DE HONDERD WATERPUTTEN VAN SALAGA

Wil je op de hoogte blijven van de boeken van Uitgeverij Orlando? Meld je dan aan voor onze nieuwsbrief op www.uitgeverijorlando.nl, of volg ons op Facebook, Twitter of Instagram.

AYESHA HARRUNA ATTAH

De honderd waterputten van Salaga

Vertaald door
Annelies de hertogh en Els de Roon Hertoge

UITGEVERIJ ORLANDO | OXFAM NOVIB

Vertaalster Annelies de hertogh ontving voor deze vertaling een projectbeurs van het Vlaams Fonds voor de Letteren.

© 2018 Ayesha Harruna Attah

Published by agreement with Pontas Literary

& Film Agency

Oorspronkelijke titel The Hundred Wells of Salaga

Oorspronkelijke uitgever Cassava Republic Press

© 2018 Nederlandse vertaling Annelies de hertogh en Els de Roon Hertoge en Uitgeverij Orlando bv Publicatie in samenwerking met Oxfam Novib Omslagontwerp Bij Barbara

Zetwerk Pre Press Zeist

ISBN 978 94 92086 85 3

NUR 302

www.uitgeverijorlando.nl

De stam die groot is in aantal
is ook groot in kracht

– Gezegde van de Gurma

AMINAH

De karavanen konden komen bij het krieken van de dag. De karavanen konden komen wanneer de zon op zijn hoogste punt stond. De karavanen konden komen wanneer de nacht alles in een diepblauw kleed had gehuld. De enige zekerheid was dat de karavaan uit Sokoto zou komen lang voordat het droge seizoen voorbij was. Maar deze keer was het anders. Wekenlang wisten Aminah en haar dorpsgenoten in Botu niet eens óf de karavanen wel zouden komen. Hoewel regenwolken hun inhoud nog niet hadden gelost, lichtte in de verte de bliksem al op tegen de hemel en rolde de donder. Het gras begon op te schieten. En er deden geruchten de ronde dat ruiters het dorp naderden. Ruiters die alles met de grond gelijkmaakten. Ruiters die de karavanen afschrikten. Ruiters die mensen stalen. Het was geen goed teken. Aminahs vader moest naar Djenné reizen om schoenen te verkopen. Aminahs gezin moest eten verkopen.

Een week voordat het regenseizoen aanbrak, wilde Aminah het avondeten bereiden toen ze getrommel hoorde. Ze liet de uien uit haar handen vallen, dankte Otienu* omdat hij de rampspoed had afgewend en snelde naar haar moeders hut om haar zusjes te halen. Samen met de tweeling sloot ze zich spoorslags aan bij een menigte dorpsgenoten die luidkeels welkomstliederen ten beste gaven. Ze kon nauwelijks haar eigen gezang horen, zo luid dreunden de trommels van de karavaan. Aminah en de tweeling persten zichzelf door kleine openingen in de menigte naar voren.

Rijen kamelen en hun berijders stapten voorbij, bijna op de maat van de trommels, gevolgd door vrouwen die reusachtige bundels als wolken op hun hoofd droegen. In hun kielzog sjokten ezels met torenhoge ladingen op hun rug, en daar weer achter sjouwers, meelijwekkend uitziende mannen en vrouwen beladen met manden en potten en zonder kleren, op een lap stof voor hun schaamstreek na. Hassana, de oudste van de tweeling, zwaaide geestdriftig naar een figuur in de verte die boven de hele stoet leek te zweven. De madugu! Aminahs hart maakte een sprongetje van opwinding. De madugu, een majestueuze verschijning op een kolossaal paard, hief zijn hand om de menigte te begroeten. Als hij bewoog, leek de aarde te beven. Het was wat hij aanhad. Het was zijn paard, de manier waarop hij danste, het feit dat hij plaatsen op de wereld had bezocht waar niemand van hen ooit was geweest. Het was zijn macht. Hij was het hoogtepunt van de karavaan. Aan het einde van de optocht namen haveloos geklede, op kalebassen trommelende jongens aalmoezen in ontvangst van vrijgevige toeschouwers. Aminah werd er verdrietig van. Bij het zien van de bedelaars zette de mensenmassa zich in beweging om op gelijke hoogte te blijven met de madugu, alsof zijn grootsheid op hen zou afstralen als ze alleen maar naar hem keken. De lucht was zwanger van regen, van een kruidachtige veegeur, van specerijen en kokende soep. Terwijl roze vegen de avondlucht begonnen te kleuren, werd de menigte steeds opgewondener.

‘Maak plaats voor het hoofd van Botu, maak plaats voor Obado,’ zei een stem die alleen van Eeyah, Aminahs grootmoeder, kon zijn.

Eeyah en de andere griotten hadden zich rond Obado geschaard, dus hij was moeilijk te zien. Aminah stelde zich zijn tuniek voor, bollend om zijn torso, zijn hoed scheef op zijn hoofd, zijn gelaatsuitdrukking ernstig, zijn korte armen gewichtig heen en weer zwaaiend. Toen Obado tevoorschijn kwam, bleek dat hij wel een tuniek droeg, maar geen hoed. Hij nam een kleine voorsprong op de anderen. De grote leren beurs die schuin om zijn gedrongen lijf hing, duidde erop dat hij was gekomen om geld te innen.

De madugu dreef zijn paard naar Obado om de onderhandelingen over de karavaantol te starten. De tol die van de Sokotokaravaan werd gevorderd, bedroeg meer dan die van alle andere karavanen samen. Het waren ook de moeilijkste onderhandelingen. Ooit was de karavaan meer dan een week in Botu gebleven omdat de madugu en Obado het maar niet eens konden worden.

