SCHUILPLAATS

Wil je op de hoogte blijven van de boeken van

Uitgeverij Orlando? Meld je dan aan voor onze nieuwsbrief

op www.uitgeverijorlando.nl, of volg ons

op Facebook, Twitter of Instagram.

DINA NAYERI

Schuilplaats

Vertaald door

Saskia Peterzon-Kotte

UITGEVERIJ ORLANDO | OXFAM NOVIB

De vertaling van het gedicht uit de Rubaiyat op p. 205 is overgenomen uit Omar Chajjaam, Kwatrijnen. Vertaling van Paul Claes naar de Engelse versie van Edward Fitz-Gerald, Antwerpen, Meulenhoff Manteau, 2010.

© 2017 Dina Viergutz

Oorspronkelijke titel Refuge

Oorspronkelijke uitgever Riverhead Books, an imprint of Penguin Random House, New York

© 2019 Nederlandse vertaling Uitgeverij Orlando bv, Amsterdam

Vertaald uit het Engels door Saskia Peterzon-Kotte

Publicatie in samenwerking met Oxfam Novib

Omslagontwerp Bij Barbara

© Foto auteur Anna Leader

Zetwerk Pre Press Media Groep

ISBN 978 94 92086 95 2

NUR 302

www.uitgeverijorlando.nl

Voor Sam en Elena, die op een dag verschenen

en zoveel vreugde brachten. En voor mijn

onverzadigbare Perzische familie, een verspreid

dorp van dichters en genotzoekers.

Ik ga altijd naar huis, altijd naar het huis

van mijn vader.

– Novalis

*

De weg verschijnt.

- Jalal ad-Din Rumi

O nee, jullie horen niet thuis in Nederland.

– Geert Wilders, boodschap aan vluchtelingen, 2015

DR. HAMIDI’S LASTIGE ECHTSCHEIDING

*

JUNI 2009
Isfahan, Iran

Om zijn eigen vervelende kwestie af te handelen moest Bahman, alsof het universum nog één laatste reepje vlees eiste, noodgedwongen naar dertien opeenvolgende echtscheidingen kijken, de volledige rechtbankagenda. Bij de zesde staarde hij verbijsterd naar zijn jonge advocaat – die ook langzaam bezweek in de algehele malaise, zijn schouders hingen ongemakkelijk naar beneden, een halve sigaret bungelde losjes tussen zijn lippen – en mimede: ‘Dit is absurd.’

‘Neem me niet kwalijk, aga dokter, hoe bedoelt u?’ De advocaat trok zijn wenkbrauwen op alsof Bahman deze farce had kunnen verwachten, alsof een gewone man eraan gewend zou moeten zijn om wit weggetrokken echtgenoten te zien draaien en kronkelen en dertien keer een knappe echtgenote te zien verschrompelen, alleen om zijn eigen vergissing af te sluiten. Er is altijd wel een moment waarop jeugd tekortschiet, of niet soms? Wie wil dat nou zien?

Ze zaten op plastic stoelen vlak bij het kantoor van de geestelijke en keken door de kier in de deur, die opzettelijk voor dat doel open leek te staan. Zijn jonge advocaat bleef zijn handen maar aan zijn goedkope grijze broek afvegen en van zijn thee nippen. Soms stond de jongen op om het bodempje vloeistof in zijn tulpvormige glas bij te vullen uit de roestige samowaar op de lange tafel in de hoek, waar twee secretaresses in zwarte chadors bezig waren met een of ander vreugdeloos klusje. Waarom had hij deze nerveuze advocaat ingehuurd? Per slot van rekening was Bahman, ondanks zijn seculiere opleiding en subversieve poëziebundels, de bevoorrechte Amerikaanse academische titels van zijn kinderen en zijn voortvluchtige eerste vrouw, nog altijd de man in een Iraanse scheiding: een rotsvaste positie. Het zou hem hier gemakkelijk afgaan. Hoewel hij, jazeker, wel van plan was wat leugens te vertellen en, belangrijker nog, wanneer is een derde scheiding ooit gemakkelijk?

Gisteren, toen hij thuis uit zijn eigen samowaar dronk, had Bahman vol verwachting gemijmerd over wat hem vandaag te doen stond. Het zat er al een tijdje aan te komen. Hij dacht erover na hoe het volgende hoofdstuk van zijn leven eruit zou zien. Misschien zou hij een nieuwe bank kopen en afvallen. Misschien zou hij een nieuwe kroon op zijn kies nemen en een vliegreis maken naar een of ander warm oord zonder visumgedoe: Cyprus, Dubai of Istanbul. Hij zou zelfs kunnen regelen dat hij zijn kinderen kon zien.

Op die laatste ochtend voor zijn rechtszaak had Sanaz niet geschreeuwd of met dingen gegooid. In plaats daarvan hoorde hij haar huilen in de logeerkamer en hij klopte op de half openstaande deur. Daar stond hij in de deuropening te schutteren in zijn koningsblauwe pyjama. En toen ze met behuilde ogen naar hem keek, met die laag opzichtige make-up op haar gezicht en de afgebladderde nagellak in drie tinten rood op haar veel te recht afgevijlde teennagels, bracht hij de moed op om te zeggen: ‘Waarom ben je verdrietig, azizam?’ Daarna vermande hij zich en fluisterde: ‘Weet je niet hoe jong je bent? Op jouw leeftijd had Niloo al…’

‘Aaakh, drek op mijn hoofd… altijd Niloo, Niloo!’ Ze spuwde slijm en tranen. ‘Je bent een slappeling zonder reputatie, rang of wat dan ook en je bastaarddochter betekent niets voor me.’ Hij wilde haar erop wijzen dat Niloo verre van een bastaard was. Van zijn drie vrouwen was de eerste de beschaafdste en charmantste geweest. Pari was zijn jeugdliefde en hun kinderen hadden hun talenten van haar. Hij had een foto van hem en Pari bij een picknick in Ardestoon, met haar hoofd op zijn schouder, zijn hand op haar wang alsof het een doodgewoon privilege was. Beseffen jonge mannen wel wat ze als vanzelfsprekend beschouwen? Op de foto lijkt hij niet te beseffen dat hij haar wang aanraakt. Werd Pari wel genoeg bemind voordat ze naar Amerika vluchtte?

Hij schaamde zich ervoor dat hij Niloos naam zo lomp had laten vallen in zo’n discussie. Het was een ongemakkelijk moment en hij kneep ertussenuit. Hij had drie jaar lang niet over hun gênante leeftijdsverschil gesproken; drie jaar van verloren vriendschappen, boze familieleden, vernedering, isolatie en geld dat wegstroomde alsof het in een natte papieren zak zat. Nu hij die woorden er zomaar uitflapte, in zijn eentje in een deuropening in zijn blauwe pyjama, had hij het gevoel dat er een laagje van zijn hart werd afgepeld. Hij bleef een halve dag rondhangen in een theehuis in de buurt van de Drieëndertig Bogen om te wachten tot dat gevoel van te lang blootgesteld rauw vlees wegtrok.

Tussen twee keer routinematig gaatjes vullen door, liep hij naar de rechtbank om zich voor te bereiden op de volgende dag. Rijen mannen met typemachines zaten buiten en brachten hun diensten aan de man voor een paar honderd tomans per pagina: verzoekschriften, welsprekende appels en bezwaarschriften in indrukwekkend advocatenjargon. Rijen en rijen leurende dichters, pseudogeleerden, romanciers, historici en liedjesschrijvers die welbespraaktheid verkochten aan hen die geen woorden meer hadden. Verder naar de buitenkant, slinks dralend bij zowel de mannen- als de vrouweningang van de rechtbank, de uren dodend door sigaretten te roken en heimelijke blikken naar de eisers in de echtscheidingszaken te werpen, stonden de getuigen die ingehuurd konden worden als een extra paar ogen om die momenten in te vullen die verloren waren gegaan in besloten privacy, die nu niet zo goed van pas kwam. Bahman zag een vrouw de rechtbank uitrennen en tien minuten met een van hen praten, met haar zwarte gezichtsbedekking tegen haar mond gedrukt, waarna ze hem naar de manneningang leidde. Hoelang zijn rechtbanken al zo welbewust blind? Hij slenterde terug naar zijn praktijkruimte.

