Over het boek:

Wanneer Mary Anning in de rotsen aan de zuidkust van Engeland fossielen vindt van een onbekende dinosaurus, zet ze de wetenschappelijke wereld op zijn kop. De vondst stelt ideeën over de schepping van de aarde aan de kaak en wakkert het debat aan over de oorsprong van de mens. Maar in de academische wereld van de vroeg negentiende-eeuw waar mannen de dienst uitmaken, krijgt Mary al snel een dienstbare rol opgedrongen en wordt ze geconfronteerd met vooroordelen, roddels, en een gebroken hart.

Gelukkig vindt Mary een onverwachte medestandster in de intelligente Elizabeth Philpot, een dame uit de middenklasse die ook in de ban is van fossielen. In hun relatie weten ze een broos evenwicht te vinden tussen heftige loyaliteit en nauwelijks onderdrukte afgunst. Ondanks de verschillen in leeftijd en achtergrond komen Mary en Elizabeth tot de ontdekking dat vriendschap hun sterkste wapen is in de strijd om erkenning.

In de pers:

‘Een buitengewoon meeslepende historische roman […] Chevalier heeft de waargebeurde geschiedenissen van Anning en Philpot omgezet in een aangrijpend verhaal over een vrouwenvriendschap en over zekerheden die op losse schroeven komen te staan omdat nieuwe ontdekkingen mensen dwingen met andere ogen naar de wereld te kijken.’ - The Sunday Times

Over de auteur:

Tracy Chevalier (1962) groeide op in Washington D.C. In 1984 verhuisde ze naar Londen, waar ze nu nog woont. Haar roman Meisje met de parel (over het gelijknamige schilderij van Vermeer) verscheen in 39 landen en werd verfilmd met onder anderen Scarlett Johansson en Colin Firth. Ze schreef ook de romans Vallende engelen, De jonkvrouw en de eenhoorn en De laatste vluchtelinge.

OPMERKELIJKE SCHEPSELS

Wil je op de hoogte worden gehouden van de boeken van Uitgeverij Orlando? Meld je dan aan voor onze nieuwsbrief via www.uitgeverijorlando.nl of volg ons via Facebook, Twitter of Instagram.

TRACY CHEVALIER

Opmerkelijke schepsels

Vertaald uit het Engels
door Miebeth van Horn en Elvira Veenings

© 2009 Tracy Chevalier

Oorspronkelijke titel Remarkable Creatures

Oorspronkelijke uitgever The Borough Press, an imprint of Harper Collins Publishers, London

Vertaald uit het Engels door Miebeth van Horn en Elvira Veenings

© 2017 Nederlandse vertaling Uitgeverij Orlando bv, Amsterdam

Omslagontwerp bij Barbara

Omslagbeeld Ullstein Bild – United Archives / World History Archive

Zetwerk Pre Press Media Groep

ISBN 978-94-92086-51-8

NUR 302

www.uitgeverijorlando.nl

www.tchevalier.com

Voor mijn zoon, Jacob

1

Anders dan alle stenen op het strand

Mijn hele leven ben ik getroffen door de bliksem. Maar slechts een keer in het echt. Dat zou ik me niet moeten herinneren, want ik was nauwelijks meer dan een baby. Maar ik herinner het me wel. Ik was op een veld waar paarden en ruiters kunstjes aan het uithalen waren. Toen stak er een onweersbui op en een vrouw (die niet mama was) pakte me op en nam me mee naar onder een boom. Ze hield me stevig vast en intussen keek ik omhoog en zag het patroon van zwarte bladeren afgetekend tegen een witte hemel.

Toen klonk er een geluid alsof alle bomen om me heen omvielen, en er was een schel licht alsof ik naar de zon keek. Er zoemde iets door me heen. Het was alsof ik een gloeiend kooltje had aangeraakt en ik rook verschroeid vlees en voelde dat er pijn was, terwijl het toch geen pijn deed. Ik voelde me een binnenstebuiten gekeerde kous.

Anderen begonnen aan me te trekken en te roepen, maar ik kon geen kik geven. Ik werd ergens heen gedragen, daarna was er rondom warmte, niet van een deken, maar vochtig. Het was water en ik kende water, ons huis was vlak bij de zee die ik van achter onze ramen kon zien. Daarna deed ik mijn ogen open en het lijkt wel of ik ze daarna nooit meer heb dichtgedaan.

De bliksem doodde de vrouw die me vasthield en twee meisjes die naast haar stonden, maar ik overleefde het. Ze zeggen dat ik voor het onweer een stil, ziekelijk kind was, maar daarna opgroeide tot een levendige, kwieke meid. Ik weet niet of ze gelijk hebben, maar de herinnering aan die bliksem loopt nog steeds als een rilling door me heen. Het markeert aangrijpende momenten in mijn leven: toen ik de eerste krokodillenschedel zag die Joe had gevonden, en toen ik zelf de rest van het lijf vond; het ontdekken van mijn andere monsters op het strand; de ontmoeting met kolonel Birch. Andere keren voel ik hoe de bliksem toeslaat en vraag ik me af waarom. Soms begrijp ik het niet, maar dan accepteer ik wat de bliksem me duidelijk maakt, want die bliksem, dat ben ik zelf. Die heeft me betreden toen ik een baby was en me nooit meer verlaten.

Telkens wanneer ik een fossiel vind, voel ik een echo van de bliksem, een schokje dat zegt: ‘Jawel, Mary Anning, je bent anders dan alle stenen op het strand.’ Daarom ben ik een jager: om die klap van de bliksem te voelen, en dat verschil, elke dag weer.

