Dit boek is een vertaling van Dreaming at the Crossroads of Change.

Voor deze uitgave geldt © 2020 Linda Kavelin-Popov.

Voor de Nederlandse uitgave geldt © 2021 Uitgeverij ACT on Virtues, Groningen.

Tekst: Linda Lavelin-Popov.

Vertaling: Marianne Offereins

Correctie: Miriam Notenboom

Vormgeving omslag en binnenwerk: Annelies Wiersma

Omslag illustratie: Merel Djamila

ISBN 978 9492094 728

ISBN e-book 978 9492094 926

Nur 770 psychologie algemeen

Alle rechten voorbehouden. Gebruik dit boek om van te leren, om je te laten inspireren. Niets uit deze uitgave mag zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever (Annelies Wiersma, contact via www.keiindeugden.nl) worden verveelvoudigd en/of openbaar worden gemaakt door middel van druk, geluidsband, elektronisch of op welke wijze dan ook, worden verveelvuldigd.

Volg uitgeverij ACT on Virtues:

www.facebook.com/uitgeverijsctonvirtues.nl

www.twitter.com/deugden
www.instagram.com/actonvirtues

#actonvirtues

#keiindeugden

#deugdvandeweek

#virtuesproject

Vind meer informatie en inspiratie op de website www.keiindeugden.nl (o.a. de deugd van de week, deugdenkaarten en online trainingen)

Ter nagedachtenis aan mijn temperamentvolle, trouw vriendin en ‘she bear’ Cheryll Simmons. De moed die zij toonde op de kruispunten in haar leven inspireerde me tot het schrijven van dit boek.

Uitgeverij ACT on Virtues wenst je liefde
en vertrouwen bij de eerste stap naar
het volgen van je verlangen.

Inleiding

Ik, Wijsheid, ik woon bij Beraad.
Door overpeinzing vind ik Kennis.
Spreuken 8:11 - 12.

Elke nieuwe levensfase biedt kansen, daarmee kan zich iets nieuws ontvouwen. Verandering heeft meerdere kanten: het kan ontredderen, de boel opschudden, nieuwsgierig maken en hoop geven. Beland je via een onbekend pad in een dal van angst en paniek? Of ga je een groots avontuur tegemoet? Hoe je reageert op verandering zal mede bepalen waar je uitkomt.

Hoe blijf je kalm terwijl alles op z’n kop staat? Hoe maak je van een stressvolle tijd juist een periode van bewust en kalm stilstaan bij verlies en verdriet, maar ook bij je diepste wensen en verlangens? Droompauze, leven naar je idealen is een gids die je leidt langs de meest ingrijpende veranderingen van je leven. Je doet een beroep op je deugden – de innerlijke kwaliteiten van je ziel die jouw karakter vormen. Eenvoudige strategieën, bedacht om deugden tot leven te wekken, helpen je om een nieuw pad te vinden dat je, diep van binnen, echt wilt bewandelen.

Het overlijden van een naaste, een ziekte, het verlies van je baan, een verhuizing, met pensioen gaan, afstuderen, een persoonlijke of een (inter)nationale crisis, zoals een economische crisis of een pandemie: er kan een heel nieuwe wereld voor je opengaan. Je hebt veel moed nodig om de consequenties van deze veranderingen onder ogen te zien. Om met onbekende zaken te leren omgaan. En ook om de mogelijkheden, die veranderingen óók met zich meebrengen, te ontdekken en te benutten. Je mag erop vertrouwen dat je een crisis niet alleen overleeft, maar dat er nieuw geluk uit kan ontstaan; mits je duurzame en creatieve keuzes maakt.