De madugu – uitgedost in rijke schakeringen van blauw en violet, met een witte tulband om zijn hoofd en een glanzende donkere huid – schommelde van links naar rechts op het ritme van de trommels en zijn gebalde vuist leek bij iedere stap van zijn paard de lucht boven zijn hoofd te willen fijnmalen. Aminah vroeg zich af hoe het was om zoveel macht te hebben. Het gaf hem een fysiek zelfvertrouwen dat Obado niet bezat. Maar dat was niet onlogisch: de madugu was verantwoordelijk voor een volk van duizenden reizigers, in Botu woonden slechts een paar honderd mensen.

Toen de madugu van zijn paard sprong en voor Obado ging staan, leek de Vader van Botu, de man op wie iedereen een beroep deed om de vrede te bewaren, niet groter dan een kind. Het gedreun van de trommels zwol aan tot een climax en stierf weer weg.

De twee leiders omhelsden elkaar en de madugu boog zich voorover om iets tegen Obado te zeggen, terwijl hij zijn mannen een teken gaf om een kamp op te slaan in de zongo. Samen liepen ze naar Obado’s hut, gevolgd door Eeyah en de andere griotten, die de madugu en Obado met schelle stemmen hulde toezongen.

Aminah trok de tweeling mee naar huis. Na zou boos zijn dat de meisjes nog geen eten klaar hadden gemaakt om te verkopen aan de reizigers.

Met haar gedachten bij de karavaan keek Aminah toe hoe een klont sheaboter smolt tot een goudgele olie. Ze dacht aan de madugu. Eeyah had haar eens verteld dat hij twintig vrouwen had en nog steeds op zoek was. Toen ze dat tegen haar vriendinnen had gezegd, waren die plannen gaan smeden om zich bij hem in de kijker te spelen. Iemands eenentwintigste vrouw worden, wat was daar bewonderenswaardig aan? Aminah voelde meer voor het idee om met een zak vol schoenen rond te reizen op een kameel of een paard, net als Baba. Iets met je handen maken en dan verre afstanden afleggen om het te verkopen. De olie pruttelde en spetterde en gaf zijn nootachtige aroma vrij. Aminah liet haar hoofd in haar hand rusten en staarde in de pan. Vrouwen maakten geen schoenen in Botu. Ze werkten op het land. Ze moest met Baba praten. Wat als zij eens schoenen zou gaan maken?

Een tik tegen haar achterhoofd deed haar opschrikken. Dat moest Na zijn, die Aminahs gedagdroom niet kon verdragen. Of Eeyah, die er genoegen in schepte om haar te laten schrikken. Aminah draaide zich om en werd getroffen door Issa-Na’s starre, koude blik. De ogen van de vrouw waren doordringend wit, haar haar was met draad doorvlochten en in een kegelvorm op haar hoofd opgetast. Stekelig. Telkens wanneer Issa-Na opdook, drongen zich beelden van stekelvarkens aan Aminah op. Ze was het schoolvoorbeeld van de verbitterde tweede vrouw. Voor Aminah was ze het levende bewijs dat het geen nastreven verdiende om iemands eenentwintigste vrouw te worden.

Aminah keek naar haar stiefmoeder, de moeder van Issa, haar enige broer. Ze zette een zo respectvol mogelijk gezicht op.

‘Je laat de maasa aanbranden,’ zei Issa-Na. ‘Aangebrande maasa is het ergste wat er is.’

Ze had gelijk. De sheaolie pruttelde in zwarte bellen aan de rand van de pan. Aminah pakte hem van het vuur. Issa-Na draaide zich met een ruk om en liep de keuken uit voordat Aminah haar kon bedanken voor haar hulp.

Aminah zette de pan weer op het vuur, schepte met een lepel balletjes uit de rijst-met-gierstpasta en liet ze in de olie glijden, terwijl haar opwinding toenam. De maasa kleurde goudbruin. Je wist nooit van tevoren wat de karavanen zouden meebrengen. In een koperen bak stapelde ze een grote pot gierstepap, honing, zure koemelk en een stapeltje halve kalebassen. Ze legde de maasa op een kleinere schaal en droeg de bak naar buiten, waar Na, half versluierd door de stoom die uit een grote pot kwam, de tuo omroerde. Na’s tuo was in trek, omdat hij heel luchtig was. Het familiegeheim bestond erin wat rijstebloem door de gierstepasta te mengen.

Na riep haar bij zich. ‘Zag ik nou dat die vrouw jou sloeg?’

Aminah knikte traag. De tik had haar alleen laten schrikken, echt pijnlijk was hij niet geweest. En hoe gemeen Issa-Na ook tegen haar was, ze wilde haar stiefmoeder niet in de problemen brengen. ‘De olie brandde aan.’

‘Geef haar de volgende keer geen reden om je te slaan,’ zei Na.

Na zei dat Issa-Na meestal haar zin kreeg omdat haar huid lichter was dan die van hen. Ze zei dat de mensen het lang geleden in hun hoofd hadden gehaald dat je beter was als je lichter was. Ze zei dat Issa-Na er ongebakken uitzag, dat Aminah in een perfecte wereld mooier zou worden gevonden dan Issa-Na. Daarna zei ze: ‘Maar schoonheid kun je niet eten.’

Na tuurde naar Issa-Na’s hut en richtte haar blik toen weer op Aminah. ‘Wat sta je hier nog? De reizigers hebben honger. Hup, vlug een beetje!’

Aminah sleepte de tweeling mee de compound uit. De meisjes groetten de bejaarde vrouwen die zichzelf te oud vonden om deel te nemen aan de activiteiten, maar geen enkele roddel wilden missen en daarom hun krukjes dicht bij de zongo hadden neergezet.