2

Een vieze, geheimzinnige bezigheid, ongeschikt voor dames

Mary Annings opvallendste kenmerk zijn haar ogen. Dat was al meteen duidelijk bij onze eerste ontmoeting, toen ze nog maar een meisje was. Haar ogen zijn knoopjesbruin en helder, en ze heeft de neiging die iedere fossielenjager heeft, om altijd naar iets op zoek te zijn, ook op straat of binnenshuis, waar je met geen mogelijkheid iets interessants kan vinden. Daardoor wekt ze een energieke indruk, zelfs als ze geen vin verroert. Mijn zussen hebben me verteld dat ik zelf ook om me heen kijk in plaats van iemands blik vast te houden, maar die bedoelen het niet als een compliment, zoals ik dat wat Mary betreft wel bedoel.

Het valt me al lang op dat mensen altijd een bepaald kenmerk, een bepaald deel van het gezicht of lichaam hebben, dat eruit springt. Zo springen bij mijn broer John bijvoorbeeld zijn wenkbrauwen eruit. Dat komt niet alleen doordat het prominente plukken boven zijn ogen zijn, maar ook doordat ze het meest beweeglijke deel van zijn gezicht zijn, dat de loop van zijn gedachten volgt terwijl zijn voorhoofd zich in rimpels trekt en weer ontspant. Hij is de op een na oudste van de vijf kinderen Philpot, en de enige zoon, waardoor hij na de dood van onze ouders automatisch verantwoordelijk werd voor vier zussen. Zulke omstandigheden zouden iedereen de wenkbrauwen doen fronsen, maar hij was als jongen al serieus.

Het opvallendste kenmerk van mijn jongste zus, Margaret, zijn haar handen. Ze zijn weliswaar klein, maar de vingers zijn naar verhouding lang en elegant, en ze speelt beter piano dan de rest van het gezin. Ze heeft de neiging met haar handen te wapperen als ze danst, en wanneer ze slaapt, gooit ze haar armen boven haar hoofd, ook wanneer het koud is in de kamer.

Frances is de enige zus Philpot die trouwde, en bij haar springt de boezem eruit; wat daar naar ik aanneem een verklaring voor is. De familie Philpot staat niet bekend om haar schoonheid. We hebben een benig figuur en onze gelaatstrekken zijn krachtig. Bovendien was er ook eigenlijk maar net genoeg geld in de familie om met enig gemak één zus te laten trouwen, en Frances was degene die de wedren won en Red Lion Square verliet om de echtgenote te worden van een koopman uit Essex.

Ik heb altijd de grootste bewondering gehad voor diegenen wier ogen het opvallendste kenmerk zijn, zoals Mary Anning. Die mensen lijken zich immers meer bewust van het reilen en zeilen van de wereld. Daarom kan ik ook het best overweg met mijn oudste zus Louise. Ze heeft net als alle leden van de familie Philpot grijze ogen, en ze zegt weinig, maar als ze haar ogen op je vestigt, let je wel op.

Ik heb ook altijd gewild dat mijn ogen mijn opvallendste kenmerk waren, maar dat geluk is me niet beschoren geweest. Ik heb een vooruitstekende kaak, en wanneer ik tandenknars (en dat gebeurt vaker dan zou moeten, omdat ik de wereld frustrerend vind) verstrakt die kaak en wordt ze zo scherp als het snijblad van een bijl. Tijdens een bal heb ik een potentiële vrijer eens horen zeggen dat hij me niet ten dans durfde te vragen uit angst dat hij zich aan mijn gezicht zou openhalen. Ik ben nooit helemaal bekomen van die opmerking. Dat verklaart waarom ik een oude vrijster ben en waarom ik zo zelden dans.

Ik heb ernaar gesnakt om van kaak naar oog over te schakelen, maar ik heb gemerkt dat mensen niet veranderen van opvallendste lichaamskenmerk, net zo min als ze van karakter kunnen veranderen. En dus zit ik opgezadeld met mijn krachtige kaak die mensen afstoot, en die in steen is uitgehouwen als de fossielen die ik verzamel. Of in elk geval heb ik dat bedacht.

Ik heb Mary Anning leren kennen in Lyme Regis, waar ze haar hele leven heeft gewoond. Het was beslist niet de plek waarvan ik had verwacht dat ik er ooit zou wonen. Dat gold uiteraard wel voor Londen, en met name voor Red Lion Square, waar wij, broer en zussen Philpot, zijn opgegroeid. Ik had weleens van Lyme gehoord, zoals dat gaat met badplaatsen die in de mode komen, maar we waren er nooit geweest. Meestal gingen we in de zomer naar stadjes in Sussex, zoals Brighton en Hastings. Toen mijn moeder nog leefde, wilde ze niets liever dan dat wij de schone lucht inademden en in zee baadden, aangezien ze een aanhanger was van de ideeën van dokter Richard Russell, die een proefschrift had geschreven over het gunstige effect van zeewater om in te baden en ook om te drinken. Ik weigerde zeewater te drinken, maar ik ging weleens zwemmen. Ik was thuis bij de zee, al had ik nooit gedacht dat dat nog eens letterlijk waar zou worden.

Twee jaar na de dood van onze ouders kondigde mijn broer echter op een avond tijdens het diner zijn verloving aan met de dochter van een van de notariële vrienden van onze overleden vader. We kusten en feliciteerden John, en Margaret speelde een feestelijke wals op de piano. Maar ’s avonds in bed huilde ik, zoals mijn zussen vermoedelijk ook deden, want ons leven in Londen zoals we dat hadden gekend was voorbij. Zodra onze broer was getrouwd, zou er noch ruimte, noch genoeg geld zijn om ons allemaal aan Red Lion Square te huisvesten. De nieuwe mevrouw Philpot zou uiteraard meesteres willen zijn over haar eigen huis en dat willen vullen met kinderen. Drie zussen was nogal een overdaad, met name omdat we vast niet zouden trouwen. Louise en ik wisten immers allebei dat we waren voorbestemd om ongehuwd te blijven. Omdat we maar weinig geld hadden, hadden ons uiterlijk en ons karakter een echtgenoot moeten aantrekken, maar die van ons waren te grillig om ons wat dat betreft behulpzaam te zijn. Louises ogen verlichtten weliswaar haar gezicht, maar ze was erg lang, veel langer dan de meeste mannen konden hanteren, en ze had grote handen en voeten. Bovendien was ze zo rustig dat vrijers zich ongemakkelijk bij haar voelden omdat ze dachten dat ze hen veroordeelde, wat ze waarschijnlijk ook deed. En wat mij aangaat: ik was klein en knokig en onaantrekkelijk, en ik kon niet flirten, maar probeerde altijd over ernstige dingen te praten, wat mannen ook op de vlucht deed slaan.

