Over het boek:

Engeland, 1976. Mevrouw Creasy wordt vermist en op straat is het geroddel niet van de lucht. Tijdens de eindeloze zomervakantie besluiten de tienjarige Grace en Tilly zelf op onderzoek uit te gaan.

Ze bellen aan bij iedereen in de buurt, op zoek naar aanwijzingen. Terwijl ze proberen te begrijpen wat ze zien en horen, ontvouwt zich een geschiedenis boordevol bedrog. Wat de meisjes niet kunnen weten, is dat de leugens die verhullen wat er tien jaar geleden is gebeurd, dezelfde zijn die mevrouw Creasy, kort voordat ze verdween, wist te ontrafelen.

Het probleem met bokken en schapen is een eigenzinnige en betoverende debuutroman over een gemeenschap die behoefte heeft aan absolutie en twee meisjes die leren wat het betekent om ergens bij te horen.

In de pers:

‘Sympathiek en genuanceerd portret van mensen die buiten de maatschappij vallen.’ The Independent

‘Spannend, sprankelend en humoristisch (…) alsof Donna Tartts De geheime geschiedenis zich afspeelt in een Engelse buitenwijk.’ The Guardian

‘Cannon is een cartograaf, haar verhalen vormen een atlas, een intieme toegang tot de huizen, tuinen en garages van Engelands verleden, een microkosmos.’ The New York Times Book Review

‘Mooi verhaal over eenzaamheid, loyaliteit en vriendschap.’ Kirkus Reviews

‘Deels spannende roman, deels een verhaal over volwassen worden, is dit een aangrijpend debuut over de geheimen achter elke voordeur’ RACHEL JOYCE, schrijfster van De onwaarschijnlijk reis van Harold Fry

Over de auteur:

Joanna Cannon is psychiater en woont in het Engelse Peak Dstrict. Het probleem met bokken en schapen schreef zij in haar lunchpauzes, in haar auto op de parkeerplaats bij haar werk. Het boek werd een enorme bestseller in Engeland. De vertaalrechten werden aan meer dan 12 landen verkocht en het boek zal worden verfilmd.

HET PROBLEEM MET BOKKEN EN SCHAPEN

Wil je op de hoogte worden gehouden van de boeken van Uitgeverij Orlando? Meld je dan aan voor onze nieuwsbrief via www.uitgeverijorlando.nl of volg ons via Facebook of Twitter.

JOANNA CANNON

Het probleem met bokken en schapen

Vertaald uit het Engels door Elvira Veenings

Songteksten:

‘Bye Bye Baby’ © Bob Gaudio, Bob Crewe

‘Knock Three Times’ © Irwin Levine, L. Russell Brown

‘Crazy’ © C Willie Nelson

‘Save all your kisses for me’ © Tony Hiller, Lee Sheriden, Martin Lee

© 2016 Joanna Cannon

Oorspronkelijke titel The Trouble with Goats and Sheep

Vertaald uit het Engels door Elvira Veenings

© Nederlandse vertaling Uitgeverij Orlando bv, Amsterdam Oorspronkelijke uitgever The Borough Press, an imprint of HarperCollinsPublishers, London

Omslagontwerp Bij Barbara

© Foto auteur Philippa Gedge

Zetwerk Pre Press Media Groep

ISBN 978 94 920 8649 5

NUR 302

www.uitgeverijorlando.nl

Voor Arthur en Janice

AVENUE, NUMMER 4

21 juni 1976

Mevrouw Creasy verdween op een maandag.

Ik weet dat het op een maandag was, omdat de vuilniswagen die dag kwam en de hele straat naar afgeschraapte borden stonk.

‘Wat is die nou aan het doen?’ Mijn vader knikte naar het kanten keukengordijn. Meneer Creasy ijsbeerde in zijn hemdsmouwen over het trottoir. Om de zoveel tijd stopte hij met ijsberen en bleef hij doodstil staan, deels verborgen achter zijn Hillman Hunter en met zijn hoofd iets gekanteld, alsof hij ergens naar luisterde.

‘Zijn vrouw is verdwenen.’ Nu er toch niemand op me lette nam ik gauw nog een sneetje geroosterd brood. ‘Hoewel ze hem waarschijnlijk gewoon is gesmeerd.’

‘Grace Elizabeth!’ Mijn moeder draaide zich zo snel om van het fornuis dat de druppels pap opvlogen en op de vloer belandden.

‘Ik herhaal alleen wat meneer Forbes heeft gezegd. Margaret Creasy is gisteravond niet thuisgekomen. Waarschijnlijk is ze hem eindelijk gesmeerd.’

We keken alle drie naar meneer Creasy. Hij spiedde in de tuinen alsof hij hoopte dat zijn vrouw ergens tussen het onkruid haar tenten had opgeslagen.

Mijn vader verloor zijn belangstelling en sprak in zijn krant: ‘Speel je wel vaker voor luistervinkje?’

‘Meneer Forbes stond in de tuin met zijn vrouw te praten. Mijn raam stond open. Ik luisterde hem niet met opzet af, dus ik kon er niets aan doen.’ Ik zei het tegen mijn vader maar ik zag alleen Harold Wilson met zijn pijp, die ernstig terugkeek vanaf de voorpagina.

‘Met door de laan heen en weer banjeren vind je geen vrouw,’ bromde mijn vader. ‘Waarom probeert hij het niet bij nummer 12?’

Mijn moeder probeerde een glimlach te onderdrukken. Ze dacht dat ik het niet begreep en het was gemakkelijker om haar in die waan te laten. Mijn moeder beweerde dat ik ‘op een lastige leeftijd’ was. Ik vond mezelf niet bijzonder lastig, dus ik vermoed dat ze bedoelde dat het lastig was voor haar.

‘Misschien is ze wel ontvoerd. Dan kan ik vandaag beter niet naar school gaan, voor de veiligheid.’

‘Het is volkomen veilig,’ zei mijn moeder. ‘Jou zal niets gebeuren, daar zie ik persoonlijk op toe.’

