de kant van de weg.

Sinds haar negentigste levensjaar was ingegaan, bracht Marvellous Ways een groot deel van haar dag in afwachting door, en niet op de dood, zoals je zou kunnen aannemen, gegeven haar leeftijd. Ze wist niet echt waarop ze wachtte, want het beeld was onvolledig. Het was een gevoel, meer niet, iets wat op de staartveer van een droom tot haar was gekomen – een van die dromen over Paper Jack, God hebbe zijn ziel – en het was vlak voordat het licht werd over het landschap van de slaap gevlogen en ze was er niet in geslaagd die staartveer te grijpen en terug te halen voordat hij voorbij de horizon verdween en uiteenviel in de warmte van een opgaande zon. Maar ze had de boodschap gekend: Blijf wachten, want het komt.

Ze paste het elastiek van haar grote brillenglazen aan zodat ze vlak tegen haar gezicht zaten. De dikke glazen maakten haar ogen tien maal zo groot en lieten zien dat ze net zo blauw en net zo wispelturig waren als de zee. Ze keek op en neer over het stuk weg dat ooit de majestueuze naam High Road droeg en dat nu werd gebruikt als doorsteek op weg naar Truro. De vertrouwde granieten huisjes – tien in getal – die een eeuw geleden waren opgetrokken als onderdak voor de knechten van de boerderijen en de tuinen van grote landgoederen, waren dichtgespijkerd en vervallen, en werden alleen nog bezocht door spookachtige struiken steekbrem en bramen, die als geruchten van verre hierheen waren geblazen.

Ze noemden het een dorp, maar eigenlijk was St. Ophere een gehucht, aangezien de kerk die zijn naam had verleend aan het groepje huizen zich beneden aan de getijdenbeek bevond waar de oude Marvellous woonde. En al evenmin was er een school, want die stond drie kilometer naar het westen in het kustgehucht Washaway, een plek die zijn naam eerder dat jaar eer had aangedaan toen de reusachtige sneeuwhopen zonder enige inspanning waren veranderd in een overstroming. Maar wat het dorp wel had, was een bakhuis.

Vroeger hadden bezoekers het dorp vaak ‘Bakehouse’ genoemd in plaats van zijn heilige naam te gebruiken, omdat de eigenares, mevrouw Hard in roze letters bakhuis over het grijze leistenen dak had geschilderd: een elegant contrast met de stenen muren die ooit wit waren geweest.

Elke ochtend wanneer de oven heet en gereed was, luidde mevrouw Hard ooit haar bel, waarop niet alleen haar klanten ontwaakten, maar ook, zonder dat zij dat wist, iedere verdronken zeeman vanaf het schiereiland de Lizard tot aan de Scillyeilanden, aangezien die bel was mee gejat van een geborgen scheepswrak. De vrouwen uit het dorp namen hun ongebakken pasteien, gebakjes en broden mee en schoven die tussen de brandende kooltjes. Mevrouw Hard noemde haar oven ‘de Kleine Hel’, en als jij je vergiste in de plek waar jouw pastei stond en die van een ander meenam, was dat de plaats waar je belandde. Of in elk geval was dat wat ze tegen de kinderen zei als ze de gebakken waren van hun moeder kwamen ophalen. Dat zorgde voor menig onrustige nacht, omdat kinderen lagen te zweten onder hun keer op keer verstelde lakens uit angst voor wat ervan zou komen als ze eens verkeerd kozen.

Het dorp was ooit een geliefd reisdoel geweest vanwege dat brood. Nu, in 1947, was het nog slechts een troosteloze herinnering aan het wrede verstrijken van de tijd.

Het haar van de oude vrouw waaide op door de bries. Ze keek omhoog naar de hemel. Die was lila-grijs en laag, afgeladen met regen, maar Marvellous betwijfelde dat het zou gaan regenen. ‘Waai over,’ fluisterde ze. Ze stak de weg over en ging voor het bakhuis staan. Ze zette haar lamp op het trapje en duwde met haar handen hard tegen de verweerde deur. ‘Mevrouw Hard?’ fluisterde ze zacht.

Mevrouw Hard had eens tegen Marvellous gezegd dat ze zo goed kon wachten dat haar leven vast van goeds vervuld zou zijn.

‘Patience, zo had je vader je moeten noemen,’ zei ze. ‘Patience.’

‘Maar ik ben niet geduldig,’ zei Marvellous. ‘Ik ben nijver.’

En mevrouw Hard had omlaag gekeken naar het blootsvoetse kind met haar dure woorden en gescheurde kleren, en ze had gedacht hoe goddeloos het was om een kind op te voeden in de bossen, zodat ze wild en vrij rondliep als een Cornish zwart varken. Het meisje had een moeder nodig.