Hoe breng je een nieuwe droom tot leven? Hoe stel je het je voor? Soms kan zelfs een diepgaand verlies onze waarneming veranderen over wat we van het leven verwachten. Je voelt je misschien verdwaald en machteloos, of ‘opgewonden’, maar stuurloos. Als medeoprichter van The Virtues ProjectTM geloof ik dat tijdloze deugden, zoals liefde, rechtvaardigheid, mededogen en dankbaarheid, de innerlijke wijsheden zijn die we in iedere situatie in ons leven kunnen inzetten. Deugden zijn universeel gewaardeerde, positieve karaktereigenschappen. Vele religies en andere bronnen van wijsheid omschrijven ze als ‘de zin van het leven’, ‘kwaliteiten van de ziel’ en ‘vruchten van de geest’. Deugden zijn eigenschappen die je in je dagelijkse leven toepast. Het zijn krachten waarvan je zelf misschien niet eens wist dat je ze in je had – terwijl ze de essentie vormen van wie jij bent en je er altijd een beroep op kunt doen.

Dit boek heeft als doel je op je pad bij te schijnen terwijl je de golven van veranderingen trotseert. Het helpt je gebruik te maken van je innerlijke wijsheid.

Mogen de deugden en de strategieën die worden beschreven een bron van steun voor je zijn, terwijl jij jouw unieke droom realiseert en je werkelijke intenties ontdekt.

Het is de bedoeling dat dit een beschouwende ervaring wordt. Elk hoofdstuk bevat oefeningen die uitnodigen tot reflectie en het openen van je verbeeldingskracht. Ze leren je om met mededogen en oprechtheid te luisteren naar je gedachten, gevoelens, wensen en verlangens. Een dagboek waarin je jouw reis bijhoudt, kan een fijne metgezel zijn.

Ben je aan het herstellen van verlies? Heb je een grote stap te zetten? Zoek je een nieuwe baan? Ga je met pensioen of ben je op zoek naar een nieuwe, meer oprechte, zuivere levensstijl waarin je meer trouw bent aan jezelf? Ik hoop dat dit boek je zal ondersteunen om je dromen gewaar te worden, en ze waar te maken.

1 De moed om voor verandering te kiezen

Angst verandert niets aan verdriet van gisteren
en lost problemen van morgen niet op.
Corine Boom.

Wanneer je op een belangrijk kruispunt in je leven komt, moet je kiezen hoe en waar je verder wilt gaan. De stap om de vertrouwde patronen van je werk, levensstijl of studie los te laten, lijkt op het verlaten van je huis; letterlijk of emotioneel. De rollen die we hebben aangenomen, hebben ons grotendeels bepaald en onze dagen zijn gevuld met de bijbehorende activiteiten. Wanneer zo’n rol verandert, kan de overvloed aan onzekerheden en mogelijkheden overweldigend lijken. Sommige mensen hebben dit beschreven als ‘in een afgrond staren’, ‘een grote kloof vol mogelijkheden’ of als ‘van de rand van de bekende wereld springen’.

Mogelijk ben je ontevreden over je huidige levensstijl en verlang je naar verandering. Voelt je normale leven afgezaagd, saai, te overweldigend of veeleisend? Het kan zijn dat zelfs als je niet echt ontevreden bent met de huidige situatie, er toch aspecten zijn die je niet prettig vindt, die je enthousiasme temperen. Lichamelijke of emotionele vermoeidheid is een sterk signaal van je ziel dat het tijd is voor iets nieuws, of in ieder geval om te kijken naar nieuwe perspectieven. Wat de verandering in je leven ook is, misschien is het tijd om je open te stellen voor nieuwe vrijheid.

Het verhaal van Cheryll

Tien jaar lang kwamen wij met tien vrouwen elke zomer samen in een klein vakantiehuis aan de Koksilah-rivier op Vancouver Island, voor de westkust van Canada. Een week lang dreven en zwommen we in zee, zongen, knutselden, baden en deelden onze levenservaringen. Later verplaatsten we de retraite voor nog eens tien jaar naar Lake Chelan in Oost-Washington. We noemden onszelf de she-bears, We gaven elkaar waar nodig felle rugdekking en tot op de dag van vandaag dienen we als elkaars verhalenbewaarders, ook al wonen we in verschillende landen.