De tenten van de zongo stonden al fier en vertrouwd in het avondlicht, alsof ze altijd al daar, op het land van Aminahs volk, hadden gestaan. Sommige waren nog in aanbouw: karavaanlui en mannen uit Botu kapten de lange plukken gras. Anderen droegen zand aan uit de waterpoel en maakten er blokken van. Om de muren te maken, brak een groepje vrouwen takken af terwijl een ander groepje het gras vlocht. De zongo was veranderd in een markt. Vuurtjes knetterden, trommels roffelden. Er hing een geur van rook, vlees en alcohol. Aminah wilde haar best doen voor Na en alles verkopen wat ze had meegebracht, maar toen ze aankwam, waren alle beschikbare zitplaatsen al ingenomen door andere verkopers. Er zat niets anders op dan al wandelend met hun eten te leuren. Aminah gaf de maasa aan Hassana en de zure melk aan Husseina, de jongste van de tweeling. Zelf droeg ze de pap.

‘Maasakokodanono,’ zongen de zusjes, die Eeyahs muzikale tongval hadden geërfd. ‘Maasakokodanono.’

Groepjes tenten waren van elkaar gescheiden door smalle paadjes. De grond was bezaaid met dierenbotten, reepjes stof, half opgegeten maaltijden, gebroken potten, plukken haar en kuilen met nattigheid. Een vrouw bij een van de tenten herkende Aminah en zei dat ze zich al op haar maasa had verheugd sinds haar vorige reis uit Kano. Ze sprak Hausa, de taal van de karavanen, geen Gurma, de taal die in Botu werd gesproken. Aminah vroeg zich af wat Kano voor plaats was. Een klein dorp, zoals Botu? Of meer zoals Djenné uit Baba’s beschrijvingen: een stad vol lemen huizen, en met steegjes waarin je kon verdwalen. Een stad die tegen twee armen van een rivier aan lag geschurkt. Een stad met een hemelhoge moskee, groot genoeg voor duizenden gelovigen. Haar gedachten dwaalden af naar andere plaatsen die Baba had bezocht om zijn schoenen te verkopen: Timboektoe, Salaga. In Kano was hij nog niet geweest.

De vrouw zuchtte en Aminah schrikte op uit haar mijmeringen. De tweeling dwaalde af, dus bedankte ze de vrouw, riep Hassana en Husseina bij zich en zigzagde verder door de zongo. Sommige reizigers verkochten hun handelswaar, andere waren meteen gaan slapen, hun vuile voeten wijd uiteen op hun mat. In één tent trokken honderden flikkerende lichtjes Aminahs aandacht. Het was een kraam met spiegels in verschillende maten, sommige even groot als zijzelf, andere klein, net groot genoeg om er je gezicht in te kunnen zien. Het gebeurde niet elke dag dat ze haar spiegelbeeld zag en de eigenaar was nergens te bekennen, dus zette ze haar pap neer en wierp een snelle blik in een kleine zilveren spiegel met een ivoren handvat waarin bloeiende wijnranken waren uitgesneden. De lijst bevatte twee vervaarlijk uitziende hagedisachtige dieren met eivormige ogen, geschubde lijven en talrijke verstrengelde ledematen. Ze zwichtte voor de verlokking van het zilveren glas. Gewoonlijk kreeg ze haar gezicht alleen maar te zien als er in het dorp een bijzondere gebeurtenis plaatsvond. Obado’s vrouw was de enige die een spiegel bezat. Alle dorpelingen verzamelden zich bij zo’n gelegenheid buiten haar hut, deden hun haar en gezicht en gingen dan door naar de ceremonie. Aminah bekeek haar dikke wenkbrauwen, waarvan de haartjes alle kanten uit wezen. Haar neus was klein en zette een beetje uit toen ze haar neusgaten opensperde. Ze stond op het punt haar tong uit te steken toen ze via de spiegel recht in de ogen keek van iemand achter haar. Haar ingewanden draaiden zich om en bijna schreeuwde ze, maar haar moeder had haar gezegd dat ze nooit angst mocht tonen in het openbaar. Ze draaide zich om en stond tegenover een oude man wiens haar de kleur van zware regenwolken had.

‘Ik zie dat je mijn spiegels mooi vindt,’ zei hij, en in zijn ogen zag Aminah iets van haar vader, een vriendelijke man die altijd aan het werk was.

‘Neem me niet kwalijk…’

‘In sommige streken,’ zei hij, ‘zeggen de mensen dat de spiegel je ziel zal stelen als je er te lang in kijkt. In andere streken zeggen ze dat je ijdel wordt als je te lang naar jezelf blijft kijken. Wie heeft er gelijk?’

Aminah keek achter zich om er zeker van te zijn dat hij het niet tegen iemand anders had. Misschien iemand die gewend was aan raadsels.

‘Wat denk je?’

Opeens herinnerde ze zich de tweeling. Ze was vergeten dat de meisjes met haar mee waren gekomen.

‘Neem me niet kwalijk.’ Ze bukte zich om de pot met pap op te pakken. Hoe moest ze het haar ouders vertellen als ze haar zusjes niet vond?

Ze had al drie rondjes om de zongo gelopen toen ze een groep mannen met tulbanden opmerkte die rond een vuur zaten te lachen alsof ze geen zorgen kenden. Vlak bij hen zat de tweeling op een raffiamat bij een berg houten poppen die versierd waren met kauri’s en kralen in alle kleuren van de regenboog. Toen ze in hun richting liep, hield een van de mannen op met praten. Hij keek haar indringend aan en wenkte haar met een zwaai van zijn geringde hand. De haartjes op haar onderarm gingen overeind staan en ze wierp een steelse blik op de tweeling, die volledig in beslag werd genomen door de poppen. Aminah rekende erop dat ze de man snel iets kon verkopen en dan haar zusjes kon meenemen. Ze was daar om eten te verkopen, redeneerde ze, en hier had ze een potentiële klant. Ze liep op hem af.

‘Wat verkoop je, Beauty?’ vroeg de man. Hij lachte, zijn tanden blonken wit. Zijn ogen bleven onder de beschutting van zijn turquoise tulband op haar gericht. Hij leek een permanente grijns op zijn gezicht te hebben.

‘Maasa, zure melk en gierstepap.’

