Dmitri Merezjkovski

Leonardo da Vinci

Historische roman

Copyright © 2017 Mastix Press

Oorspronkelijke titel: Voskressjie bogi; Leonardo da Vinci; 1901

Oorspronkelijke vertaling: Ecce deus, ecce homo; de roman van Leonardo da Vinci, vertaald door J.P. Wesselink-Van Rossum, Uitgeversmaatschappij W. de Haan, Utrecht, 1911

Voor deze hernieuwde uitgave is de vertaling van J.P. Wesselink-Van Rossum gemoderniseerd en aangepast aan de nieuwe spelling.

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van uitgeverij Mastix Press, www.mastixpress.nl.

No part of this book may be reproduced in any form, by print, photoprint, microfilm or any other means, without written permission from the publisher Mastix Press, www.mastixpress.nl.

Ontwerp en omslag: Van Rosmalen & Schenk, Amsterdam

ISBN 978 94 92110 18 3/ NUR 302

www.mastixpress.nl

1. De Witte Duivelin

In Siena werd nog een beeld van Venus gevonden, tot ontzaglijke vreugde van de inwoners. Een grote menigte bracht het onder veel feestvreugde en eerbewijzen naar zijn plaats, tegenover de fontein Il Fonte Gaja. Maar omdat er door het optreden van de Florentijnen grote beroering was ontstaan in Siena, stond een burger op en sprak als volgt: ‘Medeburgers, sinds wij dit beeld hebben gevonden, is veel ongeluk ons deel geworden. Als wij nagaan hoe streng afgoderij door ons geloof wordt verboden, is het onontkoombaar te denken dat God ons deze tegenspoed heeft gezonden vanwege onze zonde. Ik geef dus de raad dit beeld van het openbare plein te verwijderen, het te misvormen, in stukken te breken en het te doen begraven op het grondgebied van de Florentijnen.’ Allen waren dezelfde mening toegedaan en bevestigden het met een besluit; dit werd ten uitvoer gebracht en het standbeeld werd begraven binnen onze landsgrenzen.

– Aantekeningen van de Florentijnse beeldhouwer Lorenzo Ghiberti, vijftiende eeuw

1

Het gilde van de ververs had in Florence zijn winkels vlak bij de Canonica van Orsanmichele. De huizen waren misvormd door allerhande soorten van schuren, loodsen en uitbouwsels op gebogen houten stutten. De daken, met pannen belegd, leunden zo dicht tegen elkaar dat de hemel bijna onzichtbaar werd en de straat zelfs in de middagglans donker was. In de deuropeningen waren monsters van vreemde wollen stoffen opgehangen, die men naar Florence zond om te worden geverfd met lakmoes, meekrap of wede, gedoopt in een oplossing van Toscaanse aluin. De straat was ruw geplaveid en in de goot stroomden veelkleurige beekjes, die siepelden uit de vaten met verf. Borden boven de deuren van de voornaamste winkels – of fondachi – waren beschilderd met de wapens van de Calimala (zo werd het gilde van de ververs genoemd): een gouden arend rustend op een zilveren wolkluwen op een rood veld.

In een van deze fondachi zat Messer Cipriano Buonaccorsi, een achtenswaardig Florentijns koopman en meester in het edele gilde van de Calimala, te midden van grote kasboeken en stapels handelspapieren. Het was een koude avond in maart en een vochtige damp steeg uit de benauwde en volgepakte kelders. De oude man had het koud, hij trok de versleten harige mantel vaster om zich heen. Een veren pen stak achter zijn oor en met aandachtige, ofschoon zwakke en bijziende ogen, die tegelijk zorgeloos en oplettend schenen, doorliep hij de perkamenten bladen van zijn zwaar grootboek, debet aan de linkerzijde, credit aan de rechterkant, afgescheiden door rechthoekige lijnen en van aantekeningen voorzien in een rond, gelijkmatig handschrift, niet versierd door punten, hoofdletters of Arabische cijfers, die beschouwd werden als beuzelachtige nieuwigheden die niet geschikt waren voor handelsboeken. Op het eerste blad stond in indrukwekkende letters geschreven: ‘In de naam van onze Heer Jezus Christus en de zeer Heilige Maagd Maria is dit boek begonnen in het jaar onzes Heeren MCCCCLXXXXIV.’

