JOOP DER WEDUWEN

Vogelvrij verklaard

© 2018 Joop der Weduwen

Voor deze uitgave:

© 2018 Uitgeverij Kompas

Eerste gewijzigde druk

Redactie: Siebe Huizinga

Eindredactie: Petra Burggraaf

Omslag en binnenwerk: Iris Borst

Grafische verzorging: drukkerij Ten Brink, Meppel

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

ISBN 978-94-92107-12-1

NUR 825

www.uitgeverijkompas.nl

‘In Vogelvrij verklaard geeft Der Weduwen een scherpe analyse van het begrip ‘zelfstandigheid’. En laat hij zien hoe opeenvolgende kabinetten daarmee hebben geworsteld. Ook legt hij de plannen van het derde kabinet Rutte op de pijnbank. Dat leidt tot een conclusie die ik niet eerder zo scherp geformuleerd zag…’

— Pierre Spaninks, zzp-expert —

‘Vogelvrij verklaard is een boek voor zzp’ers, voor adviseurs, maar ook voor “het Haagse”. Met de oproep om eindelijk de plek van de zzp’er in de arbeidsmarkt goed te regelen. De praktijk zit daar op te wachten.’

— Pim van Rijswijk, VRB Adviesgroep —

‘Joop der Weduwen schetst in Vogelvrij verklaard een ontluisterend beeld over hoe politiek en uitvoeringsinstanties decennia lang met pleisters en lapmiddelen het groeiende leger aan freelancers een plek trachten te geven in ons sociale en fiscale bestel. Een wereld van machtsspel en langs elkaar werkende politiek en ambtenarij, waar pragmatisme heerst en visie ontbreekt.’

— Hugo-Jan Ruts, ZIPconomy.nl —

‘U doet er verstandig aan de inhoud van Vogelvrij verklaard tot u te nemen.’

— Flip Buurmeijer, oud-voorzitter Lisv —

Voorwoord

Flexibilisering van werk, beweert socioloog Richard Sennett, leidt tot een bestaan van ‘permanente voorwaardelijkheid’. Samenwonen, een huis kopen, kinderen krijgen: het wordt uitgesteld. ‘Uiteindelijk pakt dat desastreus uit voor ons wezen zelf, ons karakter.’ (De flexibele mens: psychogram van de moderne samenleving.)

Zo’n bewering kan verontrustend zijn. Zelfstandigheid en flexibilisering hebben zich in de arbeidsmarkt en de samenleving genesteld. Van de nu bijna 9 miljoen werkende Nederlanders is ruim 1 miljoen actief als zzp’er of parttime-zzp’er. Het midden- en kleinbedrijf, waarbinnen zelfstandigheid en flexibiliteit kenmerkend zijn, telt iets minder dan een half miljoen hoofdvestigingen. Dit zijn geen incidentele cijfers of periodieke uitschieters. Het zijn blijvende gegevens. In 2003 had 13,6 procent van de werkenden een flexibel contract. In 2015 was dit 21,1 procent. Ook onder zzp’ers is deze opwaartse trend te zien. In 2003 was 8,2 procent van de werkenden ‘zelfstandig zonder personeel’, in 2015 was dit 12,3 procent.(*1) De komende jaren zal het aantal zelfstandigen en flexibelen hoogstwaarschijnlijk niet kleiner zijn.

Aan de bewering van Sennett plak ik nog een uitspraak vast. We zijn wat we verdienen, meent filosoof/schrijver Alain de Botton in Statusangst. Dit is, tenminste volgens hem, in de samenleving de gangbare overtuiging. Ons inkomen is een indicator van onze waarde als mens. Het verklaart waarom we zo bang zijn financieel te mislukken. Want als we arm zijn, of weinig geld hebben, zijn we als mens niks waard.

Werk, oftewel betaalde arbeid is een basis en een bron voor persoonlijke welvaart, welzijn en geluk. Deze welvaart, welzijn en geluk zijn ook thema’s voor de overheid. In 2002 nam ze de directe verantwoordelijkheid over de arbeidsmarkt. De Belastingdienst kreeg de uitvoerende hoofdrol. Voor die tijd waren de sociale partners bepalend: werkgevers en werknemers. Met haar nieuwe verantwoordelijkheid deed de overheid maar weinig. In elk geval niet voor de zelfstandigen, en dan met name niet voor de zzp’ers en hun positie in het (arbeids)rechtelijk bestel. Ze gedoogde hen zonder handhaving, en deed af en toe pogingen om de zelfstandigen onder te brengen in het arbeidsrecht. Die pogingen faalden en het debacle van de wet dba toont hoe grandioos het mis kon gaan. Waarom lukte het maar niet om alle zzp’ers, zelfstandigen en freelancers een plek te geven?