‘Hoe kan iemand zomaar verdwijnen?’ Ik keek naar meneer Creasy, die met gebogen schouders heen en weer drentelde, turend naar de grond.

‘Soms hebben mensen even wat ruimte nodig.’ Mijn moeder sprak tegen het fornuis. ‘Ze raken in de war.’

‘In de war was ze zeker, Margaret Creasy.’ Mijn vader sloeg de sportbijlage open, krakend met de pagina’s tot ze goed zaten. ‘Ze stelde veel te veel vragen. Er was geen ontkomen aan die vrouw.’

‘Ze was gewoon geïnteresseerd in anderen, Derek. Je kunt je weleens eenzaam voelen, zelfs als je getrouwd bent. Ze hadden ook geen kinderen.’

Mijn moeder keek me aan alsof ze zich afvroeg of dat laatste iets uitmaakte en schepte vervolgens de pap in een grote kom met paarse hartjes langs de rand.

‘Waarom heb je het over mevrouw Creasy in de verleden tijd?’ vroeg ik. ‘Is ze dood?’

‘Welnee, natuurlijk niet.’ Mijn moeder zette de kom op de vloer. ‘Remington,’ riep ze, ‘je ontbijt staat klaar.’

Remington waggelde de keuken binnen. Vroeger was hij een labrador, maar nu was hij zo dik geworden dat moeilijk te zeggen viel wat hij was.

‘Ze duikt wel weer op,’ bromde mijn vader.

Dat zei hij ook over de kat van de buren. Die was jaren geleden verdwenen en niemand had hem ooit teruggezien.

*

Tilly stond bij het hek te wachten, in een trui die met de hand gewassen was en nu tot op haar knieën hing. Ze had de elastiekjes uit haar haar gehaald, maar het zat alsof ze er nog steeds in zaten.

‘De buurvrouw van nummer 8 is vermoord,’ zei ik.

We slenterden zwijgend door de Avenue naar de hoofdweg. We liepen naast elkaar, hoewel Tilly meer stappen moest nemen dan ik om me bij te houden.

‘Wie woont er op nummer 8?’ vroeg ze toen we moesten wachten om over te steken.

‘Mevrouw Creasy.’

Ik zei het fluisterend, voor het geval meneer Creasy zijn zoektocht had uitgebreid.

‘Ik vond mevrouw Creasy heel aardig. Ze leerde me breien. We vonden haar toch aardig, Grace?’

‘Ja, hoor. Heel aardig.’

We staken de weg over naar het steegje naast Woolworths. Het was nog geen negen uur, maar de trottoirs waren stoffig en heet en ik voelde mijn bloesje tegen mijn rug kleven. Iedereen reed met de raampjes open en strooide flarden muziek de straat in. Tilly bleef staan om haar schooltas over haar andere schouder te hangen en intussen bekeek ik de roestvrijstalen pannen in de etalage.

‘Wie heeft haar vermoord?’ Een honderdtal Tilly’s sprak me toe via de etalage.

‘Dat weet niemand.’

‘Waar was de politie dan?’ Ik zag Tilly’s mond bewegen in de pannen.

‘Die komen vast nog wel,’ zei ik. ‘Ze zullen het wel druk hebben.’

We liepen over de kasseien omhoog op klepperende sandalen die het geluid maakten van een heel leger voetstappen. ’s Winters, als het spekglad was, klampten we ons vast aan elkaar en aan de reling, maar nu strekte de steeg zich voor ons uit als een rivierbedding bezaaid met chipszakjes, dorstig onkruid en stuifzand dat tussen onze tenen ging zitten.

‘Waarom heb je een trui aan?’ vroeg ik.

Tilly droeg altijd een trui. Zelfs als het verzengend heet was, trok ze de mouwen over haar handen als handschoenen. Haar gezicht was knalroze, net als de muren in onze woonkamer, en haar bruine krullen plakten tegen haar voorhoofd van het zweet.

‘Mijn moeder zegt dat ik het me niet kan veroorloven om iets op te lopen.’

‘Wanneer houdt ze eens op met zo bezorgd te zijn?’ Ik werd ineens boos en omdat ik niet goed begreep waarom, werd ik extra boos en liet ik mijn sandalen nog harder klepperen dan anders.

‘Ik denk nooit,’ zei Tilly. ‘Ik geloof dat het komt omdat ze alleen is. Ze moet zich zorgen maken voor twee om andere ouders bij te houden.’

‘Het zal echt niet weer gebeuren.’ Ik bleef staan en tilde de tas van haar schouder. ‘Trek je trui maar uit. Het is nu veilig.’

Ze keek me aan. Het was moeilijk om Tilly’s gedachten te raden. Haar ogen gingen schuil achter een donkere bril met dikke glazen en aan de rest van haar gezicht viel ook niets af te lezen.

‘Oké,’ zei ze, en ze zette haar bril af. Ze trok de trui over haar hoofd en toen ze aan de andere kant van de wol tevoorschijn kwam, was haar gezicht rood en vlekkerig. Ik nam de trui van haar over en keerde hem om, net zoals mijn moeder altijd deed, en hing hem over mijn arm.

‘Zie je,’ zei ik, ‘het is volkomen veilig. Jou zal niets gebeuren, daar zie ik persoonlijk op toe.’

De trui rook naar hoestsiroop en onbekende zeep. Ik droeg hem de hele weg naar school, waar we in de zee van andere kinderen opgingen.

*

Ik kende Tilly Albert al een vijfde van mijn leven.

Ze was twee zomers geleden gearriveerd, achter in een grote, witte bestelbus, en samen met een dressoir en drie luie stoelen uitgeladen. Ik keek uit het keukenraam van mevrouw Morton terwijl ik een kaasscone at en naar de weersvoorspellingen voor de Norfolk Broads luisterde. We woonden niet in de Norfolk Broads, maar mevrouw Morton was daar eens op vakantie geweest en wilde graag voeling houden.

Mevrouw Morton paste op mij.