‘Je hebt een moeder nodig,’ zei mevrouw Hard.

‘Ik heb een moeder gehad,’ zei Marvellous.

‘Nee, je hebt iets gehad,’ zei mevrouw Hard. ‘Maar ik zou je moeder kunnen zijn.’

En ze wachtte op antwoord, maar er kwam geen antwoord uit de van afschuw vervulde mond van het kind. Mevrouw Hard schudde haar hoofd en zei: ‘Maar denk eraan, geduld is een deugd, en geduld is godvruchtig.’

Mevrouw Hard hield van het woord ‘godvruchtig’. Ze hield ook van God. Toen haar echtgenoot in 1857 van huis vertrok, verleid door de belofte van rijkdommen uit de Zuid-Afrikaanse mijnen, trokken Jezus en de beminde predikant bij haar in. Die overgang verliep rimpelloos, wat van het leven van haar echtgenoot niet kon worden gezegd. De eerste goudmijn waar hij zich meldde was goudloos, en de arme man werd van de ene naar de andere mijnput in Witwatersrand gestuurd, tot hij stierf, al krabbelend in die onbekende duisternis op zoek naar een glimp van de gouden sleutel die zou passen op een slot naar een beter leven.

Breathe on me, Breath of God, Fill me with life anew.

Dat had mevrouw Hard boven de deur van het bakhuis geschreven toen ze hoorde dat haar man was gestorven. Later had iemand – en de oude Marvellous glimlachte omdat ze zich nog de vage okergele woorden kon herinneren die haar handen hadden gekleurd – ‘breath’ in ‘bread’ veranderd, maar mevrouw Hard was er nooit achter gekomen, omdat ze zelden omhoogkeek.

‘Mijn verlossing zal uit de aarde komen,’ had ze eens tegen Marvellous gezegd.

‘Net als een aardappel?’ had het kind gevraagd.

Boven haar hoofd knerpte de windvaan. De schemering van oktober daalde snel neer op het gehucht, als kraaien op de in de nacht gestorvenen. Het is vast bijna november, dacht Marvellous. Licht flikkerde in de dorpen in de verte, een plechtige verwijzing naar het feit dat dit dorp was heengegaan. Ze haalde een doosje lucifers tevoorschijn en ontstak haar olielamp. Ze ging midden op de weg staan en hield de lamp omhoog naar de heuvels in de verte. Ik ben hier nog, zei dat gebaar.

Een bundel geel licht viel op de heg waar een granieten kruis uit een rij platgeslagen sleutelbloemen omhoog groeide. Marvellous had altijd gedacht dat dat kruis achteraf haastig was opgetrokken na de Eerste Wereldoorlog, zoals ze hem nu noemde. ‘1914-1918’ stond erop te lezen, met daaronder de namen van lang vergeten gezichten. Maar er was één naam, wist ze, die niet op de lijst stond. De naam van Simeon Rundle was uitgesloten van de lijst.

In 1914, toen de vloedgolf van de oorlog onverwacht de kust op was gerold, was het dorpsleven plotseling tot stilstand gekomen. Er werden geen jaarmarkten meer gehouden, geen dansavonden, geen regatta’s, omdat de mannen waren vertrokken en het leven bevroor tot een eeuwig wachten. ‘Een dorp zonder mannen sterft,’ zei Marvellous, en dat deed het dorp ook langzaam. De beminde predikant werd naar een nieuwe gemeente gestuurd, in Londen, en kort daarop vernam mevrouw Hard dat hij was omgekomen bij een luchtaanval met een Zeppelin. Ze ging liggen aan de oevers van de kleine Jordaan, zoals zij de kreek noemde, en dwong haar leven tot een einde te komen. Dat leven gehoorzaamde onmiddellijk, zo krachtig was haar wil, en de oven van het bakhuis doofde, en God maakte dat Hij wegkwam. Degenen die achterbleven, baden voortdurend voor vrede, maar die gebeden keerden terug overdekt met stempels met terug naar afzender. Alleen de lijst met doden groeide.

Maar toen, op een zachte ochtend in mei, kwam de vrede toch nog, want Peace was de naam die werd gegeven aan een kind dat een halfjaar voor het einde van de gevechten werd geboren. Het kind had op zich laten wachten, ze weigerde te verschijnen voor de geweren tot zwijgen waren gekomen, voor de waanzin ten einde was gekomen, alsof Peace zich niet door geruk en getrek liet vermurwen om een gebroken wereld te betreden. En zelfs toen het dan zover was, deed ze het met tegenzin. Alsof ze het wist. Met haar voeten eerst en een hoofd dat weigerde mee te werken. Ze was een wirwar van voeten en handen en benen en een navelstreng. Als een kalf.

‘Een hoofd dat gebukt ging onder de last van een naam,’ zei Marvellous, terwijl ze fluisterend het kind vrij draaide en trok.