‘Het is tijd om onze arbeidsmarkt te moderniseren. (…) Zelfstandigen moeten de ruimte krijgen om te ondernemen. Schijnzelfstandigheid wordt aangepakt’, aldus het regeerakkoord van 10 oktober 2017. Titel: Vertrouwen in de toekomst. De wet dba is afgeschoten, nieuwe wetgeving staat op stapel. Slaagt Rutte III waar eerdere kabinetten hebben gefaald? Kunnen opdrachtgevers en opdrachtnemers inderdaad vertrouwen hebben in de toekomst?

Eén ding weet ik zeker: het is nú tijd voor een goede regeling. Daarvoor moeten we het probleem zien zoals het is: een praktisch probleem voor de heffing en invordering van belastingen en premies. In de eerste plaats een probleem voor de Belastingdienst dus, niet voor de markt. De uiteindelijke oplossing is door verschillende rechtssystemen misschien ingewikkelder dan gedacht – en tegelijkertijd eenvoudiger dan verwacht.

Laten we voor die oplossing beginnen met Ivanhoe en de freelance(r) van weleer. Is er onder Rutte III nog plek voor hem?

1.

Cijfers Kamer van Koophandel, 1ste kwartaal 2017. Zie ook CPB Achtergronddocument 2016, pagina 10 e.v.

VOORSPEL

HET PRINCIPE

Een man van actie

Het begrip ‘freelancer’ en zijn inhoud

Van alle personages in de roman Ivanhoe is Maurice de Bracy misschien wel een van de meest menselijke. Hij stelt zichzelf en zijn zwaard ten dienste van anderen en is, op zijn zachtst gezegd, moreel niet altijd rechtlijnig. Wanneer Koning Richard I hem, vermomd als de Zwarte Ridder, redt van bandieten, staat De Bracy volgens zichzelf bij de koning in het krijt. ‘Ik bood Richard de diensten van mijn Vrije Lansen, en hij weigerde ze… Dankzij de drukke tijden vindt een man van actie altijd werk.’

Sir Walter Scott, schrijver van de bestseller uit 1820, introduceerde het begrip ‘free lance’: ‘vrije lans’, oftewel een Middeleeuwse huursoldaat. Later sloeg de term op een niet-partijgebonden politicus. Nog later op iemand zonder duurzaam (arbeids)contract. En daarvan kennen wij deze term nu nog steeds.

De freelancer werkt niet permanent voor één opdrachtgever en heeft ook niet de intentie om anderen langdurig voor zich te laten werken. Dat laatste is reden om deze freelancer ook wel zzp’er te noemen: zelfstandige zonder personeel. Maar hoe je deze eenling ook noemt: hij is duidelijk geen werknemer. Toch?

Niet helemaal.

Soms wordt de zzp’er inderdaad ingehuurd en werkt hij tijdelijk, freelance. Soms ook, net als in de tijd van Ivanhoe, wordt hij ‘ingelijfd’ en dan is hij in dienst. De feiten en omstandigheden bepalen uiteindelijk of zo’n freelancer/zzp’er een werknemer is of een zelfstandig ondernemer. De titel, aanhef, vorm of zelfs inhoud van de overeenkomsten waaronder hij wordt ingehuurd zijn niet van belang. Zelfs als partijen uitdrukkelijk overeenkomen dat er geen bedoeling is om een arbeidsovereenkomst aan te gaan, maar de feiten wijzen naar het bestaan van een arbeidsovereenkomst, zijn die feiten van doorslaggevend belang.

De oorsprong van het arbeidsrecht maakt dit logisch verklaarbaar. Het was namelijk bedoeld als beschermende wetgeving voor de werknemer. De ‘sterkere’ partij, de werkgever, mocht niet in staat zijn om met papieren waarheden de feitelijke situatie anders voor te doen, ten nadele van de zwakkere partij, de werknemer. Zou je de vorm of inhoud van de overeenkomst wél bepalend maken, dan konden partijen gemakkelijk op papier een werkelijkheid schetsen waarin iemand wel of niet als werknemer wordt aangemerkt.