‘Er is geen betere gierstepap dan die van mijn moeder. Laten we eens vergelijken.’

Aminah zette de pot neer, maar haar hand trilde zo hevig dat de man haar pols greep om haar te kalmeren. Stevig maar vriendelijk trok hij haar omlaag tot op zijn hoogte.

‘Rustig maar,’ fluisterde hij. Toen riep hij: ‘Wie wil de pap van Beauty proeven?’

De mannen wilden allemaal. Ze begon op te scheppen voor de man die haar had gewenkt, maar hij wees naar de anderen ten teken dat ze eerst zijn vrienden moest bedienen en hem voor het laatst moest bewaren. Het kampvuur verwarmde haar hele lichaam, haar hart ging er sneller van kloppen, er verschenen zweetpareltjes op haar huid en ze werd licht in het hoofd. Ze keek naar de tweeling, die nog steeds met de poppen speelde, en door de beweging morste ze wat pap op het witte gewaad van een van de mannen. Doodsbenauwd keek ze naar de knoeiboel, maar hij veegde de pap af met een ander stukje van zijn gewaad en wuifde haar weg. Ze diende alle mannen op, nam hun kauri’s in ontvangst en keerde terug naar de man met de turquoise tulband. Terwijl ze zijn pap in een kalebas overdeed, voelde ze zijn blik strak op haar gericht. Ze reikte hem de pap aan.

‘Kom bij me zitten, Beauty.’

Hij had haar heel wat klanten bezorgd en ze moest haar kommen nog terugkrijgen, dus gaf ze zich gewonnen. Ze ging zitten en probeerde de angst die ze vanbinnen voelde niet op haar gezicht te laten zien. Ze keek hoe het met de tweeling ging. De meisjes hadden haar niet eens opgemerkt. De man sloeg zijn pezige arm om Aminahs middel en trok haar dichterbij. Hij leek klein, maar zijn greep was krachtig. Hij slurpte. Zijn vrienden kletsten onder het eten.

‘Dat vind ik niet. Babatu’s mannen maken geen onderscheid,’ bulderde er een. ‘Sommige mensen worden slaven, andere laat je met rust. Maar die mannen pakken iedereen. Niemand is veilig voor hun rooftochten, het doet er niet toe of je uit voorname kringen komt. En ze verpesten de reputatie van iedereen die paardrijdt.’

‘Rustig, Mus,’ lachte de man die Aminah bij zich had geroepen. Al zijn tanden werden zichtbaar. ‘Babatu en zijn mannen hebben ons nodig. Als hij en zijn slavenjagers handelaren beginnen aan te vallen, waar halen ze dan hun voorraden nog? Wij zijn hun connectie met de Europeanen en de Europese goederen. Bovendien, hoeveel mensen zullen Babatu’s slaven nog kopen, nu de Europeanen zeggen dat ze de slavernij hebben afgeschaft?’

‘Hij heeft gelijk,’ zei een ander. ‘Alhoewel, er zijn nog aardig wat Europeanen die om slaven vragen.’

‘De meeste van mijn dragers zijn geroofd door Babatu’s soldaten,’ zei een derde man.

De man naast Aminah kromde een wijsvinger waar een zilveren ring met een knop omheen zat en viste een klodder pap op die in de kalebas was achtergebleven. Ze wachtte op zijn oordeel, dat haar, naar ze hoopte, zou bevrijden.

‘Hoe heet je?’ vroeg hij.

‘Aminah.’

‘De schone koningin Aminah,’ zei hij stralend. Dat stelde haar niet gerust.

‘Vond u de pap lekker?’ vroeg ze.

Hij legde zijn hand op haar dijbeen, en de kussentjes van zijn vingertoppen vlijden zich neer op haar huid zoals iemand met zijn voeten vastheid zoekt op nieuwe grond: eerst met de tenen, dan met het hele gewicht. Zijn duim en wijsvinger grepen de stof die het vlees van haar dijen bedekte, toen vond hij de opening van haar wikkeldoek en maakte zijn duim contact met haar huid. Hij trok cirkeltjes, een warme gloed zwol aan in die streek en dreigde naar boven te trekken, maar ze dwong de hitte onder zijn vingers te blijven. Ze begreep niet waarom haar lichaam het prettig vond wat hij deed, terwijl het toch niet goed voelde. De lijnen die zijn vingers op haar dijen trokken, kwamen steeds hoger. Zijn vrienden waren nog in gesprek en merkten niets of deden alsof ze niets merkten. Ze richtte haar aandacht op de stof, waarvan de plooien op en neer gingen bij iedere beweging van zijn hand. Hij bracht zijn gezicht tot vlak voor het hare. Zijn warme adem was heel dichtbij.

‘Ik zal je vertellen wat ik van de pap vond als we ergens heen kunnen gaan,’ fluisterde hij.

Zijn hand kroop langs haar dij omhoog en zijn vingers raakten op een haartje na haar driehoek, toen ze opsprong. Ze greep zijn papkom en verzamelde gejaagd de andere kommen, die op de grond waren blijven liggen.

‘Hassana, Husseina,’ schreeuwde ze, terwijl ze op de tweeling afrende. ‘Naar huis!’

Ze kon haar bevende handen amper stilhouden.

‘Mooie Aminah,’ sprak de man lijmerig en hij bleef haar aanstaren terwijl hij naar achteren leunde.

‘Kunnen we niet nog even blijven?’ zeurde Hassana.

Aminah negeerde haar. Ze wilde zich onder iets zwaars verstoppen. Ze liep de zongo uit door het gras dat piepte, borrelde, tjilpte, kwaakte, floot, ruiste, danste en wuifde. Overmand door angst voor de wereld die verborgen lag in het gras – luipaarden, jakhalzen, krokodillen, mannen op paarden, mannen met tulbanden – liet ze de tweeling de hele weg naar huis rennen.