Toen Cheryll’s pensionering in zicht kwam – ze was advocaat bij een bureau voor gesubsidieerde rechtsbijstand – sloeg de angst haar om het hart. Ze vroeg ze me mee op een privé-retraite, alleen wij tweeën. We vertrokken naar een bed & breakfast in de bossen van Washington.

Terwijl we langs een zacht kabbelende rivier liepen, stortte ze haar hart uit. ‘Wie zal ik zijn zonder mijn werk? Wat moet ik elke dag doen?’ Haar jongere partner Kara, die concertcelliste en muziekdocent was, had nog jaren werk voor de boeg. Cheryll zag het schrikbeeld voor zich opdoemen van ontmoedigend eenzame dagen zodra ze de onvoorstelbare stap naar haar pensioen zou zetten. Ze had met haar krachtige gevoel voor rechtvaardigheid zoveel geïnvesteerd in de ondersteuning van de kansarme gezinnen die ze hielp, dat haar identiteit volledig verweven was met haar werk. Maar het ouder worden en de flinke dosis pijn dat dit met zich meebracht, dwongen haar te erkennen dat het tijd was om los te laten.

Op een avond, terwijl we zaten te lachen om een kruiswoordpuzzel die we samen oplosten, zei ze: ‘Ik haat dat woord ‘pensioen’! Het klinkt als een nutteloze oude zeur die op stal wordt gezet.’

‘Hmm,’ zei ik. ‘Laten we er een andere naam voor kiezen?’

Cheryll keek peinzend en verwachtingsvol. Plotseling schoot me een zin te binnen: ‘Cher, dit is niet je pensioen. Het is jouw vrijheidsperiode!’ Haar gezicht lichtte op, er verscheen een brede glimlach.

Binnen een jaar had Cheryll voldoende moed verzameld om haar baan op te zeggen en de onbekende weg in te slaan naar een onontdekte levensfase. Een paar maanden lang verkende ze voorzichtig nieuwe manieren om haar tijd door te brengen. Ze las gretig, reed op een driewielige fiets door de buurt en ging naar een ‘(fimo)kleikamp’ om haar kennis van ‘wandelstokken’ en andere technieken voor het maken van sieraden en kleine voorwerpen te verdiepen. Ze begon met toewijding te knutselen, iets waarvan ze altijd al had genoten. Na onze retraite had ze me meegenomen naar een handwerk- en kralenwinkel. Bijna kwijlend van vreugde vulde ze haar mandje met veelkleurige kralen, fimo-boetseerklei, haken voor oorbellen en kettingen voor colliers. Zonder werkverplichtingen kreeg ze ook de tijd om te reizen – altijd met de auto of de trein, nooit met het vliegtuig – om haar zieke moeder in Californië te bezoeken. Samen met Kara reed ze van de staat Washington naar British Columbia, waar Dan en ik mijn geliefde broer John, die stervende was aan hersenkanker, verzorgden.

Op Johns laatste avond speelde Kara voor hem op haar cello een onvergelijkbaar mooie serenade. Toen Kara en Cher naar hun hotel vertrokken, zei hij: ‘Beter kan het niet worden.’

De volgende ochtend kreeg hij een laatste hersenbloeding. Cheryll en Kara waren er om me bij te staan voordat hij stierf.

In 2016 werd bij Cheryll zelf alvleesklierkanker vastgesteld. Ze probeerde elke mogelijke remedie, maar in februari 2017 overleed ze. Cher was de eerste van de tien she bears die stierf. Ze genoot ten volle van het leven in de paar jaar van haar pensionering. Ze zocht gelijkgestemde hobbyisten, ze deelde haar creaties met vrienden en genoot elke dag van haar vrijheid.