Ook nu nog, in het moderne arbeidsrecht, toetst de rechter per geval en aan de hand van de praktijk of een arbeidsovereenkomst voldoet aan een aantal feitelijke, cruciale elementen: de drie-eenheid van gezag, arbeid en loon. Is dat zo, dan is er sprake van een werknemer en dus wordt hij beschermd door het arbeidsrecht. Een overeenkomst van opdracht is daarbij niet heel veel anders dan een arbeidsovereenkomst. Van een opdrachtnemer werkzaam met een overeenkomst van opdracht wordt immers ongeveer hetzelfde verwacht als van een werknemer. Beiden verrichten werk (arbeid) tegen een zekere beloning (loon). Hun kwaliteit of inzet zal onderling niet wezenlijk anders zijn.

Gezag, arbeid en loon zijn tot en met de hoogste rechter in Nederland, de Hoge Raad, cruciale elementen om vast te stellen of er sprake is van een arbeidsovereenkomst. En volgens jurisprudentie van deze hoogste rechter is de feitelijke wijze waarop partijen in de praktijk aan de overeenkomst invulling hebben gegeven van doorslaggevend belang.(*1)

Maar in diezelfde praktijk lijken de drie feitelijke elementen helemaal niet meer zo onderscheidend en bepalend als vroeger. En juist aan die praktijk toetsen we de arbeidsovereenkomst. Het driepootstatief waarop de arbeidsovereenkomst rust – gezag, (persoonlijke) arbeid en loon – is niet erg solide.

Gezag, de eerste poot, is een zeer dun afbakeningsmiddel om verschil te maken. Van gezag is namelijk altijd sprake, of een opdracht nu is vastgelegd in een overeenkomst of niet. Wil de opdrachtgever dat zijn opdrachtnemer springt, dan springt hij. Doet hij dat niet, dan loopt hij mogelijk zijn opdracht mis. Ook de werknemer springt als dat van zijn leidinggevende moet en mits het past bij zijn arbeidsovereenkomst.(*2)

Ik durf zelfs de stelling aan dat de werknemer misschien wel minder belast is door de gezagsverhouding dan de zelfstandige opdrachtnemer.(*3) Deze laatste kan immers meer en sneller verlies lijden als hij niet de opdrachten en aanwijzingen van de opdrachtgever volgt. Hem kan contractbreuk worden verweten, terwijl de werknemer nog allerlei waarborgen kent gebaseerd op de bescherming door het arbeidsrecht.(*4) Met andere woorden: de zelfstandige opdrachtnemer zal heviger ‘last’ hebben van de aanwezigheid van gezag, dan de werknemer.(*5)

Arbeid of (persoonlijke) arbeidsverrichting, de tweede poot, is ook een achterhaald criterium. Met name als het gaat om de eenpitter, de freelancer, de zelfstandig professional of de zzp’er, hoe je hem maar wilt noemen, wordt het element van (persoonlijke) arbeidsverrichting nog vaak als onderscheidend aangemerkt. De zzp’er kan zich immers niet gemakkelijk laten vervangen door een collega van zijn bedrijf, want hij werkt alleen. De praktijk is dat de opdrachtgever een zelfstandig opdrachtnemer juist inschakelt vanwege diens kennis, kunde en vaardigheden. De opdrachtnemer heeft belang bij directe betaling voor de werkzaamheden en zal ze, ook al zou hij het kunnen, niet snel aan een ander uitbesteden. Ook wil hij natuurlijk kunnen instaan voor de kwaliteit en dat kan hij niet zomaar als hij het werk uit handen geeft. Het gaat dus bijna altijd om persoonlijke arbeidsverrichting door de opdrachtnemer.

Maar is dit nu echt zoveel anders bij een werknemer? Bij een werknemer is het toch ook vanzelfsprekend dat hij het werk doet waarvoor hij is aangenomen? En waarvoor hij betaald wordt? Vervanging door een ander is natuurlijk niet aan de orde, maar in hoeverre is dat wel aan de orde bij de zzp’er?