Vandaag, nu hij door diezelfde deur de rechtbank binnenging, was hij door drie pasdars gecontroleerd op wapens. Zijn mobiele telefoon werd afgenomen en de groene zakdoek van wijlen zijn vader werd met grote argwaan bekeken, omdat hij werd geassocieerd met de polsbandjes van de Groene Beweging. Gelukkig werd hij gered door zijn bescheiden pak en het gebedssnoer waarmee zijn vingers zijn zorgen wegwerkten (tekenen van een berustend, ouder leven… ingemaakt, op zijn plek gevallen, zoals ze in het dorp zeggen), en wuifden bewakers ten teken dat hij door mocht lopen, waarna ze zich weer met hun zakjes vol pistachenoten en zonnebloempitten bezighielden, krakend en kauwend en spuwend tijdens het praten. Het waren jonge mannen, geen van allen ouder dan dertig. Waarschijnlijk waren ze het zat om de oude mannen te fouilleren die door deze deuren kwamen om van hun zussen, moeders of ex-geliefden te scheiden. De gedachte stemde Bahman droevig en voordat hij naar binnen ging, zei hij tegen de jongste pasdar: ‘Ghotbi zal het goed doen, denk ik.’ Hij keek om zich heen en overwoog wat hij nog meer over de nieuwe Iraanse nationale voetbalcoach kon zeggen. ‘Dat wordt vast en zeker de wereldcup.’

De jonge pasdar nam hem even bevreemd op. Toen grijnsde hij. ‘Vast en zeker, aga dokter.’ Hij hield zijn zak pistachenoten omhoog en klopte Bahman op de rug, een onbeleefd gebaar, gezien Bahmans leeftijd, en toch was dit wat hij gewild had: jong zijn, net als deze jongen. Bahman pakte een nootje en knikte als dank. De jongen zei: ‘Als het leven simpel zou zijn, zou ik naar Zuid-Afrika gaan en alle wedstrijden vanaf de eerste rij bekijken.’

Nu, ineenkrimpend in het harde licht van de wachtkamer van de rechtbank, hoorde hij een echtpaar hun situatie uitleggen aan de rechter. Hoewel hij de neiging had zich te onttrekken aan dit circus, dat zo’n beetje voelde alsof hij naar twintig onbekenden op het toilet zat te kijken, spitste hij zijn oren om te kunnen luisteren. Nu hij hier toch vast zat, kon hij net zo goed zijn persoonlijke afkeur laten varen. Sinds het moment waarop hij dit benauwde kantoor was binnengegaan en de bedompte lucht had ingeademd, zat hij vast in een wonderland dat was geschapen door Rumi, Hafez of door een andere wrede grap.

‘Ik sta haar de scheiding toe,’ zei de jonge man. ‘Verleen haar die.’ Dat trok Bahmans aandacht, want welke Iraanse man zou er nu akkoord gaan met een echtscheiding die hij zelf niet in gang had gezet? Dat is een kwestie van trots. Als de vrouw de aanvraag doet, zijn alleen waanzin en impotentie wettelijke redenen. Als dit een zaak van wederzijdse verlating is, zou de man de scheiding voor hen beiden moeten aanvragen, aangezien hij dan geen oorzaak hoeft aan wijzen en het iedereen minder hoofdpijn bezorgt. Bekent deze jongen krankzinnigheid? Impotentie? Misschien wil hij de bruidsschat insmeren met yoghurt om zo het bedrag weg te poetsen waar elke gescheiden vrouw recht op heeft. Misschien heeft zijn familie een luie deal voor hem gesloten; soms gaan jonge, verliefde mannen akkoord met grote bruidsgaven tijdens de aghd, in de veronderstelling dat ze nooit zullen scheiden of dat ze, als ze dat toch zullen doen, te veel liefdesverdriet zullen hebben om zich erom te bekommeren.

‘Waarom wilt u zo snel al scheiden?’ vroeg de rechter aan de jonge vrouw. ‘Na zo kort samenwonen,’ zei hij en hij sloeg wat bladzijden om. Bahman ging op het puntje van zijn stoel zitten en staarde openlijk de zaal in, want eindelijk bood het universum het plezier van een goed verhaal – voor de echtscheidingsrechtbank liegt iedereen.

De jonge echtgenote zag eruit alsof ze zwaarder op de proef was gesteld dan haar man; haar gezicht was grauw van verdriet en glom hier en daar, terwijl hij eruitzag alsof hij veel tijd buiten had doorgebracht. Er klonk een huilende stem aan de andere kant van de deur, misschien van een moeder of een zus. Misschien kon het meisje geen kinderen krijgen. Misschien was hij een rokkenjager. Misschien was zíj wel op de versiertoer – dat deden vrouwen ook, natuurlijk, en waarom ook niet? Een leven vol genot wordt in elk geval geleefd. Misschien was hij al hun geld aan gokken kwijtgeraakt, of bracht hij er niks van terecht in de slaapkamer. Of had zij beloofd voor een ziekelijke ouder te zorgen, waardoor ze nu op haar tandvlees liep. De rechter vervolgde zijn inspectie van het stel; hoe kon zo’n jong echtpaar het zo snel hebben verknoeid?

De echtgenote, nauwelijks meer dan een tiener, stopte de hoekjes van haar hoofddoek in, haar blik vol schuldgevoel en mislukking. Ze was jonger dan zijn dochter Niloo, en Bahman wilde dat hij met dit meisje kon praten, om te zeggen: ‘Ik ken je niet, maar hoor eens: je had niets kunnen doen om het in orde te maken.’ Ze wreef steeds maar weer over de zijkant van haar hals, hetzelfde gebaar dat ook Pari, zijn eerste vrouw, troost had geboden als ze nerveus, boos of in de war was. Bahman keek naar het meisje en algauw vervaagde alles, behalve het ritme van haar vingers. Op hun slechtste ogenblikken had Pari haar eigen keel met beide handen vastgegrepen, wrijvend en klauwend alsof ze een ijzeren kraag wilde verwijderen.

‘Een vreemde straf om hiernaar te moeten kijken,’ mopperde Bahman, waarmee hij de situatie wilde vergelijken met de gedwongen massagetuigenissen van executies en afstraffingen in sommige achtergebleven landen. Maar goed, woonde hij zelf niet in een van die landen, die betrokken waren bij elke vorm van menselijke laakbaarheid en vernietiging? Heersten moellahs op het platteland niet vrij, ver van de blik van geleerden en artsen? Maar wie kon dat hardop zeggen? Laat staan in een rechtbank, in deze zware tijden. Zelfs hier in Isfahan, een grote stad, sloten geleerden en artsen hun ogen. De wereld sluimerde maar voort.

Daar peinsde hij even over, en hij vond het idee poëtisch en waar genoeg om hardop te zeggen. ‘De wereld sluimert, beste vriend.’ Hij keek tersluiks naar zijn advocaat.

De jongen staarde hem aan. ‘U krijgt de beste service,’ zei hij. ‘De beste. Alles komt goed, dokter.’ Hij krabde aan een vreemd, kaal plekje op zijn kin. Bahman veegde de thee uit zijn eigen dikke, maar keurige snor. Elke ochtend schoor hij die recht met behulp van een liniaal die hij boven zijn lip hield.

Die ochtend, in het steriele hotel van grauwe baksteen dat hem één nacht onderdak had geboden, onhartelijk tot op de laatste metalen balk, was hij wakker geworden met een opgezwollen buik. Vlees, granen, suiker en zuivel had hij al lang geleden opgegeven. Hij at muizenhapjes, sliep strijdlustig en dronk genoeg water om een kleine molen draaiend te houden. Maar toch werd hij om de drie dagen wakker met een buik die eruitzag alsof hij drie maanden zwanger was. Geen pijn, geen misselijkheid. Alleen een strakke trommel die zei: Hallo, oude vriend. Laten we even vakantie nemen. Herinner je je al het werk dat we gedaan hebben toen we nog de hele middag voetbalden en sultan-kebabs aten en twee uur lang vreeën zonder ook maar een beetje te klagen? Dat doen we niet meer, we bevinden ons in de schemering.

Nu was hij bang om eerder dan zijn jonge vrouw in slaap te vallen, uit angst voor zijn weerspannige buik. Het leek raar voor iemand van vijfenvijftig. Ondanks een leven lang studeren, poëzie, eten en verkwikkend ouderwets leven, was Bahman aan het verliezen. Zijn vaders sukkelende dorpsgenen begonnen de overhand te krijgen en teisterden hem met wilde, onvoorspelbare fysieke veranderingen. De haarfollikels achter op zijn hoofd waren de volgende die het opgaven en hun plek afstonden aan een vlaag van onaantrekkelijke kaalheid.

Bahman schoof heen en weer in de harde ronding van de plastic stoel (alsof je in een slakom zit, dacht hij) en boog voorover om door de deur van de rechter te gluren. Zijn kralen bungelden op zijn knie terwijl hij tot drieëndertig telde en daarna weer bij één begon. De geur van goedkoop schoonmaakmiddel en ongewassen mannen hing in de lucht. De kale peertjes boven zijn hoofd schenen te fel, waardoor de piepende linoleumvloer institutioneel en deprimerend leek. Overal zaten haastige zwarte strepen van de schoenen van mensen. De jonge vrouw tegenover de rechter sprak gejaagd. ‘Te snel of niet, we hebben het afgesproken. Met wederzijdse instemming.’ Hoeveel mensen zaten er in de raadkamer gepropt?