Erken je verlies

Als je net als Cheryll op het punt staat met pensioen te gaan, kan het lijken alsof het woord ‘vrijheid’ iets verdoezelt. Je moet terugschakelen en loslaten, alsof je op drift raakt in een onbekende, structuurloze wereld waarin je geen duidelijk idee hebt van hoe je je dagen moet doorbrengen.
Je kunt beter bewust een overstap maken dan toe te geven aan lusteloosheid, eetbuien of eindeloos golfen en bridgen. Allerlei vragen rijzen op. Wat geeft je dagen betekenis? Wie zul je zijn? Wat wil je doen? Waarom zou je ‘s morgens opstaan? Een crisis, zoals ziekte, verlies of een scheiding, dwingt je ook om je prioriteiten te heroverwegen. Een verhuizing dwingt je om je volledig te heroriënteren op een nieuwe omgeving en nieuwe mensen; het vertrouwde los te laten en uit je comfortzone te stappen.

Het vergt moed om je verbeeldingskracht aan te boren, om je nieuwe mogelijkheden voor te stellen op basis van wat je graag wilt. Wat kun je en wat kan? Wie of wat wil je zijn? Wat vind je echt belangrijk? Met welke grenzen moet je rekening houden bij het bepalen van je keuzes?

Het verhaal van Kevin en Pam

Dit Nieuw-Zeelandse echtpaar werkte dertig jaar lang, zonder personeel, zij aan zij op hun eigen melkveebedrijf. Ze ‘konden elkaars gedachten lezen’ en werkten de meeste dagen naadloos samen. ‘Pam was slim en ik was sterk,’ zei Kevin. Tijdens het hoogseizoen in juli, als de kalveren geboren werden, maakten ze dagen van ’s morgens half vijf tot na zes uur ’s avonds. Daarna zakten ze in. Ze hadden ook drie thuiswonende kinderen thuis. Hun leven was gebonden aan de seizoenen en hun leefritme liep daarin mee. Ze waren hecht verbonden met de boerengemeenschap en organiseerden menig barbecue of buffet om het einde van het kalverseizoen of de hooitijd te vieren. ‘We werkte allemaal keihard en we leefden intens,’ zei Kevin.

Toen Kevin een jaar of vijftig was, had hij twee kunstheupen nodig. Tijdens zijn revalidatie begon hij zich steeds zieker te voelen en men ontdekte dat hij allergisch was voor de titaniumballetjes in zijn nieuwe heupen. Hij moest het grootste deel van de tijd op bed liggen en kon niet meer de actieve man zijn die hij altijd was geweest. Hij kon alleen nog eenvoudige klusjes doen. Terwijl hij steeds depressiever en prikkelbaarder werd, zei Pam: ‘Ik voelde me echt hulpeloos en heel erg alleen.’ Ze vertelde dat dit een pijnlijke test voor hun relatie was. Ze wist niet hoe ze hun intimiteit en een stukje van het tevreden leven dat nu voorbij leek te zijn, terug kon krijgen. Toen verdraaide Kevin zijn enkel tijdens het melken, en dat maakte definitief een einde aan het boerenleven waar hij zo van hield. Zijn dokter zei hem dat hij nooit meer rubberlaarzen mocht dragen. Toen Kevin en Pam de spreekkamer uitliepen, keken ze elkaar aan en zeiden: ‘Laten we de boerderij verkopen.’

Hun daadkracht leidde tot een grote omslag naar een meer stedelijke levensstijl en – uiteindelijk – tot nieuw werk waar ze allebei plezier in hebben: Kevin als chauffeur van gehandicapte kinderen en jongeren, en Pam als lerares. Kevin geniet er van om een glimlach op de gezichten van zijn jonge passagiers te toveren. Achteraf denkt hij dat hun moed om een snelle beslissing te nemen hem misschien jaren van depressie heeft bespaard. Nu hoefde hij niet aan te zien dat een ingehuurde man op zijn geliefde boerderij deed wat hij zelf niet meer kon doen. Kevin en Pam missen veel van hun oude levensstijl, vooral de hechte boerengemeenschap. Ze vormen nu kleinere sociale kringen en beseffen dat de keuze die ze hebben gemaakt hen een nieuw, ander leven heeft gegeven. In plaats van gewassen te verbouwen, voeden ze nu jonge zielen.