We zouden worden verkast, als schapen die van het ene afgegraasde veld naar een ander veld worden verplaatst. En John moest onze herder zijn.

De volgende ochtend legde hij een boek op de ontbijttafel dat hij van een vriend had geleend. ‘Ik dacht dat jullie met de zomervakantie misschien wel eens naar iets nieuws willen in plaats van alweer onze oom en tante in Brighton op te zoeken,’ opperde hij. ‘Een kleine rondtocht zo je wilt langs de zuidkust. Nu de oorlog met Frankrijk het reizen naar het continent onmogelijk maakt, komen er veel meer badplaatsen tot bloei. Misschien zijn er wel plekken die jullie nog beter bevallen dan Brighton. Eastbourne, bijvoorbeeld, of Worthing. Of misschien nog verder weg, Lymington of de kust van Dorset: Weymouth of Lyme Regis.’ John reciteerde deze plaatsen alsof hij in zijn hoofd een lijst afwerkte en onder het opsommen naast elk daarvan een vinkje plaatste. Zo werkte zijn ordelijke notaris-geest. Hij had duidelijk zijn gedachten laten gaan over waar hij wilde dat we heen gingen, al zou hij ons daar alleen met zachte hand heen loodsen. ‘Kijk het boek maar even door om te zien wat jullie iets lijkt.’ John tikte op het boek. Hij zei weliswaar niets, maar we wisten allemaal dat we niet zomaar naar een vakantiebestemming keken, maar naar een nieuw onderkomen op een plek waar we zouden kunnen wonen in niet al te pijnlijk krappere omstandigheden, in plaats van als paupers in Londen.

Toen hij naar kantoor was vertrokken, pakte ik het boek op. ‘Een gids van alle badplaatsen voor 1804,’ las ik Louise en Margaret voor. Al bladerend trof ik in alfabetische volgorde lemma’s aan over Engelse plaatsen. Het chique Bath had uiteraard het langste lemma: negenenveertig bladzijden, met een grote plattegrond en een uitvouwbaar panoramisch gezicht op de stad, met zijn gelijkmatige, elegante gevels omringd door heuvels. Ons beminde Brighton besloeg drieëntwintig bladzijden en kreeg een geestdriftige beoordeling. Ik zocht de plaatsen op die onze broer had opgesomd, waarvan sommige nauwelijks meer waren dan een veredeld soort vissersdorpjes die maar twee bladzijden onverschillige clichés verdienden. John had bij elk daarvan in de kantlijn een stip gezet. Ik neem aan dat hij elk lemma in het boek had gelezen en de plaatsen had gekozen die het passendst waren. Hij had onderzoek gedaan.

‘Wat is er mis met Brighton?’ vroeg Margaret opstandig.

Ik zat net over Lyme Regis te lezen en trok een grimas. ‘Hier is je antwoord.’ Ik gaf haar de gids aan. ‘Moet je zien wat John heeft aangekruist.’

‘Lyme wordt voornamelijk bezocht door mensen uit de middenklasse,’ las Margaret hardop, ‘die daar niet altijd heen gaan op zoek naar hun verloren gezondheid, maar misschien even vaak om hun verminkte fortuin te helen of hun uitgeputte revenuen aan te vullen.’ Ze liet het boek op haar schoot vallen. ‘Brighton is te duur voor de zusters Philpot, hè?’

‘Jij kunt wel bij John en zijn vrouw blijven wonen,’ zei ik in een vlaag van ruimhartigheid. ‘Ik neem aan dat ze één van ons wel kunnen verdragen. Waarom zouden we allemaal naar de kust verbannen moeten worden?’

‘Onzin, Elizabeth, wij laten ons niet scheiden,’ zei Margaret zo loyaal dat ik haar wel moest omhelzen.

Die zomer reisden we langs de kust zoals John had voorgesteld, in gezelschap van onze tante en oom, onze aanstaande schoonzus en haar moeder, en John, als hij in de gelegenheid was. Onze metgezellen maakten opmerkingen als: ‘Wat een schitterende tuinen. Ik benijd mensen die hier het hele jaar wonen en hier kunnen rondwandelen wanneer ze maar willen,’ of: ‘Deze volksleeszaal is zo goed voorzien dat je bijna zou denken dat je in Londen bent,’ of: ‘Wat is de lucht hier toch zacht en fris, hè? Ik zou willen dat ik die het hele jaar door kon inademen.’ Het was erg kwetsend dat anderen zo achteloos over onze toekomst oordeelden, met name onze schoonzus, die Philpot House zou overnemen en er niet serieus over hoefde na te denken om in Worthing of Hastings te gaan wonen. Haar uitspraken werden uiteindelijk zo ergerlijk dat Louise zich begon te onttrekken aan groepsuitstapjes en ik allengs meer kribbige opmerkingen begon te maken. Alleen Margaret genoot van de nieuwigheid van deze onbekende oorden, al was het maar omdat ze moest lachen om de modder in Lymington en de provinciaalse schouwburg in Eastbourne. Weymouth vond ze het leukst, omdat de voorliefde van koning George voor deze stad ertoe had geleid dat hij meer in trek was dan de andere, dat er meerdere diligences per dag uit Londen en Bath arriveerden en er een aanhoudende toevoer van chique lieden was.