‘Nee, niet wederzijds,’ zei haar man. ‘Dat heb ik niet gezegd. Ik ben nooit vertrokken. Ik ben gebleven en heb gewerkt tot mijn vingers ruw waren en ik heb elke vernedering over me heen laten komen om het haar naar de zin te maken. Nu zij erom vraagt, sta ik de scheiding toe. Dat is iets anders, aga.’

Het is inderdaad iets anders om ergens toe gedwongen te worden. Bahman wilde de boel natuurlijk ook niet beëindigen, maar wat moet je anders als de vrouw niet meer hetzelfde is? Sanaz, het meisje dat hem weer tot leven had gewekt, was dertig geworden, had haar haar in een opzichtige mengeling van blond en zwart geverfd en was, om praktische redenen, haar verstand verloren. Hij had het prima gevonden als ze veeleisend en vastberaden was geworden en het huishouden met onvriendelijke hand had geleid, zoals sommige vrouwen doen, of als ze tekenen van veroudering had vertoond, zodat hun vermoeide wangen en gerimpelde ogen op elkaar zouden lijken als ze glimlachten. Hij zou vreemde hobby’s en het verlangen om naar undergroundfeesten te gaan hebben verwelkomd. Hij zou het heerlijk hebben gevonden als ze dik en gelukkig was geworden. En om heel eerlijk te zijn zou hij de andere kant op hebben gekeken als er opeens, zoals in dit soort huwelijken zo vaak het geval was, af en toe een ‘neef’ van haar eigen leeftijd langs was gekomen die haar meenam naar familieaangelegenheden. Ze had haar toevlucht echter niet genomen tot minnaars, maar tot tirades en woede-uitbarstingen, waarna haar stiltes soms dagen duurden en daarna werden doorbroken door schreeuwpartijen waarbij ze zijn tandenborstel in de aftabeh – de wasbak naast de wc – gooide of de bladzijden uit al zijn dichtbundels scheurde of hem gemene scheldwoorden toebeet en hem betichtte van impotentie, gierigheid en hardvochtigheid.

Een paar weken geleden begon ze met echtscheiding te dreigen, en hoewel hij dat zelf nooit had overwogen, leek het een verstandige zet. Die nacht in bed bleef het door zijn hoofd spoken en zijn buik kwam erdoor tot rust, zodat die een uur of twee ontspannen was.

De Sanaz die hij had gekend, was er niet meer en daar viel niets aan te doen. Hij zou haar niet proberen te veranderen. Ze had beloofd het huis zonder problemen te verlaten als hij een nacht in een hotel zou slapen zodat haar zus en zwager, en aga Soleimani, haar persoonlijke bezittingen konden ophalen. Ze liet zich van haar aardige kant zien en hij nam aan dat ze hun herinneringen liever niet zou vernietigen; al zijn ouder wordende foto’s uit Na’in, Teheran en Ardestoon met zijn zoon en dochter, kinderen uit een ander leven, toen ze nog klein waren en voor elk pleziertje van hem afhankelijk waren. En dan de foto’s van hun vier ontmoetingen; daar zou ze heus niet aan komen, en ook niet aan zijn tekeningen en gedichten. En als dit voorbij was, zou hij nog steeds de kleedjes en de ghilim tapijten hebben die zijn moeder had geweven. Het leven zou intact blijven. Zegeningen in overvloed.

Soms bekeek hij zijn oude meubels, stukken die hij in de jaren tachtig of negentig had gekocht, afgesplinterde kledingkasten, verschoten tapijten, banken die naar tientallen jaren sigaretten roken, en hij dacht: Alles in het leven voelt zoals deze bank. Het verleden was een frisse, luchtige woonkamer vol warme tinten, en het heden was diezelfde kamer die twintig jaar lang in zijn eigen stof en verval was opgesloten en daarna in het harde daglicht wordt geduwd. Niloo en Kian, zijn eerste stel kinderen, de kinderen uit zijn jeugd, die op prille leeftijd naar Amerika en Europa waren verdreven, waren voor eeuwig in zacht kaarslicht gehuld.

‘Maar wílt u een echtscheiding?’ vroeg de rechter, en door de kier in de deur zag Bahman hem twee blauwe mappen vlak bij zijn gezicht brengen, zonder ook maar één keer op te kijken.

‘Ik wil geen echtscheiding, dat wil ik in het verslag hebben. Ik ben inschikkelijk, dat is alles.’

‘Ei vai, meneer, dat komt op hetzelfde neer,’ zei de rechter met een zucht en hij mompelde iets tegen zijn secretaresse, een strenge vrouw van een jaar of zestig die zich over het bureau van de rechter boog en misschien, of misschien niet, haar hoofd schudde. Bahman kon haar figuur niet zien; haar zware chador verhulde elke subtiele beweging. Haar hals was verdwenen, de draaiingen en de spanningen gingen verloren. De geestelijke wendde zich weer tot de echtgenoot. ‘Wilt u de bruidsschat houden? Is dat uw punt? U bent nog steeds schuldig wat er beloofd is.’

Wat waren ze jong, dit gekwelde paar… maar, ja, de jongen moest betalen. Bahman was bereid te betalen, zoals elke man zou moeten zijn. Hij had fouten gemaakt, was zelfzuchtig en hedonistisch en bang geweest, en nu hij dat langzaam begon in te zien en droomde van nieuwe dingen, strengheid, studie, soberheid en discipline (een klein voorproefje van Niloos manier van doen), had hij het gevoel dat het betalen van Sanaz een noodzakelijke, juiste stap was.

‘Nee, Edelachtbare,’ zei de jongen. ‘Ik wil alleen het officiele rechtbankverslag hebben om de waarheid aan te tonen: dat ik alleen maar instem. Barst met dat geld. Ik betaal het als het naar me toekomt, zo Allah het wil.’

O, maar ook Bahman had ‘als het naar me toekomt’ gezegd tegen die arme Pari… en hij was nooit op enige zinvolle wijze over de brug gekomen. Hoe gaat het met Pari? vroeg hij zich af.

De rechtbanksecretaresse mopperde vanwege het grove taalgebruik van de jonge echtgenoot. ‘Khanom,’ zei de rechter, die zich tot de jonge vrouw wendde. ‘Uw man lijkt hier degene die lijdt… kijk maar, hij praat nauwelijks samenhangend. Waarom gaat u niet met hem mee? Kijk een paar maanden of u met hem kunt leven. Misschien kan hij u wel gelukkig maken als u het probeert.’

Daar grinnikte Bahman besmuikt om. Hij wilde dat hij zijn dochter kon bellen om de grap te delen. Sinds Niloo als kind Iran had verlaten, had hij haar vier keer gezien, tijdens vier korte ontmoetingen gedurende haar adolescentie en haar volwassen leven. Ergens daartussenin, in de dagen tussen Niloo, het Isfahani-meisje van achttien en Niloo, de dertigjarige Amerikaanse of Europese of wat ze nu ook mocht zijn, hadden ze weleens wat grapjes uitgewisseld over liefde en seks. Hoewel het ongemakkelijk was met haar om te gaan als buitenlandse volwassene, had ze zijn gevoel voor humor. Ze zou hierom moeten lachen, dat wist hij zeker. Niloo had aan Yale gestudeerd, een naam die hem niets zei, tot ze hem op een dag noemde toen ze achttien was, en hem bezwoer dat hij net zo goed was als die ándere, die Iraniërs kennen vanwege de massaproductie van beroemde artsen en senatoren enzo. Bahman geloofde haar, zelfs voordat hij ‘Yale’ had opgezocht op internet in het groezelige kantoor van zijn vriend, de verkoper van landbouwbenodigdheden. Daarna zorgde hij ervoor dat hij overal in de stad zei: ‘Ik heb een dochter naar Yale gestuurd. Ik stuur de andere er ook naartoe.’

Tijdens de Amerikaanse verkiezingen had hij Niloo midden in de nacht gebeld. ‘Niloo joon,’ zei hij. ‘Ik heb een voorspellende droom gehad over de man die je als je president zou moeten kiezen. Het is een raadsel: Obama wordt uitgesproken als oo-ba-ma. Dat betekent in het Farsi hij staat aan onze kant. John McCain wordt uitgesproken als joon-mikkane, wat betekent hij werkt hard, zoals je weet. Maar wat maakt het uit of iemand hard werkt, als hij niet aan jouw kant staat? Zo denk ik erover.’ Hij wist dat hij stoned klonk. Ze kon de hasj en de opium waarschijnlijk door de telefoon ruiken, of ze voelde het aan met dat ondefinieerbare magische instinct dat families van hedonisten was toebedeeld. Ze liet een lachje horen en zei ja, ze zou stemmen op degene die aan onze kant staat. ‘Wij hebben binnenkort ook verkiezingen,’ zei hij zwakjes. ‘Mousavi. Dat is onze man hier.’ Ze zei ja, dat wist ze ook.