Loon, de derde poot, behoeft al helemaal weinig woorden. Sowieso zal er betaald worden voor de werkzaamheden. Of die nu verricht worden als werknemer of als zelfstandige, zzp’er of anderszins. Als er niet betaald zou worden, dan is er niet eens aanleiding voor discussie in deze money-driven samenleving. De afbakening tussen werknemer en zelfstandige is bij geen loon geen issue, want we hebben dan te maken met vrijwilligerswerk of iets dergelijks, en dat valt buiten het aandachtsgebied van dit boek.

De drie zogenaamde cruciale criteria voor vaststelling van wel of niet een arbeidsovereenkomst – gezag, arbeid en loon – zijn dus helemaal niet zo onderscheidend. Ze bakenen niet duidelijk af wie wel of niet als zzp’er of als werknemer is aan te merken.(*6)

Willen we duidelijk maken wie als zelfstandige werkt en wie als werknemer, dan moeten we een heel andere aanpak zoeken. Eentje die in de realiteit het feitelijke verschil aangeeft tussen zelfstandige en werknemer.

Nieuw of vernieuwend is die zoektocht niet. Omdat het onderscheid tussen zelfstandige en werknemer bepalend is voor wel of niet verplicht verzekerd zijn voor de werknemersverzekeringen, financieel een miljardenkwestie, begon deze queeste al zo’n veertig jaar terug, medio jaren 70, toen het fenomeen zelfstandigheid de kop opstak.

Dat de zoektocht al decennia duurt en nog steeds niet ten einde is, heeft een goede reden. De oorsprong van al wat met modern werknemerschap en zelfstandigheid heeft te maken, gaat anderhalve eeuw terug. Wat heeft het voor zin om een steviger statiefje te zoeken, als je geen idee hebt van het fundament waarop het staat?

Dus, wat is dat fundament?

1.

Zie HR 8 april 1994, NJ 1994/704, ‘Afga/Schoolderman arrest. Zie voor een overzicht van de jurisprudentie: Aerts, 2007, pagina 140 – 155.

2.

Al in 1952 wordt door rechtsgeleerde Versloot gepleit om de gezagsverhouding niet als doorslaggevend criterium voor het bepalen van een arbeidsovereenkomst aan te merken. Gepleit werd om economische afhankelijkheid hiervoor in de plaats te stellen. Ook in 1976 gaf rechtsgeleerde Van der Grinten aan dat de gezagsverhouding niet als onderscheidend criterium kon dienen, omdat deze feitelijk in arbeidsovereenkomsten kon ontbreken. Zie Aerts 2007, p. 160. Vergelijk ook HR 28-9-1983 NJ 1984,92. Het is niet van belang of feitelijk gezag wordt uitgeoefend, maar wel dat er de mogelijkheid is om gezag uit te oefenen.

3.

Zie reeds Van Langendonk, 1986, ‘De gegeven omschrijving van ‘ondergeschikt verband’ (voor een werknemersverhouding JdW) is immers zonder meer toepasselijk op de verhouding tussen zelfstandige en cliënt. De klant is koning ook in juridische termen.’

4.

Denk aan ontslagbescherming doordat een werkgever alleen op basis van in de wet geregelde voorwaarden mag overgaan tot ontslag. Gebaseerd op de status van werknemer uit het arbeidsrecht kent de werknemer ook bescherming via de verplichte werknemersverzekeringen, maar denk ook aan wettelijke geregeld medezeggenschap in de onderneming van de werkgever.

5.

Een opdrachtovereenkomst beschermt eerder de opdrachtgever dan de opdrachtnemer. Vrij naar Boot, 2004, p.68-72.

6.

Het onderscheid tussen werknemer en zelfstandige is moeilijk te maken. Dit verschil is theoretisch geworden, gebaseerd op juridische grenzen, ingegeven door de verschillende rechtsstelsels, volgens Aerts, 2007,p. 28 ev.

‘Leve mijnheer Van Houten’

De wieg van sociale wetgeving

Mr. Samuel van Houten (1837-1930) werd 93 jaar. In zijn lange leven trouwde hij twee keer. Zijn eerste vrouw, Elisabeth, stierf na precies elf jaar samenzijn (bijna precies: het scheelde 13 dagen). Tijdens dit eerste huwelijk verwekte Samuel van Houten vijf dochters en twee zonen. In zijn tweede huwelijk, met Hermine, verwekte hij een dochter en weer twee zonen. Dit bracht zijn totale nageslacht op tien. Wat niet uitzonderlijk veel is voor die tijd. Van Houtens kindvriendelijke imago heeft dan ook geen huislijke herkomst.