Nadat hij een vergissing had veranderd in het getal balen die in onderpand waren ontvangen, en blijkbaar tevreden over de laatste aanvoer van peper, Mecca-gember en pijpen kaneel, leunde Messer Cipriano vermoeid tegen de rug van zijn stoel, sloot de ogen en dacht na over een brief die hij moest opstellen voor zijn zaakwaarnemer op de wolmarkt in Montpellier in Frankrijk. Op dat ogenblik trad er juist iemand binnen. Toen de oude man opkeek, ontmoetten zijn ogen zijn pachter Grillo, die enkele wijngaarden en akkers van hem had gehuurd die bij zijn villa in de bergen van San Gervaso behoorden, in de vallei van de Mugnone. Grillo maakte een onderdanige buiging. Hij droeg een mand met bruine eieren, die zorgvuldig waren ingepakt, terwijl aan zijn gordel twee vette kuikens bengelden met vastgebonden poten en hangende kop.

‘Ah, Grillo!’ riep Buonaccorsi uit met zijn gewone wellevendheid, ‘is de Heer je genadig geweest? Het lijkt erop dat wij eindelijk voorjaar hebben.’

‘Messer Cipriano, voor ons, oude mannen, brengt zelfs het voorjaar geen vreugde. Onze oude beenderen zijn pijnlijker dan voorheen en roepen luider om het graf. Ik breng U Edelachtbare eieren en jonge haantjes voor het paasfeest.’ Hij kneep de groenachtige ogen dicht, waardoor ontelbaar veel kleine rimpeltjes zichtbaar werden – het gevolg van de ruwe inwerking van wind en zon. Nadat Buonaccorsi hem had bedankt voor de gift, keerde hij weer tot de zaken terug.

‘Nu, heb je de mannen gereed bij de boerderij? Kunnen wij alles voor elkaar krijgen voordat de dag aanbreekt?’

Grillo zuchtte diep en dacht na, terwijl hij zwaar op zijn staf leunde. ‘Alles is gereed en er zijn mannen genoeg. Maar ik vraag u, Messer Cipriano, zou het niet beter zijn nog een poosje te wachten?’

‘Nee, oude man, je hebt zelf gezegd dat wij niet moeten wachten totdat de zaak bekend wordt.’

‘Dat is waar. Toch is het een zondige arbeid. En het zijn nu heilige dagen, dagen van vasten, en ons werk stemt daar niet mee overeen.’

‘Ik zal de zonde op mijn eigen ziel nemen. Wees niet bang, ik zal je niet verraden. Maar zeg mij, zullen wij vinden wat wij zoeken?’

‘Waarom niet? Wij hebben allerlei gegevens om ons te leiden. Kenden onze vaderen de Heuvel van de Molen bij de Vochtige Grot niet? En ’s nachts ziet men dwaallichtjes boven San Giovanni. Dat komt door de massa rommel die daar in het rond ligt. Ik heb horen vertellen dat toen zij niet lang geleden aan het graven waren in de wijngaard te Marignola, een hele duivel uit de klei tevoorschijn is gekomen.’

‘Een duivel? Wat voor soort duivel?’

‘Een bronzen met horens. Hij had harige poten – poten van een bok met hoeven. En een gezicht dat lacht. Hij danste op één poot en knipte met zijn vingers. Het was heel oud, groen en verbrokkeld.’

‘Wat hebben ze ermee gedaan?’

‘Ze hebben er een klok van gemaakt voor de nieuwe kapel in San Michele.’

Messer Cipriano was buiten zichzelf. ‘Grillo, dit alles had je me eerder moeten zeggen.’

‘U Edelachtbare was naar Siena.’

‘Je had me een boodschap moeten sturen. Ik zou iemand hebben gezonden – ik zou zelf zijn gekomen – ik zou niet gekeken hebben naar de uitgaven – in de plaats van die ene zou ik tien klokken hebben laten gieten. De idioten! Van een dansende faun – misschien een echte Scopas – een klok maken!’

‘Ach, dat geeft slechts aan hoe dwaas zij zijn. Maar Messer Cipriano, wees niet verbitterd. Zij zijn ervoor gestraft. Sinds zij die nieuwe klok hebben opgehangen, hebben de wormen hun appels opgegeten en zijn de olijven mislukt. En de klank van de klok is slecht.’

‘Hoezo?’

