ISTANBUL, ISTANBUL

Wil je op de hoogte blijven van de boeken van Uitgeverij Orlando? Meld je dan aan voor onze nieuwsbrief via www.uitgeverijorlando.nl, of volg ons op Facebook, Twitter of Instagram.

BURNHAN SÖNMEZ

Istanbul, Istanbul

Vertaald door René van Veen

© 2015 Burhan Sönmez

Oorspronkelijke titel Istanbul, Istanbul

Oorspronkelijke uitgever İletişim, Turkije, 2015

Published in agreement with Kalem Agency

© Nederlandse vertaling Rene van Veen en

Uitgeverij Orlando bv, Amsterdam

Voor deze vertaling is gebruik gemaakt van de door

Burhan Sönmez geaccordeerde Engelse vertaling van

Ümit Hussein, verschenen bij OR Books, Engeland

Omslagontwerp Bij Barbara

Foto auteur Luay Albasha

Zetwerk Pre Press Media Groep

ISBN 978 94 92086 87 7

NUR 302

www.uitgeverijorlando.nl

Voor Kivanç

INHOUD

De eerste dag

Verteld door Demirtay de student

Het ijzeren hek

De tweede dag

Verteld door de dokter

De witte hond

De derde dag

Verteld door Kamo de barbier

De muur

De vierde dag

Verteld door oom Küheylan

De hongerige wolf

De vijfde dag

Verteld door Demirtay de student

De nachtelijke lichten

De zesde dag

Verteld door de dokter

De vogel van de tijd

De zevende dag

Verteld door Demirtay de student

Het zakhorloge

De achtste dag

Verteld door de dokter

Wolkenkrabbers als messen

De negende dag

Verteld door Kamo de barbier

Het gedicht der gedichten

De tiende dag

Verteld door oom Küheylan

Geel gelach

Verklarende woordenlijst

DE EERSTE DAG

Verteld door Demirtay de student

Het ijzeren hek

‘Het is eigenlijk een lang verhaal, maar ik zal het kort houden,’ zei ik. ‘Niemand had eerder zo’n pak sneeuw gezien in Istanbul. Toen de twee nonnen in het holst van de nacht het Sint-Joris-ziekenhuis in Karaköy verlieten om naar de Sint-Antoniuskerk te gaan en daar het slechte nieuws te vertellen, lagen er tientallen vogels dood onder de dakranden. In april van dat jaar verpulverde het ijs de bloemen van de judasbomen terwijl de snijdende wind de zwerfhonden in het lijf stak. Heb je ooit meegemaakt dat het in april sneeuwde, dokter? Het is eigenlijk een lang verhaal, maar ik zal het kort houden. De ene non die door de sneeuwstorm gleed en struikelde, was jong, de andere oud. Toen ze bijna bij de Galatatoren waren, zei de jonge non tegen de oude: Een man volgt ons al de hele weg heuvelopwaarts. De oude non zei: Er kan maar één reden zijn waarom een man ons in het pikkedonker door een sneeuwstorm volgt.’

Toen ik verderop het ijzeren hek hoorde, onderbrak ik mijn verhaal en keek de dokter aan.

Het was koud in onze cel. Terwijl ik de dokter mijn verhaal vertelde, lag Kamo de barbier opgerold op de kale betonnen vloer. We hadden geen dekens en warmden onszelf op door als jonge hondjes tegen elkaar aan te kruipen. Doordat de tijd al enkele dagen stilstond, hadden we geen idee of het dag of nacht was. We wisten wel wat pijn was. Elke dag opnieuw voelden we, wanneer we werden weggeleid om gemarteld te worden, de verschrikking ons om het hart slaan. Tijdens dat korte moment waarin we ons schrap zetten voor de pijn zagen we geen verschil meer tussen mens en dier, tussen verstandige lieden en krankzinnigen, tussen engelen en demonen. Toen het knarsende geluid van het ijzeren hek door de gang weerkaatste, ging Kamo de barbier overeind zitten. ‘Ze komen me halen,’ zei hij.

Ik stond op, liep naar de celdeur en tuurde door het kleine tralievenster. Ik probeerde te bepalen wie uit de richting van het ijzeren hek kwam lopen. Mijn gezicht werd beschenen door het ganglicht. Ik zag niemand. Waarschijnlijk stonden ze te wachten bij de ingang. Het licht verblindde me en ik knipperde met mijn ogen. Ik wierp een blik op de cel tegenover de onze en vroeg me af of het meisje dat ze vandaag daar als een gewond dier naar binnen hadden geduwd dood was of nog leefde.

Nadat de geluiden in de gang waren vervaagd, ging ik weer zitten en legde mijn benen over die van de dokter en Kamo de barbier heen. We drukten onze blote voeten tegen elkaar voor wat warmte en stootten onze hete adem dicht bij elkaars gezicht uit. Ook wachten was een kunst. Zonder een woord te zeggen luisterden we naar het gedempte gekletter en geratel aan de andere kant van de muur.

De dokter bevond zich al twee weken in deze cel toen ik naar binnen werd gesmeten. Ik zat helemaal onder het bloed. Toen ik de volgende dag bijkwam, merkte ik dat hij het niet bij het schoonmaken van mijn wonden had gelaten, maar ook zijn jasje over me heen had gelegd. Elke dag leidde weer een andere onder-vragingsploeg ons geblinddoekt weg om ons uren later half bewusteloos terug te brengen. Maar Kamo de barbier wachtte nu al drie dagen. Sinds hij vastzat, was hij niet meegenomen voor ondervraging en evenmin hadden ze zijn naam laten vallen.

Aanvankelijk had de cel van één bij twee meter ons klein geleken, maar we waren eraan gewend geraakt. De vloer en muren waren van beton, de deur was van grijs ijzer, het interieur kaal. We zaten op de vloer. Wanneer onze benen begonnen te slapen, stonden we op en ijsbeerden door de cel. Soms tilden we ons hoofd op bij het geluid van een kreet veraf en dan bestudeerden we elkaars gezicht bij het schemerlicht dat vanuit de gang naar binnen viel. We brachten de tijd door met slapen of praten. We hadden het continu koud en werden met de dag magerder.

We hoorden het ijzeren hek opnieuw roestig knarsen. De ondervragers vertrokken zonder iemand mee te nemen. We luisterden en wachtten tot we daar zeker van waren. Nadat het hek was afgesloten, stierven de geluiden weg en bleef de gang leeg achter. ‘Die klootzakken hebben me niet meegenomen, ze zijn vertrokken zonder iemand mee te nemen,’ zei Kamo de barbier tussen zijn zware ademhalingen door. Hij tilde zijn hoofd op, tuurde naar het donkere plafond, ging op de grond liggen en rolde zich weer op.