Alles is mogelijk, zelfs bij een ramp, als we de moed en de creativiteit hebben om een nieuwe weg voorwaarts te vinden. Ja, een radicale verandering in je gezondheid of je omstandigheden kan je uit je comfortzone dwingen. Het is echt een grote stap en je moet geloven in je vermogen om je veerkracht te vinden.

Jezelf bevrijden van je oude en bekende rolpatroon kan een onpeilbaar groot offer zijn. Opoffering gaat niet alleen over het opgeven van een droom. Het schept ook ruimte voor een nieuwe droom, een die nu bij je leven past. De ware betekenis van opoffering is ‘heilig maken’ – je leven met eerbied behandelen. Het vereist vertrouwen in de reis zelf, inclusief de bochten en het van richting veranderen. De keuze om bewust de deugden van moed en vertrouwen te beoefenen, trekt juist kansen en mogelijkheden aan.

Als plan A mislukt, onthoud dan
dat je nog vijfentwintig letters over hebt.
Henry Guest

Durf onderscheid te maken

Sta je open voor de mogelijkheid van verandering? Dan neem je een enorm risico. Het risico dat alles nieuw zal aanvoelen, dat je plezier zult ondervinden dat je niet gewend bent en dat je jezelf daadwerkelijk opnieuw zult uitvinden. Door een nieuw pad in je leven in te slaan, krijg je een scala aan keuzes: nieuwe manieren om te leven, te dienen en te spelen.

Zelfs als je in je huidige baan of rol blijft, of je eigen bedrijf leidt maar toch het gevoel hebt dat het tijd is voor een koerswijziging, heb je het volste recht om aan een nieuwe manier van leven te denken. Je hebt veel meer vrijheid dan je misschien beseft, ook als de realiteit van je leven beperkt lijkt. Het is tijd de feiten op een rijtje te zetten en een lange, empathische en eerlijke blik te werpen op je gevoelens en op je leven tot dusver.

Er is moed voor nodig om vol vertrouwen een nieuwe fase van je leven in te gaan. Opmerkzaamheid is nodig om je een leven voor te stellen dat bestendig is. Er is optimisme voor nodig om je pad naar een nieuwe droom te banen.

Reflectieoefening 1: maak de balans op

Neem, voordat je van de rots van je bekende leven stapt en niet zeker weet of je zult vallen of vliegen, even de tijd om na te denken over de komende verandering. Om een nieuw normaal te overwegen, moet je eerst je huidige situatie beoordelen. Houd een dagboek bij je om je gedachten in op te schrijven. Zoek een plek waar je je veilig voelt en vrij bent van verantwoordelijkheden. De logeerkamer van een vriend. Een huisje in het bos. Een bungalow aan de kust. Een autorit of een fietstocht. Ga ergens heen waar je kunt lopen, zitten en voor je uit staren. Waar je nieuwe geuren ruikt en het nieuwe van stilte ervaart, verlost van de eisen van een dagelijkse routine. Zelfs een paar dagen ononderbroken stilte kunnen je geest openen voor nieuwe inspiratie.

Beoordeel je huidige situatie en vraag jezelf in alle openheid en eerlijkheid af:

Hoe gaat het eigenlijk echt met mij?

Waar loop ik van leeg?

Wat houdt me op de been?

Wat geeft me energie?

Waarvan wil ik in deze fase van mijn leven minder?

Welke gevoelens heb ik over deze mogelijke verandering?

Duik dieper

Haal je zorgen uit het duister. Onderzoek ze met mededogen en onthechting, zonder oordeel. Gevoelens reageren niet op wat wel of niet zou moeten. Ze zijn er gewoon. Met een onderzoekende houding verliezen ze hun zwaarte.

Waar ben ik bang voor als ik mijn baan opzeg (of mijn stad of deze levensstijl)?

Wat is het moeilijkste om op te geven? Gaat het er om dat je nog niet voldoende succes had? Is het schuldgevoel bij het opgeven van een lang gekoesterde verantwoordelijkheid? Een doelstelling die niet is behaald? De vertrouwdheid van mijn huidige routine?

Hoe reageer ik normaal gesproken op verandering?