Behalve echtgenoot en vader was Samuel van Houten ook politicus. De politieke daad die hem onsterfelijk zou maken, was de invoering van het Kinderwetje in 1874. (*1) Op een pamflet uit die jaren juichen fabriekskinderen hem blootvoets toe. ‘Leve mijnheer Van Houten’, roepen ze. Moeder schudt hem de hand. Daar had ze goede reden toe. Met zijn Kinderwetje wilde Van Houten immers een einde maken aan de harde, veel-urige en gevaarlijke kinderarbeid in fabrieken. Huiselijke en persoonlijke diensten mochten kinderen tot twaalf jaar nog wel verlenen. Ook in het veld konden ze blijven werken.

Was Samuel van Houten echt een kindervriend? Het Kinderwetje, voluit ‘De Wet houdende maatregelen tot het tegengaan van overmatigen arbeid en verwaarloozing van kinderen’, paste in de context van de zich industrialiserende samenleving. Dit proces kwam in Nederland relatief laat op gang. In Engeland, bijvoorbeeld, hadden ze al in 1764 de eerste spinmachine: de Spinning Jenny of Spinning Jennifer, zoals het apparaat aanvankelijk werd genoemd en die de industrialisatie inluidde.

Bij ons duurde het langer voordat de spinnerij het spinnewiel verving en de smederij in de plaats kwam van de smidse. Laat of niet: productieprocessen verlieten ook hier het woonhuis en fabrieksmatige productie kwam ervoor in de plaats. Machines die de processen mogelijk maakten waren duur en maar weinigen konden ze betalen. Hierdoor kwam er een concentratie van activiteit en productiviteit, meestal in de buurt van een afzetgebied of juist gebaseerd op aanvoermogelijkheden van grondstoffen voor fabrieken. Mensen om de machines te bedienen waren er genoeg. Arbeiders die eerst kleinschalig en verspreid door het land hun brood verdienden, trokken naar de fabrieken en kwamen massaal in loondienst. Hiermee waren ze ook niet langer zelfstandig, wat daarvoor in het algemeen de norm was. Ze vormden een nieuwe klasse: de arbeider of werknemer.

De arbeiders of werknemers behoefden bescherming. Voor een deel regelden ze dat zelf. De eerste vakbond in Nederland werd opgericht in 1837: Door Eendragt t’Zaam Verbonden.(*2)

Voor een deel ook kwam de overheid in actie. Een Eerste armenwet, bijvoorbeeld, kwam er in 1854. Ze gaf hulpbehoevenden zonder kerkelijke gezindte bij ‘volstrekte onvermijdelijkheid’ recht op steun en was daarmee de eerste vorm van modern sociaal verzekeringsrecht. Armenzorg was tot dan en ook daarna nog voornamelijk particulier initiatief, maar met deze wet was er in elk geval een begin van een stelsel, waarbij de (gemeentelijke) overheid ingreep als het particulier initiatief tekort schoot.(*3) Dat ze de naam ‘Eerste’ draagt en deze eer niet gaat naar een eerder Armenwetje uit 1818 hangt trouwens samen met de grondwetsherziening van 1848. Deze grondwet ligt ten grondslag aan het moderne Nederlandse staatsbestel, vandaar.

Voor de kinderen duurde de bescherming wat langer. Oliver Twist, de Londense straatjongen uit het gelijknamige boek van Charles Dickens, was al een vijftiger toen het Kinderwetje van Van Houten er eindelijk doorkwam.

Was Samuel van Houten dus een kindervriend? In elk geval was hij een sociaal-liberaal politicus. De jong-liberalen hadden hem als belangrijkste woordvoerder. Ze wilden dat de staat ingreep om al te grote sociale misstanden te verlichten. In de filosofie van de liberalen gingen individuele verantwoordelijkheid en particulier initiatief voor alles. Wetgeving, en dus ingrijpen van de overheid, was altijd second best. Alleen als er een dwingende noodzaak was om de arbeider te beschermen, mocht de staat ingrijpen (*4).