Peace. Zo eenvoudig ligt de vrede niet. En dat bleek natuurlijk ook niet zo te zijn.

Oude manieren van leven keren niet terug als de levens zelf nooit zijn teruggekeerd. Alleen Simeon Rundle keerde terug, naar zijn nieuwe zus Peace, en hij droeg een stapel gruwelen mee. Op een ochtend troffen de dorpelingen hem aan bij de kreek, tot zijn hals onder de riviermodder en zijn eigen stront, terwijl hij met een witte zakdoek naar een enorme heremietkreeft zwaaide.

Met zijn opgezette tong die als een slipper uit zijn mond flapperde riep hij: ‘Ik geeb me ovew, ik geeb me ovew, ik geeb me ovew,’ waarna hij het jachtgeweer van zijn vader optilde en zijn hart zo uit zijn borstkas schoot. Of zo gaat het verhaal in elk geval.

De dorpelingen snakten naar adem – twee vielen er flauw – toen het tegen de deur van de kerk uiteen spatte als een barokke rode klopper. De nieuwe lekenpastor rende naar buiten en verklaarde dat het het werk van de duivel was. Helaas vloog die ondoordachte uitspraak gezwind op de gretige vleugels van het gerucht en het duurde niet lang voordat het dorp St. Ophere een smet opliep die zelfs het elektrische licht waar zo naar uit was gezien en dat in 1936 verscheen, niet helemaal kon wegnemen.

Er was niet echt iets mis met de plek. De zuiverheid was gekanteld. De vloed leek hoger, de samengepakte mist leek dichter en de vegetatie groeide sneller, alsof de natuur haar best deed om de vergissing te corrigeren, of op zijn minst te verbergen. Maar het vermoeden dat er een doem op rustte bleef hangen, en daarom begonnen mensen langzaam te vertrekken: een gestage stroom afwezigheden als bingoballen die uit een hoed worden gehaald. Mensen die wegtrokken naar verre dorpen waarvan de lichten nog steeds flakkerden in een laaghangende herfstlucht.

Marvellous keek nog een keer op en neer de High Road af, en kwam tot de conclusie dat datgene waarop ze wachtte haar niet was gepasseerd. De wind was opgestoken en de wolken joegen over. Ze hield de lamp omhoog en stak de weg over naar het gedenkteken en de standpijp en liep door de wei waar ze ooit een koe had gehouden. De temperatuur daalde en het gras was vochtig onder haar voeten, en ze bedacht dat de volgende ochtend vast de eerste rijp te zien zou geven. Voor zich uit zag ze het bos, en haar enkels zetten zich schrap voor de lichte daling en de omzichtige mars tussen de platanen, de hazelaars en de tamme kastanjes, omlaag naar haar kreek. Het was eb. Ze rook de zilte modder, haar lievelingsgeur, de geur van haar bloed, dacht ze. Ze zou een pan vol kokkels bijeenharken en ze stomen boven een vuur dat een gaatje in de nacht zou branden. Ze begon te watertanden. Ze struikelde en belandde naast een sleedoornstruik, en ze besloot van dat ongelukje gebruik te maken door twee zakken sleepruimen te plukken. Voor zich uit zag ze het licht van haar woonwagen. Vreemd genoeg voelde ze zich eenzaam. ‘Nooit oud worden,’ fluisterde ze tegen zichzelf.

Laat. Een uil riep en de donkere ogen van de nacht tuurden zonder te knipperen naar de horizon. Marvellous kon niet slapen. Aan de oever hield ze de maan gezelschap, met aan haar voeten een berg opengewrikte kokkelschelpen. Ze zat ineengedoken in de warmte van vuurlicht, met haar regenjas van gele wasdoek, licht, scherpriekend en warm. De sterren zagen er vaag en ver uit, maar dat kon aan haar ogen liggen. Ooit gebruikte ze een verrekijker, nu een telescoop; binnenkort zou de nacht voor altijd de dag gevangennemen. Ze voelde zich getroost door de vage contouren van haar oude vissersbootje dat zacht schommelde op het getij; het vertrouwde gekraak van touw tegen hout was een fijn geluid in de golvende nachtstilte.

Ze had bijna haar hele leven aan de kreek gewoond, en was daar – bijna – haar hele leven gelukkig geweest. In het midden stond het kerkje dat ooit een kapel was geweest, maar nu een ruïne was. Zolang ze zich kon herinneren had de vloed grond weggeslagen rond de kerk, tot de kerk zich had losgemaakt van de mensen, of de mensen zich hadden losgemaakt van de kerk? Het was inmiddels al zo lang geleden dat de oude Marvellous zich niet meer kon herinneren wat er eerst was gebeurd. Maar het getij had zich een pad uitgesleten, tot de kerk, de grafstenen en het geloof vlot waren geraakt. Zondagdiensten werden vroeger gehouden wanneer het getij op zijn laagste punt was, soms bij zonsopgang, soms als de avond viel, en een keer, kon ze zich herinneren, had een rij gelovigen met lantaarns zich midden in de nacht een weg de rivierbedding door gezongen als pelgrims op zoek naar Galilea.