Wat heb ik nodig om me veilig te voelen als ik een omslag maak in mijn normale werk en leven? Een zekere (geld- of tijd)besparing? Tijd met vrienden of familie?

Als je jezelf eenmaal de tijd en de ruimte hebt gegeven om over die vragen na te denken, concentreer je dan op de toekomst:

Waarmee wil ik ophouden? Waarmee wil ik doorgaan? En waarmee wil ik beginnen voor een leven zoals ik het werkelijk wil? (Neem hier rustig de tijd voor.)

Hoe zou herstellende rust er voor mij uitzien? Heb ik dat als eerste nodig?

Welke avonturen prikkelen mij?

Waar wil ik meer van in mijn leven?

Welke levensstijl spreekt mij aan?

Is er een nieuw doel dat ik wil bereiken?

Een vriend van mij zei ooit: ‘Ik weet niet wat ik denk, totdat ik het uitspreek.’ Als je iemand bent die duidelijkheid krijgt door dingen onder woorden te brengen, zoek dan iemand die je vertrouwt. Laat hem of haar je deze vragen stellen en deel je overpeinzingen. Je hebt op dit moment de wijsheid van iemand anders niet nodig. Je hebt alleen je eigen waarheid en moed nodig om de uitnodigingen van het leven volledig te onderzoeken.

2 Verdriet als katalysator voor hoop

Overal zit een barst in,
zo komt het licht binnen.
Leonard Cohen.

Verandering kan verdriet veroorzaken. Verlies van het vertrouwde, het comfort van de bekende platgetreden paden die we gewend zijn, kan – zelfs als we niet gelukkig zijn – een ontmoedigende ervaring zijn. Als we houden van het leven dat we hadden en we dat plotseling verliezen, komt verdriet plotseling, zonder dat we het willen.

Wie zich wil openstellen voor nieuwe mogelijkheden zal eerst zijn verdriet moeten herkennen, erkennen en eerbiedigen. Als we ons verdriet geduldig verwerken, kan het ons genezen.

Het schept ruimte en bereidt ons voor op nieuwe mogelijkheden. Dat is moeilijk te geloven, en we willen het zeker niet horen als we midden in een nieuw verlies zitten. (Vooral niet van goed bedoelende familieleden of vrienden die ons langs deze aardverschuiving in onze ziel willen haasten!) Toch komt de tijd dat we weten dat we verder moeten.

Mensen die een ramp hebben meegemaakt,
staan open voor ingrijpende veranderingen.
Margaret MacMillan

Beweeg door verdriet als een walvis

We kunnen ons op veel niveaus verdrietig voelen – het verlies van ons normale leven en misschien de vele dingen die in onze wereld moeten worden veranderd. We kunnen ons verdriet niet negeren, want daar kunnen we letterlijk ziek van worden. We moeten er vriendschap mee sluiten.

Ik heb hier veel over geschreven in mijn boek Waardig einde: ondersteuning bij verlies en verdriet. Toch zou een boek over nieuwe dromen op een keerpunt van verandering tekort schieten als het geen aandacht besteedt aan het verdriet, dat een belangrijk onderdeel is van openstaan voor het nieuwe. Het is de compost voor de tuin, de grondstof voor nieuwe groei.

De gezondste manier om met stressvolle gevoelens om te gaan, is – in mijn ervaring als psychotherapeut, directeur geestelijke zorg bij een hospice, en in mijn eigen leven – om te reageren als een walvis. Walvissen duiken in de diepten van de zee en komen dan naar boven om adem te halen. Ze breken door het oppervlak en springen zelfs hoog boven het water uit. Wij mensen moeten veilige ruimtes creëren om de diepten van ons verdriet te ervaren, er regelrecht induiken; het liefst met een meelevende getuige om ons te vergezellen, een die onze tranen of onze woede niet zal afwijzen, negeren of beoordelen. Sommige mensen moeten alleen zijn om hun pijn te verzachten, in hun auto, op de fiets, op een verlaten pad of op het strand.