‘Wil jij even op Grace passen terwijl ik een dutje doe?’ vroeg mijn moeder geregeld en dan deed mevrouw Morton dat, hoewel ze weinig oppaste en vooral afstofte, koekjes bakte en uit het raam keek. Mijn moeder bracht het grootste deel van 1974 door met even een dutje doen en ik was heel vaak bij mevrouw Morton.

Ik keek belangstellend naar de witte bestelbus. ‘Wie zijn dat?’ vroeg ik met een mondvol scone.

Mevrouw Morton legde haar kin op de vitrage, die halverwege het raam aan een spandraad hing. Hij zakte een beetje door in het midden, vermoeid door de zware last.’ Dat zullen de nieuwe buren wel zijn.’

‘Wie zijn de nieuwe buren?’

‘Ik weet het niet.’ Ze duwde het kant nog iets verder omlaag. ‘Maar ik zie geen man, jij wel?’

Ik gluurde over het kant. Er waren twee mannen bij, maar die droegen overalls en liepen te sjouwen. Het meisje dat uit de bestelbus was gekropen stond nu op de stoep. Ze was klein en rond en erg bleek, als een reusachtige witte kiezelsteen, en hoewel we al drie weken geen druppel regen hadden gehad, zat haar regenjas dichtgeknoopt tot aan haar kin. Ze trok een gezicht alsof ze op het punt stond om te gaan huilen en toen boog ze zich voorover en braakte ze over haar schoenen.

‘Walgelijk,’ zei ik en nam nog een scone.

Om vier uur zat ze naast me aan de keukentafel.

Ik had haar opgehaald omdat ze de hele zaterdag op het muurtje voor haar huis had gezeten met een gezicht alsof ze de weg kwijt was. Mevrouw Morton haalde een paar flesjes Dandelion & Burdock-limonade tevoorschijn en een vers pak Penguin-repen. Ik wist toen nog niet dat Tilly niet wilde eten in gezelschap en ze hield haar reep in haar hand tot de chocola langs haar vingers drupte.

Mevrouw Morton spuwde op een tissue en veegde Tilly’s handen schoon, ook al zat ze op nog geen meter van de keukenkraan. Tilly beet op haar lip en keek uit het raam.

‘Wie zoek je?’ vroeg ik.

‘Mijn moeder.’ Tilly draaide zich weer om en keek naar mevrouw Morton, die opnieuw spuugde. ‘Ik wilde alleen even controleren of ze niet keek.’

‘En je vader, zoek je die niet?’ Mevrouw Morton kon heel opportunistisch zijn.

‘Ik zou niet weten waar ik moest zoeken.’ Tilly veegde discreet haar handen af aan haar rok. ‘Ik geloof dat hij in Bristol woont.’

‘In Bristol?’ Mevrouw Morton stak de tissue in de mouw van haar vest. ‘Ik heb een neef die in Bristol woont.’

‘Of nee, in Bournemouth, geloof ik,’ zei Tilly.

‘O.’ Mevrouw Morton fronste haar wenkbrauwen. ‘Ik ken niemand die daar woont.’

‘Nee,’ zei Tilly. ‘Ik ook niet.’

*

We brachten het grootste deel van de zomervakantie door aan mevrouw Mortons keukentafel. Na een poosje voelde Tilly zich voldoende op haar gemak om met ons te eten. Ze stak soms heel langzaam een lepel aardappelpuree in haar mond en pikte erwten die we zaten te doppen boven een krant, op het tapijt in de voorkamer.

‘Heb je zin in een Penguin-reep of een Club?’ Mevrouw Morton probeerde ons voortdurend chocola op te dringen. Er stond altijd een vol blik in de voorraadkast en ze had zelf geen kinderen. De kast was spelonkachtig en stond boordevol vanillekoekjes en toffeerepen en ik had geregeld wilde fantasieën waarin ik er ’s nachts opgesloten zat en mezelf dood zou eten aan Angel Delightinstantpudding.

‘Nee, dank u,’ zei Tilly met een strak mondje, alsof ze bang was dat mevrouw Morton er iets in zou stoppen als ze niet oplette. ‘Mijn moeder zegt dat ik beter geen chocola kan eten.’

‘Iets zal ze toch wel eten,’ mompelde mevrouw Morton later, toen we Tilly nakeken tot ze door de voordeur was verdwenen. ‘Ze is tonnetjerond.’

*

Op dinsdag was mevrouw Creasy nog steeds zoek en op woensdag ook, wat extra erg was omdat ze zich had opgegeven om loten te verkopen voor de tombola in de plaatselijke pub. Op donderdag ging haar naam fluisterend over alle tuinhekken en baande hij zich een weg door de rij voor de toonbank.

‘Is er al nieuws over Margaret Creasy?’ vroeg iemand dan en daarmee was het startschot gelost.

Mijn vader zat de hele dag opgesloten in een kantoor aan de andere kant van de stad en ’s avonds als hij thuiskwam kreeg hij uitgebreid tekst en uitleg over alles wat er die dag was gebeurd. Maar nu vroeg mijn moeder elke avond als hij thuiskwam aan hem of hij nieuws had over mevrouw Creasy en dan zuchtte hij uit het diepst van zijn longen, schudde zijn hoofd en ging in zijn luie stoel zitten om met een flesje pale ale naar Kenneth Kendall te luisteren, die het nieuws las op televisie.

*

Zaterdagochtend zaten Tilly en ik op het muurtje voor mijn huis, zwaaiend met onze benen als de slingers van een klok. We hielden het huis van de Creasy’s in de gaten. De voordeur stond op een kier en alle ramen stonden wijdopen om het mevrouw Creasy makkelijker te maken haar weg terug naar binnen te vinden. Meneer Creasy was in de garage in de weer met stapels kartonnen dozen, die hij een voor een opentrok om de inhoud te onderzoeken.

‘Denk je dat hij haar heeft vermoord?’ vroeg Tilly.

‘Ik denk van wel.’ Ik zweeg even voordat ik haar het laatste nieuws toevertrouwde: ‘Ze is verdwenen zonder haar schoenen.’