Ja, wij zullen bijeenkomen aan de rivier,

de mooie, mooie rivier;

wij zullen bijeenkomen met de heiligen aan de rivier

die stroomt langs de troon van God.

Ze nam een slok uit een fles sleepruimenbrandewijn. Heiligennectar, was het, die stroomt langs de troon van God. Amen. Licht van de kaars op het altaar in de kerk sloop naar buiten en veegde over de toppen van de grafstenen die de vloed genadig had gespaard. Die was zijn eigen ster, dacht Marvellous. Ze stak die kaars elke avond aan en had dat al jaren gedaan. Vuurtorenwachter, dat was ze eigenlijk. Dat was wat hoe-heet-ie in de oorlogsjaren naar haar oever had gelokt. Dat en de muziek, natuurlijk.

Hoe-heet-ie. De Amerikáán. Ze had hem als een schim de kerk zien binnengaan, en toen hij naar buiten kwam was hij nog steeds een schim met de diepe nuances paarsgrijs die van zijn donkere huid af straalden, en in zijn mond pulseerde de gloeiende punt van een sigaret als het hart van een nachtinsect. Aangelokt door de muziek was hij door de droge rivierbedding gelopen en toen hij zichzelf de oever op trok, zag hij de radio staan in een gebutste kinderwagen die onder de bomen was neergezet.

‘Louis Armstrong,’ zei hij.

En zij: ‘Marvellous Ways, het doet me genoegen eindelijk kennis te maken.’

Hij lachte, en ze had nog nooit van haar leven zo’n lach gehoord, en zijn ogen flitsten even helder als een zaklantaarn. Hij kwam bij haar zitten en de tafel schommelde en de rivier rimpelde terwijl de bommenwerpers overvlogen en het luchtalarm afging en de bommen vielen boven de Grote Haven en boven Truro, en versperringsballonnen wierpen lange schaduwen langs de lucht, en Louis Armstrong zong over lippen en armen en harten, terwijl luchtafweergeschut tegen het indigoblauwe duister bonkte, en twee onbekenden stil zaten onder een boom die het allemaal al eens eerder had aanschouwd.

Hij vertelde over zijn grootvader in South Carolina, in het Lage Land, over de visuitstapjes die ze maakten door de drassige moerassen, en dat de geur van modder en van zout de geuren van thuis waren, en Marvellous zei: ‘Ik snap wat je bedoelt.’ En hij vertelde haar over de schraagbruggen die roze opgloeiden als de schemering viel en de ceders die uit de welige moerassen groeiden en de zware geur van osmanthus en jasmijn, die hem aan zijn gestorven moeder deden denken. Hij zei dat hij wel weer eens katvis wilde eten, en Marvellous zei: ‘Ik ook,’ terwijl ze alleen weleens hondshaai had gegeten. Samen toastten ze op het leven en ze klonken hun bekers tegen elkaar en deden net of ze heel ver weg waren.

Daarna kwam hij vaak langs. Hij nam donuts voor haar mee van de Amerikaanse donutfabriek aan Union Square, en ze aten die op met sterke zwarte thee erbij, al gaf hij de voorkeur aan koffie, en ze luisterden naar Rhythm Club op de radio en tikten het ritme mee met hun jitterbug-voeten. Soms bracht hij blikken ‘spam’, cornedbeef, mee; hij zorgde ervoor dat ze nooit honger had. En op een keer nam hij een filmaffiche voor haar mee van een film die ze een paar jaar eerder had gezien. Zo attent was hij.

En toen, een paar dagen voor de geplande invasie in Frankrijk, vroeg hij haar om een amulet. ‘Om me veilig terug te laten keren,’ zei hij.

Ze keek hem in de ogen en zei: ‘Maar dat soort dingen doe ik niet. Ik heb nog nooit een amulet gemaakt.’

‘Maar mensen zeiden dat je dat wel deed.’

‘Dat hebben ze altijd gezegd,’ en in plaats daarvan pakte ze zijn hand vast en de enige betovering die ze had was zijzelf, en ze straalde.