Nadat hij had opgehangen, had hij zich geschaamd. Zijn dochter vond hem een clown, geen woordkunstenaar of dichter, maar een verouderende verslaafde.

Niloo was met een gewichtige Europese man – hij zag er niet zwaar uit, want hij was heel lang en slank, maar in alle andere opzichten legde hij veel gewicht in de schaal. Voor zover Bahman kon beoordelen, was Niloo uitgegroeid tot een serieuze vrouw. Sinds haar moeder haar had meegenomen uit Iran, had ze voortdurend gewerkt of gestudeerd zonder ooit de tijd te nemen om te feesten, te genieten of zichzelf te verliezen, al was ze een blij kind geweest met een wilde, melodieuze lach, een gevaarlijke voorkeur voor zoetigheid, dansende voeten en een heleboel slimme plannetjes. Nu was ze alleen maar aan het zwoegen en ploeteren in een poging om iets te bewijzen. Misschien had zijn gewichtige schoonzoon met de onuitsprekelijke naam een niet-lachende echtgenote nodig voor zijn vrienden, een echtgenote die Shakespeare en Molière en de grote Rumi kon citeren.

Hij had de jongen ontmoet in Istanbul, jaren na de bruiloft, die een geheime aangelegenheid zonder foto’s was geweest. Hij hoopte dat de jongen Niloo gelukkig maakte. Dat idee gaf hem gemoedsrust, nadat hij tientallen jaren gebukt was gegaan onder de somberste zorgen: Stel dat ik mijn kinderen naar Amerika heb gestuurd en ze nu zie lijden? Maar de jongen hield vanuit het diepste van zijn hart van Niloo, een liefde die hem boog en brak, zoals ook Bahman gebogen en gebroken was. Een liefde waarvan hij had gedacht dat Sanaz die voor hem voelde. Maar je kunt niet afdwingen dat iemand van je houdt, zeggen ze, en dat zou je ook niet moeten proberen, tenzij je twintig bent en een krachtig hart hebt, een hart dat jeukt om getemd te worden. Soms, in rustiger jaren, is falen niet zo’n vloek.

De jonge echtgenote was nu aan het schreeuwen, met trillende stem, haar vuisten gebald zoals de zesjarige Niloo die bleef hangen in haar eerste aanvallen van haar eigen gelijk, klaar om uren-, zelfs dagenlang te strijden. ‘Nee, dat is onmogelijk,’ zei ze tegen de rechter. Ze greep haar echtgenoot bij de arm, fluisterend, hem aansporend aan hun privégesprekken te denken. ‘We hebben het afgesproken. Hij mag het noemen hoe hij het wil. Het is allemaal besloten. We zijn de hele nacht opgebleven met ooms en allebei de vaders en iedereen. We zijn hier en we waren het erover eens.’

‘Ja, khanom,’ zei de rechter. ‘Maar er is niets overeengekomen tot ook de rechtbank het ermee eens is. Deze man hier lijkt het niet te willen. Wat is het probleem in het huwelijk?’

Het meisje aarzelde, worstelend met zichzelf. Er was duidelijk iets beschamends dat ze niet openbaar wilde maken. ‘Hij is er nooit,’ schreeuwde ze, en haar handen zwaaiden over de papieren van de rechter toen ze tegen het bureau duwde om zich staande te houden. ‘Hij is verslaafd. We kunnen niet met elkaar opschieten. We kunnen geen kinderen krijgen. Wat doet het ertoe wat de reden is? We zijn het overeengekomen. En hij is overeengekomen om te betalen.’

‘Ik ben niet verslaafd,’ snauwde de echtgenoot. ‘Waar heb je het over? Nee, Edelachtbare, ik drink niet. Ik rook niet. Ik eet alleen maar brood, kaas en droge kruiden. Ze heeft alles van me afgepakt, dus dan mag ze dit ook. Maar ik wil dat de rechtbank het juiste verhaal kent, want ik zal deze wereld niet verlaten met leugens op mijn lippen. Ik zweer op Hassan en Hossein en elke imam…’

De ongelukkige echtgenoot verhief zijn stem en verloor zijn zelfbeheersing. ‘Ja, ja, rustig maar,’ zei de rechter. ‘Wie heeft het over het verlaten van deze wereld, aga?’

‘Ik ben klaar met dit leven, en ik zweer dat ik alleen mijn huis netjes wil achterlaten.’

Daarop barstte er een stormvloed aan stemmen los in de raadkamer. Het leek erop dat er minstens drie familieleden achter de deur stonden, die tot nu toe aan het zicht onttrokken waren geweest. Het meisje kreunde en vloog in de armen van een oudere vrouw. ‘Hij vermoordt me met zijn toneelstukje.’

Bahman wendde zich tot zijn advocaat en zei: ‘Had u niet op zijn minst het juiste tijdstip door kunnen geven?’ Dit spektakel maakte hem nerveus voor als hij zelf aan de beurt zou zijn, met de verhalen die ook hij van plan was op te hangen. ‘Kunnen we niet iemand betalen?’

‘Aga, dit is geen exacte wetenschap,’ zei de advocaat, die over zijn knieën wreef. ‘Voert u uw wortelkanaalbehandelingen op precies de afgesproken tijd uit? En trouwens, er staat daar thee.’

‘Die jongen is verslaafd,’ zei Bahman. ‘Hij raaskalt over zelfmoord plegen. Stelt absurde vragen over wie wat in gang heeft gezet.’ Statistisch gezien was in Iran vrijwel één op de twee mannen van in de twintig uit de arbeidersklasse verslaafd, en aan zijn accent te horen, was het duidelijk dat hij nooit een universiteit van binnen had gezien.

‘Welke jongen?’ vroeg de advocaat, die het koude restje uit zijn kopje opdronk.

‘Wakker worden, vriend,’ zei Bahman, die met zijn gebedskralen op de kin van zijn advocaat tikte, alsof die een kind was. ‘Luister naar wat er daarbinnen gebeurt!’

‘Ik haal wat chai voor ons,’ zei de advocaat en hij stond op om zijn eigen kopje te vullen en er ook een voor Bahman te pakken. Hij kreunde vermoeid toen hij zichzelf overeind hees.

Tegen de tijd dat de familieleden in de raadkamer de man en zijn vrouw gekalmeerd hadden, leek het geduld van de rechter op te zijn. Hij besliste dat ze een maand samen moesten leven en geen dag voor het eind van die periode terug mochten komen. ‘Dat kan ik niet! Alstublieft, aga,’ smeekte de vrouw de rechter en ze legde haar trillende handen op zijn bureau, zodat hij ze kon zien. ‘U weet niet hoe het is. Alstublieft, uit liefde voor de profeet.’

De rechter schudde zijn hoofd. ‘U hoeft zijn slaapkamer niet te delen. Ga nu maar.’

Maar de vrouw wilde niet weggaan. De rechter had de woorden nog niet over zijn grauwe lippen gekregen of ze was al op zijn bureau gesprongen en veroorzaakte zo’n commotie dat de rechter opsprong en de rechtbanksecretaresse zich haastte om haar te verwijderen. Haar moeder (of tante of wat het ook was) pakte haar bij haar middel en probeerde haar te kalmeren, terwijl het meisje in tranen omhoogkeek en gebeden begon te fluisteren.

Ook Bahman was gaan staan. Zonder zijn toestemming hadden zijn versleten schoenen hem naar de drempel van de raadkamer gebracht en zijn hand steunde op de rand van de deur. Zijn advocaat riep hem terug toen hij naar binnen gluurde. Dit radeloze meisje was van Niloos leeftijd. Moet je de wanhoop in haar ogen zien – een gekooide vogel. Had Niloo ooit, in haar jonge leven, het gevoel gehad dat ze gevangen zat door de omstandigheden? Had hij, met zijn vaderlijke hoop voor haar en haar broer, ze naar een vreemd land gestuurd, maar hadden ze het daar moeilijk gehad en gebeden tot dove goden? Hoorde ze thuis op een plek, bij een volk? Was ze tot in het diepst van haar botten tevreden?

De rechter besliste dat de jonge echtgenote twee dagen in de gevangenis moest doorbrengen om te leren hoe ze zich diende te gedragen in de rechtszaal. Bahman wilde binnenvallen en één keer in zijn leven van leer trekken tegen de redeloosheid van de wereld. Deze rechter was van zijn leeftijd, zijn gelijke. Heb een beetje geduld, man, wilde hij zeggen; ze is een zwak poppetje en ze is aan jouw genade overgeleverd. Maar iets aan die woorden leek aanmatigend en beledigend voor het meisje, en wie wil er nou op die manier de aandacht naar zich toe trekken? Hij zou de familie wat geld sturen, als hij hun naam kon achterhalen. Misschien zou deze ongelukkige echtgenote ’s nachts weg kunnen lopen. Misschien had ze een minnaar met wie ze hoopte te trouwen en was dat de reden van haar wanhoop. Natuurlijk. Bahman hoopte dat het meisje een minnaar had die haar zou beschermen; waarom zou ze zich anders met haar hele lijf op het bureau van een of andere oude moellah werpen?