Wat mijzelf aangaat, ik was een groot deel van de rondreis uit mijn doen. Het besef dat je misschien wel gedwongen bent ergens heen te verhuizen, kan zo’n plek totaal bederven als vakantieoord. Het viel niet mee om een badplaats niet als inferieur aan Londen te beschouwen. Zelfs Brighton en Hastings, waar ik vroeger heel graag kwam, leken nu alle esprit en elegantie te ontberen.

Tegen de tijd dat we in Lyme Regis waren aangekomen, waren alleen Louise, Margeret en ik over: John had naar kantoor moeten terugkeren en had zijn verloofde en haar moeder meegenomen, en de jicht van onze oom was weer gaan opspelen, waardoor hij en onze tante terug naar Brighton hadden moeten hobbelen. Wij werden naar Lyme begeleid door de Durhams, een gezin dat we in Weymouth hadden ontmoet en dat met ons meereisde in de diligence en ons hielp installeren in een pension aan Broad Street, de hoofdstraat van de plaats.

Van alle plaatsen die we die zomer bezochten, vond ik Lyme het aantrekkelijkst. Het was inmiddels september, wat waar dan ook een heerlijke maand is. Het zachte weer en het gouden licht verzachten zelfs de grauwste badplaats. We hadden het geluk dat het goed weer was en dat we gevrijwaard waren van de verwachtingen van onze familie. Eindelijk kon ik me zelf een mening vormen over een plek waar we wellicht zouden gaan wonen.

Lyme Regis is een stad die zich ondergeschikt heeft gemaakt aan haar ligging in plaats van dat ze het land gedwongen heeft zich aan haar te onderschikken. De heuvels die de stad in reiken zijn zo steil dat diligences er niet vanaf kunnen rijden; passagiers worden achtergelaten bij de Queen’s Arms in Charmouth of bij de kruising in Uplyme, waarna ze op karren naar beneden worden gebracht. De smalle weg loopt naar de kust en keert dan haastig de zee de rug toe, heuvel opwaarts, alsof hij alleen maar even een glimp van de golven wil opvangen voordat hij op de vlucht slaat. De bodem, waar het riviertje de Lym in zee stroomt, vormt het plein in het centrum van de plaats. De grootste herberg, The Three Cups, is daar, tegenover het douanegebouw en de stadsfeestzaal, die weliswaar bescheiden is maar wel over drie glazen kroonluchters beschikt en een mooie erker met uitzicht op het strand. Vanuit het centrum, langs de kust en stroomopwaarts langs de rivier spreiden de huizen zich uit, en langs Broad Street liggen winkels en de kraampjes van de Shamblesmarkt. De plaats is niet zo weloverwogen gepland als Bath, Cheltenham of Brighton, maar wriemelt alle kanten op alsof ze de heuvels en de zee probeert te ontvluchten en daar niet in slaagt.

Maar dat is niet alles wat er over Lyme te zeggen valt. Het is alsof er twee dorpen naast elkaar zijn, verbonden door een klein zandstrand, waar de badkoetsen op een rij staan te wachten op de toestromende bezoekers. Het andere Lyme, aan de westkant van het strand, ontloopt de zee niet, maar omhelst die juist. Dat deel wordt beheerst door de Cobb, een lange muur van grijze steen die als een vinger het water in kromt en de kust afschermt, waardoor er een rustige haven ontstaat voor de vissersboten en de handelsschepen die overal vandaan komen. De Cobb is enige tientallen centimeters hoog, en breed genoeg om plaats te bieden aan drie mensen die arm in arm eroverheen lopen, wat veel bezoekers doen, aangezien hij een prachtig uitzicht biedt op de stad en de dramatische kustlijn voorbij de golvende heuvels en rotswanden in groen, grijs en bruin.

Bath en Brighton zijn mooi ondanks hun omgeving, omdat de gelijkmatige gebouwen met hun gladde stenen muren een kunstzinnig geheel scheppen dat het oog streelt. Lyme is mooi dankzij zijn omgeving en ondanks zijn middelmatige huizen. De plaats sprak me onmiddellijk aan.

Mijn zussen waren ook ingenomen met Lyme, om uiteenlopende redenen. Voor Margaret lag het simpel: zij was de schoonheid van het bal in Lyme. Met haar achttien jaar was ze fris en levendig, en zo knap als een Philpot maar kon zijn. Ze had schattige donkere pijpenkrullen en lange armen die ze graag opgeheven hield, zodat mensen de gracieuze lijnen konden bewonderen. Haar gezicht was dan misschien wat aan de lange kant, haar mond een beetje dun, en de pezen in haar hals waren misschien een beetje prominent, maar dat deed er niet toe toen ze achttien was. Later wel. Maar in elk geval had ze niet mijn vlijmscherpe kaak of Louises ongelukkige lengte. Er waren die zomer maar weinigen die aan haar konden tippen, en de heren besteedden meer aandacht aan haar dan in Weymouth of Brighton, waar ze meer concurrenten had.

Margaret was er volkomen tevreden mee om van bal naar bal te leven en de dagen ertussen te vullen met kaarten en thee in de stadsfeestzaal, zwemmen in zee en over de Cobb op en neer flaneren met de nieuwe vrienden die ze had gemaakt.

Louise gaf niet om bals en om kaarten, maar al snel na onze aankomst ontdekte ze een gebied in de buurt van de rotswanden ten westen van de stad met een verrassende flora en woeste, afgeschermde paadjes die gevormd waren door gevallen gesteente dat overgroeid was met klimop en mos. Dat voldeed uitstekend aan haar botanische belangstelling en haar teruggetrokken natuur.