Juni 1944 kwam het definitieve afscheid. De Amerikaanse jongens werden verscheept. Hij kwam fluitend aanstappen, een en al gabardine lange broek en Hawaii-overhemd, jeetje wat zag hij er knap uit. Hij gaf haar alles wat hij nog had – chocola, sigaretten, kousen – en ze gingen onder de boom zitten, dronken thee en luisterden naar Armstrong en Teagarden, en ook Bechet, en iemand anders die nooit zo beroemd zou worden. Zij keek toe terwijl de jongeman een ritme speelde op zijn knieën, en zijn mond een klarinet werd. Op dat moment zag ze aan weerszijden van hem twee toekomsten die elkaar verdrongen. In de ene lag hij roerloos op Omaha Beach. In de andere zat hij roerloos met zijn neus in een boek te proberen iets van zichzelf te maken in een land dat gekleurd werd door haat. Toen hij opstond om te vertrekken, zei ze: ‘Ga naar links’, en hij vroeg: ‘Hoezo?’ Ze zei: ‘Ik weet niet wat het betekent, maar jij zult het weten als het zover is. Je moet naar links gaan.’

‘Vaarwel, Marvellous,’ zwaaide hij.

‘Vaarwel, Henry Manfred Gladstone II,’ zwaaide ze. Dus zo heette hij: Henry Manfred Gladstone II.

‘Het was me een genoegen,’ zei hij.

De nacht was vol woeste beweging. De massieve sloepen begonnen weg te varen en duizenden manschappen gingen vanaf pieren en stranden aan boord, en er was een enorme drukte, maar tegen de ochtend was alles stil. De generatoren waren stil. De lucht van dieselolie trok weg. De Amerikanen waren vertrokken en hadden verhalen vol romantiek, ongeboren kinderen, en heel veel vreugde achtergelaten, en de vrouwen moesten huilen, want dat deden ze altijd.

‘Vaarwel, Henry Manfred Gladstone II,’ fluisterde ze. ‘Het was me een genoegen.’

2

Zoals Marvellous had voorspeld had zich tegen de ochtend een dikke laag rijp over het rivierdal verspreid. Een wulp bleef onophoudelijk vanaf de kreek roepen totdat er een rookpluim opsteeg uit de woonwagen. Een ogenblik later deed Marvellous de deur van de wagen open en stapte ze voorzichtig over de glinsterende treden omlaag. Toen ze het stevige kraken van de aarde voelde, strekte ze haar armen omhoog naar de bomen, omlaag naar haar tenen, en weer omhoog naar de bomen. Voor iemand die zo klein was, nam ze heel veel ruimte in.

Ze volgde het aflopende pad naar de oever waar het vuurtje van de avond tevoren nog timide smeulde. Ze ging moeizaam zitten op de afmeersteen en bestudeerde haar stemming zoals ze het dagelijkse stromen van de rivier bestudeerde. Ze was onrustig; had slecht geslapen. Een droom had haar de slaap uit getrokken – opnieuw een blinde droom – een van woorden en niet met beelden. Open het botenhuis, had de droom gezegd. Dat doe ik niet, had Marvellous hartstochtelijk gezegd, maar met dromen valt niet te argumenteren.

Ze stond op en wachtte tot het hoogste punt van de vloed, het moment waarop de beweging van de rivier tot stilstand kwam. Ze glipte uit haar gele oliejas en haar afgedragen laarzen en rilde toen de ijzige modder ruimte vond tussen haar tenen. Ze trok de schuifspelden uit haar haar en de slappe witte krullen vielen tot voorbij haar schouders, in de richting van een middel dat ooit smaller was, ooit werd vastgehouden. Eén knoop, twee knopen. Haar vingers waren niet vaardig en de handeling kostte even tijd. Haar zware vilten broek gleed op de grond. Ze trok haar wollen trui over haar hoofd uit en haar borsten kwamen vrij, en kippenvel kwam omhoog in de tintelende ochtendlucht. Ze tilde het schelpendoosje boven haar hoofd en legde het voorzichtig op de oeroude steen. Ze stapte uit haar onderbroek. Vroeger raakten alleen de bovenkanten van haar dijen elkaar, en nu raakte alles elkaar, maar dadelijk zou het anders voelen, in de rivier zou het anders voelen, en dat wist ze omdat ze heel veel wist, omdat ze al heel lang oud was.

Ze stak haar armen boven haar hoofd uit en de bries kreeg vat op de fijne haartjes in haar oksels, en op de plek waar haar benen samenkwamen. Ze zette haar bril af en stapte voorzichtig naar de oever, met haar tenen op zoek naar de richel. De geur van hoog water was intens.

Nu.

Ze boog haar benen en dook de kreek in, waarna ze twee meter van de oever weer bovenkwam. Ze zwom stroomafwaarts met mul en keek toe hoe een sluwe reiger laag en ongezien kwam aanvliegen en in het broze licht met gemak een vis verschalkte. Borstcrawl was inspannend, dus koos ze voor de schoolslag. Ze hield van het gevoel van kil water tussen haar benen als die uiteen gingen.