Tilly’s ogen puilden uit als van een schelvis. ‘Hoe weet je dat?’

‘Dat heeft mijn moeder van de vrouw van het postkantoor gehoord.’

‘Je moeder mag de vrouw van het postkantoor niet.’

‘Nu wel,’ zei ik.

Meneer Creasy begon aan een nieuwe doos. Hij ging steeds chaotischer te werk, smeet van alles op de grond en voerde mompelend een onzekere dialoog met zichzelf.

‘Hij ziet er niet uit als een moordenaar,’ vond Tilly.

‘Hoe ziet een moordenaar er dan uit?’

‘Meestal hebben ze een snor,’ zei ze. ‘En ze zijn veel dikker.’

De geur van kokend asfalt prikte in mijn neus en ik hield mijn benen weg van de warme stenen muur. Er was geen ontsnappen aan de hitte. Die was er elke dag zodra we wakker werden en bleef koppig in de lucht hangen, als een onafgemaakte ruzie. Het was zo heet dat onze dagen naar de stoepen en patio’s sijpelden, we konden ons niet langer laten indammen door baksteen en cement en lieten onze smeltende levens naar buiten stromen. Maaltijden, gesprekken en discussies mochten vrijelijk de open lucht in. Zelfs onze laan was veranderd. Er verschenen grote scheuren in de vergeelde gazons en de paden voelden zacht en onvast aan. Dingen die vroeger solide en betrouwbaar waren geweest waren nu instabiel en ongewis. Je kon nergens meer van op aan. De onzichtbare draden die alles bij elkaar hadden gehouden waren geknapt door de temperatuur, beweerde mijn vader, maar het leek grimmiger dan dat. Het voelde alsof de hele Avenue was gaan schuiven en zich uitrekte in een poging te ontsnappen.

Een dikke bromvlieg danste achtjes rond Tilly’s gezicht. ‘Mijn moeder zegt dat mevrouw Creasy is verdwenen vanwege de hitte.’ Ze wapperde de vlieg weg met de rug van haar hand. ‘Ze zegt dat mensen rare dingen kunnen doen door de hitte.’

Ik keek naar meneer Creasy. Hij had alle dozen gehad en zat nu stilletjes op de vloer van de garage, gehurkt tussen de rommel uit het verleden.

‘Dat zou best kunnen,’ knikte ik.

‘Mijn moeder zegt dat het nodig moet gaan regenen.’

‘Ze heeft vast en zeker gelijk.’

Ik keek naar de lucht, die zich strakblauw als een oceaan boven onze hoofden uitstrekte. Het zou nog zesenvijftig dagen duren voordat het zou gaan regenen.

SINT ANTONIUS

27 juni 1976

Op zondag gingen we naar de kerk en baden we tot God om mevrouw Creasy te vinden.

Mijn ouders baden niet mee want die deden een dutje, maar mevrouw Morton en ik waren bijna helemaal voorin gaan zitten zodat God ons beter kon horen.

‘Denkt u dat het helpt?’ vroeg ik fluisterend toen we neerknielden op de glibberige kussentjes.

‘Het kan in elk geval geen kwaad,’ antwoordde mevrouw Morton.

Ik begreep niet veel van wat de pastoor allemaal zei, maar zo nu en dan glimlachte hij naar me en ik probeerde er zo onschuldig mogelijk uit te zien en een geïnteresseerd gezicht te trekken. De kerk rook naar was en oud papier, en bood beschutting tegen de gloeiende zon. De houten ribben in het dak bogen zich over de gelovigen en zogen de hitte en het zweet op in de kille stenen en ik rilde in mijn katoenen jurk. We hadden ons verdeeld over de kerkbanken om het voller te laten lijken, maar nu schoof ik dichter naar mevrouw Morton toe, naar de warmte van haar vest. Ze stak me haar hand toe en ik greep hem stevig beet, hoewel ik daar eigenlijk te groot voor was.

De woorden van de pastoor ketsten tegen de stenen als donder in de verte.

‘Dan zal ik Mij door u laten vinden, luidt het woord des Heren en u terugbrengen naar de plaats vanwaar Ik u in ballingschap heb doen wegvoeren.’

Ik volgde een druppel zweet die langs mevrouw Mortons voorhoofd gleed. De kerk was een plek waar je makkelijk kon wegsoezen als je eenmaal lekker zat.

‘Ik achtervolg hen met het zwaard, de honger en de pest omdat zij niet naar Mijn woorden gehoord hebben.’

Dat trok mijn aandacht.

‘Omdat hij op Mij zijn genegenheid heeft gezet, zal Ik hem ook ontkoming verschaffen. Ik zal hem beschermen omdat hij Mijn naam heeft leren kennen. Hij zal Mij aanroepen, en Ik zal hem antwoorden.’

Ik staarde naar het enorme gouden kruis op het altaar. We werden er allemaal in weerspiegeld, de gelovigen, de goddelozen en de opportunisten. Iedereen had zo zijn redenen om daar te zijn, stil en verwachtingsvol, verscholen tussen de bladzijden van een psalmenboek. Hoe zou God al onze vragen kunnen beantwoorden?

‘Lam Gods dat wegneemt de zonden der wereld, geef ons de vrede.’

Ik vroeg me af of we God vroegen om mevrouw Creasy te vinden of om haar te vergeven dat ze zomaar was verdwenen.

*

We liepen naar buiten, het botergele zonlicht in dat zich over de graven verspreidde, de stenen bleekte en de namen van de doden deed oplichten. Ik zag hoe het tegen de kerkmuren kroop tot het de glas-in-loodramen bereikte, waar het scharlakenrode en paars gekleurde flinters de wolkeloze lucht in wierp. Mevrouw Morton en haar hand verdwenen in een groepje efficiënte dames met hoeden op en dus liet ik haar los om over het kerkhof te dwalen in afgepaste, horizontale lijnen om niet per ongeluk op iemand te stappen.