Het Kinderwetje moest de arbeidsmarktpositie van volwassen werknemers versterken. Door het wegvallen van de concurrentie van goedkope kinderarbeid zouden de lonen kunnen stijgen en zouden huisvaders weer in staat zijn om zelfstandig hun gezin te onderhouden. De werking van de vrije markt zou dus worden hersteld en niet verstoord.

Een tweede liberaal stokpaardje kon tegelijkertijd worden verwezenlijkt. Het Kinderwetje zou arbeiderskinderen de gelegenheid geven om tot hun twaalfde jaar onderwijs te genieten, wat zou bijdragen aan de verheffing van het volk als geheel. Want kinderarbeid zag Van Houten als roofbouw op het nationaal productief vermogen. Dit is, ruim anderhalve eeuw later, nog steeds een argument tegen kinderarbeid: kinderen groeien op tot ongeletterde volwassenen. Door de lichamelijke roofbouw zijn ze als volwassenen minder gezond en sneller arbeidsongeschikt. Ze zijn dan alleen in staat tot weinig productief en laaggeschoold werk. Ook hun kinderen zijn veroordeeld tot zwaar werk, waardoor kinderarbeid en armoede zichzelf in stand houden. Onze geschiedenis bewijst het gelijk van dit standpunt. Van Houtens Kinderwetje haalde de kinderen van de fabrieksvloer. De leerplichtwet, zo’n 25 jaar later, zette ze in de schoolbankjes.(*5)

Tegenstanders van deze sociaal-liberale gedachte meenden echter dat de afschaffing van kinderarbeid de concurrentiepositie ten opzichte van het buitenland zou ondermijnen. Bij zowel voor- als tegenstanders waren de argumenten in de eerste plaats economisch en niet per se kindvriendelijk.

Het Kinderwetje van Van Houten uit 1874 was de eerste vorm van modern arbeidsrecht. Dat er geen controle op naleving was en de wet niet goed werkte, doet daar weinig aan af.(*6) Vijftien jaar later, in 1889, kwam er een nieuwe Arbeidswet.(*7) Deze verbood kinderarbeid op het veld en beperkte de werkmogelijkheden voor iedereen jonger dan 16 jaar. Belangrijker nog dan dat: inspecteurs gingen de naleving controleren. Wetgeving zonder naleving is zo ineffectief als gedoogconstructies zonder wetgeving.

Een eerste vorm van werknemersverzekeringen kwam er ook, maar pas in de nieuwe eeuw: de Ongevallenwet van 1901. Deze gold in het begin alleen voor de gevaarlijkste industriële bedrijven, waar bijvoorbeeld werd gewerkt met grote machines, metalen of gassen. De loontrekkers in die bedrijven waren door de nieuwe wet verzekerd tegen de financiële gevolgen van een bedrijfsongeval. De uitkering na een ernstig bedrijfsongeval was 70 procent van het loon met een maximum van ƒ 2,80 per dag. Omdat het Ouderdomspensioen nog niet bestond, werd de uitkering na het bereiken van de 65-jarige leeftijd niet gestopt. Met een lage levensverwachting in die gevaarlijke beroepen, was de leeftijdsgrens misschien ook niet echt relevant. Wanneer een verzekerde door een bedrijfsongeval overleed, kreeg zijn weduwe een rente van 30 procent van het loon van haar overleden man. Onder bepaalde omstandigheden hadden ook de wezen recht op een uitkering. In 1913 werd dit gevolgd door een wettelijk verplichte verzekering voor werknemers tegen (negatieve) inkomensgevolgen door invaliditeit en bij ziekte. Deze wet tegen de inkomensgevolgen bij ziekte trad overigens door een langdurige parlementaire discussie pas in 1930 in werking.(*8)

En de historische basis van modern fiscaal recht? Misschien moeten we wel concluderen dat voor Nederland het fiscaal recht de basis was voor het ontstaan als zelfstandige natie. Dit naar aanleiding van de strijd tegen de tiende penning, in 1569 ingesteld door de hertog van Alva, toenmalig landvoogd van de Nederlanden namens koning Filips II van Spanje. Dus fiscaal recht (en onrecht) is een belangrijke maatschappelijke kracht. Het fiscaal of belastingrecht is ook politiek en economisch gemotiveerd. Het is beweeglijk, instrumenteel en heeft altijd bestaan.