En ikzelf vond mijn hobby in Lyme op een ochtendwandeling langs Monmouth Beach, ten westen van de Cobb. We hadden ons bij onze vrienden uit Weymouth, de familie Durham, gevoegd, om te zoeken naar een stenen richel langs het strand, de zogenaamde Snakes’ Graveyard, die alleen bij eb bloot kwam te liggen. Het was verder weg dan we hadden gedacht en op gehakte schoentjes met dunne zool was het lastig lopen over het stenige strand. Ik moest mijn ogen neergeslagen houden om niet over de stenen te struikelen. Toen ik tussen twee stenen stapte, zag ik een vreemde kiezel liggen met een streeppatroon. Ik boog voorover en raapte hem op, de eerste van duizenden malen dat ik dat zou doen in mijn leven. Het was een spiraalvormige steen met op regelmatige afstanden ribbels over zijn rug, en het leek op een opgekrulde slang, met de tip van zijn staart in het midden. Het regelmatige patroon was zo oogstrelend dat ik het gevoel had dat ik het moest bewaren, al had ik geen idee wat het was. Het enige wat ik wist was dat het geen kiezel kon zijn.

Ik liet de steen aan Louise en Margaret zien en daarna aan de familie uit Weymouth. ‘Aha, dat is een slangensteen,’ verklaarde meneer Durham.

Ik liet hem bijna vallen, al gaf de logica me in dat de slang onmogelijk kon leven. Maar het kon ook niet zomaar een steen zijn. Toen drong het tot me door. ‘Het is een… fossiel, nietwaar?’ Ik gebruikte het woord met enige aarzeling, omdat ik niet wist of de familie Weymouth het zou kennen. Natuurlijk had ik over fossielen gelezen en er een paar gezien in een vitrine in het British Museum, maar ik wist niet dat ze zo makkelijk op het strand konden worden gevonden.

‘Ik denk het wel,’ zei meneer Durham. ‘Mensen vinden hier vaak dat soort dingen. Sommige plaatselijke bewoners verkopen ze als curiositeit. Die noemen ze curies.’

‘Waar zit zijn kop?’ vroeg Margaret. ‘Het lijkt wel of die is afgehakt.’

‘Misschien is die eraf gevallen,’ opperde juffrouw Durham. ‘Waar hebt u de slangensteen gevonden, juffrouw Philpot?’

Ik wees de plek aan, en we gingen allemaal op zoek, maar zagen nergens een losse slangenkop liggen. De anderen verloren al snel hun belangstelling en wandelden verder. Ik zocht nog wat langer door en volgde toen de anderen, terwijl ik af en toe mijn hand opende om naar mijn eerste exemplaar te kijken van wat ik later een ammoniet leerde noemen. Het was merkwaardig om het lichaampje vast te houden van een of ander schepsel, maar tegelijkertijd deed het me ook plezier. Het was een troostrijk gevoel om zijn soliede vorm te omklemmen, alsof ik een wandelstok of de leuning langs een trap vasthield.

Aan het eind van Monmouth Beach, vlak voor Seven Rocks Point, waar de kustlijn uit zicht boog, vonden we de Snakes’ Graveyard. Het was een gladde richel van kalksteen met daarin spiraalvormige afdrukken, witte strepen tegen de grijze steen, van honderden net zulke schepsels als degene die ik vasthield, behalve dan dat deze reusachtig groot waren, stuk voor stuk met de afmeting van een etensbord. Het bood zo’n vreemde, deprimerende aanblik dat we allemaal in stilte toekeken.

‘Dat moeten wel boa constrictors zijn, denk je niet?’ zei Margaret. ‘Ze zijn zo enorm.’

‘Maar boa constrictors leven niet in Engeland,’ zei juffrouw Durham. ‘Hoe zijn die hier terechtgekomen?’

‘Misschien leefden ze hier een paar honderd jaar geleden nog wel,’ opperde mevrouw Durham.

‘Of misschien wel duizend jaar geleden, of vijfduizend,’ zei meneer Durham. ‘Wie weet zijn ze wel zo oud. Misschien zijn de boa constrictors daarna naar andere gebieden gemigreerd.’

In mijn ogen zagen ze er niet uit als slangen, of wat voor dier dan ook dat ik kende. Ik liep de richel op en zorgde er daarbij voor dat ik niet op de schepsels trapte, ook al waren ze dan duidelijk al lang dood en niet zozeer fysieke lichamen als wel schetsen in steen. Het was lastig om je voor te stellen dat ze ooit hadden geleefd. Ze zagen er blijvend uit, alsof ze altijd in die steen hadden gezeten.

Als we hier zouden wonen, kon ik dit altijd komen bekijken als ik daar zin in had, dacht ik. Dan kon ik op zoek gaan naar kleinere slangenstenen en andere fossielen op het strand. Het was in elk geval iets. En voor mij was het genoeg.

Onze broer was zeer in zijn nopjes met onze keus. Afgezien van het feit dat Lyme betaalbaar was, had William Pitt de Jongere als jongen in de stad verbleven voor zijn gezondheid; John vond het een geruststellende gedachte dat een Britse premier de plaats waar hij zijn zusters heen verbande, hoog aansloeg. De lente daarop verhuisden wij naar Lyme, nadat John hoog boven de winkels en het strand een huisje voor ons had gekocht, boven aan Silver Street, de straat waarin Broad Street heuvelopwaarts vanuit de stad overgaat. Kort daarop verkochten John en zijn nieuwe echtgenote ons huis aan Red Lion Square en met hulp van geld van haar ouders kochten ze een nieuwbouwhuis even verderop aan Montague Street, naast het British Museum. Het was niet onze bedoeling geweest dat onze keus ons zou afsnijden van ons verleden, maar dat gebeurde wel. We hadden in Lyme alleen het heden en de toekomst om over na te denken.