Daarna moeten we naar boven komen om adem te halen. Dat doen we door iets te doen waar we plezier aan beleven, zoals hardlopen, een video kijken, een spelletje doen, een boek lezen, een gesprek voeren waarvan we genieten of iets moois maken. Richt je aandacht op je gevoelens en laat los. Duik er diep in en kom omhoog, duik en kom naar boven om adem te halen. Deze dans van mededogen en onthechting is een effectieve methode om te voorkomen dat je je gevoelens onderdrukt, bijvoorbeeld door je toevlucht te zoeken in eten, alcohol of drugs, waardoor je lichamelijk ziek kunt worden, vatbaar wordt voor woedeaanvallen of volledig in kunt storten.

In mijn werk als psychotherapeut en rouwbegeleider in gemeenschapscentra voor geestelijke gezondheidszorg en retraites voor inheemse volken van Canada, specialiseerde ik me in zelfmoordpreventie bij tieners en volwassenen. Bij de succesvolle interventies in drugs- en alcoholbehandelingscentra, gevangenissen en bij groepsbijeenkomsten, nodigde ik de deelnemers uit eerst hun verdriet volledig – en hardop – te delen. Op basis daarvan konden ze verder met hun leven en zich richten op het vinden van hun eigen geluk.

Wat hen hielp om vooruit te komen, was de veilige ruimte van een Virtues Connection (deugdenkring). Daarin konden ze hun verhalen delen in een ontvankelijke stilte en hun emoties de vrije loop laten, zonder advies, onderbreking of oordeel. Daarna kregen ze van de anderen in de kring een bevestiging voor hun deugden. De Virtues Picks (samen een deugdenkaart trekken en lezen) bood hen troost en genezing. Dit krachtige proces bracht veel geharde, met littekens bedekte zielen in stromen van helende tranen; het brak ze open voor de omhelzing van hun groepsgenoten.

De walvissendans van diep duiken, pijn delen en vervolgens herstellen met deugdenerkenningen, stelde hen in staat een nieuwe uitdaging aan te gaan. Ze konden een beroep doen op hun moed, creativiteit en dienstbaarheid aan anderen om een nieuwe weg voorwaarts in te slaan.

Het verhaal van Johnny

Een tiental mannen kreeg van hun dorpshoofd opdracht om met een busje naar een locatie op de Alaska Highway te rijden om mij te ontmoeten, een blanke vrouw van wie ze nog nooit hadden gehoord. Ik wist niet dat de chef niets had gedaan om hen op mijn bezoek voor te bereiden. Toen Johnny voor het eerst de trailer binnenliep waar ik de training gaf, wierp hij één blik op me en vloekte. ‘Ik blijf niet op deze verdomde plek!’ Toch schoof hij met de anderen naar binnen en ging zitten, terwijl hij de hele tijd bleef mompelen. Ik stelde mezelf voor, vertelde kort wat we zouden gaan doen en gaf de grenzen aan: de noodzaak om met respect naar elkaar te luisteren zonder te onderbreken, oordelen of adviseren. Daarna zouden we de deugdenposter gebruiken om elke man een deugdenerkenning te geven als hij klaar was met vertellen. Er viel een doodse stilte. Ik richtte me tot Johnny en vroeg: ‘Hoe heet je?’

‘Johnny.’

‘Johnny, waarom blijf je op deze verdomde plek?’

‘Ik haat blanken!’ brulde hij.

Op dezelfde toon riep ik: ‘Wat haat je?’ en ik trok mijn stoel tegenover hem.

Johnny stortte zijn hart uit en vertelde dat hij op vijfjarige leeftijd uit zijn dorp was opgepakt en in een religieus internaat was gestopt. Zijn haar werd geknipt, zijn naam en taal werden hem afgenomen en maandenlang mocht hij zijn familie niet zien. En ga zo maar door. Toen hij klaar was, waren we allemaal in tranen.

Ik gaf hem zijn eerste deugdenerkenning. ‘Johnny, ik eer je voor je moed om de waarheid te spreken.’