De dokter droeg me op mijn verhaal te vervolgen.

Toen ik mijn vertelling weer begon met: ‘De twee nonnen, die midden door de sneeuw…’ greep Kamo de barbier plotseling mijn arm. ‘Luister, jochie. Kun je geen ander verhaal vertellen, iets beters? Het is hier al zo godverdomde koud. Is het niet al erg genoeg dat we hier liggen te bevriezen op dit beton zonder dat jij verhalen vertelt over sneeuwstormen?’

Beschouwde Kamo ons als vriend of als vijand? Was hij kwaad omdat we hadden gezegd dat hij de afgelopen drie dagen had liggen raaskallen in zijn slaap? Keek hij ons daarom zo kwaad en minachtend aan? Hij zou nog wel leren ons te vertrouwen wanneer ze hem geblinddoekt meenamen, zijn lijf aan flarden scheurden, hem uren achtereen aan zijn armen lieten bungelen. Vooralsnog moest hij onze woorden en ons mishandelde lichaam maar verdragen. De dokter pakte hem vriendelijk bij een schouder. ‘Welterusten, Kamo,’ zei hij en hij haalde hem over om weer te gaan liggen.

‘Niemand had eerder zo’n hitte meegemaakt in Istanbul,’ begon ik opnieuw. ‘Het is eigenlijk een lang verhaal, maar ik zal het kort houden. Toen de twee nonnen in het holst van de nacht het Sint-Jorisziekenhuis in Karaköy verlieten om naar de Sint-Antoniuskerk te gaan en daar het goede nieuws te vertellen, zaten er tientallen vogels blij te tjilpen onder de dakranden. De bloemknoppen van de judasbomen stonden midden in de winter op het punt om open te barsten, de zwerfhonden om te smelten en in het niets op te lossen in de hitte. Heb je ooit meegemaakt dat het hartje winter zo verzengend heet was, dokter? Het is eigenlijk een lang verhaal, maar ik zal het kort houden. De ene non die door de hitte wankelde, was jong, de andere oud. Toen ze bijna bij de Galatatoren waren, zei de jonge non tegen de oude: Een man volgt ons al de hele weg heuvelopwaarts. De oude non zei dat er maar één reden kon zijn waarom een man hen in het donker door een verlaten straat zou volgen: om hen te verkrachten. Ze beklommen de heuvel met hun hart kloppend in hun keel. Er was geen levende ziel te bekennen. Door de plotselinge hittegolf had iedereen zich naar de Galatabrug gehaast om zich aan de oevers van de Gouden Hoorn in de zon te koesteren en nu, midden in de nacht, waren de straten verlaten. De jonge non zei: De man komt dichterbij. Hij zal ons ingehaald hebben voor we op de top zijn. Laten we dan rennen, zei de oudere non. Ondanks hun lange rok en hinderlijke habijt, sprintten ze langs letterschilders, bladmuziekverkopers en boekwinkels. Alle winkels waren gesloten. De jonge non keek over haar schouder en zei: De man rent nu ook. Inmiddels waren ze buiten adem en gutste het zweet over hun rug. De oudere non zei: Laten we ons opsplitsen voordat hij ons inhaalt. Op die manier ontsnapt ten minste een van ons. Ze renden allebei een andere straat in zonder enig idee van wat hun lot zou worden. Terwijl de jonge non heen en weer door de straten vloog, bedacht ze dat ze beter niet meer achterom kon kijken. Het Bijbelverhaal indachtig richtte ze haar blik op de nauwe straten voor haar om te voorkomen dat haar hetzelfde zou overkomen als degenen die waren gestopt om vanuit de verte een laatste blik op de stad te werpen. Ze rende voort door het donker, schoot voortdurend een andere kant op. Degenen die hadden gezegd dat deze dag vervloekt was, hadden gelijk gehad. De mediums die de hittegolf in het midden van de winter als een voorbode van onheil opvatten, hadden op tv hun zegje gedaan en de buurtidioten hadden de hele dag op blikken geslagen. De jonge non besefte na een tijdje dat het enige geluid dat ze hoorde de weergalm van haar voetstappen was en ze vertraagde bij een straathoek. Leunend tegen een muur in een onbekende straat drong het tot haar door dat ze verdwaald was. Begeleid door een hond die rond haar voeten dartelde, sloop ze heel langzaam verder langs de gevels. Het is eigenlijk een lang verhaal, maar ik zal het kort houden. Toen de jonge non uiteindelijk de Sint-Antoniuskerk bereikte, ontdekte ze dat de andere non nog niet was komen opdagen. Ze begon ogenblikkelijk te vertellen wat haar was overkomen, waardoor grote opschudding uitbrak in de kerk. Net toen een groepje op zoek wilde gaan naar de oudere non, kwam ze door de toegang naar binnen gerend, buiten adem en haar haar in de war. Ze liet zich op een kruk zakken, haalde een paar keer diep adem en dronk twee bekers water. De jonge non kon haar nieuwsgierigheid niet bedwingen en eiste dat ze vertelde wat er was gebeurd. De oudere non zei: Ik rende de ene na de andere straat in, maar kon de man niet afschudden. Uiteindelijk besefte ik dat ontsnappen onmogelijk was. De jonge non vroeg: Wat heb je toen gedaan? Ik ben stil blijven staan op een hoek en toen ik dat deed, bleef de man ook stilstaan. En wat gebeurde er toen? Ik tilde mijn rok op. En toen? De man liet zijn broek zakken. En toen? Ik zette het weer op een lopen. En wat gebeurde er toen? Dat lijkt me duidelijk. Een vrouw met haar rok omhoog kan sneller rennen dan een man met zijn broek omlaag.’

Kamo de barbier, die nog op de grond lag, begon te lachen. Dit was de eerste keer dat we hem zagen lachen. Zijn lijf wiegde zacht heen en weer alsof hij in zijn dromen met vreemde en prachtige wezens rondhoste. Ik herhaalde mijn laatste zin. ‘Een vrouw met haar rok omhoog kan sneller rennen dan een man met zijn broek omlaag.’ Toen Kamo de barbier begon te bulderen van de lach boog ik me naar hem toe om zijn mond te bedekken. Opeens opende hij zijn ogen en staarde me aan. Als de bewakers ons hoorden, zouden ze ons klappen toedienen of ons bij wijze van straf op een rijtje tegen de muur zetten en ons daar uren laten staan. Zo wilden we onze tijd tot de volgende martelsessie niet doorbrengen.