Morley Cottage was in eerste instantie een hele schok, met zijn kleine kamers, lage plafonds en oneffen vloeren, en volkomen anders dan het huis in Londen waar we waren opgegroeid. Het huisje was opgetrokken uit natuursteen, met een leien dak, en had op de begane grond een salon, een eetkamer en een keuken, twee slaapkamers daarboven, en een kamer op zolder voor ons dienstmeisje Bessy. Louise en ik hadden samen een kamer en gunden Margaret de andere, omdat zij klaagde wanneer wij laat opbleven om te lezen, Louise haar botanische boeken en ik mijn werken over natuurlijke historie. Er was niet genoeg ruimte in het huisje voor de piano van onze moeder, de sofa of de mahoniehouten eettafel. Die moesten we achterlaten in Londen en kleiner, eenvoudiger meubilair kopen in naburig Axminster, en een piepkleine piano in Exeter. De fysieke afname aan ruimte en meubilair was een weerspiegeling van onze eigen inkrimping, van een aanzienlijke familie met diverse bedienden en veel bezoek naar een gereduceerd huishouden met slechts een dienstmeisje om te koken en schoon te maken, in een plaats met veel minder families met wie wij konden omgaan.

Toch raakten we algauw gewend aan ons nieuwe huis. Na verloop van tijd leek ons oude huis in Londen gewoon te groot. De hoge plafonds en enorme ramen hadden het lastig gemaakt om het te verwarmen, en de afmetingen waren groter dan wat een mens werkelijk nodig had; de grandeur was onecht, als je zelf geen grandeur had. Morley Cottage was een huis voor dames, met de afmetingen van het karakter en de verwachtingen van een dame. Er woonde natuurlijk nooit een man bij ons, en dus is het makkelijk om er zo over te denken, maar ik geloof dat een man met onze maatschappelijke positie zich ongemakkelijk zou hebben gevoeld. John in elk geval wel, als hij ons opzocht; hij stootte voortdurend zijn hoofd aan de balken, struikelde over ongelijke drempels, moest zijn hoofd buigen om uit de lage ramen te kijken en wankelde op de steile trap. Alleen de haard in de keuken was groter dan die in Bloomsbury.

We raakten gewend aan de kleinere sociale kring van Lyme. Het was een geïsoleerde plek; de dichtstbijzijnde stad van enige omvang is Exeter, veertig kilometer naar het westen. het resultaat is dat de bewoners, die zich weliswaar conformeren aan de sociale verwachtingen van de tijd, apart en onvoorspelbaar zijn. Ze kunnen kleingeestig zijn, en tegelijkertijd toch tolerant. Het is niet verwonderlijk dat er in de stad diverse sekten zijn met opvattingen die afwijken van de staatskerk. Natuurlijk is de belangrijkste kerk, de St.-Michael, nog steeds anglicaans, maar er zijn andere kerken die voorzien in de behoeften van diegenen die hun vraagtekens stellen achter de traditionele doctrine: methodisten, baptisten, quakers, congregationalisten.

Ik vond een paar nieuwe vrienden in Lyme, maar het was eerder de koppige instelling van de plek als geheel die me aantrok dan specifieke mensen, dat wil zeggen, tot ik Mary Anning leerde kennen. In de ogen van de stad bleven wij Philpots Londense import die zowel met enige achterdocht als een beetje toegeeflijkheid diende te worden beschouwd. We waren niet in goeden doen (150 pond per jaar biedt drie ongehuwde dames niet veel ruimte voor verwennerij), maar we waren beslist in betere doen dan veel mensen in Lyme, en onze achtergrond als ontwikkelde Londenaren uit het gezin van een notaris bezorgde ons een zekere mate van aanzien. Dat we alle drie geen man hadden, was veel mensen ongetwijfeld een groot genoegen, maar ze waren in elk geval wel zo vriendelijk om achter onze rug en niet in ons gezicht te meesmuilen.

Morley Cottage was weliswaar op zich onopmerkelijk, maar het huisje bood wel een adembenemend uitzicht op Lyme Bay en de reeks heuvels aan de oostkant langs de kust, onderbroken door de hoogste piek, Golden Cap, met op een heldere dag aan het eind het Isle of Portland dat landafwaarts op de loer lag als een krokodil, ondergedompeld op zijn lange platte kop na. Ik stond vaak vroeg op en ging dan met mijn thee voor het raam zitten kijken hoe de zon opkwam en Golden Cap zijn naam verleende, en die aanblik verzachtte de steek die ik nog steeds voelde omdat ik verhuisd was naar deze afgelegen, haveloze badplaats aan de zuidwestkust van Engeland, ver verwijderd van de drukke, levendige wereld van Londen. Wanneer de heuvels werden overgoten door het zonlicht kreeg ik het gevoel dat ik onze eenzaamheid kon accepteren en er zelfs van zou kunnen profiteren. Maar wanneer het bewolkt was, het stormde of eenvoudigweg strak grijs was, voelde ik wanhoop.

We hadden ons nog niet lang in Morley Cottage geïnstalleerd toen ik zeker wist dat fossielen mijn grote passie zouden worden. Want een passie moest ik hebben: ik was vijfentwintig, zou waarschijnlijk nooit trouwen, en ik had behoefte aan een hobby om mijn dagen mee te vullen. Het is soms vreselijk saai om een dame te zijn.

Mijn zussen hadden ieder al hun territorium opgeëist. Louise zat op handen en knieën in de tuin aan Silver Street en trok hortensia’s uit, die ze ordinair vond. Margaret gaf zich over aan haar voorliefde voor kaartspelen en dansen in de stadsfeestzaal van Lyme. Zo vaak ze kon haalde ze Louise en mij over om haar te vergezellen, al vond ze wel al snel jongere medeplichtigen. Niets wat potentiële vrijers erger afschrikte dan een stel ongehuwde zusters op de achtergrond die achter hun handschoen droge opmerkingen maakten. Margaret was net negentien geworden en had nog goede hoop voor haar vooruitzichten in de stadsfeestzaal, al beklaagde ze zich wel over de provinciale stijl van de dansen en de japonnen.