Hij keerde terug naar zijn stoel en glimlachte bij de gedachte. Hij klopte op de hand van zijn advocaat, accepteerde de kop thee en het suikerklontje die hem werden aangeboden en zei: ‘Zorg alstublieft dat ik de naam en het adres van die jonge vrouw krijg,’ en toen de jongen zijn mond opendeed, omklemde Bahman zijn kralen en zei: ‘Nee, vriend. U hebt al genoeg geprotesteerd.’

IK EN BABA EN ARDESTOON

*

Ik heb mijn vader de afgelopen tweeëntwintig jaar vier keer gezien. Ik verliet hem en Isfahan in 1987 onder een kriebeldeken achter in een bruine Jeep, toen ik acht was en baba drieendertig. Nu ben ik dertig. Aan het begin van elke korte ontmoeting, in Oklahoma, Londen, Madrid of Istanbul, is de man die me begroet altijd anders dan de vorige keer, en veel ouder. Het is een ijzige hand op mijn borst, een schok van het universum waarvan ik na de tweede en derde keer wist dat ik hem kon verwachten. Hij zal wel veranderd zijn, denk ik altijd bij mezelf als ik de luchthaventerminals afspeur en op restauranttafeltjes afstap waar een eenzame man zit te wachten. Maar de tripjes zijn kort en later verander ik hem altijd weer terug, voorbijgaand aan de tekenen van veroudering, de wandelstok, het grijze haar, de overtollige huid die de flits van ondeugd in zijn ogen verhulde. Mijn baba zal altijd drieëndertig blijven; een moeilijke drieëndertig, zoals Jezus of het aantal groene gebedskralen die hij met beide handen telt, ondanks zijn toewijding aan het hedonisme en zijn eigen persoonlijke goddelijkheid.

Soms, als hij dronken is, zegt baba dingen als: ‘Ik ben God! Wat is God anders dan wetenschap en poëzie?’ Dan reciteert hij twintig minuten de volmaakte Hafez.

Toen ik drie was, gooide ik mijn handen in de lucht en riep: ‘Ik ben ook God!’ en dan tilde hij me naar de hemel en viel mijn fijne, roodbruine babyhaar op zijn gezicht, niet te onderscheiden van zijn eigen haar. Elke avond wachtte ik op hem op de stoep voor ons huis, en als ik hem door de straat zag lopen, rende ik op hem af en zei eerst zijn verstopte gebakjes gedag. ‘Hallo, zoolbia! Hallo, baghlava!’ zei ik dan tegen zijn opbollende jasje. ‘Zure kersen? Roomijs? Zijn jullie daar?’ Hij deed altijd net of hij beledigd was. ‘En je baba dan?’ zei hij.

Baba vroeg altijd of ik op zijn rug wilde lopen. Als mijn tenen in zijn vlees wegzakten, voelde ik zijn spieren bewegen en ontspannen, als tektonische platen. Hij was de grond. Nu zijn die platen ver weg gedreven en is de grond verdwenen. Ik kan dat beeld van hem niet van me afschudden. Baba, leeftijdloos op zijn drieëndertigste, eeuwig pierewaaiend en toegewijd aan zichzelf, terwijl het chocolade-ijs van mijn speelgoedspatel op zijn zachte, massieve rug droop en hij intussen neuriede. Baba en ik lazen samen De kleine prins en aten zure pruimen. Ik had twee edities van dat boek omdat maman wilde dat ik Engels leerde, maar baba en ik het in het Farsi lazen; hij zou een goed verhaal nooit verpesten door lesjes, of plezier bezoedelen met praktische toevoegingen. Soms, als de Islamitische Republiek het tekenfilmprogramma niet verhinderde (het enige kinderuurtje van de hele week), keken we naar de animatieversie. Elke dinsdag keken we naar het meisje in de roos, terwijl hij komkommers voor me pekelde en mijn gebit controleerde. Het was gek voor een tandarts, maar zijn zakken zaten altijd vol met snoep. Bij onze laatste ontmoeting, een jaar geleden in Istanbul, viel het me op dat twee van zijn achterste kiezen ontbraken en heb ik het grootste deel van de middag gehuild.

Als kind ging baba’s aandacht voornamelijk naar mij uit, ook al was mijn jongere broertje, Kian, een kloon van hem: mollig, met een enorme persoonlijkheid en een minachtende charme waardoor mensen hunkerden naar zijn genegenheid. Geleidelijk aan groeide hij uit tot een zwartgallig, ernstig kind, wat hem nog aantrekkelijker maakte. Op zijn tweede begon hij de liedjes van de Iraanse Revolutie uit zijn hoofd te leren. ‘Een gekooide vogel,’ kweelde hij, op en top zwaarmoedig, slissend en met gebalde knuistjes, ‘wordt somber van muren.’ ‘Shit, Pari joon,’ zei baba tegen maman. ‘Maak je een revolutionair van hem?’

‘Ik zing liedjes over geiten en konijnen voor hem.’ Ze was achtentwintig en waakzaam.

‘Hoe heeft hij dit soort rotzooi dan geleerd?’

‘Dat weet ik niet… hoe heeft Niloo al die vieze liedjes geleerd?’ vroeg ze, terwijl ze heel goed wist dat ik die had geleerd tijdens uitstapjes naar baba’s dorp. ‘Laten we ons druk maken om degene zonder enige impulsbeheersing, niet om degene met hart voor de mensen.’ Ik weet zeker dat baba die spottende opmerking maakte om mij te verdedigen, of misschien gewoon uit protest tegen impulsbeheersing.

Blijkbaar had Kian zelf geleerd de radio aan te zetten en had hij sterke gevoelens ontwikkeld voor de eentonige, zangerige propagandamuziek die door de moellahs werd goedgekeurd. Baba schudde alleen zijn hoofd en keek de andere kant op. Een paar maanden later kreeg Kian, met al zijn vet, ook nog eens de bof en werd officieel het meest begeerde kind uit de buurt, want in Iran wordt jeugdige aantrekkingskracht puur afgemeten aan de hand van de hoeveelheid vlees. Dus kreeg hij aandacht van andere kanten en kon prima zonder die van baba.

Zoals veel jonge mannen in Iran ging baba van de euforie en de roes van de liefde over op de euforie en de roes van opium. Hij raakte verslaafd en sloop ’s nachts stiekem weg. Soms verloor hij zijn zelfbeheersing op de meest afschuwelijke manier. Die ogenblikken waren zeldzaam en hingen, zoals ik later hoorde, samen met opiumrazernij, waarvoor ik grotendeels werd afgeschermd; maar ik zag en hoorde dingen, een vage maman bij het zwembad, het zwiepen van een tuinslang, een gil. Na afloop probeerde hij het glad te strijken door manden vol fruit uit vergelegen tuinen voor haar te plukken, mooie kleren voor haar te kopen of gedichten te schrijven die hij door het hele huis verstopte. Hij hief ook boos zijn hand op tegen zijn broers. Maar niet vaak. Het is moeilijk voor te stellen, diezelfde vlezige, behendige handen die de ergste kiespijn met een polsbeweging en een gaaskompres konden wegnemen, diezelfde broers die hij als technici in zijn tandartspraktijk aannam omdat ze werk nodig hadden, al hadden ze alleen ervaring in het boerenbedrijf.

Baba, een reus met zijn dikke, rode snor en gulle lach, met zijn gebedssnoer in zijn ene hand en zijn andere hand vol pistachenoten of zure kersen, was een vaste verschijning die je al van ver door de straat aan zag komen lopen. Hij liep altijd ergens op te kauwen. Hij rookte en dronk en at overdadig en leerde hele boeken vol oude poëzie uit zijn hoofd. Zijn lichaam was gigantisch, en van top tot teen bedekt met rood haar.

Elke vrijdag propte hij zijn gezin in de auto en dan werden we, als door in baba’s schoenen verstopte magneten, naar het dorp Ardestoon meegesleept. Naarmate we dichter bij het dorp kwamen, veranderde iedereens accent geleidelijk. De mollige Kian zong steeds maar revolutieliedjes en liefdesliedjes en liedjes over martelaarschap en dood (‘De lucht in de kooi is de dood van de ziel!’). Onze stemmen verloren hun stadse verfijndheid en we begonnen slepend, zangerig dialect te spreken, met smakkende tongen en stemverheffing.