Ik hield van het gevoel van de aarde onder mijn schoenen. Die voelde veilig en verstandig, alsof de wijsheid van alle botten die daar begraven lagen in de aarde was getrokken. Ik liep langs Ernests en Mauds en Mabels, slechts geliefd en voortlevend in de paardenbloemen die over hun namen woekerden, tot een keurig aangeharkt grindpad me naar het koor bracht. Hier waren de graven zo oud dat de stenen door korstmos waren aangevreten, en rijen vergeten mensen staarden me aan vanaf grafstenen die zich schots en scheef als dronkenlui naar de aarde bogen.

Ik ging op een veldje vers gemaaid gras zitten, achter een graf dat met groen-witte kransen was versierd. Ik wist uit ervaring dat het lang kon duren met de dames met hoeden en begon aan een madeliefjesketting. Ik was net bij mijn vijfde madeliefje toen de deur van het koor openging en de pastoor naar buiten stapte. De wind kreeg vat op zijn toga en liet die opbollen als de lakens aan een waslijn. Ik zag hem over het kerkhof lopen om een leeg chipszakje op te rapen. Terug bij de deur trok hij zijn schoenen uit en sloeg ze tegen de kerkmuur om de grassprieten te verwijderen.

Ik had nooit gedacht dat zoiets zomaar mocht.

‘Waarom verdwijnen mensen zomaar?’ vroeg ik. Hij stopte niet met kloppen, maar deed het wel wat langzamer en keek zoekend over zijn schouder.

Ik besefte dat hij me niet kon zien achter die grafsteen en ging staan.

‘Waarom verdwijnen mensen?’ vroeg ik nogmaals.

De pastoor trok zijn schoenen weer aan en liep naar me toe. Hij leek groter dan in de kerk en keek zeer ernstig. Er stonden diepe lijnen in zijn voorhoofd gegroefd, alsof zijn gezicht probeerde een heel groot probleem op te lossen. Hij keek me niet aan, maar tuurde over de grafstenen.

‘Om allerlei redenen,’ zei hij uiteindelijk.

Wat had ik daar nu aan? Daar was ik zelf ook al opgekomen en ik kon het niet eens aan God vragen.

‘Welke dan?’

‘Ze dwalen af van het pad. Ze raken uit de koers.’ Hij keek me aan en ik kneep mijn ogen tot spleetjes tegen de zon. ‘Ze verdwalen.’

Ik dacht aan de Ernests en de Mauds en de Mabels. ‘Of ze gaan dood.’

Hij fronste zijn wenkbrauwen en herhaalde mijn woorden: ‘Of ze gaan dood.’

De pastoor rook precies hetzelfde als de kerk. Het geloof zat gevangen in de plooien van zijn toga en mijn longen vulden zich met de geur van stof en kaarsen.

‘Hoe kun je voorkomen dat mensen verdwijnen?’

‘Door hen te helpen God te vinden.’ Hij verschoof zijn gewicht en het grind knerste onder zijn schoenen. ‘Als God Zijn plaats heeft in een gemeenschap, zal niemand verdwalen.’

Ik dacht na over onze buurt. De ongewassen kinderen die uit de huizen tuimelden en de vuile ramen waar dronken ruzies uit lekten. Ik kon me niet voorstellen dat God daar veel tijd aan besteedde.

‘Waar moeten we God zoeken? Waar is Hij?’

‘Hij is overal. Overal.’ Hij zwaaide met zijn armen om zijn woorden kracht bij te zetten. ‘Je hoeft alleen maar om je heen te kijken.’

‘En als we God te vinden, is iedereen veilig?’

‘Natuurlijk.’

‘Zelfs mevrouw Creasy?’

‘Natuurlijk.’

Een kraai steeg op van het dak van de kerk en zijn strijdlustige kreet doorbrak de stilte.

‘Ik begrijp niet hoe God dat kan. Hoe kan Hij ervoor zorgen dat we niet verdwijnen?’

‘Je weet dat de Heer onze herder is, Grace. Wij zijn slechts Zijn schapen. Wanneer we van het pad afdwalen, zal God ons vinden en weer thuisbrengen.’

Ik tuurde naar mijn voeten terwijl ik hierover nadacht. De grassprieten waren door mijn sokken gedrongen en hadden rode lijnen in mijn huid gekerfd.

‘Waarom moeten mensen sterven?’ vroeg ik, maar toen ik opkeek, stond de pastoor alweer bij de deur.

‘Ga je mee naar de kerkzaal voor de thee?’ riep hij me toe.

Daar had ik weinig zin in. Ik wilde liever terug naar Tilly. Haar moeder geloofde niet in georganiseerde godsdienst en was bang dat we allemaal gehersenspoeld zouden worden door de pastoor, maar ik moest wel ja zeggen omdat het anders net leek of ik Jezus afwees.

‘Oké,’ zei ik, en ik plukte de grassprieten van mijn knieën.

*

Ik volgde mevrouw Morton over het weggetje tussen de kerk en de kerkzaal. De berm was bezaaid met zomerbloemen: grasmuur, boterbloemen en torenhoog vingerhoedskruid dat wolken stuifmeel verspreidde uit de grote, paarse klokken. Het was bladstil en de hitte brandde venijnig in de huid van mijn bovenarmen. Praten kostte te veel inspanning. We sjokten achter elkaar aan, een lange rij zwijgende pelgrims op weg naar het heiligdom van thee en digestieven, vastgesnoerd in zondagse kleren en opgesierd met glanzend zweet.

Tilly zat op het muurtje bij de parkeerplaats. Ze was dik ingesmeerd met zonnebrandcrème en droeg een zuidwester.

‘Het was de enige hoed die ik kon vinden,’ zei ze.

‘Ik dacht dat je niet naar de kerk mocht van je moeder.’ Ik stak haar mijn hand toe.

‘Ze is weg, vakkenvullen bij de Co-op.’ Tilly pakte mijn hand en liet zich omlaag zakken.