Ze joeg de meisjes naar Na’s hut en liet de potten en de kalebassen onafgewassen staan. Na zou de volgende dag woorden tekortkomen over de rotzooi, de etensresten die ratten aan zouden trekken, de ratten die slangen met zich mee zouden brengen, maar na de ervaring van die avond zouden Na’s woorden aanvoelen als een verzachtende balsem. Op weg naar de hut die ze met Eeyah deelde, hoorde ze metaal op de grond kletteren. Baba. Die liet altijd dingen vallen. Ze ging naar hem toe.

De ruimte werd verlicht door een klein vuurtje in de prachtige lamp met de waaiervormige kroon en gevlochten standaard, die Baba cadeau had gekregen van de smid.

‘Wat denk je?’ Hij hield een grote bruine laars met rood borduursel omhoog. Het was niet zijn beste borduurwerk, maar Aminah werd altijd warm vanbinnen als er naar haar mening werd gevraagd, en de laars was zeker interessant.

‘Mooi.’ Ze nam plaats op het enige krukje in de ruimte. ‘Baba, ik ben bang,’ zei ze na een korte stilte.

‘Waarom?’

Ze kon hem niet vertellen van de man met de tulband, ze kon het aan niemand vertellen. Maar het verhaal over Babatu en zijn plunderende ruiters leverde haar stof voor een antwoord.

‘De ruiters. Wat als ze komen terwijl jij weg bent?’

Baba zweeg. Het was een weloverwogen, bedaard zwijgen. Niet de beklemmende, zware ademhaling van iemand die niet van stilte hield. Zijn zwijgzaamheid was zijn hele wezen, ze verzachtte als het ware de scherpe kanten van de ruimte. Baba had een grijs laken op de vloer gespreid waar hij zijn schoenen op verzamelde. Hij reikte naar een mes, sneed een eindje draad van de laars en legde hem bij de andere schoenen op de berg.

‘Veilig is het nergens,’ zei hij na een poosje. ‘Maar we kunnen niet in angst leven. Ze blijven maar praten over de ruiters alsof het iets nieuws is. Als het niet de ruiters zijn, is het wel de een of andere ziekte, of de droogte. Er is altijd wel een onbekend iets wat het op ons gemunt heeft. De ruiters, die zijn er omdat er landen zijn die koningen en koninginnen hebben. Juist in plaatsen als Botu, waar iedereen gelijk is, vind je geen slaven. Maar er zijn niet veel Botu’s meer over. Het enige wat we kunnen doen, is bidden dat Otienu ons blijft beschermen. Zorg voor je moeders. Jij bent nu de baas totdat ik terug ben. Droom alleen niet te veel.’

Zijn zware oogleden hingen neer in de schaduw van de lamp. Het leek alsof Otienu ieder deel van zijn wezen in een zachte vorm had geschapen.

Drie dagen later ging hij op weg, toen een woest getrommel in alle vroegte het vertrek van de karavanen aankondigde. Aminah deed hem uitgeleide samen met haar zusjes, die wild met hun schriele armpjes zwaaiden, maar Baba en zijn albino-ezel waren al opgeslokt door de menigte. Ze zouden het leven van alledag weer oppakken, dacht Aminah, tot hij over een paar maanden terug zou zijn.

* vreemde woorden worden in de woordenlijst achter in het boek verklaard.

WURCHE

Om de drukte van Salaga op veilige afstand te houden, had de koninklijke elite van de zustersteden Salaga en Kpembe bepaald dat Kpembe alleen toegankelijk was voor mensen van koninklijken bloede. Alle anderen waren welkom in Salaga. Voor Wurche was Salaga zoals de soepen die haar grootmoeder vaak bereidde, pruttelende potten vol vlees en vis van alle soorten. Er woonden Mossi, Yoruba, Hausa, Dioul en Dagomba. Als ze er kwam, tuurde ze vaak verlangend naar de Europese wapens die van de kust waren aangevoerd en naar de paarden die de Mossi hadden meegebracht, en ze luisterde naar het plagerige gekibbel tussen de handelaren, die van hun koopwaar af wilden, en hun klanten, die er plezier in hadden om af te dingen. Alles was te koop in Salaga. Etuto, Wurches vader, nam haar op vrijdag vaak mee naar de wedrennen, maar eerder die week was hij met haar broers vertrokken naar een spoedvergadering met de andere leiders van Kpembe in Kete-Krachi, een stad met een invloedrijk orakel dat een bemiddelaar was geworden tussen de koninkrijken in de regio. Omdat de mannen er niet waren, vertegenwoordigden Wurche en haar grootmoeder, Mma Suma, de familie. De vrouwen begaven zich naar de renbaan langs een rij sheabomen waarvan de takken bevolkt waren met de ovale lichamen van wel duizend ooievaars. Daarna passeerden ze bouwvallige hutten en ontelbare waterputten.

‘Munten uit alle landen van de wereld!’

‘Geborduurde leren schoenen!’

‘Maasa maasa maasa!’

Bij de ingang van de renbaan stond een gek te dansen op het gedreun van breedgerande trommels – padada padada padada. Zijn haar één grote klit. Een laag stof op zijn lichaam. Pa pa pa padada pa pa. Hij hield een groot stuk vlees in zijn handen. Schokkend met zijn schouders tilde hij langzaam eerst zijn ene knie op en dan de andere. Pa pa pa. Elke spiervezel in zijn bruine armen en benen bewoog. De trommelaars stortten zich op de huid van hun trommels. Pa pa pa padadadada. In de ogen van de gek laaide een woest vuur op. Hij zwaaide van links naar rechts. Wurche dacht dat hij zou vallen.

De renbaan hulde zich in stof waar de paarden met hun berijders voorbijjoegen. Wurche kwam graag in Salaga, maar de wedrennen zelf kon ze best missen, omdat Shaibu toch altijd won. De zoon van de oude Kpembewura lag op kop, zijn grijze paard was getuigd met een blauwfluwelen sjabrak en een bijpassende hoofdkap. Wurche maakte een wild gebaar met haar hand, als om de andere ruiters sneller te laten rijden.