Toen ze op gelijke hoogte met het botenhuis kwam, trok haar maag samen terwijl ze haar blik liet rusten op het huisje van steen en planken. Het zag er majesteitelijk en sereen uit, berijpt als het die ochtend was, en het leek het symbool van liefde en verbondenheid dat het was geweest toen haar vader het al die jaren geleden optrok. Ooit was het wit geweest, maar nu was het groen van het mos, weggeworpen in de reuzenmuil van haar verleden. Vijfentwintig jaar geleden had ze de deur vergrendeld en alles wat daarbinnen was opgesloten zoals ze ook met haar hart had gedaan. In het voorbijgaan smeekten de met zout dichtgekoekte ramen haar. Maak ons open, fluisterden ze. Onzin, zei ze, en ze dook onder water en hield zich beneden vast aan zeegras. Ze bleef er zo lang ze maar kon, en kwam snakkend naar adem weer boven water in de schaduw van de afmeersteen. Ze klauterde de rivieroever op en sloeg haar oliejas stevig om zich heen. Ze draaide zich weer om in de richting van het botenhuis. Je kunt niet praten, zei ze. Nee, dat kan ik niet, zei het. Oké, weten we dat ook weer, zei ze, en ze stampte terug naar haar woonwagen in een stemming die zo zwaar was als modder.

Die middag pruttelde de motor terwijl het vissersbootje op de golven van het wegtrekkende tij voer in de richting van de smalle zandbank die de ongenode wereld op een afstand hield. Op de zandbank lag het wrak van de Deliverance, de vissersboot van haar oude vriend Cundy. Bij laagtij kantelde de boot naar bakboord waardoor de wond zichtbaar werd waarvan hij nooit was hersteld. Bij hoogtij lag het achterschip zo diep in het water dat de meeste mensen dachten dat de boot Deliver heette.

Voorbij de zandbank was de uitgestrekte Carrick Roads zichtbaar, glinsterend van de zonnestralen die door de golvende grijze waterweg sneden. Voorbij de weiden weerklonk een schot. Marvellous bleef staan luisteren; ze hoorde ook vaag een hond blaffen. Een zwerm meeuwen vloog op in de laagstaande witte zon en voorzag het dal van een patroon van vloeiende, half waargenomen schaduwen. Ze tilde haar telescoop op en bestudeerde hun vlucht, op zoek naar ongewone tekenen, maar opnieuw was er niets. Ze betrapte een visdiefje dat zich overleverde aan de stroom en zich vrolijk achterwaarts liet meevoeren op het snel zeewaarts stromende water.

Ze liet de telescoop zakken en schoof haar bril af, omdat ze er inmiddels vrijwel zeker van was dat waar ze dan ook op wachtte, niet over het water zou komen. Er waren tekenen met water – overduidelijke tekenen – zoals die onvergetelijke nacht toen tweeduizend zeesterren op de vloed waren binnengelopen.

Dat was een leven lang geleden. Een avond dat de eenzaamheid haar te vroeg naar bed had gedreven. Ze had de slaap niet kunnen vatten en probeerde haar leven te dwingen te veranderen, zoals jonge vrouwen dat kunnen doen, toen ze ineens de toesluipende beweging had gevoeld van gezelschap buiten. Ze stond op en toen ze het schemerige patroon van oranje sterren zag, dacht ze dat de wereld op zijn kop stond en de hemel eindelijk binnen bereik was. En in zekere zin was dat allebei ook zo, want de volgende dag kwam Paper Jack door het wad aangelopen en sneed hij een pad door vijftien jaar prikkelig zwijgen.

Hij kwam met wilde hyacinten achter zijn oren en stengels look tussen zijn tanden, met in zijn kielzog verliefde bijen die de geur kenden van een goede man. Hij bleef voor haar woonwagen staan en met gespreide armen riep hij wat de kinderen vroeger riepen:

Marvellous Ways! Marvellous Ways!

Is ze goed snik of een mafkees?

Ze spreekt een toverspreuk uit en je herstelt,

Ze spreekt een toverspreuk uit en je bent geveld.

Marvellous stapte die dag de woonwagen uit en zei met zoveel onverschilligheid als ze maar kon opbrengen: ‘Daar ben je weer!’

En hij zei: ‘Daar ben ik weer!’

‘En wat wil je? Herstellen of vellen?’

Zachtjes zei hij: ‘Ik wil jouwellen.’

‘Ellen woont hier niet,’ zei ze.

En hij: ‘Godsamme, mens, je hebt nog steeds een brutale bek! En kom nou van dat trapje af en laat me je vasthouden.’

En ze hielden elkaar vast totdat het verleden tussen hen gekropen kwam en ze verlegen werden, en Paper Jack stapte achteruit en glimlachte naar haar, en zijn glimlach brak open als een lentemorgen en liet de lange winter in haar hart smelten.