Een voor een gaven de mannen hem een erkenning voor zijn moed, zijn kracht en andere deugden die ze in hem zagen. Johnny glimlachte breed en zei: ‘Ik blijf!’ De rest van de training, die een week duurde, volgde hij me op de voet en smeekte me om in zijn dorp te komen wonen. Nadien spoorde hij me, telkens als hij hoorde dat ik in de Yukon was, op en bracht een eland die hij had geschoten of een ander geschenk naar iedere workshop die ik gaf.

Vind de humor

Humor maakt ook deel uit van het proces van gezond rouwen. Humor bracht licht in een privésessie met een zesentachtigjarige vrouw die aan dementie leed en terminale kanker had. Aan het begin van de sessie zei ze opgewekt: ‘Weet je, ik zal me straks niets meer herinneren. Daarom neem ik ons gesprek op.’ Daar grinnikten we allebei om. Toen ze me eenmaal begon te vertrouwen, fluisterde ze samenzweerderig dat ze stiekem geloofde dat God een vrouw is. Ze bloosde daarbij diep. We kwamen bijeen in de spreekkamer van een klooster en haar hele familie was katholiek! Tijdens de rest van onze sessie zei ik dingen als: ‘Godinzijdank, dat je nog steeds kunt lopen!’ Dat vond ze hilarisch. Na afloop vertelde ze me dat ze in jaren niet zo had gelachen.

Gebruik verlies als instrument voor transformatie

Een radicale verandering – zelfs diepgaand verlies – kan ons naar een nieuwe droom leiden. Wanneer we onze normale oriëntatie en coördinaten verliezen, krijgen we de kans om een nieuwe koers uit te zetten. Het proces kan niet worden overhaast en de timing is zeer persoonlijk.

Ik heb zelf ervaren hoe precies de juiste timing kan luisteren. Mijn jongere broer John was mijn goede metgezel en vriend. Hij was een begaafd ontwerper voor Walt Disney, maar verliet dat leven om met mij en mijn man Dan samen te werken aan The Virtues Project, dat uitgroeide tot een wereldwijde grassroots-beweging. We woonden en werkten samen en reisden twee decennia lang de wereld rond om het Project te delen, totdat John de diagnose terminale hersenkanker kreeg. Dan en ik zeiden direct alle spreekbeurten en lezingen voor de erop volgende maanden af om tot zijn dood voor John te zorgen. Daarna was ik kapot van het enorme gat dat mijn broer had achtergelaten.

Het eerste jaar zonder John was schokkend pijnlijk. Toch bouwde het een grote verandering op onder de bodem van mijn bewuste leven. Dan en ik vlogen voor een vakantie naar Aitutaki, een prachtig klein eiland in de Stille Zuidzee, onderdeel van de Cookeilanden, waar we al verschillende keren eerder waren uitgenodigd om The Virtues Project te presenteren. Daar begon ik, starend naar de turkooizen lagune, weer tot mezelf te komen en vond ik genezing in creativiteit. Ik begon Waardig einde te schrijven, waarin ik vertelde wat ik had geleerd van het waardige levenseinde van John en wat we allemaal nodig hadden om daarna door het verdriet te navigeren.

Het jaar daarop hadden Dan en ik een gesprek over de vraag: ‘Waar zou je heengaan als ik vóór jou sterf?’ Ik zei dat ik eindelijk in ons huis op Salt Spring Island in British Columbia, Canada zou blijven, zou gaan schrijven en vaak en uitgebreid zou gaan lunchen met mijn vrienden. We hadden meer dan twintig jaar de wereld rondgereisd om over deugden te spreken. Daardoor hadden we thuis zelden veel tijd, dus ik was er klaar voor om rust te nemen.

Dans antwoord was totaal anders: ‘Oh, ik zou naar Aitutaki gaan.’‘Huh? Waarom zou je van alle plaatsen ter wereld naar dat kleine, afgelegen eiland gaan?’ vroeg ik.

‘De schoonheid... en er is iets heel speciaals daar aan de mensen,’ zei hij.