Wat mezelf betrof was er alleen de vroege ontdekking van een goudkleurige ammoniet voor nodig die had liggen schitteren op het strand tussen Lyme en Charmouth om ten prooi te vallen aan de verleidelijke opwinding van het vinden van een onverwachte schat. Steeds vaker bezocht ik de stranden, al waren er indertijd maar weinig vrouwen die geïnteresseerd waren in fossielen. Het werd beschouwd als een weinig damesachtige, vieze en geheimzinnige bezigheid. Dat maakte mij niet uit. Er was niemand op wie ik indruk wenste te maken met mijn vrouwelijkheid.

Fossielen zijn beslist een ongewoon genoegen. Ze spreken niet iedereen aan, het zijn immers de overblijfselen van levende schepsels. Als je er te veel over nadenkt, zou je je bedenkingen kunnen krijgen om zo’n lang geleden gestorven lichaampje vast te houden. En bovendien zijn ze niet van deze wereld, maar stammen ze uit een verleden dat wij ons nauwelijks kunnen voorstellen. Daarom voel ik me ertoe aangetrokken, maar dat is ook de reden waarom ik liever gefossiliseerde vissen verzamel, met hun opmerkelijke patronen van schubben en vinnen, want zij vertonen gelijkenis met de vissen die we vrijdags eten en lijken meer deel uit te maken van het heden.

Die fossielen brachten me in eerste instantie in contact met Mary Anning en haar familie. Ik had nauwelijks een handvol specimens verzameld toen ik besloot dat ik een vitrinekastje nodig had om ze op de juiste manier tentoon te stellen. Ik ben altijd de organisator van de Philpots geweest, degene die de bloemen van Louise in vazen schikte en het porselein opstelde dat Margaret uit Londen had meegenomen. Deze behoefte om dingen onder te brengen bracht me naar de kelderwerkplaats van Richard Anning aan het Cockmoile Square-plein beneden in de stad. ‘Plein’ is een veel te groots woord voor de minieme open ruimte ter grootte van de salon van een welgestelde familie. Cockmoile Square was weliswaar om de hoek van het centrale plein van de stad, waar chique mensen heen gingen, maar zelf bestond het uit armoedige huizen waar ambachtslieden woonden en werkten. Op een hoek van het plein bevond zich het piepkleine huis van bewaring van de stad met voor de deur een schandpaal.

Richard Anning was me weliswaar aangeraden als een fatsoenlijke meubelmaker, maar ook zonder dat zou ik daar al snel naartoe zijn getrokken, al was het maar om mijn fossielen te vergelijken met de vondsten op de tafel voor de werkplaats die bestierd werd door de jonge Mary Anning. Mary was een lang, mager kind met de strakke ledematen van een meisje dat gewend is te werken en niet om met haar poppen te spelen. Ze had een nogal onknap, plat gezicht dat iets boeiends kreeg door haar vrijpostige bruine ogen die aan kiezels deden denken. Terwijl ik haar kant op liep, was zij door een mand met specimens aan het zoeken, haalde ze stukken van ammonieten eruit en gooide die in deze of gene schaal, alsof ze een spelletje aan het doen was. Zelfs toen ze nog zo jong was, kon ze de diverse soorten ammonieten uit elkaar houden aan de hand van de naden rond hun spiraalvormige lijfjes. Met een geanimeerde, nieuwsgierige blik keek ze op van haar sorteerwerkzaamheden. ‘Wilt u curies kopen, mevrouw? We hebben een paar hele mooie hier. Kijk maar, hier heb ik een mooie zeelelie, kost maar een crown.’ Ze hield een prachtig stuk crinoideum omhoog, die met zijn lange franjes uitgespreid inderdaad aan een lelie deed denken. Ik houd niet van lelies. Ik vind hun zoete geur te wee en geef de voorkeur aan scherpere geuren: ik laat Bessy mijn lakens drogen op de rozemarijnstruik in de tuin van Morley Cottage, terwijl ze die van mijn zusters over lavendelstruiken drapeert. ‘Vindt u hem mooi, mevrouw… juffrouw?’ drong Mary aan.

Ik kromp ineen. Was het zo overduidelijk dat ik niet getrouwd was? Natuurlijk was dat zo. Om te beginnen had ik geen echtgenoot bij me die over me waakte en me verwende. Maar er was nog iets anders wat me was opgevallen aan getrouwde vrouwen, en dat was hun onwankelbare zelfingenomenheid omdat ze zich geen zorgen hoefden te maken over het verloop van hun toekomst. Getrouwde vrouwen waren zo vast als drilpudding in een puddingvorm, terwijl oude vrijsters als ik vormeloos en onvoorspelbaar waren.

Ik klopte op mijn mand. ‘Ik heb mijn eigen fossielen, dank je. Ik ben hier om je vader te spreken. Is hij hier?’ Mary knikte naar de treden die omlaag leidden naar een openstaande deur. Ik dook een duistere, smerige ruimte in die afgeladen vol was met hout en steen, met een vloer die overdekt was met spaanders en steengruis. Het rook er zo scherp naar vernis dat ik bijna was teruggedeinsd, maar dat ging niet, want Richard Anning stond me aan te staren, en zijn scherpe, welgevormde neus leek me als een pijltje aan de grond te nagelen. Ik houd niet van mensen wier opvallendste kenmerk hun neus is: die trekken alles naar het midden van hun gezicht en ik voel me altijd gevangen in hun concentratie.

Hij was een goedgebouwde man van gemiddelde lengte, met donker, glanzend haar en een krachtige kaaklijn. Zijn ogen waren van het slag donkerblauw dat dingen verborgen houdt. Het irriteerde me altijd dat hij zo knap was, gegeven zijn ongevoelige aard, zijn neiging om te sarren en zijn soms nogal ruwe omgangsvormen. Hij had zijn uiterlijk niet doorgegeven aan zijn dochter, die er misschien meer emplooi voor had gehad dan hij.