Ardestoon, waar mijn vader is opgegroeid, is een oud dorp met onverharde wegen, bezaaid met geplette moerbeien, handgemaakte buitenkleden die met bezems worden schoongeveegd en rijen weckflessen zo groot als kinderen, die op een rijtje bij elk huis staan. Het heeft twee rivieren, twee parken, een boomgaard die grenst aan een natuurlijke vijver vol eenden, een moskee, een middelgrote berg en een beroemd aquaduct van twee verdiepingen, een achthonderd jaar oud bouwwerk waarvan de mensen uit het dorp zich niet eens realiseren dat ze er trots op zouden moeten zijn, want ook zij hebben het te druk met het leiden van hun ongecompliceerde leven, dat baba ‘overvloedig en poëtisch’ noemde. ‘Het leven in Ardestoon,’ zegt hij, ‘is een lamskotelet die zo barstensvol merg zit dat je erop kunt zuigen tot je wangen vol zitten en er toch nog genoeg over is om met je pink uit te peuteren of er met je vuisten uit te knijpen. Niloo joon, wees nooit degene die om zich heen kijkt en zich zorgen maakt of haar gezicht vet is.’

Toen ik twee was, braken mijn voortanden af tijdens een ongeluk, en baba voerde zelf de operatie uit. Zijn broers joegen me achterna rondom de tandartsstoel en oom Hossein dwong me erop. Achter zijn rug hield baba een enorme naald vast, die me nog maanden achtervolgde in mijn nachtmerries. Daarna liet ik me alleen nog door baba aanraken als ik verdiept was in de spelletjes of de boeken die we deelden. En elke keer dacht ik er na een paar minuten weer aan dat ik mezelf moest beschermen. Ik trilde als baba mijn wang probeerde te strelen of mijn gezicht wilde kussen of mijn hand vast wilde houden. Ik dacht: Als ik mijn hand in zijn grote, gespierde hand leg, heeft hij me in de tang. Ik ben niet sterk genoeg om los te komen. En stel dat hij dan nog meer tanden van me afpakt? Of mijn vingers of mijn tenen?

Toch begon ik op hem te lijken. Dat was mamans grootste angst om mij. Soms zegt ze, verbijsterd fluisterend: ‘Dat zijn de excuses van je baba. O, Niloo, dat is de waanzin van je vader. Pas op, je hebt zijn bloed.’

Oom Ali, baba’s jongste broer, was dertien toen ik geboren werd en paste altijd op me als mijn ouders uitstapjes gingen maken, maman om medisch vrijwilligerswerk te doen in arme gemeenschappen, baba om enorme hoeveelheden opium te roken met zijn vrienden, poëzie te lezen en samen gelukzaligheid en ergernissen te vinden.

Maar oom Ali en ik hadden het leuk samen. Op een dag vertelde hij me hoe ik mezelf aanlokkelijk kon maken voor mijn kleuterliefde, Ali Mansoori, die een jaar ouder en daardoor onbereikbaar was. ‘Volgende keer, kleine khanom, moet je hem niet door de hele kleuterschool achterna lopen en hem ertoe aanzetten je weg te sturen. Volgende keer loop je langs hem heen, gooi je je mooie haar naar achteren en zeg je: “Neem me niet kwalijk, jongen. Ik wil er even langs.”’ Oom Ali noemde me altijd dametje of mevrouwtje Niloo. Hij zette me op het zadel van zijn brommer en gaf een heel overtuigende impressie van een Teheraanse straatmeid, waarbij hij heupwiegend en knipogend langsliep. Ik genoot van zijn aandacht, gierend om zijn rare fratsen. ‘Iets anders,’ zei hij. ‘Noem je dat joch altijd bij zijn volledige naam? Wat is dat voor een flauwekul met dat “AliMansoori, AliMansoori?” Nee, Niloo khanom. Je kunt zijn naam beter helemaal verkeerd zeggen. Volgende keer noem je hem Javad of Kamal of zoiets, een dehati arbeidersnaam, zodat hij weet dat hij je mindere is.’

‘Maar hij is niet mijn mindere,’ zei ik. ‘Hij zit bij mij op school.’ Baba had tegen me gezegd dat niemand minder is dan iemand anders, als ze allebei dezelfde opleiding hebben.

‘Maar dat moet je nooit zeggen. Behandel hem alsof hij een dikke vlieg in je kersenrijst is. Begrepen?’

‘Begrepen,’ zei ik en ik pakte met beide vuisten zijn oren beet en kuste hem op zijn neus. De volgende dag liep ik zoals altijd achter Ali Mansoori aan, gaf hem mijn lunch en keek met een grote, wezenloze grijns op mijn gezicht toe terwijl hij die opat.

Je kunt niet tegen je instinct ingaan. Je kunt oprechte terughoudendheid niet aanleren. Ik had mijn instincten van een man wiens voorraadje terughoudendheid net zo beperkt en onvoorspelbaar was als de voorraad muziektapes op de zwarte markt of de laatste berg zure kersen in de vriezer.

Toen mijn juf later die middag naar baba’s kantoor belde om hem te vertellen dat ik niet had gegeten, hield ze de details vaag, waarschijnlijk bang dat hij haar zou uitfoeteren omdat ze had toegestaan dat een ander kind mijn lunch had opgegeten. Een uur later liep een ober van de chique kebabtent uit de buurt, waar diplomaten en artsen en mijn vader aten, de kleuterschool binnen, nog steeds gekleed in zijn witte overhemd en zwarte vlinderstrikje, en bracht me een complete lamskoteletschotel. Hij voerde een hele show op door alles op mijn lage schoolbankje te zetten, de yoghurtdrank in te schenken en het brood in een mandje te leggen, onder protest van de juf, die zich vreselijk ongemakkelijk voelde, wat te zien was aan de manier waarop ze haar armen om haar middel geslagen hield. Toch kon ze er niets tegen inbrengen. Ze had immers zelf de excentrieke dr. Hamidi gebeld. ‘Voor de kleine khanom Hamidi,’ zei de ober buigend.

De andere kinderen keken naar dit schouwspel, dit vreemd volwassen feestmaal, terwijl ze op appelpartjes en reepjes gedroogd fruit kauwden. Baba’s grootse manier van doen leek onvoorspelbaar en niet te veranderen: hij was onbezonnen en zich niet bewust van andermans reactie. Toen al voelde ik de scheidslijn tussen ons en alle anderen, zelfs oom Ali; baba en ik hadden slechte instincten. We hadden onze geheime, andere wereld waarin we ijs spatelden, op buitenlands snoepgoed aasden, verjaardagsgeintjes met de buren uithaalden en in de boomgaarden van Ardestoon verdwenen om moerbeien en rauwe amandelen te plukken, terwijl de anderen rondom waterpijpen zaten en zich afvroegen waar we gebleven waren. Ze zeiden: ‘Niloo en de dokter zijn djinns aan het doden.’

Het laatste wat maman wilde was Iran verlaten; baba’s dorp was haar redding geweest. Ze kwam uit een somber, onverzettelijk gezin in Teheran. Haar vader, burgemeester van een klein stadje, droeg pakken en was voortdurend verdiept in zaken waar hij niet bij gestoord leek te mogen worden. Heel wat anders dan baba, die constant smeekte om onderbroken te worden, almaar met zijn voet tikkend, aan zijn snor draaiend, met een hand stiekem in zijn zak naar pistachenootjes graaiend. Op haar twintigste was maman maar al te blij om Teheran te verlaten en deel uit te maken van het hartelijke dorp vol loslopende kippen en wilde konijnen en fazanten, waar haar schoonmoeder haar elke ochtend kuste, heerlijke stoofpotten met koriander uit de tuin bereidde en haar al baba’s schuilplaatsen toefluisterde.

Algauw groeide ze van de ernstige dochter van een ernstige man uit tot iemand die af en toe even op adem kon komen, een vrouw die dol was op kruiden kweken, wonden genezen en op andere manieren met haar handen werken. Maar nog geen tien jaar later hadden haar medische carrière en haar christelijke geloofsovertuiging haar tot een doelwit gemaakt. In de winter en het voorjaar van 1987 begon de moraalpolitie haar kantoor te stalken. Twee keer stapten ze bij haar in de auto toen ze voor een stoplicht stond, en namen haar mee voor verhoor. Dat hield ze allemaal voor ons verborgen, in de overtuiging dat het wel over zou waaien.

Maandenlang leefde ze in angst, tot ze uiteindelijk geen andere keus had dan het aan baba vertellen. In de periode daarna hoorde ik ’s nachts veel geruzie, gedempte stemmen die steeds luider werden door angst, woede en verdriet. Aan het eind van het voorjaar, toen ik acht was en de boomgaarden in volle bloei stonden, nam baba me apart en zei dat ik een lijstje moest maken van alles wat ik het allerleukst vond aan Ardestoon. Dan zouden we die een voor een afvinken.