Kamo de barbier kwam overeind en leunde tegen de muur. Terwijl hij diep ademhaalde, werd zijn gelaat ernstiger en nam zijn gewone uitdrukking weer aan. Hij was als een dronkaard die de vorige avond een greppel in was gewankeld en wakker was geworden zonder enig idee van waar hij nu was.

‘Vandaag droomde ik dat ik in brand stond,’ vertelde hij. ‘Ik bevond me in de laagste kring van de hel. Ze pakten stokken uit de vuren van alle anderen en gebruikten die om het mijne aan te steken. Maar ik had het verdomme nog steeds koud. De andere zondaars krijsten. Duizend keer achter elkaar scheurden mijn trommelvliezen en genazen ze weer. Het vuur werd steeds groter, maar ik wilde niet hard genoeg branden. Jullie waren er niet. Ik bekeek elk gezicht, maar nergens zag ik een teken van een dokter of een student. Ik smachtte naar meer vlammen, gilde en smeekte als een dier dat naar de slacht wordt gevoerd. De rijken, de predikanten, de slechte dichters en hardvochtige moeders die tegenover mij in brand stonden, staarden me door de vlammen aan. De wond in mijn hart wilde niet branden, niet tot as verteren, mijn geheugen weigerde de vergetelheid te omarmen. Hoewel het vuur zo heet was dat metaal smolt, kon ik me mijn vervloekte verleden nog altijd voor de geest halen. Heb berouw, zeiden ze. Maar was dat voldoende? Waren jullie zielen gered door berouw? Van jullie, gevangenen van de hel! Stelletje schoften! Ik was maar een doodgewone barbier, die brood op de plank bracht, graag boeken las, maar nooit kinderen heeft gekregen. Tegen het eind, toen alles in ons leven verkeerd liep, verweet mijn vrouw mij niets. Ik wilde dat, maar ze misgunde mij zelfs haar vervloekingen. Dronken zei ik haar de dingen die ik nuchter dacht. Op een avond stond ik voor haar en zei: Ik ben een arme stakker. Ik verwachtte dat ze me toe zou gaan schreeuwen, me ging vernederen. Ik zocht een minachtende blik, maar toen mijn vrouw zich omdraaide, zag ik alleen een uitdrukking van verdriet op haar gezicht. Het ergste van een vrouw is dat ze altijd een beter mens is dan jij. Dat gold ook voor mijn moeder. Misschien vinden jullie mij vreemd omdat ik zoiets zeg, maar dat doet me niets.’

Kamo de barbier streek over zijn baard en wendde zijn gezicht naar het licht dat door het tralievenster viel. Nog geheel los van het feit dat hij zich al drie dagen niet had kunnen wassen, bleek uit zijn smerige haar, zijn lange nagels en de stank van ranzig deeg die hij op de eerste dag bij zich had gedragen, duidelijk dat hij ook buiten terugdeinsde voor water. Ik was gewend geraakt aan de geur van de dokter en hield die van mezelf nauwlettend in de gaten, maar Kamo’s geur bleef zich aan ons opdringen, als een voorteken van het slechte gesternte waaronder zijn ziel gebukt ging. Nadat hij drie dagen had gezwegen, kon niets hem nu nog tegenhouden.

‘Ik heb mijn vrouw ontmoet op de eerste dag dat ik mijn barbierszaak opende met KAMO DE BARBIER in grote letters op het raam. Haar broertje zou voor het eerst naar school gaan en ze wilde zijn haar laten knippen. Ik vroeg de jongen zijn naam en stelde mezelf voor: Ik heet Kamil, maar iedereen noemt me Kamo. Oké, Kamo Ağbi, zei de jongen. Ik legde hem raadsels voor en vertelde grappige verhalen over school. Toen ik haar, mijn toekomstige vrouw die vanuit een hoek naar ons keek, daarnaar vroeg, vertelde ze me dat ze net de middelbare school had voltooid en nu als naaister werkte. Ze keek van me weg naar de foto van de Meisjestoren aan de muur, naar de basilicumplant eronder, de spiegel met de blauwe lijst, de scheermessen en scharen. Toen ik haar iets van het reukwater gaf waarmee ik het haar van de jongen inwreef, opende ze haar hand en sloot haar ogen terwijl ze haar kleine handpalm naar haar neus bracht en de geur opsnoof. Op dat moment droomde ik dat ik het was die ze onder haar oogleden zag en dat de rest van mijn leven geen andere ogen dan de hare op mij zouden rusten. Toen mijn vrouw de zaak verliet, gehuld in naar citroen geurend reukwater en haar bloemetjesjurk, ging ik in de deuropening staan en keek haar na. Ik had haar naam niet gevraagd. Zij die in mijn leven was gekomen met haar kleine handen en van wie ik dacht dat ze dat nooit meer zou verlaten, heette Mahizer.

Die avond keerde ik terug naar de oude put. In de achtertuin van het huis in de wijk Menekşe waar ik ben opgegroeid, stond een put. Als ik alleen was, boog ik me over de rand van de put en staarde in het duister onder me. Dan besefte ik nooit dat de dag verstreken was. Ik vergat dan dat er nog een wereld was die losstond van de put. De duisternis was sereen, geheiligd. Ik werd dronken van de vochtige geur, was duizelig van genot. Telkens wanneer iemand zei dat ik op mijn vader leek, die ik nooit heb gekend, of wanneer mijn moeder me niet aansprak met Kamo, maar met Kamil, mijn vaders naam, rende ik snakkend naar adem naar de put. Terwijl ik in het donker mijn longen met lucht vulde, boog ik me helemaal over de rand van de put en fantaseerde dat ik erin zou springen. Ik wilde me bevrijden van mijn moeder, mijn vader en mijn jeugd. Klootzakken! Mijn moeders verloofde had haar zwanger gemaakt en vervolgens zelfmoord gepleegd, waarna ze mij kreeg, ook al werd ze daarom verstoten door haar familie. Ze vernoemde me naar haar verloofde. Zelfs toen ik al oud genoeg was om buiten te spelen, bracht ze me soms naar haar borst, stak haar tepel in mijn mond en huilde dan. Ik proefde niet haar melk, maar haar tranen. Ik deed dan mijn ogen dicht en telde af op mijn vingers, herhaalde steeds tegen mezelf dat het snel voorbij zou zijn. Op een avond zag mijn moeder mij in de schemering over de rand van de put gebogen staan. Ze rukte aan mijn arm om me eruit te trekken, maar op dat moment gleed de steen waarop ze stond plotseling weg. Ik kan nog steeds de gil horen waarmee ze in de put viel. Het was middernacht toen ze haar lichaam opvisten. Na mijn moeders dood kwam ik terecht in het Darüşşafakaweeshuis, waar ik dagdromend in slaap viel in zalen waar iedereen zijn oneindige levensverhaal vertelde.’