Mma kneep in de onderkant van haar arm. ‘Dit zijn nou precies de dingen waardoor je niet aan de man komt.’

De oude vrouwen van Kpembe zeiden dat Wurche een jongen had moeten zijn, dat het haar alleen ontbrak aan een slurfje tussen haar benen. Ze vergeleken haar borsten met kiezelsteentjes en haar achterwerk met een platte schotel. Volgens Etuto was Wurche met haar tengere lichaamsbouw een geboren ruiter, maar hij liet haar nooit deelnemen aan de wedrennen. Het hoort gewoon niet, zei hij. De oude vrouwen van Kpembe zeiden ook dat ze haar vaders lievelingetje was, maar daar was ze het niet mee eens. Hij was heel selectief in de dingen die hij haar liet doen.

‘Lachen,’ zei Mma. ‘Met een rond gezicht moet je niet fronsen.’

‘Ik verspil mijn tijd hier. Ik had ook in Kete-Krachi moeten zijn.’

‘Je vader heeft gezegd dat het een meisje niet past om mee te gaan. En hij heeft gelijk. Met het orakel van Dente valt niet te spotten. Hij heeft de Asante ooit naar de overwinning geleid door voor zware regens te zorgen. Als je Allah niet bent en je kunt het laten regenen, moet je dan niet gevreesd worden? En bovendien, de ruzie tussen de koningen zou weleens hoog op kunnen lopen als de Kpembewura sterft. Ik was nog een klein meisje toen de laatste oorlog uitbrak omdat de drie takken van de familie er niet uitkwamen wie hem zou opvolgen. Geloof me, die dingen herhalen zich.’

Wurche hoorde haar grootmoeder nauwelijks. Als zelfs Dramani mee naar Kete-Krachi was gegaan, had zij ook mee gemoeten. Ze vond dat ze de kans moest krijgen om alles wat haar broer deed, ook te proberen. Mma had haar ooit gezegd dat er een mannelijke geest in haar lichaam woonde en een vrouwelijke in dat van Dramani. Ze zei dat dat het afscheidscadeau van Wurches moeder voor Etuto moest zijn geweest, aangezien ze was gestorven tijdens de bevalling van zíjn kind en hij haar niet altijd even goed had behandeld.

Wurche bestudeerde haar grootmoeder, die net zomin als zij naar de wedrennen keek. De oude vrouw speurde zeker naar potentiële echtgenoten voor haar kleindochter. Wurche zocht met haar ogen het aanwezige volk af: hoogwaardigheidsbekleders uit Dagbon in opzichtige indigo gestreepte tunieken die het model hadden van een zandlopertrommel; de slavenmakelaars van Salaga, die graag beknibbelden op de belastingen die ze verschuldigd waren aan Etuto en de andere leiders van Kpembe; Hausa handelaren met witte tulbanden als kransen om hun hoofd; Mossi in hun lange golvende tunieken, met hun ezels aan de hand; hier en daar een witte man; Dom Francisco de Sousa, de Braziliaan die af en toe overkwam van de kust om inkopen te doen. Eigenlijk was Dom Sousa afkomstig uit Sokoto, maar hij werd verkocht als slaaf en kwam zo in een land genaamd Bahia terecht, totdat hij zichzelf vrijkocht en terugkeerde naar Goudkust. Er werd gezegd dat hij graag naar Salaga kwam tijdens de wedrennen omdat die hem aan Sokoto deden denken. Er waren vrouwen die maasa en zure melk verkochten, mannen die tunieken te koop aanboden; slaven met koperen ringen om hun hals die hout haalden voor hun meesters. Een geur van verrotting dreef voorbij. Dat was het enige wat ze niet leuk vond aan Salaga: overal lag afval en het opruimen daarvan werd aan de gieren overgelaten.

Beroering in het publiek vestigde Wurches aandacht weer op de renbaan. Iemand had Shaibu ingehaald. Ze leunde naar voren. Eindelijk begon de wedstrijd interessant te worden. De nieuwe ruiter schoot voorbij op een wit paard met een sjabrak van luipaardhuid.

‘Óf die man is heel dapper, of hij is volslagen gek,’ zei Wurche. ‘Maar dat iemand Shaibu laat zien dat hij geen talent heeft, vind ik kostelijk.’

De dappere ruiter bouwde een behoorlijke voorsprong op. De anderen lagen achter en durfden Shaibu niet te naderen. Toen het witte paard de eindstreep passeerde, ging het publiek uit zijn dak. Wurche gilde. De ruiter steeg af en wachtte tot ook de prins en de andere ruiters de eindstreep bereikten.

Een bescheiden menigte verzamelde zich bij Shaibu en leek ja te knikken op alles wat hij zei. Shaibu pakte de winnaar bij de pols en stak die hoog in de lucht. Het publiek barstte weer los in een luid applaus. Shaibu knikte de winnaar toe en leek niet teleurgesteld.

‘Wie is die man die Shaibu heeft afgedroogd?’ vroeg Wurche.

‘Moro,’ zei Mma. ‘Ik heb Etuto horen zeggen dat hij laatst honderden slaven naar Salaga heeft gebracht. Hij zou mettertijd weleens net zo beroemd kunnen worden als Babatu en Samory Touré.’

‘Ik heb nog nooit van hem gehoord.’

‘Je weet niet alles, Wurche, zeker niet wat zakendoen in Salaga aangaat. Jij vindt dat allemaal onbelangrijk, hè? Maar mensen als Moro houden Salaga levend. Je bent zelfs met hem opgegroeid.’

Toen Wurche klein was, legde Mma uit, woonde Moro in Kpembe. Hij liep Shaibu overal achterna en droeg altijd een vuile hobbezak. Wurche pijnigde haar hersenen. Ze kon hem zich niet herinneren.