De kerkzaal was een laag, wit gebouwtje aan het einde van het pad dat eruitzag alsof iemand het daar zolang had neergezet om te bedenken wat ermee moest gebeuren. Binnen klonk het gerinkel van theekopjes en efficiënte dames.

Zondagse hakken klikten over het parket en gigantische roestvrijstalen ketels sisten ons toe vanuit de hoek.

‘Ik neem drinkbouillon,’ zei Tilly.

Ik keek mevrouw Morton na naar de andere kant van de zaal, waar ze onze drankjes ging halen. Door de vroege weduwestaat vulde ze haar leven met de restjes van anderen en had ze zich een weg naar de onmisbaarheid gebakken, gebreid en opgepast. Ik vroeg me af wie mevrouw Morton zou zijn geweest als ze nog een man had gehad, als meneer Morton niet op zoek was gegaan naar The New Seekers op de vloer van zijn auto en op de M4 tegen de vangrail van de middenberm was geknald. Er was een vrouwelijke passagier bij geweest, fluisterde men, die op de begrafenis was verschenen in enkellang zwart en met vuurrode lippenstift en die zo hartstochtelijk had gejammerd dat ze door een bezorgde koster de kerk uit was gevoerd. Ik herinnerde me niets van dit alles. Ik was te jong. Ik heb mevrouw Morton nooit anders gekend dan zo, schoongewassen en gehuld in tweed, rammelend als een kiezelsteen in een leven gemaakt voor twee.

‘Bovril.’ Mevrouw Morton overhandigde Tilly een beker Bovril-drinkbouillon. We wisten dat ze er niet van zou drinken, maar we hielden de schijn op, zelfs Tilly, die de beker bij haar gezicht hield tot de stoom over haar bril kroop.

‘Gelooft u in God, mevrouw Morton?’ Ik keek haar vragend aan.

Tilly en ik wachtten af.

Ze gaf niet meteen antwoord, maar haar ogen dwaalden zoekend naar de balken van het plafond. ‘Ik geloof niet in kinderen die domme vragen stellen op zondagochtend,’ zei ze uiteindelijk, en ze ging naar het toilet.

De zaal was stampvol. Het was veel drukker dan het in de kerk was geweest en spijkerbroeken mengden zich tussen de zondagse kleren. Kennelijk trok Jezus een veel groter publiek als hij voor Garibaldi-koekjes zorgde. Er waren mensen uit onze straat – meneer en mevrouw Forbes, de man die altijd zijn gazon aan het maaien was en de vrouw van de hoek met al die kinderen. Ze klampten zich vast aan haar heupen en benen en ik zag dat ze stiekem koekjes in haar zak liet glijden. Iedereen stond met de krant onder de oksel en een zonnebril op het hoofd en ergens in een hoek had een pomeriaan het aan de stok gekregen met een border collie. Mensen hadden het over het watertekort en James Callaghan, en of mevrouw Creasy alweer was opgedoken. Dat was niet het geval.

Niemand sprak over Jezus.

Eigenlijk denk ik dat niemand het zou merken als Jezus op dat moment de zaal binnen kwam lopen, tenzij hij toevallig een ijstaart bij zich had.

*

‘Geloof jij in God?’ vroeg ik Tilly.

We waren in een hoekje gekropen en zaten op blauwe plastic stoelen waar onze benen aan bleven kleven van het zweet. Tilly snuffelde aan haar Bovril en ik had mijn knieën opgetrokken tegen mijn borst, als een schild. Ik zag mevrouw Morton verderop staan, ingeklemd tussen een schragentafel en twee forse vrouwen in gebloemde schorten.

‘Ik denk van wel,’ zei ze. ‘God heeft me gered toen ik in het ziekenhuis lag.’

‘Hoe weet je dat?’

‘Mijn moeder heeft het Hem elke dag gevraagd.’ Ze fronste haar wenkbrauwen in haar beker. ‘Ze keerde Hem pas de rug toe toen ik weer beter was.’

‘Dat heb je nog nooit verteld. Je zei altijd dat je te jong was om het je te herinneren.’

‘Dit herinner ik me nog wel. En ik weet ook nog dat het Kerstmis was en dat de verpleegsters glittersliertjes in hun haar hadden. Maar verder herinner ik me niets.’

Dat was zo. Ik had het haar vaak genoeg gevraagd. Het was beter voor kinderen als ze niet alles wisten, zei ze dan en de woorden gleden als in cursief uit haar mond.

Toen ze me het verhaal voor het eerst vertelde, wierp ze het als terloops in ons gesprek, als een speelkaart. Ik had nog nooit iemand ontmoet die bijna dood was geweest en in het begin beet ik me in het onderwerp vast met woeste nieuwsgierigheid. Daarna werd het meer dan fascinatie. Ik moest alles weten, zodat alle feiten aan elkaar genaaid konden worden om een beschermende deken te vormen. Alsof het horen van de waarheid ons op de een of andere manier zou behoeden. Als ik bijna gestorven was, zou ik een hele toespraak klaar hebben voor onmiddellijk gebruik, maar Tilly had alleen de glitterslierten onthouden en dat er iets mis was met haar bloed. Dat was niet genoeg, zelfs niet wanneer ik alle woorden achter elkaar zette als een gebed.

Nadat ze het me had verteld, sloot ik me aan bij haar moeder in een stille samenzwering van waakzaamheid. Tilly werd in de gaten gehouden wanneer we het op een holletje zetten onder de uitgestrekte augustushemel, een ademloze blik over mijn schouder, wachtend tot haar benen de mijne hadden ingehaald. Ik beschermde haar tegen de zomerhitte met mijn vaders golfparaplu, hield haar uit de buurt van stoepranden en scheuren in het wegdek, en toen september verscheen met mist en regen liet ik haar zo dicht bij de gashaard zitten dat haar benen rode kringeltjes vertoonden.

Ik hield haar voortdurend in de gaten, lette op het geringste zweempje verandering zonder dat ze daar ooit iets van merkte. Mijn bezorgdheid was geruisloos, een stille obsessie dat de enige vriendin die ik ooit had gehad me zou worden ontnomen omdat ik niet goed genoeg mijn best had gedaan.