Kamo bestudeerde ons gezicht om te zien of we wel naar zijn verhaal luisterden.

‘Tijdens mijn verloving met Mahizer schonk ik haar romans en dichtbundels. De literatuurdocent van onze school zei altijd dat ieder zijn eigen taal had en dat sommige talen zich lieten begrijpen met bloemen en andere met boeken. Mahizer knipte thuis patronen en naaide jurken. Soms schreef ze op een papiertje een gedicht, gaf dat aan haar broer met de opdracht het naar mij te brengen. Ik bewaarde haar gedichten in mijn barbierszaak, in een kistje in de onderste la bij de geparfumeerde zeepjes. Mijn zaak liep goed want ik kreeg steeds meer vaste klanten. Op een dag werd een klant, een journalist die voor een knipbeurt was gekomen en met een grote glimlach vertrok, bij het verlaten van mijn zaak neergeschoten. Zijn twee belagers renden op de op grond liggende journalist af, schoten hem nog een kogel door het hoofd en riepen daarna: Graag of niet, vriend! De volgende dag verzamelde een grote menigte zich op de nog met bloed bevlekte straat voor een huldebetoon aan de journalist. Ter ere van de knipbeurt voegde ik me bij hen en ging naar zijn begrafenis. Ik had geen vertrouwen in de politiek. De enige politicus met wie ik ooit een band heb gehad, was Hayattin Hoca, mijn literatuurdocent op school. Hoewel hij het nooit over politiek had, zagen we altijd socialistische tijdschriften tussen zijn papieren vandaan steken. Mijn scepsis kende geen grenzen: hoe kon de uit mensen bestaande politiek de wereld verbeteren? Iedereen die beweerde dat medemenselijkheid de maatschappij ging redden en gelukkig kon maken, wist helemaal niets van de mens. Ze deden alsof egoïsme niet bestond, die klootzakken! Aan de menselijke aard lagen eigenbelang, hebzucht en wedijver ten grondslag. Als ik dit soort dingen zei, begonnen mijn klanten te protesteren en verwoed te argumenteren om mij op andere gedachten te brengen. Een klant van me die op zijn beurt wachtte, zei: Hoe kan een poëzieliefhebber zoiets denken? Hij stond naast de spiegel en las hardop een aantal strofen voor uit het exemplaar van De bloemen van het kwaad dat ik daar had staan. Niets wees erop dat het geweld zou gaan afnemen. We hoorden hoe in de straten in de omgeving mensen werden neergeschoten. Een keer kwam een jonge klant mijn barbierszaak binnengerend. Hij was er verschrikkelijk aan toe en vroeg me zijn wapen te verbergen om te voorkomen dat de politie het bij hem zou vinden wanneer ze hem oppakten. Misschien heb ik af en toe iemand geholpen, maar dat betekende niet dat ik ook maar ene zier om politiek gaf. In mijn leven had ik alleen tot doel om voldoende te sparen om een huis te kunnen kopen, om kinderen te verwekken en om mijn avonden met Mahizer door te brengen. Maar om de een of andere reden wilde Mahizer niet zwanger worden. In het tweede jaar van ons huwelijk raadpleegden we een arts en ontdekten we dat ik de oorzaak daarvan was.

Toen ik op een avond afsloot, zag ik drie personen een man aanvallen. Dat was Hayattin Hoca, mijn literatuurdocent van school. Ik greep mijn mes, rende op de drie af en stak op hun handen en gezichten in. De verraste aanvallers vluchtten en verdwenen in het donker. Hayattin Hoca omhelsde me. Onder het lopen praatten we aan een stuk door. We doken in Samatya een kroeg in. We vertelden elkaar over onszelf. Na Darüşşafaka was Hayattin Hoca twee keer op een andere school gaan werken en ook minder les gaan geven. Hij stak zijn tijd nu in zijn politieke activiteiten. Hij maakte zich zorgen over de toekomst van ons land. Hij had gehoord dat ik aan de universiteit Franse taal- en letterkunde was gaan studeren, maar niet dat ik in het tweede jaar daarmee opgehouden was omdat ik aan het werk moest. Het deed hem verdriet dat ik hem dat vertelde. Toen hij me vroeg of ik nog altijd belangstelling had voor poëzie, mompelde ik wat strofen van Baudelaire die ik tijdens zijn lessen uit mijn hoofd had geleerd. Hij keek me stralend van trots aan en herinnerde me aan die keer dat ik de eerste prijs in de poëzievoordrachtswedstrijd won. We klonken met onze glazen raki. Hayattin Hoca was blij om te horen dat ik getrouwd was, maar hij was nog altijd vrijgezel. Blijkbaar was hij een paar jaar eerder verliefd geworden op een leerlinge van hem, maar hij had haar zijn liefde niet verklaard en nadat hij had gehoord dat ze na haar schooltijd was getrouwd, had hij zich in complete eenzaamheid teruggetrokken. We dronken tot zonsopkomst. Ik reciteerde uit mijn hoofd gedichten en hij las verzen voor die hij geschreven had voor het meisje op wie hij verliefd was geweest. Ik weet niet hoe ik thuisgekomen ben, maar pas toen ik de volgende dag ontnuchterd was, herinnerde ik me uit Hayattin Hoca’s gedichten de naam Mahizer.