Opgetogen maakte ik een lijst van zeventien dingen: mijn opa een verhaal horen vertellen bij het vuur. Raadsels vertellen tijdens het moerbeien plukken. ’s Nachts verstoppertje spelen in de tuin. Mijn tweede kuikentje adopteren. Brood bakken in de tanoor. Zure groene pruimen met zout eten bij de rivier. De berg beklimmen. Een kookkuil maken, net als de nomaden in de woestijn, en daar echt een pan rijst in koken. Zwemmen in de eendenvijver. Gaan wandelen met een wandelstok, alleen baba en ik, zonder Kian. Dat we al die dingen vervolgens ook gingen doen, alsof we ze wegstreepten van een lijst, kwam me niet verdacht voor. Mijn ouders vertelden aan niemand in het dorp, zelfs niet aan baba’s moeder, dat we weggingen. Maman nam in stilte afscheid, bij zichzelf, en probeerde net als baba mooie laatste herinneringen te creëren. Behalve zij tweeën wist niemand dat dit een afscheid was.

Later tijdens het bezoek zag ik maman huilen in de keuken. Toen ik naar haar toe liep, gaf ze me een van mijn oma’s hoofddoeken. Hij rook naar haar bezwete, hennakleurige haar, een zoete mengeling van fenegriek en trosrozen. ‘Verstop deze in je tas.’

Ik pakte de hoofddoek en liep weg. Ik zag baba theedrinken in de zitkamer. Ik aarzelde en kroop toen bij hem op schoot, maar hij stak zachtjes zijn vinger in mijn mond en wrikte hem open. ‘Mag ik heel eventjes kijken?’ vroeg hij. Ik sprong overeind, klaar om ervandoor te gaan. ‘Kom terug. Ik zal je gebit niet nakijken. Ik vertel je een verhaaltje.’ Ik ging op het kleed naast hem zitten en sloeg mijn enkels over elkaar, net zoals hij dat had gedaan, waardoor er zo’n twee centimeter ruimte tussen onze knieën zat.

‘Wat is er?’ vroeg ik. ‘Gaan we volgende week weer naar Ardestoon?’

Hij zweeg even en zei toen, in een zeldzaam moment van eerlijkheid: ‘Kian en jij gaan en grote reis maken met je moeder. En later komen we allemaal weer hier terug.’

‘Ga jij niet mee op reis?’ vroeg ik paniekerig.

‘Nee,’ zei hij. ‘Iemand moet hier blijven om op het huis te passen.’ Hij aarzelde. ‘Later kom ik naar jullie toe,’ zei hij en dat zou een doelbewuste leugen geweest kunnen zijn, of niet. Destijds geloofde ik het en het was cruciaal. Hij slurpte wat thee uit zijn snor.

‘Dus zijn we wel samen tijdens die reis,’ zei ik. Het leek me een opwindend idee.

‘Ik kom jullie opzoeken, ja,’ zei hij. Blijkbaar zag ik er verslagen uit, en ik herinner me dat ik bijna instortte door de onzekerheid in zijn stem. Maar baba corrigeerde zichzelf vlug. ‘Ik bedoelde niet opzoeken. Ik kom naar jullie toe. Ga nu maar spelen, azizam. Baba is moe.’

Ik was nog niet bij de deur of hij riep me al terug. ‘Niloo joon, zorg jij hiervoor,’ zei hij en hij gaf me twee foto’s die hij uit zijn wachtkamer had gehaald. Baba had tientallen niet bij elkaar passende foto’s, die een hele wand in zijn praktijkruimte besloegen. De afbeeldingen waren oud en nieuw, naturel, zwart-wit, sepia, en sommige waren beduimeld, omgekruld of verbrand aan de randen. Op de grootste foto die op de wachtruimte uitkeek, stond ik met een verpleegsterskapje op, met mijn vlammende rode babyhaar en een vinger waarschuwend op mijn lippen.

‘Toen ik klein was, werd ik telkens wanneer ik de aandrang kreeg om mijn vleugels uit te slaan, blij van mijn foto’s.’ Hij nipte van zijn thee en wreef over zijn gezicht in een poging zijn droefheid te verhullen. ‘Als je groter wordt, zul je prachtige grote vleugels krijgen. Dan ken je heel veel verfijnde mensen en ga je van alles doen, van alles zien. Maar elke keer als je je baba ziet, neem ik een foto en een verhaal van hier mee, zodat je niet wegvliegt in de vergetelheid.’

Hij streek de foto’s in mijn handen glad; de opdruk ‘Farsi Kodak’ allang vervaagd op het vlekkerige vergeelde papier. De eerste was een oude zwartwitfoto van een man die vooraan stond in een rij van mannen, allemaal in zwarte pakken. De man had een wandelstok en boog lichtjes naar een buitenlandse man met een grijze tuniek en een witte hoed op in de vorm van een omgeslagen boot. De buitenlandse man stak gewichtig zijn hand uit. Baba wees naar wat krabbels op de achterkant, geschreven met licht potlood. ‘Er zijn drie vooraanstaande mannen die in de afgelopen honderd jaar Ardestoon hebben bezocht,’ zei hij. Baba’s verhalen beginnen altijd met lijstjes. Er zijn zeven ongelukken gebeurd tijdens onze huwelijksreis. Er waren vijf tekenen dat ik verliefd zou worden op je moeder. Twaalf natuurrampen leidden tot de geboorte van je opa. ‘Dit is je overoudoom met Nehru, de eerste premier van India, de tweede vooraanstaande man die op bezoek kwam.’ Een van de gasbranders ging uit en baba pakte zijn lucifers. ‘Op die andere foto staat je overgrootvader Hamidi, omringd door je familieleden. Bewaar ze voor later.’

Ik tikte met de foto’s tegen mijn been om een net stapeltje te maken. Baba pakte de meest gerafelde uit mijn hand en vijlde de randjes bij met zijn nagel. Hij gaf hem terug op een manier waaruit ik kon opmaken dat deze foto’s heel bijzonder waren.

‘Heb je je tanden gepoetst?’ vroeg hij, wat me deed denken aan mijn groeiende lijst van angsten. Ik ging ervandoor voor hij weer onverhoeds kon proberen een blik in mijn mond te werpen.

Ik kwam nooit meer in zijn praktijk. Twee avonden later kwam oom Ali ons halen in een bruine Jeep. Hij parkeerde achter het huis in een steegje tussen twee muren, dat te smal was om te rijden. Hij propte de auto er op de een of andere manier in en gebaarde dat we naar buiten moesten rennen. We wrongen ons langs de hoge muur vol trosrozen en kamperfoelie, waardoor er gele vlekken op de achterkant van onze bloesjes kwamen, en ploften op de achterbank neer, waar we onze ene koffer onder een haveloze deken verborgen.

Hoewel het een omweg naar de luchthaven was, reed oom Ali langs baba’s praktijk. Ik zag zijn schaduw in het raam, en omdat ik dacht dat we maar korte tijd op vakantie gingen, zwaaide ik vrolijk naar hem. Hij zwaaide terug, of eigenlijk stak hij alleen maar zijn hand omhoog tegen het glas. Hij maakte zich waarschijnlijk zorgen over wie er zou kijken, en Ali bracht de Jeep hoe dan ook niet tot stilstand. Hij nam alleen wat gas terug en zei dat we onze baba gedag moesten zwaaien. Zijn stem klonk anders, ruwer, niet zo jong, en hij keek mij en maman niet aan.

De volgende keer dat ik baba zag, was ik veertien.

De mysticus Al-Ghazali zei dat de bewoners van de hemel eeuwig drieëndertig blijven. Dat doet me denken aan Iran, dat in de verbeelding van elke balling is blijven steken in 1976. Iraniërs zeggen vaak dat ze, bij een bezoek aan Teheran, Shiraz of Isfahan, zelfs de kleinste veranderingen verwarrend of pijnlijk vinden; een geliefde winkel op de hoek tot as vergaan, de geur van brood die ooit in de straat hing, een verwaarloosde rozentuin. In hun herinneringen veranderen ze het altijd weer terug. Iran is net een ouder wordende vader of moeder, zeggen ze.

Mijn baba op zijn drieëndertigste was het Iran van vroeger. En nu… is zijn verval voor mij hetzelfde als dat van Iran. Bij de zeldzame gelegenheden dat hij belt, klaagt hij dat ik nooit op bezoek kom: Kom je oma opzoeken, Niloo joon. Maar ik vraag altijd of hij me komt opzoeken in andere steden in het buitenland, zodra hij een visum kan krijgen. We hebben vier ontmoetingen gehad.

Wat ik hem niet vertel, is dat ik hem niet wil zien. Mijn echte papa is een drieëndertig jaar oude held uit een verhalenboek: ongrijpbaar, onblusbaar, een ster. Als we elkaar ontmoeten, ga ik gebukt onder een last, net als de keer dat er een plank doorbrak en er een rij boeken in mijn armen belandde. Mijn vingers trillen en ik krijg een zure smaak in mijn mond. Ik zie alleen maar dat er meer details van mijn oorspronkelijke baba zijn uitgewist en zijn vervangen door verslapte wangen en rottende tanden. En dan ben ik een andere Niloo, geen verstandige academica die hard werkt en gelooft dat ze zichzelf heeft getransformeerd tot iets geweldigs, maar een klein kind dat haar vader zojuist binnen één tel twintig jaar ouder heeft zien worden. Die andere Niloo, die met het naamplaatje op haar deur, zou dat nooit toegeven. Die zou nooit zeggen: ik wil baba niet zien omdat ik bang ben om ook weg te rotten.