Ze liepen naar voren om de winnaar te feliciteren, zoals de traditie het wilde. Het was voor het eerst sinds lange tijd dat Shaibu niet gewonnen had en Wurche popelde van ongeduld om Moro te ontmoeten. Ze stonden zwijgend te wachten tot Shaibu hen begroette. Wurche moest op haar tong bijten. Ze wilde zo snel mogelijk van Shaibu af zijn.

Mannen liepen af en aan om Shaibu en Moro de hand te schudden. Toen Shaibu Mma en Wurche opmerkte, zei hij: ‘Goedemiddag, Mma Suma. Goedemiddag, wilde prinses van Kpembe, mijn hartenbreekster.’

‘Hoe gaat het met de familie van je moeder?’ vroeg Mma terwijl ze met een pijnlijke grimas haar linkerknie boog. Wurche trok een boos gezicht. De oude vrouw klaagde al een maand over pijn in haar knieën. Shaibu zou háár de beleefdheidsvragen moeten stellen, niet andersom. Maar omdat hij een man was, omdat hij een prins was, kon Mma het niet laten.

‘Ze zijn in goede gezondheid,’ zei Shaibu.

‘En met de familie van je vader?’

‘Ze zijn in goede gezondheid.’

‘En met jou?’

‘Ik ben in goede gezondheid.’

‘Allah zij dank.’ Mma wendde zich tot Moro. ‘Het was een prachtige wedstrijd, echt prachtig. Gefeliciteerd.’

Shaibu, Mma en Moro richtten hun blik op Wurche, die was vergeten dat ook zij haar felicitaties diende over te brengen. Iets in Moro’s gezicht, in zijn houding, deed haar zelfvertrouwen wankelen.

‘Mijn kleindochter is geloof ik haar goede manieren vergeten,’ zei Mma.

‘Goed gedaan,’ zei Wurche.

Precies op dat ogenblik priemde een luide, schorre schreeuw door het uitgelaten gebabbel. Het was het soort schreeuw waarvan je nekharen overeind gingen staan. Iedereen keek verward om zich heen. Een vrouw verscheen, halfnaakt, met een zware metalen ring om haar hals, en wilde zich op hen storten. Moro maakte een einde aan haar stormloop door plotseling achter haar op te duiken en haar een klap op de schouder te geven. Toen haar lichaam op de grond zeeg, boog hij voorover en hielp haar te gaan zitten, daarna tilde hij haar van de grond en gooide haar over zijn schouder. De vrouw, op wier bruine huid een gloed van rode aarde lag, kronkelde van de pijn. Er kwam een diep rommelend geluid uit haar keel. Wie was deze man? Hij sprak haar zacht vermanend toe, als een vader een lastig kind, en klopte haar op de rug. Uit de richting vanwaar de vrouw was gekomen, naderde een man met een ketting in zijn hand, die om zich heen keek. Moro liep naar hem toe.

‘Een van de wildere exemplaren,’ legde Shaibu uit. Toen voegde hij eraan toe, duidelijk geamuseerd: ‘Ik weet niet hoe ze heeft kunnen ontsnappen. De opstandige gevallen laten ze in de zon zitten, maar wel aan een stevige ketting. Het lijkt wel alsof ze wist dat de koninklijke familie zich hier had verzameld. Ze kwam recht op ons af.’

Op de terugweg naar Kpembe reed Wurche op haar paard Baki, met Mma achterop. Langzaam, want Mma begon te klagen zodra ze zich ook maar iets sneller voortbewoog dan een slak.

‘Salaga is in verval,’ zei Mma. ‘Ik kom er niet vaak meer, maar telkens wanneer ik er kom, lijkt het er slechter aan toe dan de vorige keer. Toen ik nog een jong meisje was, kon je het water uit de putten drinken. Ik weet zeker dat zelfs de slaven dat water tegenwoordig niet willen aanraken. En die vreselijke vrouw die op ons afstormde… Ik zeg het niet graag, maar onder de Asante zou zoiets nooit gebeurd zijn. Ze bestuurden Salaga met meer inzicht. Sinds ze verdreven zijn, hebben we niets meer voor onszelf opgebouwd. Elkaar naar de kroon steken is het enige wat we nog doen.’

Wurche, in gedachten verzonken, liet een gebrom horen als antwoord. Moro intrigeerde haar. Was het de uitgesproken symmetrie van zijn gezicht, het donkere blauw van zijn huid? Of was het omdat ze een verleden deelden, een verleden dat ze zich niet kon herinneren? Ze probeerde beelden op te roepen, maar haar geheugen was even opgedroogd als de helft van de putten in Salaga. Zoals zo vaak gebeurt, vloeiden gedachten over het verleden over in gedachten over de toekomst, een toekomst waarover ze nu gauw zou moeten nadenken, een toekomst die er met de dag minder aantrekkelijk uitzag omdat iedereen haar onder druk zette om te trouwen. Ze had haar vader overgehaald haar lessen te laten volgen bij een lerares in Salaga en was er zo in geslaagd aan de sleur van het huishouden te ontsnappen, maar desondanks bevond ze zich in een impasse. De volgende stap was om zelf aan vrouwen te leren hoe je een goede moslima wordt, maar dat kon ze alleen doen als ze getrouwd was, en ze wilde niet trouwen. Wat ze het liefst van al wilde, was haar volk, de Gonja, helpen leiden. Ze had niet voor niets de naam Wurche gekregen. Koningin. De oorspronkelijke Wurche had een bataljon van driehonderd manschappen in veiligheid gebracht. Dat zo’n vrouw had geleefd tweehonderd jaar voordat zijzelf geboren was, zou haar hoop moeten geven. En wat te denken van Aminah van Zazzau, uit een nog vroeger tijdperk, die weigerde te trouwen en haar vrijers doodde, zodat niemand haar troon kon opeisen? Daar kon ze mee wegkomen doordat haar ouders gestorven waren. Wurche wilde haar familie niet kwijt, maar ze wist zeker dat ze heel binnenkort zouden aandringen op een huwelijk. Wat zou er gebeuren als ze ze hun zin gaf, maar alleen op voorwaarde dat ze zelf mocht kiezen? De algemene regel was dat prinsessen met prinsen trouwden. Wat als ze hun vertelde dat ze iemand als Moro had gekozen? Een gewone man. Misschien zouden ze hem accepteren als hij eenmaal dezelfde status genoot als Babatu.