Natuurlijk heette hij toen geen Paper Jack, die naam kwam later, zoals namen dat vaak doen. Toen werd hij gewoon Jack of Singer Jack genoemd, en hij was stil en opmerkzaam en bekeek alles en iedereen als het weer. Hij had Marvellous eens een hogedrukgebied genoemd tijdens een ruzie, en op een keer dat zijn broer Jimmy er niet bij was, had hij haar een ijzig begin van de dag genoemd. Jack mocht Marvellous vanaf het moment dat hij haar aan de arm van Jimmy zag. Jack vond Marvellous leuker dan ieder ander meisje dat hij ooit had gezien. En op een keer toen hij dronken was en zij alleen, had Jack gezegd dat hij op haar zou wachten, omdat ze het waard was om op te wachten, net als het eerste waarnemen van sardines vroeg in de ochtend van een zomerdag.

Die eerste terugkeer was in 1900 geweest. Marvellous was tweeënveertig en Jack zesendertig. Ze waren allebei versleten door het leven en een paar centimeter kleiner dan de laatste keer dat ze elkaar hadden gezien. Marvellous legde buiten een vuur aan en maakte de krab klaar die ze de dag ervoor had gevangen. Ze dronken elkaars aanwezigheid in met bier en rum en werden zo verlegen dat zelfs de bladeren begonnen te blozen.

‘Heb je een man?’ vroeg Jack.

‘Niks vasts,’ zei Marvellous. En Jack was half blij, half jaloers.

‘Een vrouw als jij heeft een man nodig,’ zei hij.

‘Is dat zo?’

‘Want een vrouw als jij heeft een kind nodig,’ zei hij.

‘Daar is het te laat voor,’ zei Marvellous zacht, en ze begon de stinkende krabschalen weg te ruimen. Vierhonderdzeventien kinderen had ze tot dan toe ter wereld gebracht en niet een van zichzelf.

Ze bleef staan en zei: ‘Ik wilde jouw kind, Jack. Ik wilde van jouw kind houden en ervoor zorgen,’ en ze knielde neer en spoelde haar handen af in een emmer rivierwater.

Zwijgend zat hij met schuldgevoel naar haar te kijken, en hij luisterde naar een nachtegaal in de bladerrijke eikentakken boven zijn hoofd. Toen Marvellous klaar was, stond hij op en trok hij haar tegen zijn borst. Ze schommelden heen en weer terwijl de nachtegaal zong op de bladerrijke eikentakken boven hun hoofd, en ze kusten, en zij had gewild dat ze dat niet hadden gedaan want ze proefde zijn verdriet op zijn adem. Ze proefde zijn andere leven en zijn andere vrouwen, en daarom wist ze dat hij niet zou blijven.

‘Ik blijf niet,’ fluisterde hij.

‘Dat weet ik,’ zei Marvellous.

‘Ik ga het allemaal regelen en dan kom ik terug om je te halen.’

‘Ik wacht,’ zei Marvellous, want ze was erg goed in wachten.

‘Jij bent altijd het enige meisje voor me geweest.’

‘Ik ben geen meisje, Jack, en de tijd raakt op.’

‘Je bent nog nooit zo mooi geweest.’

‘Waar hebben die woorden altijd verstopt gezeten?’

‘Het heeft me jaren gekost om je te vinden.’

‘Ik ben nooit ver weg gegaan.’

De stilte werd onderbroken door vogelkreten.

Ze streelde over zijn gezicht. ‘Waar heb je al die tijd gezeten?’

‘Australië.’

‘Ik dacht al dat ik een andere zon op je huid zag.’

‘Ik kwam in het zuiden terecht bij de kopermijnen. Een plaats die Moonta heette – Klein Cornwall noemden ze het, omdat ze er pasteitjes hadden, en methodisten.’

‘Voedsel voor je gedachten,’ zei Marvellous. ‘Voedsel voor de ziel.’

‘Er waren ook zwarten, die kenden het land en die kenden de zee. Ik ging vaak naar de baai om te kijken hoe ze vissen aan hun harpoenen van pijlstaartrogstekels staken. En die ene zwarte – Bob, heette hij – die noemde mij een witte. Kun je het je voorstellen? Ik had er nog nooit aan gedacht dat ik een witte was, tot op dat moment dat ik op die vreemde kust stond te kijken naar de grootste blauwste hemel die ik ooit had gezien, en een zwarte een vis aan zijn speer zag rijgen voor zijn middagmaal.’

Marvellous glimlachte. Ze pakte zijn handen en kuste ze.