*

Het rumoer in de zaal verdween in een zee van mompelende stemmen. Het was een machine die kalmpjes doorliep, stationair draaiend in de hitte, aangedreven door geruchten en standpunten, en we staarden in een motor van gekookt vlees en de voeten van andere mensen. Meneer Forbes stond pal voor onze neus en gaf verhit in zijn zondagse overhemd zijn mening, zwaaiend met een kersentaartje.

‘Hij werd maandagochtend wakker en ze was weg. Foetsie.’

‘Niet te geloven,’ zei Eric Lamb. Er kleefden vers gemaaide grassprieten aan de zoom van zijn broek.

‘Leef in het moment, dat is wat ik zeg.’ Meneer Forbes zwaaide met een nieuw kersentaartje door de lucht om zijn punt kracht bij te zetten.

Mevrouw Forbes zei niets. Ze schuifelde wat met haar voeten over de visgraatvloer en draaide het theekopje rond op de schotel. Haar gezicht stond strak van de zorgen.

Meneer Forbes bestudeerde haar bij het vermalen van zijn kersentaartje. ‘Sta niet zo te mieren, Dorothy. Met dat andere heeft het niets te maken.’

‘Het heeft alles met dat andere te maken,’ zei ze, ‘ik weet het gewoon.’

Meneer Forbes schudde zijn hoofd. ‘Zeg jij het haar alsjeblieft, Eric, want naar mij luistert ze niet.’

‘Dat is allemaal lang geleden gebeurd. Dit zal wel iets anders zijn. Een kibbelpartijtje, meer niet.’ Eric Lamb sprak zachter dan anders, troostrijk zelfs, maar mevrouw Forbes bleef met haar voeten schuifelen en hield haar gedachten verborgen achter een frons.

‘Of de hitte.’ Meneer Forbes klopte op zijn buik om te controleren of de taartjes veilig op hun bestemming waren aangekomen. ‘Mensen doen vreemde dingen met dit weer.’

‘Dat is zo,’ beaamde Eric Lamb. ‘Het zal de hitte zijn.’

Mevrouw Forbes keek op van haar draaiende theekopje. ‘We zijn allemaal vervloekt als het niet zo is, toch?’ vroeg ze met een benepen glimlach.

Ze bleven zwijgend bij elkaar staan. Ik zag een veelbetekenende blik rondgaan. Meneer Forbes veegde de kruimels van zijn mond met de rug van zijn hand. Eric Lamb deed niets. Toen de blik zijn ogen bereikte, keek hij naar de vloer om hem te ontwijken.

Na een poosje zei mevrouw Forbes: ‘Deze thee kan wel een scheutje melk gebruiken,’ en ze verdween achter een muur van verbrand vlees.

Ik tikte Tilly op de arm en er drupte wat Bovril op het blauwe plastic.

‘Hoorde je dat? Mevrouw Forbes zei dat ze allemaal vervloekt zijn.’

‘Dat is niet erg kerkelijk, hè?’ Tilly had haar zuidwester opgehouden. Ze veegde de stoel schoon met de mouw van haar trui. ‘Mevrouw Forbes doet de laatste tijd een beetje eigenaardig.’

Dat klopte. Ik had haar gisteren nog in haar nachtjapon door de voortuin zien dwalen, babbelend tegen de bloembedden.

‘Het is de hitte,’ had meneer Forbes gezegd, en hij loodste haar weer naar binnen voor een kopje thee en de Radio Times.

‘Waarom krijgt de hitte overal de schuld van?’ vroeg Tilly.

‘Dat is makkelijker.’

‘Makkelijker dan wat?’

‘Makkelijker dan iedereen vertellen hoe het werkelijk zit.’

*

De pastoor maakte zijn opwachting.

We wisten dat hij gearriveerd was voordat we hem zagen, want overal in de ruimte stokten en haperden de gesprekken. Hij baande zich een weg door de menigte, die zodra hij voorbij was terugveerde, net als de Rode Zee. Hij leek zich glijdend voort te bewegen in zijn lange soutane en er hing een rust om hem heen waardoor iedereen die hij benaderde hyperactief en een tikkeltje hysterisch overkwam. De mensen rechtten hun rug als hij hen de hand schudde en ik zag mevrouw Forbes een beweging maken die veel weg had van een knicks.

‘Wat heeft hij allemaal gezegd in de kerk?’ vroeg Tilly, terwijl we hem volgden in zijn rondgang door de ruimte.

‘Hij zei dat God de mensen met messen achtervolgt als ze niet goed naar Hem luisteren.’

Tilly snoof nogmaals aan haar Bovril en zei na een tijdje: ‘Ik wist niet dat Hij zulke dingen deed.’

Soms kostte het me moeite om mijn ogen van haar af te wenden. Ze was bijna transparant, zo kwetsbaar als glas. ‘Hij zei dat Hij, als we God vinden, ons allemaal zal beschermen.’

Tilly keek op. Er zat een lik zonnebrand op het puntje van haar neus. ‘Denk je dat er anders nog iemand verdwijnt, Gracie?’

Ik dacht aan de grafstenen en mevrouw Creasy, aan de gele, gebarsten gazons.

‘Hebben we God nodig om ons te beschermen? Zijn we niet veilig gewoon zoals we zijn?’ vroeg ze.

‘Ik weet het niet, ik begrijp er niets meer van.’

Ik keek haar aan en reeg mijn zorgen aaneen als kralen.

*

De pastoor maakte zijn rondje en verdween als de assistent van een goochelaar achter een gordijn naast het podium. De gesprekken kwamen weer op gang, aanvankelijk zachtjes en onzeker, tot ze het oude niveau hadden bereikt en de lucht gonsde van de sproeiverboden en verdwenen buurvrouwen.