Een maand later ben ik niet naar Hayattin Hoca’s begrafenis gegaan. Bij het verlaten van zijn school was hij met één enkele kogel in zijn hoofd geschoten. In zijn papieren vonden ze een aan mij opdragen gedicht over dappere ruiters die een noodweer trotseren. Een vriend van hem bracht het me. Die avond klemde ik me vast aan Mahizer en smeekte ik haar me niet te verlaten. Waarom zou ik jou verlaten, dwaze vent van me? vroeg ze. Ik had het kistje mee naar huis genomen dat ik jaren in de la met zeepjes in mijn barbierszaak had bewaard. Ik opende het en haalde er de papiertjes uit met de gedichten die Mahizer tijdens onze verlovingstijd voor me had geschreven en ik vroeg haar om ze voor te lezen. De papiertjes roken naar rozen en lavendel. Terwijl Mahizer de gedichten voorlas, knoopte ik haar blouse open en zette ik mijn mond aan haar borst. Ik wilde melk opzuigen, maar proefde de tranen die over haar boezem stroomden. Drie maanden gingen voorbij. Op een avond huilde Mahizer opnieuw en vuurde ondertussen met trillende stem vragen op me af. Ze vroeg me wie Hayattin Hoca had doodgeschoten. Hij heeft zich nooit ook maar iets met mij veroorloofd, zei ze. Enkele nachten had ik liggen praten in mijn slaap, gezegd dat hij zijn dood had verdiend. Over wie heb ik het nog meer gehad? vroeg ik. Bedoel je dat er nog meer zijn? vroeg Mahizer. Ik zwoer op mijn moeders graf. Ik heb er niets mee te maken, zei ik, tijdens dromen uitgesproken woorden stellen niets voor. Ik trok mijn jas aan en ging de kou in. Wat een ontgoocheling! Mijn vermoeide ziel. Dwaze oude man. Mijn ziel die altijd vurige vleugels had gehad en al bij de kleinste prikkel het luchtruim koos. O, naar adem happende zieke man, waardeloos werkpaard. Is er iets in de wereld wat niet tot as vergaat? Mijn ellendige, afgetakelde, bloedende stakker van een ziel. Levenslust en evenmin liefdesuitbarstingen kunnen je nog bereiken. De tijd slaat een tel over. Onder het ademhalen voel ik me – mijzelf – oplossen in het niets, raak ik helemaal de weg kwijt. Hoe heb ik boven op de put kunnen komen, de stenen kunnen verwijderen en de dekplaat omhoog kunnen tillen zonder bij zinnen te zijn? Ik boog mij de put in en begon te roepen. Moeder! Wanneer je je borst in mijn mond dwong, waarom voedde je me toen met tranen en niet met melk? Moeder! Wanneer je je vastklampte aan mijn nietige lijf, waarom herhaalde je toen koortsachtig de naam van mijn dode vader en niet de mijne? Ik wist dat je aan mijn vader dacht telkens wanneer je me aansprak met Kamil en niet met Kamo. Ook op je laatste avond schreeuwde je: Kamil. Ik wist dat de steen waarop je stond los lag. Je moest wel vallen, moeder! Je zei dat ik geboren was dankzij mijn vader, dat ik mijn leven aan hem te danken had. Verdomme! De doden waren dood en verdwenen! Je snapte niet hoe wreed het licht was. Het licht toonde alleen de buitenkant van de dingen. Het weerhield ons ervan onze blik naar binnen te richten.’

Kamo de barbier sprak de laatste woorden alsof hij in zichzelf mompelde. Hij boog zijn hoofd naar voren, wierp het daarna naar achteren en sloeg het tegen de muur. ‘Een epileptische aanval,’ zei de dokter, die Kamo snel op de vloer legde. Hij propte het stuk brood dat we bewaard hadden voor onze nieuwe celgenoot, die elk moment kon arriveren, tussen Kamo’s tanden om te voorkomen dat hij zijn tong afbeet. Ik hield zijn voeten vast. Kamo was alle controle over zijn lichaam kwijt en stuiptrekte met schuimende mond.

De celdeur ging open. De boven ons uittorenende bewaker schreeuwde: ‘Wat is hier aan de hand?’

‘Onze vriend heeft een epileptische aanval,’ zei de dokter. ‘We hebben iets nodig met een sterke geur om hem bij te brengen, reukwater bijvoorbeeld, of een ui.’

De bewaker stapte naar binnen en zei: ‘Laat het me maar weten wanneer die achterlijke vriend van jullie dood is, dan kan ik zijn lichaam weghalen.’ Maar voor de zekerheid boog hij zich over Kamo heen en bekeek hij diens gezicht. De bewaker stonk naar bloed, schimmel en vocht. Uit zijn naar alcohol walmende adem bleek dat hij voorafgaand aan zijn dienst gedronken had. Hij wachtte even, kwam toen overeind en spoog op de grond.

Toen de bewaker de deur dichtdeed, zag ik door het tralievenster van de cel tegenover ons het gezicht van het meisje dat ze vandaag hadden binnengebracht. Haar linkeroog zat dicht, haar onderlip was gescheurd. Het was haar eerste dag hier, maar uit de kleur van haar wonden kon ik afleiden dat ze haar al heel lang hadden gemarteld. Nadat de deur dicht was gegaan, hurkte ik weer op de vloer. Ik omklemde Kamo’s benen en drukte mijn wang op de betonnen vloer zodat ik door de kier onder de deur door de voeten van de bewaker kon zien. De bewaker had zijn gezicht weer naar het meisje gewend en stond roerloos te wachten. Dat kon ik zien omdat zijn voeten niet bewogen. Stond het meisje nog voor het tralievenster, had ze zich niet teruggetrokken in het donker van haar cel? De bewaker vloekte niet, sloeg niet op haar deur en bedreigde haar niet, evenmin stormde hij haar cel binnen om haar tegen de muur te smijten. Ondertussen ontspande en verkrampte Kamo’s lijf zich beurtelings, probeerde hij zijn benen van mijn greep te bevrijden. Hij sloeg zijn uitgestrekte armen tegen de celmuur. Na een laatste stuiptrekking verdwenen zijn spasmen en piepte zijn ademhaling niet meer. De bewaker die de cel tegenover ons in de gaten hield, liet het meisje alleen en vertrok. Zijn voetstappen verwijderden zich door de gang. Ik stond op en keek naar buiten. Toen ik het meisje achter haar tralievenster zag staan, knikte ik haar toe, maar ze verroerde zich niet. Na een tijdje trok ze zich terug in haar cel, verdween in het donker.

De dokter leunde tegen de muur en stak zijn benen uit. Hij legde Kamo’s hoofd op zijn schoot. ‘Zo kan hij een tijdje slapen,’ zei hij.

‘Hoort hij ons?’ vroeg ik.

‘Sommige patiënten in deze toestand kunnen horen, andere niet.’

‘We moeten hem waarschuwen dat het niet slim is om zoveel over zichzelf te vertellen.’

‘Je hebt gelijk. Hij moet daarmee ophouden.’

De dokter keek naar Kamo de barbier alsof hij zijn zoon was en niet een patiënt die hij tot slapen wilde bewegen. Hij veegde het zweet van zijn voorhoofd en streek zijn haar glad.

‘Hoe gaat het met het meisje in de cel hiertegenover?’ vroeg hij.

‘Ze heeft allemaal oude littekens in haar gezicht. Het is wel duidelijk dat ze haar lang hebben gemarteld,’ antwoordde ik.