De industriële revolutie goot sociale verhoudingen in een gietijzeren profiel, met gestaalde kaders en vakbondsstrijd. Het arbeidsrecht en sociaal verzekeringsrecht richtten zich uitsluitend op de arbeider, de niet-zelfstandige beoefenaar van zijn werkzaamheden. Iedereen die buiten deze categorie viel, was een zelfstandig beoefenaar: een timmerman of notaris bijvoorbeeld. Of een ‘echte’ ondernemer, eigenaar van fabriek en machines. Verhoudingsgewijs waren er daar niet zo heel veel van.

De wetten verminderden de ‘roofbouw op het nationaal productief vermogen’. Iedere nieuwe generatie werknemers was weer minder veroordeeld tot het lagere levensniveau van de vorige. Nederland kon zich uiteindelijk en heel wat crisis- en oorlogsjaren later ontwikkelen tot een kenniseconomie vol dienstverlening.

Deze (digitale) dienstenrevolutie introduceerde een nieuw samenwerkingsmodel van flexibeler materiaal dan gietijzer en staal. Opnieuw gaf de techniek hierbij aanzet tot maatschappelijke verandering. Werk en werkverhoudingen wijzigden ingrijpend en structureel. Nu niet met stoommachines, maar met computers in de hoofdrol. Geen CO2 maar ICT.

Het arbeidsrecht evolueerde en moderniseerde mee, maar wel vanuit en binnen de klassieke kaders: gericht op de bescherming van de werknemer en tijdelijke arbeidskrachten. Dat was en is logisch en principieel. Voor anderen dan arbeiders of werknemers is het arbeidsrecht niet bedoeld. Voor de categorie ‘overige’ hoeft de wetgeving geen bescherming te bieden. Wel voor de categorie ‘tijdelijke’, zolang dit tenminste arbeidskrachten betreft. In het huidige arbeidsrecht hebben ‘overigen’ daarom geen plek en dat geldt heel specifiek voor de groep van zelfstandige beroepsbeoefenaren. Een nogal grote groep, immers zo’n 1 miljoen personen. En over miljoen gesproken...

Het nationaal inkomen in 1900 was 815 miljoen euro. Vijftig jaar later was het bijna vertienvoudigd naar 7.669 miljoen euro. In het jaar 2000 was het nationaal inkomen maar liefst 365.672 miljoen euro. Het is een vrijwel voortdurend opgaande lijn met enkele dipjes tijdens de Eerste Wereldoorlog, in de jaren 30 en tijdens de financiële crisis na 2007.(*9)

Dat welvaartsniveau heeft gevolgen voor onze werkmotivatie. De noodzaak tot werken bestaat nog vrijwel altijd, maar waar er meer luxe en welvaart is en dus minder noodzaak tot aanvaarding van elk werk(je) tegen elk geld(je), laat het nu ruimte voor persoonlijke wensen, zelfontplooiing, zelfsturing en autonomie.

Als kennisontwikkeling en zelfontplooiing bepalender zijn voor iemands werkkeuze, kunnen, mits economie en samenleving zich hiertoe lenen, mensen minder geneigd zijn zich langdurig te verbinden aan één organisatie, één opdrachtgever, één levenslange werkactiviteit.

Ook beschouwen meer mensen zich dankzij kennisontwikkeling en zelfontplooiing minder ondergeschikt aan een baas of een bedrijf. Zelfbewustzijn neemt toe. Zelfbewustzijn leidt tot individualisering, individualisering leidt tot rebellie tegen knellende, gietijzeren verbanden en opgelegde marsorders.

Het punt is: die grote groep ‘overigen’ gaat niet meer kleiner worden. Bedrijven hebben daar ook geen behoefte aan. Zakelijke diensten, Bouw en Gezondheid vormden in harde cijfers de top drie voor wat betreft het aandeel van werkende zzp’ers per sector per 1 januari 2016. Andere sectoren in het Jaaroverzicht ondernemend Nederland van de Kamer van Koophandel 2016 zijn: Detailhandel; Cultuur, sport en recreatie; ICT en media; Groothandel; Land- en tuinbouw; Industrie; Logistiek; Horeca; Financiële instellingen; Energie, water en milieu; en Overige.