Het zou waarschijnlijk zo zijn gebleven. Het zou waarschijnlijk zo zijn doorgegaan en voort zijn blijven kabbelen tot iedereen koers zou zetten naar huis, naar de spruitjes, als meneer Creasy niet de dubbele deuren was binnengestormd, waardoor iedereen geschrokken opkeek. Hij baande zich een weg door de zaal en werd gevolgd door een doodse stilte, waarin alleen nog het tinkelen van een kop op een schotel en het geluid van porrende ellebogen klonk.

Hij stopte pal voor meneer Forbes en Eric Lamb, zijn gezicht vertrokken van woede. Tilly zei na afloop dat ze dacht dat hij iemand zou gaan slaan, maar voor mij zag hij eruit alsof hij zo bang was dat hij nooit meer iemand zou durven slaan.

De woorden bleven enkele seconden in zijn ogen hangen, tot hij zei: ‘Jullie hebben het haar verteld, hè?’

Het was een fluistering die een schreeuw had willen zijn en het schuim stond op zijn lippen.

Meneer Forbes draaide de anderen de rug toe en nam meneer Creasy mee naar een muur, dingen mompelend als ‘Christus’ en ‘rustig aan’ en ‘in ’s hemelsnaam’. En even later hoorde ik hem zeggen: ‘We hebben haar niets verteld.’

‘Waarom zou ze anders zomaar vertrekken?’ De razernij leek hem te verstarren en hij werd een woedend standbeeld, stokstijf en bewegingloos, met uitzondering van de rode blos die vanonder zijn shirt naar zijn nek kroop.

‘Ik weet het niet,’ zei meneer Forbes, ‘maar als ze erachter is gekomen, komt dat niet door ons.’

‘Zo stom zijn we niet.’ Eric Lamb keek over zijn schouder naar een zee van theekopjes en nieuwsgierigheid. ‘Kom, we gaan hier weg, ik trakteer op een drankje.’

‘Ik wil verdomme geen drankje.’ Meneer Creasy siste als een slang. ‘Ik wil mijn vrouw terug.’

Hij had geen keus. Ze voerden hem de zaal uit als een gevangene.

Ik keek naar mevrouw Forbes.

Ze staarde naar de deur, lang nadat de mannen die achter zich hadden dichtgetrokken.

AVENUE, NUMMER 4

27 juni 1976

Alle straten in onze buurt waren vernoemd naar bomen en Tilly en ik liepen naar huis door het laantje tussen Sycamore en Cedar. Aan beide kanten hing de was als slap vlaggendoek boven de verlaten tuinen, in afwachting van een lichte bries, en onder het lopen tikten de waterdruppels een deuntje op de betonnen paden.

Niemand realiseerde zich toen dat men het jaren later nog altijd over deze zomer zou hebben, dat elke andere hittegolf bij deze in het niet zou vallen en dat degenen die hem hadden meegemaakt glimlachend hun hoofd zouden schudden wanneer iemand klaagde over de temperatuur. Het was een zomer van vrijheidblijheid. Een zomer van skippyballen en ‘Dancing Queen’, de zomer waarin Dolly Parton Jolene smeekte haar man niet van haar af te pikken en waarin we allemaal naar Mars staarden en ons nietig voelden. We moesten het badwater delen, mochten de ketel maar voor de helft vullen en alleen het toilet doorspoelen na wat mevrouw Morton een ‘bijzondere gelegenheid’ noemde. Het enige probleem was dat dit betekende dat iedereen wist wanneer je een speciale gelegenheid had en dat was een beetje gênant. Mevrouw Morton zei dat we nog zouden eindigen met emmers bij een standpijp als we niet oppasten. Ze maakte deel uit van een bewakingsgroep die iedereen aangaf die zijn tuin besproeide in het donker (mevrouw Morton gebruikte afwaswater, dat mocht wel). ‘Het werkt alleen als we er samen de schouders onder zetten,’ zei ze. Ik wist trouwens best dat dit niet waar was, want in tegenstelling tot het broze geel van alle gazons, bleef dat van meneer Forbes verdacht groen.

*

Tilly’s stem klonk ver achter me. Hij kaatste tegen de droge, houten latten van de hekken aan weerszijden, die wit waren uitgeslagen van de hitte.

‘Wat denk jij?’ vroeg ze.

Ze had sinds Pine Crescent over de woorden van meneer Creasy lopen piekeren om te proberen zich er een mening over te vormen.

‘Ik denk dat meneer en mevrouw Forbes er meer van weten,’ riep ik terug.

Ze haalde me in, haar benen vechtend met haar woorden. ‘Denk je dat zij haar hebben vermoord?’

‘Ik denk dat ze haar allemaal samen hebben vermoord.’

‘Daar vind ik ze helemaal het type niet voor,’ zei ze. ‘Mijn moeder vindt meneer en mevrouw Forbes ouderwets.’

‘Nee, ze zijn juist heel erg modern.’ Ik vond een stok en trok hem langs het hek. ‘Ze hebben zelfs een SodaStream- bruiswaterapparaat.’

Tilly’s moeder vond iedereen ouderwets. Tilly’s moeder had lange oorbellen en dronk Campari, en ze droeg uitsluitend kaasdoek. Bij koud weer droeg ze gewoon meer kaasdoek, in laagjes om zich heen gewikkeld als een lijkwade.

‘Mijn moeder zegt dat meneer en mevrouw Forbes eigenaardige mensen zijn.’

‘Nou, zij kan het weten,’ bitste ik.

Overal stond de achterdeur open en de geur van beslag en bakblikken ontsnapte uit de levens van onze buren. Ook al was het dertig graden, de spruitjes stonden te pruttelen en de jus werd heet en bruisend over zware gerechten gelepeld.

‘Ik haat zondagen,’ zei ik.

‘Waarom?’ Tilly vond een andere stok en sleepte hem naast de mijne langs het hek.

Tilly haatte nooit iets.

‘Het is gewoon de dag vóór maandag. Zondag is altijd zo leeg.’

‘Het is bijna vakantie. Dan hebben we zes weken lang alleen maar zondagen.’