Ik keek naar Kamo’s kalme gelaat. Zijn klant had hem terecht vreemd gevonden. Hoe kon een man als hij van poëzie houden? Hij sliep als een kind dat uitgeput is door een hele dag buiten spelen. Onder zijn oogleden leunde hij nu over de rand van zijn put en staarde in het duister. Hij had zich zo vaak aan vochtige stenen vastgehouden dat hij stevige niet vertrouwde, daalde af met behulp van een touw dat hij in de put had neergelaten en liet zich in het water zakken. Daar is Kamo zowel noord als zuid, bezit hij oost en west. Zijn bestaan in de buitenwereld is weggevaagd en hij is een put in de put geworden, water in het water.

‘Hoe lang ben ik bewusteloos geweest?’ mompelde Kamo, die zijn ogen half opende.

‘Een halfuur,’ zei de dokter.

‘Ik heb een droge keel.’

‘Kom langzaam overeind.’

Kamo ging rechtop zitten en leunde met zijn rug tegen de muur. Hij dronk uit het plastic waterflesje dat de dokter hem toestak.

‘Hoe voel je je?’ vroeg de dokter.

‘Waardeloos, moe en uitgerust tegelijk. Ik had jullie moeten vertellen wat ik mankeer. Het is begonnen in de lente vlak nadat mijn moeder stierf. Het hield niet lang aan. Een paar weken later was ik ervan genezen. Maar ze zeggen dat het verleden je blijft achtervolgen. Nadat Mahizer me verliet, zijn de aanvallen weer begonnen.’

‘Demirtay en ik zullen voor je zorgen. Maar ik moet je iets belangrijks vertellen, Kamo. Praten is niet erg, maar in deze cellen gelden regels. Je weet nooit wie door de martelingen zijn mond open gaat doen en al zijn geheimen openbaart of wie de ondervragers alles gaat vertellen wat ze hier horen. Om de tijd te verdrijven kunnen we met elkaar kletsen en elkaar over onze problemen vertellen, maar onze geheimen moeten we voor onszelf houden. Snap je dat?’

‘Houden we dan altijd de waarheid voor elkaar verborgen?’ vroeg Kamo. De stoere kerel van zojuist had plaatsgemaakt voor deze volgzame patiënt.

‘Houd je geheimen voor jezelf,’ antwoordde de dokter. ‘We weten niet waarom ze je hier hebben gebracht en willen dat ook niet weten.’

‘Vragen jullie je niet af wat voor soort persoon ik ben?’

‘Luister, Kamo. Als we nu vrij zouden rondlopen, zou ik je niet willen ontmoeten of me met jou in hetzelfde vertrek willen bevinden. Maar hier zijn we overgeleverd aan de pijn, omarmen we continu onze dood. We zijn niet in de positie om een oordeel over wie dan ook te vellen. Laten we elkaars wonden genezen en laten we niet vergeten dat we hier mens zijn in zijn zuiverste gedaante: de lijdende mens.’

‘Jullie kennen me niet,’ zei Kamo. ‘Ik heb jullie nog niets verteld.’

De dokter en ik keken elkaar aan en wachtten in stilte af.

Het was wel duidelijk dat Kamo de barbier zijn woorden zorgvuldig koos en elk woord behoedzaam afwoog voordat hij het uitsprak.

‘Mijn geheugen, waarover ik zojuist klaagde, is als een inhalige woekeraar. Het slaat elk woord op. Jij, studentje, weet je dat het naar verluidt Confucius was die die woorden van jouw verhaal heeft gezegd? In mijn barbierszaak hing boven de spiegel, naast de vlag van ons land, een poster van een halfnaakte vrouw. Die woorden stonden aan de onderkant ervan. Het meisje droeg een felgekleurde rok, die ze had opgetrokken. Ze rende zo snel als haar lange benen het toelieten met haar hoofd mij en mijn wachtende klanten verlegen toegewend. Tussen haar benen stond: “Een vrouw met haar rok omhoog kan sneller rennen dan een man met zijn broek omlaag.” Mijn klanten staarden soms naar de schoonheid van het meisje en dachten dan dat die niet kon bestaan, ze fantaseerden dan dat als ze ooit samen met haar konden zijn ze beiden zo gelukkig zouden zijn dat ze geen zier meer om iets anders gaven. Op een dag keek een klant van me die schrijver was naar de poster en verzuchtte: O, Sonja. Dat hoorden we allemaal en we dachten dat het meisje zo moest heten. Toen hij aan de beurt was om geknipt te worden, ging de schrijver in de stoel zitten en begonnen we een lang gesprek. Uiteindelijk begon hij over mij te praten. Hij zei dat ik een Russische ziel had. Toen hij mijn verbazing bespeurde, begon hij dingen te herhalen die ik had gezegd tijdens zijn vorige bezoeken.

Als ik in Rusland was geboren, zou ik lid van de familie Karamazov zijn, leven als een man uit het ondergrondse of net zo’n stakker zijn als Marmeladov, Sonja’s vader. Alles wat die schrijver zei over die personages van Dostojevski ging ook voor mij op. Dostojevski schilderde ze af met dezelfde geestelijke gesteldheid, Marmeladov in Misdaad en straf als eerste, daarna in het eerste deel van Aantekeningen uit het ondergrondse en ten slotte door de hele De broers Karamazov heen. Ze verschilden weinig van elkaar, maar voldoende om hun een ongelooflijke levensloop te bezorgen. Marmeladov was een gebroken man, besefte dat hij meelijwekkend was en was een en al zelfverwijt. Hij was een arme stakker en slachtoffer van zijn lot. Sonja aanbad haar beklagenswaardige vader. O Sonja, die prachtige, berooide prostituee. Wie zou niet een bloedige dubbele moord begaan als je daarmee haar liefde kon winnen? De man uit het ondergrondse onthulde zijn eigen armzaligheid om de armzaligheid van anderen aan de kaak te stellen, wat hij als wraak bracht. Zijn obsessie om mensen zoals hemzelf te vinden, om hun een spiegel voor te houden, leidde ertoe dat hij zijn ziel aan flarden scheurde. De levensloop van de Karamazovs verschilde daar hemelsbreed van. Ze konden het niet met zichzelf vinden, niet met anderen en zelfs niet met het leven. Ze waren niet zo wanhopig als Marmeladov en beschouwden hun armzaligheid niet als hulpmiddel om, zoals de man uit het ondergrondse, de armzaligheid van anderen te onthullen. Hun armzaligheid was hun noodlot, een continu etterende wond. Hun streven was niet om het leven te aanvaarden, maar om het ter discussie te stellen en om wanneer ze leden hun bloed te vergieten en daarmee het gezicht van het leven te besmeuren. Dat leven heeft mij nu een nieuw inzicht opgeleverd. Krijg allebei de kolere! Zet een andere smoel op en staar me niet langer aan als die lui die in de hel branden. Ik heb drie dagen naar jullie geluisterd, jullie verhalen gehoord en jullie gekreun nadat jullie waren gemarteld. Jullie mogen nu naar mij luisteren.’