En hij wilde haar vertellen dat dat het begin was van zijn heimwee: die overweldigende hemel en die magere zwarten. Hij wilde haar vertellen dat alles verkeerd voelde en dat hij thuis miste want hoe kon hij zich thuis voelen in een land dat kwade woorden fluisterde? In een land waar meer vliegen dan mensen waren, in een land waar de hitte even heftig afsloeg van de rood uitgedroogde aarde als van een oven? Hoe kon hij zich thuis voelen in een land waar zij niet was? En hij huilde op dat strand en deed net of hij de brandende middagzon in zijn ogen had, want toen Bob naar hem omkeek vroeg hij lachend: ‘Wat moeten die verdomde tranen, maat?’

‘Wat is er?’ vroeg Marvellous.

Jack zweeg. Hij haalde een zwaar gouden vestzakhorloge tevoorschijn en legde het tussen haar handen. ‘Zie je, ik ben rijk teruggekeerd,’ zei hij.

‘Je bent als heer teruggekeerd.’

‘Jawel. En zou jij van een heer kunnen houden?’

‘Ik heb liever een zeeman zonder geld.’

Jack lachte. ‘Hoe wist je dat?’

‘Omdat ik je ken, Jack Francis. En ik ruik je leven aan je handen.’

Marvellous vulde zijn beker uit de kan.

‘Er gebeurde weer een ongeluk onder de grond en ik durfde niet meer, Marve. Ik kon niet meer naar beneden. Ik moest de hele tijd aan Jimmy denken. Denk jij nog weleens aan hem?’

‘Af en toe. Maar aan jou denk ik vaker.’

‘Hou je meer van mij?’

‘Ja. Omdat ik meer liefde te geven heb.’

Hij stak zijn hand uit naar zijn bier. ‘Ik ben nog steeds schuldig,’ zei hij.

‘De tijd heeft mijn schuld verzwolgen.’

‘Dan bof je.’

‘Nee. Ik ben gewoon heel erg moe,’ zei Marvellous.

‘Ik ga niet meer onder de grond,’ zei Jack. ‘Voortaan is het alleen de zee voor mij. Ik waag het erop met de golven.’

‘Ga mee zwemmen,’ zei Marvellous.

‘Ik kan niet zwemmen. Ik ken geen enkele zeeman die dat kan.’

‘We blijven in het ondiepe deel en ik hou je vast.’

‘Ik ben een hoop om vast te houden.’

‘Ik ben een goed anker.’

Ze gingen bij de afmeersteen in het licht van de lamp staan. Ze kleedden elkaar uit en bekeken elkaars lichaam van top tot teen en hun ogen werden handen en hun verlangen zorgde ervoor dat de rivier begon te klotsen en toen ze niet langer konden kijken nam ze hem mee het koude water in, en hij was zo draaierig dat hij moeite had om zijn voeten op de grond te houden.

Terwijl hij zich aankleedde, stopte zij sleepruimenbrandewijn in zijn tas, en ingelegde zeeslakken en saffraanbroodjes. En pakjes gedroogde tamme kastanje en smeerwortelblaadjes, om de rochelende ademloosheid te verzachten die hij probeerde te verbergen.

Die avond voordat hij vertrok, vroeg ze hem om met haar naar bed te gaan. Het schoot er zomaar ineens uit. Ze zei dat ze al genoeg tijd hadden verspild en dat ze er eerlijk gezegd naar snakte. Verwarmd door de drank volgde hij haar naar het botenhuis en in het gouden kaarslicht maakte de hitte van de dag plaats voor het zweet van de nacht. Ze trok haar hemd over haar hoofd uit en hij raakte haar borsten aan, kuste haar borsten, en stak zijn handen onder haar rok, waar hij geen andere stof tegenkwam dan haar huid met kippenvel. Hij knoopte zijn broek open, en zij knoopte zijn hart. Ze waren niet verlegen meer.

Ze klampten zich aan elkaar vast en beminden alsof het hun laatste kans was om te beminnen, en waar hij binnenging, vertrok hij nooit meer. En dat was de nacht waarop ze begonnen elkaar dromen te vertellen, want zo gaat het als je over en weer de zwaarte kent van elkaars ziel.

Jack wachtte tot ze sliep voordat hij in de opkomende dageraad verdween. Hij wist hoe hij dat moest doen zonder geluid te maken, omdat hij zijn longen vulde als ballonnen en zijn adem zo stijf inhield dat ze hem van de grond af tilden. En terwijl hij gezwind door de bomen gleed, brak haar stem door het droomlandschap heen en zei: ‘Ik zal hier zijn als je terugkomt. Haast je, liefste. Ik zal wachten.’

Maar hij had zich niet gehaast. En zij wachtte wel. Twintig jaar lang wachtte ze. En als hij terugkeerde zouden er geen lichtende zeesterren zijn die een gouden pad uitzetten naar haar deur. Alleen het onmiskenbare geluid van geruchten.