Aangekomen in Kpembe steeg Wurche af, hielp Mma van Baki’s rug en leidde het paard naar de stal. Op de binnenplaats van Etuto’s paleis stond een witte man voor Wurches vader en broers. Ze waren eerder teruggekomen dan verwacht. Haar vader, een van de drie lagere koningen van Kpembe, zat op zijn ceremoniële luipaardhuiden. Had de afwezigheid van de twee anderen iets te betekenen? En die witte mannen! Ze vond hen irritanter en was veel minder van hen onder de indruk dan haar volksgenoten. Met hun sheaboterachtige kleur zagen ze er ziekelijk uit en ze wantrouwde hen tot diep in haar botten. Tegenwoordig kwam er iedere week wel een andere witte man zijn vriendschap betuigen aan Etuto en de andere koningen. Haar vader had uitgelegd dat Salaga strategisch gelegen was, op de grens tussen de Sahel en de bossen en dicht bij de plek waar de Nakambe en de Daka samenvloeiden met de Adirri, die aan het einde van zijn loop de oceaan instroomde.

Er lagen wapens, flessen met bruine alcohol en zakken zout aan Etuto’s voeten. Naast de witte man en zijn gevolg lagen vier bij de poten vastgebonden schapen, een stapel yams en twee grote olifantstanden.

‘Uw volk heeft ons geholpen om het wrede juk van de Asante af te werpen,’ zei Etuto, ‘en daarvoor zijn we u eeuwig dankbaar, maar Salaga is nooit meer hetzelfde geworden.’

‘Ook wij erkennen het belang van Salaga,’ zei de witte man via zijn tolk, een rijzige kaalkop. ‘En daarom willen we proberen u te helpen. Salaga is een belangrijke stad voor ons allemaal, we moeten de verbinding met de kust veiligstellen. Als goede vrienden en met uw medewerking, uiteraard.’

‘De Asante leveren geen kola meer sinds u hen verslagen heeft,’ zei Etuto. ‘We hebben kolanoten nodig op onze markten. De karavanen zullen niet meer naar Salaga komen als we geen kola hebben. Als u wilt dat Salaga floreert, breng ons dan kola.’

In het verleden waren de Gonja en andere volkeren in de regio de Asante een jaarlijkse belasting verschuldigd in de vorm van slaven. De slaven werkten op de boerderijen van de Asante of werden naar andere landen gestuurd, zoals het Bahia van Dom Francisco de Sousa. Tot de Britten de Asante versloegen. Toen de inwoners van Salaga het nieuws hoorden, vermoordden ze iedere Asante in de stad. Het gevolg was dat de Asante Salaga afsneden van de kolahandel, en volgens Mma was de stad dat nooit te boven gekomen.

Wurche veegde het zweet van haar neus met de mouw van haar tuniek.

‘Kola,’ herhaalde Etuto.

Toen de bezoekers vertrokken waren, snelde Wurche langs haar broers Etuto’s hut binnen. Ze sloeg haar armen om haar vader heen, die bleef staan en zich laafde aan deze omhelzing. Een fles in zijn zak prikte tegen haar borstbeen. Ze installeerde zich op een dierenhuid in de voorkamer en wachtte tot hij zich had omgekleed in zijn privévertrek. Toen hij weer naar buiten kwam, opende hij de fles, nam een grote slok en trok een grimas.

‘Goedkoop.’ Hij stak de fles uit naar Wurche, ze schudde het hoofd. Een ritueel gebaar, want Wurche dronk niet.

‘Waarom blijf je ze ontvangen?’

‘We zitten in een moeilijke situatie. Ik kan alle hulp gebruiken.’

‘Heeft het met Kete-Krachi te maken? Ging het over de opvolging van de oude Kpembewura?’

Als de oude koning zou sterven, zou ofwel diens zoon Shaibu, ofwel Etuto, ofwel een andere lagere koning hem opvolgen. Ieder van hen vertegenwoordigde een andere tak van de koninklijke familie. Etuto’s familielijn werd al generaties lang buiten spel gehouden en het zag ernaar uit dat dat opnieuw zou gebeuren. Etuto was er echter van overtuigd dat hij, als de witte man hem aan kola hielp, Salaga in zijn vroegere glorie zou kunnen herstellen en dat de twee andere familietakken hem dan zouden uitkiezen als opvolger van de oude Kpembewura.

‘Het is een lange dag geweest,’ zei hij. ‘Toen we terugkwamen, waren de Britse officieren hier al. Ik moet rusten. Ik vertel je er morgen over, beloofd.’

Alsof dat het wachtwoord was, kwamen Wurches broers de voorkamer binnen.

‘Moeten we niet samenwerken met onze bondgenoten in Dagbon?’ vroeg Wurche. ‘In plaats van met die witte mannen? Of onze relatie met de Asante herstellen?’

‘Wat?’ zei Dramani. ‘De Asante, die van ons slavenjagers hebben gemaakt en ons hebben gedwongen hele dorpen te verwoesten om hun jaarlijkse belasting te kunnen betalen?’

‘Toen waren we tenminste nog onafhankelijk,’ zei Wurche.

‘Hoe konden we onafhankelijk zijn als de Asante zelfs onze markt in handen hadden?’ zei Dramani. Hij dramde er steeds over door dat mensen geen andere mensen zouden mogen bezitten en het was na een van die preken dat Mma had gezegd dat hij een vrouwelijke geest bezat.