Kamo schonk ons een minachtende blik, bracht het waterflesje weer naar zijn lippen en sprak verder.

‘Ik weet niet wat er gaat gebeuren. Zullen ze me vrijlaten of me meenemen om me net als jullie te martelen? Pijn maakt het lichaam tot zijn slaaf, zoals angst dat doet met de ziel. Mensen zijn bereid hun ziel te verkopen om hun lichaam te behouden. Ik ben niet bang. Ik ben nog altijd van plan met de folteraars te praten en hun de geheimen te vertellen die ik jullie niet heb verteld.

Ik vertel hun alles wat ze willen weten, beantwoord hun vragen door hun mijn ziel in handen te geven. Zoals kleermakers een jasje binnenstebuiten keren om de voering eruit te scheuren, scheur ik mijn lever eruit en leg die open en bloot voor hen, vertel ik hun meer dan ze willen weten. Aanvankelijk zullen ze geïnteresseerd zijn en alles opschrijven wat ik zeg omdat dit van nut kan zijn, maar na een tijdje gaan ze zich ongemakkelijk voelen bij wat ik hun vertel. Dan beginnen ze te beseffen dat ik ze dingen over henzelf vertel die ze niet willen weten. Wat de mens het meest vreest in dit leven, is zichzelf. Ook zij zullen bang worden en me het zwijgen willen opleggen. De mannen die me martelen om me aan het praten te krijgen, zullen me aan mijn armen ophangen, me schokken toedienen en me doordrenken met mijn eigen bloed om te zorgen dat ik mijn mond houd. De waarheid zal hun net zoveel angst aanjagen als ze mij doet. Ik zal hun alles over mezelf vertellen en hen ertoe dwingen de confrontatie aan te gaan met de kant van henzelf die ze niet willen zien. Ze zullen me ongelovig aanstaren als leprozen die zichzelf voor het eerst in een spiegel zien, achteruitdeinzen tot ze met de rug tegen de muur staan, en omdat ze niets aan zichzelf kunnen veranderen, gaan ze denken dat er maar één oplossing is: de spiegel verbrijzelen, met andere woorden mijn gezicht en botten. Maar mijn tong uitsnijden zal hun niet baten. Mijn gekreun zal hen doof maken en hun geest gevangen houden in één enkele waarheid. Verdomme, zelfs thuis zullen ze midden in de nacht badend in het zweet wakker worden en dan flessen vol sterke drank achteroverslaan. Maar er is geen ontsnappen aan: de waarheid vloeit door je halsslagader. Ze moeten dit accepteren of hun polsen doorsnijden. Ze hebben allemaal een liefhebbende vrouw die hen in de armen neemt en hen troost, die daarna een sigaret opsteekt en die tussen hun trillende vingers manoeuvreert. Ze leven in doodsangst voor de ontdekking van hun eigen vrijheid. Nu snap ik waarom ze me de voorbije drie dagen nog niet hebben meegenomen om me te ondervragen. Ze zijn bang voor me.’

Kamo de barbier sprak vanuit de diepste kuil, vanaf de rand van de kuil, vanuit het donkerste hoekje van die kuil. Hij had te lang verborgen gezeten, was verpletterd en zwaar beschadigd. Het was onmogelijk uit te maken of hij zich verborgen had gehouden omdat hij beschadigd was of dat hij beschadigd was geraakt door zich verborgen te houden. Het duister waarop Kamo zo was gesteld, verstikte me. Wanneer ze me blinddoekten en me door het ijzeren hek meevoerden, leidden ze me weg uit de omgeving die ik kende. Ik waardeerde richting, deed mijn best me vast te klampen aan de woordenchaos in mijn geest. Denken in het donker viel niet mee. Het leven bevond zich vlak bij me en ik wilde ernaar terug.

Kamo tuurde met vermoeide, halfopen ogen voor zich uit. Zelfs de minieme lichtstraal die in de cel viel, bracht hem uit zijn doen. Misschien wilde hij daarom steeds slapen.

‘Slechts één keer heeft mijn moeder me geen standje gegeven omdat ik over de rand van de put gebogen stond,’ zei hij. ‘Die dag had ze over brandende stokken gedroomd. Dat betekende dat ze iets zou overwinnen dat haar dwarszat. Het is vreemd dat ik in deze cel voor het eerst over brandende stokken heb gedroomd. Wat voor problemen zou ik kunnen overwinnen terwijl mijn verleden vastligt?’

‘Zoals aan vroeger een eind is gekomen, komt ook hier een eind aan,’ zei de dokter. ‘Jouw droom wil je duidelijk maken dat je hier uitkomt en dan vrij zult zijn.’

‘Vrij? Niets is meer hetzelfde sinds ik Mahizer ben kwijtgeraakt. Er is geen steen in mij die niet losligt.’

‘Je kwelt jezelf. Op een gegeven moment gaat iedereen door zoiets heen.’ De dokter zweeg even voordat hij verder sprak. ‘Hier moet je positief denken, Kamo. Droom dat wij alle drie buiten zijn. Verbeeld je bijvoorbeeld dat we met elkaar zitten te kletsen op het strand van Ortaköy en ondertussen de andere kust in ons opnemen.’

De dokter voerde ons graag weg uit de cel naar de buitenwereld. Hij had me geleerd hoe ik dat moest doen. We deden er beter aan om over de buitenwereld te fantaseren dan bij onze problemen stil te blijven staan. De tijd, die in onze cel stilstond omdat onze lichamen gevangenzaten, begon weer te lopen wanneer onze geest naar buiten ging. Die was sterker dan ons lichaam. Volgens de dokter kon dat medisch worden bewezen. Hierbinnen fantaseerden we vaak over de buitenwereld. Dan deelden we bijvoorbeeld in het geluk van mensen die langs de kust liepen. Dan zwaaiden we naar mensen die op harde muziek dansten op een boot die langs het strand van Ortaköy voer. Dan liepen we langs geliefden met de armen om elkaar heen geslagen. Toen de zon onderging, kocht de dokter een zak groene pruimen van een straatventer. Met een glimlach bood hij me de eerste aan.

Vorige week duwden ze me half bewusteloos de cel in. Ik mompelde iets wat onverstaanbaar was doordat mijn lippen droog waren. De dokter dacht dat ik om water vroeg en zette me overeind in een poging me water te geven. ‘Ik wil geen water, ik wil groene pruimen,’ zei ik. Daar hebben we twee dagen om gelachen.