Al deze sectoren staan open voor concurrentie, innovatie, media-effecten en grensoverschrijdende invloeden. Ze zijn volatieler dan ooit. Wie kijkt er immers nog tien jaar vooruit? Snel inspelen op verandering is een must. Het noopt werkgevers om de risico’s ten aanzien van het langdurig inschakelen van werkenden te beperken. Flexibiliteit is het credo.(*10) Geen werknemers dus, maar zzp’ers die je kunt inschakelen.

En de overheid? Naast dat ze als opdrachtgever/werkgever ook driftig meedoet aan deze trend van flexibilisering en het inschakelen van zzp’ers, is ze niet snel geneigd in te grijpen in de arbeidsmarkt, tenzij daar een dringende reden voor is. De meest dringende reden is de klassieke taak tot de bescherming van de werkenden. Door de toenemende flexibilisering van de arbeidsmarkt, krijgen deze werkenden te maken met minder zekerheden. Tegen de (eigen) tendens tot flexibilisering in, legt de overheid daarom bij werkgevers meer eisen of beperkingen neer ten aanzien van ontslag en sociale voorzieningen. Hierdoor ontstaat voor werkgevers een perverse prikkel om minder snel vaste krachten aan te nemen, wat de flexibilisering aanjaagt, in plaats van indamt.

Wetten zoals het Kinderwetje van Van Houten zijn bij uitstek de manier waarop de overheid grip blijft houden op de ontwikkelingen in de samenleving en daarbij (bij)stuurt. Maar het arbeidsrecht en het daarvan afgeleide sociaal verzekeringsrecht, én het fiscaal recht lopen achter op die ontwikkelingen. Tussen die rechtsgebieden is zelfs nog geen eenduidigheid wat betreft de omgang met zzp’ers of zelfstandigen.

Daarom moeten we het probleem nu eerst in drieën delen.

1.

Wet houdende maatregelen tot het tegengaan van overmatigen arbeid en verwaarloozing van kinderen, 19-9-1874 van kracht geworden. Of het ook Van Houtens grootste daad was? Ruim twintig jaar later zou hij met een nieuwe kieswet het algemeen kiesrecht een stuk dichterbij brengen. Maar het Kinderwetje van Van Houten, dat niet overdreven effectief zou blijken, sprak het nationaal geheugen toch meer tot de verbeelding.

2.

De vereniging van drukkersknechten ‘Door Eendragt t’Zaam Verbonden’, Wuite, in Kleinegris, Richard, 2002.

3.

Zie voor een algemene schets Pieters, 1995 en Van der Valk, 1986.

4.

Zie Schenkeveld, 2003.

5.

De eerste leerplichtwet in Nederland werd aangenomen in 1900 en trad in werking op 1 januari 1901. Deze wet verplichtte kinderen van 6 tot 12 jaar tot het volgen van onderwijs en was één van de tegenstanders van de wet, meneer Schimmelpenninck, niet van zijn paard gevallen, waardoor hij niet kon tegenstemmen, dan had het langer geduurd. De leerplichtwet werd met 50 tegen 49 stemmen aangenomen.

6.

Dat de wetgever handhaving niet altijd voortvarend opneemt komen we later ook tegen bij de meest recente wetgeving op dit terrein (de wet DBA) die we in dit boek behandelen. Kortom er is in anderhalve eeuw nog niet veel veranderd: wetten op dit gebied worden snel aangenomen, maar niet snel gehandhaafd in Nederland.

7.

De arbeidswet; wet van 5 mei 1889 (Staatsblad no. 48), houdende bepalingen tot het tegengaan van overmatigen en gevaarlijken arbeid van jeugdige personen en van vrouwen (ingediend door H. Goeman Borgesius).

8.

De Kam, Sterks en Veldkamp, 1989. En: Veldkamp, 1953.

9.

Bron: Centraal Bureau voor de Statistiek.

10.

Zie voor meer inzicht in een ‘integraal framework voor inhuur’, met tips over ‘professioneel’ inhuren en inrichten van de flexibele schil, Broodie, De Laat, Oldenburg, 2017.

11.

De drie rechten

Arbeidsrecht, sociaal verzekeringsrecht
en fiscaal recht