DE ANDERE DR. HAMIDI

*

AUGUSTUS 2009
Amsterdam, Nederland

Niloo realiseert zich haar fout op het moment dat de grendel achter haar dichtklikt en de voordeur tegen haar stijve rug drukt terwijl ze haar loafers uitschopt en haar tenen het koude hardhout raken; ze had een uur geleden al thuis moeten zijn. Guillaume is met veel kabaal bezig rondom het kookeiland en stapelt potten op het aanrecht. Zo nu en dan haalt hij een hand door zijn haar, dat nonchalant lang is, zoals dat van veel Franse mannen van zijn leeftijd. Een tube tomatenpuree ligt op een snijplank te lekken naast een bergje geplette teentjes knoflook. Haar basilicumplant is leeggeplukt. Aan de rand van het eiland, naast een enorme vaas die vol staat met ontluikende katoentakken, ligt Guis tablet, aanvankelijk onopvallend, maar daarna tot leven gewekt door de instructies die eruit schetteren in haar moeders Engels met een accent.

Maman Pari heeft Guillaume door de jaren heen een handjevol keren door middel van videobellen helpen koken – koken is zijn enige vaardigheid die er onder druk niet beter op wordt – en nu strijkt haar haar, dat toffeebruin is geverfd, over de lens en vullen haar grote, dramatische ogen het scherm. ‘Gay, luister je wel?’ vraagt ze. ‘Verbrand, de saus. Zet uit. Uit!’ Gui haast zich naar de achterste gaspit. Als hij Niloo ziet, blijft hij midden in de chaos staan en kijkt haar alleen woedend aan. ‘Het spijt me heel erg,’ zegt ze, terwijl ze met kronkelbewegingen haar rugzak afdoet en het regenwater eraf veegt met de zoom van haar T-shirt. ‘Ik kan binnen tien minuten klaar zijn.’

Guis mentor van zijn rechtenstudie, een Nederlandse hoogleraar die dr. Heldring heet, komt vanavond bij hen eten. Hij was de eerste die Guillaume voorstelde naar Amsterdam te gaan, en heeft daarna de telefoontjes gepleegd en de aanbevelingen gedaan die tot zijn huidige baan leidden.

Nu ze weer weet wat hun plannen waren, heeft ze het gevoel dat ze beroofd is van de avond. Ze had zich erop verheugd vanavond een hele berg papieren te sorteren; artikelen, informatie en kopieën van hoofdstukken uit boeken. Op maandag, dinsdag en donderdag geeft Niloo altijd antropologielessen aan de Universiteit van Amsterdam: een eerstejaarscollege en een seminar over tandheelkundige antropologie (haar favoriete cursus, die ze zelf had bedacht, over de manier waarop archeologen opgegraven tanden, kiezen en kaken bestuderen). Op vrijdag, dus ook vandaag, heeft ze altijd een hele dag voor research; Niloos onderzoeksinteresse heeft te maken met alles wat er alleen al kan worden afgeleid uit de evolutie van ons gebit en onze kaak. Ze zit op vrijdag altijd in haar eentje in haar raamloze kantoor en blijft daar vaak tot laat om materialen te organiseren en haar inbox op te ruimen.

Maman foetert vanaf haar plek naast de vaas met katoenbolletjes. ‘Gay wacht hele dag al op je. Niloofar? Niloofar, kom onmiddellijk naar scherm.’ Maman strekt haar hals, alsof ze dan verder de keuken in kan kijken, en rouwt om het lam. ‘We maken braadstuk, maar is nu verbrand…’ Niloo zegt haar moeder gedag en zet de tablet uit. Ze draait zich om naar Gui, maar die weigert iets te zeggen. In plaats daarvan belt hij Pari vanaf zijn mobiel.

Niloo gaat naar de slaapkamer en trekt haar T-shirt uit, een rafelig geval met een afbladderend Yale-logo dat ze op onderzoeksdagen op een oude spijkerbroek draagt. Als ze haar haar en make-up een beetje afraffelt, kan ze nog een minuut of vijftien, twintig bij elkaar schrapen voor wat louterend sorteerwerk; net genoeg om een paar dingen af te ronden, zodat ze niet het hele etentje gebukt gaat onder het vreselijke gevoel dat ze iets niet af heeft. Voordat ze onder de douche stapt, gaat ze in haar beha en spijkerbroek op de grond van haar kast zitten, haalt drie mappen uit haar rugzak en begint door de papieren te bladeren, waarna ze stapeltjes maakt om weg te gooien, door te nemen of op te bergen. Ze vraagt zich af of Gui verwacht dat ze zich opdoft; ze vindt het niet prettig om nette kleding te verspillen aan een doodgewone dag.

Terwijl ze haar to-do-stapel op de vloer van de kast doorwerkt, merkt ze helemaal niet dat er een halfuur verstreken is, tot Guillaume zich met een verwilderde, woedende blik over haar heen buigt. ‘What the fuck, Niloo? Heldring staat over tien minuten op de stoep!’

Gewoonlijk ziet Guillaume haar excentrieke gedrag wel door de vingers: haar afwezigheid, haar bezitsdrang, de Periferie. ‘Niloo Face, je bent een beetje gek,’ zei hij jaren geleden plagerig. Op de dag dat ze elkaar even buiten de oude campus hadden ontmoet, had ze Niloofar en haar telefoonnummer slordig op een halve bladzijde collegeaantekeningen gekrabbeld en die daarna teruggevraagd zodat ze het kon verbeteren (‘Het lijkt net Nilooface’), en omdat ze zich realiseerde dat ze de aantekeningen nog nodig had. Als deze jongen haar nummer zo graag wilde hebben, moest hij zijn eigen aantekeningen maar gebruiken.

Maar nu is hij witheet, zijn gezicht is rood, en ze springt op, waardoor de papieren van haar schoot dwarrelen. ‘Ik ben over tien minuten klaar,’ zegt ze en haar adem stokt in haar keel. De bel gaat. ‘Waar is mijn groene blouse?’ Ze schopt tegen een stapel wasgoed op de grond.

‘Die verbleekte?’ vraagt Gui, terwijl hij naar de deur loopt. ‘Niloo, doe alsjeblieft een beetje moeite. Ik maak een cocktail voor hem, maar je komt binnen twintig minuten bij ons en dan ben je gekleed voor een leuk etentje. Ik zweer het je, ik zou jou dit nooit flikken.’

Soms, als ze is afgeleid, rommelt Gui door haar kleren en gooit de oude en vertrouwde, versleten spullen weg. Ze zegt er zelden iets van, want kleren doen er niet toe en trouwens, hij heeft de meeste voor haar gekocht. Toch voelt het als een schending.

Een paar minuten later komt ze de slaapkamer uit met haar natte haar opgestoken. Guillaume is druk in de weer met een schaaltje olijven en augurkjes, en kijkt slechts één keer vluchtig naar haar hemelsblauwe katoenen rok en schone, witte T-shirt. Ze begroet dr. Heldring, een lachende man met pretoogjes en witte krulletjes. Hij tikt op haar wangen, zijn adem ruikt naar gin. ‘Wat ben je mooi, lieve Neely.’

Ze ontkurken de eerste fles en beginnen gezellig te kletsen. Het gebraden lam is aangebrand. Niloo redt met een scherp mes een flink stuk uit het midden. Ze eten het aan hun houten tafel, met uitzicht op een kleine gracht, smoren het met Guis boterachtige aardappelpuree en verdrinken het in een zware cabernet. ‘Dit is echt geweldig lamsvlees,’ zegt dr. Heldring zangerig bij zichzelf. ‘Heerlijk lamsvlees.’

‘Het recept van Niloos moeder,’ zegt Gui, die haar nauwelijks een blik gunt. Ze eten geen van beiden erg veel. Als Gui boos is, gaat hij irrelevante dingen zeggen. ‘Maman Pari is de beste,’ zegt hij en hij vult het glas van zijn mentor bij. ‘Telkens wanneer ze haar mond opendoet, komt er een of ander fantastisch verhaspelde zin uit.’

Dat maakt Niloo boos, maar het is te laat om van onderwerp te veranderen. ‘O ja, nu weet ik het weer,’ zegt de oude man. ‘Je bent als kind uit Teheran gekomen, hè?’

‘Isfahan,’ zegt ze, terwijl ze met haar servet een stukje aardappel van haar shirt veegt.

‘Niloo heeft nu een derde paspoort,’ zegt Gui met een zweem van trots in zijn stem. ‘Ik heb haar eindelijk bijgeschreven in mijn livret de famille.’

‘Gefeliciteerd, schat,’ zegt dr. Heldring. ‘Wat een wereldvrouw ben jij. En waar is je vader? Thuis?’