Hij stond over een kastje met glazen deurtjes gebogen met een kwast vol vernis in de aanslag. Ik kreeg meteen een hekel aan Richard Anning, aangezien hij niet eens de moeite nam zijn kwast neer te leggen en mijn specimens nauwelijks een blik waardig keurde terwijl ik beschreef wat ik wilde. ‘Een gienje,’ zei hij.

Het was een belachelijk bedrag voor een vitrinekast. Dacht hij soms dat hij misbruik kon maken van een oude vrijster uit Londen? Misschien meende hij dat ik gefortuneerd was. Ik keek hem woedend in zijn knappe gezicht en heel even overwoog ik dan maar te wachten tot mijn broer de zaak met hem kon afhandelen, de volgende keer dat hij uit Londen overkwam. Maar dat kon nog vele maanden duren en bovendien kon ik me niet voor alles op mijn broer verlaten. Ik zou mezelf moeten zien te redden in Lyme, zonder dat de handwerkslieden me achter mijn rug uitlachten.

Toen ik rondkeek in de werkplaats van Richard Anning was me wel duidelijk dat hij de opdracht nodig had. Dat moest ik uitbuiten. ‘Wat jammer dat u zo’n exorbitant bedrag hebt voorgesteld,’ zei ik, terwijl ik mijn fossielen in mousseline wikkelde en teruglegde in mijn mand. ‘Ik had uw naam duidelijk leesbaar op elk kistje laten zetten, zodat iedereen die naar mijn verzameling keek die zou hebben zien staan. Maar nu zal ik elders heen moeten, naar iemand die redelijker is.’

‘Gaat u díe aan anderen laten zien?’ Richard Anning knikte naar mijn mand, en zijn ongelovigheid gaf de doorslag: ik zou naar iemand op zoek gaan in Axminster, of als het moest zelfs in Exeter. Alles liever dan deze man mijn klandizie te gunnen. Ik wist dat ik hem niet zou mogen.

‘Een goede middag, mijnheer,’ zei ik, en ik draaide me om om de trap op te stuiven. Ik werd echter gedwarsboomd in mijn dramatische aftocht door Mary, die in de deuropening stond en de doorgang blokkeerde. ‘Wat voor curies hebt u?’ vroeg ze nadrukkelijk, met haar ogen op mijn mand gevestigd.

‘Duidelijk niet iets wat jou zal interesseren,’ mompelde ik en ik wurmde me langs haar heen het plein op. Ik vond het afgrijselijk dat ik me gekwetst voelde door de toon die Richard Anning had aangeslagen. Wat maakte mij de mening van een meubelmaker nu helemaal uit? In werkelijkheid had ik gedacht dat mijn verzamelingetje best aardig was voor iemand die nog maar net was begonnen te zoeken naar fossielen. Ik had een complete ammoniet gevonden en de onderdelen van diverse andere, en de lange schacht van een belemniet, met het puntige uiteinde ongeschonden in plaats van gebroken, zoals ze vaak zijn. Nu zag ik, hoe woedend ik ook was toen ik de tafel van de familie Annings passeerde, dat hun fossielen die van mij verre overtroffen in variatie en schoonheid. Ze waren heel, gepoetst, gevarieerd, en het waren er vele. Er lagen op die tafel specimens waarvan ik zelfs niet had geweten dat het fossielen waren: een soort tweekleppige dieren, een hartvormige steen met een patroon erop, een schepsel met vijf lange, golvende armen.

Mary negeerde mijn onbeleefde opmerking en liep achter me aan naar buiten. ‘Hebt u ook verteberries?’

Met mijn rug naar haar, de tafel en die complete ellendige werkplaats gekeerd bleef ik staan. ‘Wat is een verteberrie?’

Ik hoorde geritsel uit de richting van de tafel, en gekletter van stenen die tegen elkaar sloegen. ‘Van de rug van een krokodil,’ zei Mary. ‘Sommige mensen zeggen dat het hun tanden zijn, maar pa en ik weten wel beter. Ziet u wel?’

Ik draaide me om en keek naar de steen die ze uitgestoken hield. Hij had ongeveer de grootte van een tweepennystuk, alleen dikker, en rond, maar met platte zijkanten. Het oppervlak liep naar binnen toe omlaag, en het middelste stuk was ingedrukt alsof iemand het tussen twee vingers had geklemd toen het geval nog zacht was. Ik moest denken aan het skelet van een hagedis dat ik in het British Museum had gezien.

‘Een vertebra, oftewel een wervel,’ corrigeerde ik haar, terwijl ik de steen vasthield. ‘Dat bedoel je. Maar er zijn geen krokodillen in Engeland.’

Mary haalde haar schouders op. ‘Je komt ze alleen niet tegen. Misschien zijn ze ergens anders heen verhuisd. Naar Schotland of zo.’

Ik kon een glimlach niet onderdrukken.

Toen ik de wervel wilde teruggeven, keek Mary om zich heen waar haar vader was. ‘Hou hem maar,’ fluisterde ze.

‘Dank je wel. Hoe heet je?’

‘Mary.’

‘Dat is heel aardig van je, Mary Anning. Ik zal hem goed bewaren.’

En dat deed ik. Het was het eerste fossiel dat ik in mijn kastje legde.

Het is grappig om nu terug te denken aan die eerste ontmoeting. Ik had nooit kunnen denken dat ik meer om Mary zou gaan geven dan om wie dan ook, behalve mijn zussen. Hoe kan een dame van vijfentwintig uit de middenklasse bedenken dat ze vriendschap zal sluiten met een meisje uit het volk? Maar zelfs toen al was er iets wat me in haar aantrok. We hadden natuurlijk onze interesse in fossielen gemeen, maar het was niet alleen dat. Als jong meisje draaide bij Mary al alles om haar ogen, en dat wilde ik zelf ook leren.