De dokter vroeg Kamo of hij misschien ook groene pruimen wilde.

Kamo was niet onder de indruk van het verhaal. Zijn geest stak anders in elkaar dan die van ons. ‘Het verleden, dokter,’ zei hij. ‘Ons verleden…’

De dokter liet de hand die hij in de lucht had gehouden alsof hij Kamo een pruim aanbood weer zakken. ‘Ons verleden ligt ergens buiten ons bereik. We kunnen ons beter op morgen richten,’ zei hij.

‘Weet je, dokter, dat ook God het verleden niet kan veranderen? De almachtige God heerst over het heden en de toekomst, maar over het verleden heeft Hij niets te zeggen. Als zelfs Hij niet bij machte is het verleden te veranderen, waartoe zijn wij dan nog in staat?’

Voor het eerst keek de dokter Kamo medelijdend aan, waarna hij glimlachte. ‘Iedere barbier die ik ken, praat graag. Ze praten over voetbal of vrouwen. Waarom praat jij over dit soort dingen? Ik zou na één keer nooit meer bij je terugkomen. Misschien moeten barbiers niet naar de universiteit, want met wie zouden wij mannen dan nog over voetbal en vrouwen kunnen praten?’

‘Ook zonder opleiding zou ik deze vragen stellen.’

‘Je moet het op een andere manier bekijken, Kamo. Je had een ongelukkige jeugd bij je moeder, maar dat je je vrouw leerde kennen, bevrijdde je van het verleden. Dat gaat nogmaals gebeuren. Je vergeet het verleden zodra je in de toekomst nieuw geluk hebt gevonden.’

‘Nieuw geluk?’

De dokter haalde diep adem en wreef in zijn koude handen. Hij keek op naar het plafond alsof hij in zijn spreekkamer de beste aanpak voor een lastige patiënt probeerde te vinden. Op dat moment hoorden we het zware geluid van het ijzeren hek.

We keken elkaar aan. We hoorden de ondervragers met elkaar schertsen terwijl ze de gang inliepen. We moesten ons best doen om te horen wat ze zeiden.

‘Heeft hij zijn mond opengedaan?’

‘Nee, maar over een dag of twee doet hij dat wel.’

‘Wat heeft hij vandaag gekregen?’

‘Elektrische schokken, ophanging, hogedrukspuit.’

‘Heeft hij zijn naam en adres gegeven?’

‘Die wisten we al.’

‘Is hij een belangrijk figuur of een of andere onderknuppel?’

‘Die ouwe dwaas is een grote vis.’

‘Welke cel?’

‘Nummer 40.’

Dat was onze cel.

We stapelden onze koude voeten op elkaar in een poging nog een klein beetje warmte te krijgen. Ons definitieve vertrek kon elk moment een feit zijn. Of we gingen bij ons volle verstand weg en kwamen krankzinnig terug, veranderden van mensen in zielloze dieren.

‘Ze komen mij halen,’ zei Kamo, die zijn gezicht naar het tralievenster draaide. ‘Het perfecte moment.’

De voetstappen kwamen dichterbij. De celdeur ging open. Twee bewakers ondersteunden een zwaargebouwde oude man bij zijn oksels, hadden moeite om hem te dragen. Het hoofd van de man hing tegen zijn borst, zijn gezicht en lichaam vormden een bloederige bende. ‘Hier hebben jullie een nieuwe makker.’ De dokter en ik stonden op, leidden de man naar binnen en legden hem behoedzaam op de grond. De bewakers sloten de deur en vertrokken.

‘Hij is bijna bevroren,’ zei de dokter. Hij onderzocht hem om te zien of hij nog bloedde of breuken had, tilde zijn oogleden op om in het schemerlicht zijn ogen te bekijken. Hij pakte een voet van de man in zijn handen en begon die te wrijven. Ik pakte zijn andere voet, die ijskoud was.

‘Ik ga wel op de vloer liggen,’ zei Kamo de barbier. ‘Dan kunnen jullie hem boven op me leggen. We moeten hem beschermen tegen het beton.’

De dokter en ik tilden de man op en legden hem op Kamo’s rug. We gingen aan weerszijden van hem liggen en hielden hem vast. In het verleden kropen mensen om warm te blijven dicht tegen hun koeien en honden aan. De cel voerde ons terug naar het begin der tijden. We omhelsden een volstrekt vreemde om hem tot leven te wekken.

‘Gaat het, Kamo?’

‘Het gaat, dokter, maar het is alsof die man naakt in de sneeuw begraven heeft gelegen.’

‘In de sneeuw?’

‘Ja, op de dag van mijn arrestatie sneeuwde het continu,’ zei Kamo de barbier.

‘Kennelijk valt de winter vroeg dit jaar. Op de dag van mijn arrestatie was het prachtig weer.’

Ik luisterde naar het gesprek tussen de dokter en Kamo de barbier, die telkens niet lang genoeg zwegen om me ermee te bemoeien. De afgelopen drie dagen had Kamo me steeds genegeerd of gehekeld. Af en toe duidde hij me aan als ‘student’, maar meestal als ‘jochie’. Ik was achttien en had graag dat hij me behandelde met in elk geval iets van het respect dat hij de dokter betoonde. Toen ik werd gearresteerd had ik een goed idee van welke beproevingen mij wachtten, maar ik had nooit kunnen bedenken dat een vervelende celgenoot er een van zou zijn. Pijn was grenzeloos. Je weerstond hem of werd erdoor verslagen, maar ik had geen idee van hoe ik op Kamo moest reageren. Toen ik werd gearresteerd, noemde een van de agenten me steeds ‘jochie’ terwijl hij in de auto mijn vingers plette. ‘Zonde om je leven zo te verknoeien, jochie. Je kunt beter je mond opendoen,’ verklaarde hij. Nadat ik ‘Ik ben geen jochie’ had gezegd, legde hij zijn handen om mijn hals en probeerde mij te verstikken. De andere agenten moeten hem tegengehouden hebben of ze speelden hun gebruikelijke spelletjes. Ze wisten mijn echte naam en vroegen me met wie ik had afgesproken. Ik verbaasde me er meer over dat ze de precieze tijd en plaats van mijn afspraak wisten dan dat ze mijn naam kenden. ‘Ik ben geen jochie, maar een student. Ik was onderweg naar college en weet niet over welke afspraak jullie het hebben.’ ‘Waarom rende je dan weg?’ Zodra ik had beseft dat ze me volgden, was ik een hoek omgeslagen en had ik het op een rennen gezet. ‘Ik was te laat. Ik probeerde nog op tijd op college te zijn.’