‘Dat is niet aan mij om te verklaren. Hij heeft de goede klank niet. Hij geeft geen blijheid aan het hart van een christen. Het geluid klinkt zonder enige betekenis. Dit was te verwachten: men kan geen christelijke klok krijgen uit een stomme duivel. Laat het u niet boos maken, Messer Cipriano. Maar de priester heeft misschien gelijk: er komt geen goed van al dat vuilnis dat wordt opgegraven. Wij moeten met voorzichtigheid te werk gaan en onszelf met het kruis en met gebeden verdedigen, want de Duivel is sluw en machtig en de zoon van een hond; hij kruipt het ene oor in en het andere uit. Wij werden zelfs in verzoeking gebracht door die stenen arm die Zaccheo bij de Heuvel van de Molen heeft gevonden. Het was de Boze die ons verleidde en het heeft ons schade berokkend. De Heer behoede ons. ’t Is al huiveringwekkend om eraan te denken!’

‘Hoe ben je eraan gekomen, Grillo?’

‘Het gebeurde verleden najaar, de avond voor Sint-Maarten. Wij waren gaan zitten voor het avondeten. Mijn goede vrouw had de vleessoep juist op tafel gezet, toen mijn neef Zaccheo binnen kwam stormen van zijn graven op het veld tegen de Heuvel van de Molen. “Meester, meester!” riep hij, zijn gezicht zag er vreemd uit en zijn tanden klapperden. “De Heer zij met je, mijn zoon!” zei ik en hij vervolgde: “O Heer meester, een lijk kruipt onder de potten vandaan! Ga zelf maar kijken, meester.” Wij maakten een kruis en gingen. Het was ondertussen donker geworden en de maan verrees achter de bomen. Daar was de oude olijftronk en daarnaast, waar de aarde was opgegraven, lag iets glinsterends. Ik bukte en zag dat het een arm was, zeer wit en met ronde bevallige vingers zoals steedse dames hebben. Goede Heer, denk ik, wat voor duivels werk is dit? Ik liet de lantaarn in het gat zakken en die arm bewoog en gaf mij tekens met de vingers! Dat was meer dan ik kon verdragen, ik schreeuwde het uit en mijn knieën knikten. Maar Monna Bonda, mijn grootmoeder, die men een wijze vrouw noemt en die, ofschoon zij oud is, nog al haar levendigheid bezit, beknorde mij en zei: “Dwaas, waar ben je bang voor? Zie je niet dat dit ding noch bij de levenden noch bij de doden behoort, maar van steen is?” Zij greep ernaar en trok het uit de grond. “Nee, grootmoeder,” verzocht ik haar, “laat het daar. Raak het niet aan. Laten wij het liever begraven, zodat ons geen onheil treft.” “Nee,” zei zij, “laten wij het naar de kerk brengen, opdat de priester het bezweert.”

‘Maar zij bedroog mij. Zij bracht het beeld niet naar de priester, maar verborg het in een hoek bij de schoorsteen, waar zij in haar kist allerlei dingen bewaart – vodden, smeersels, kruiden, boeken en tovermiddelen. Toen ik aandrong, drong zij ook aan en hield het. Het is heel zeker dat vanaf die dag de oude vrouw genezingen van grote vermaardheid heeft gedaan. Als het tandpijn is, hoeft zij de wang slechts aan te raken met het afgodsbeeld en de zwelling is voorbij. Zij geneest koortsen, kolieken en vallende ziekte. Als een koe moet baren en het kalf niet komt, raakt Monna Bonda haar aan met diezelfde stenen hand, en de koe loeit en het kalf trappelt in het stro. Het gerucht van deze wonderen heeft zich in het rond verspreid en de oude vrouw heeft haar geldkist gevuld. Maar er is geen goed van gekomen, want Don Faustino heeft mij geen dag vrede gegund. In zijn preek in de kerk spreekt hij tegen mij ten aanhoren van allen. Hij noemt mij de zoon der verdoemenis en verzekert dat hij er met de bisschop over zal spreken en mij de heilige communie weigeren zal. De jongens lopen mij in de straat na, wijzen naar mij en zeggen: “Daar gaat Grillo, de tovenaar, zijn grootmoeder is een heks en zij hebben zich verkocht aan de Boze.” Zelfs ’s nachts heb ik geen rust. Het is dan of die stenen hand omhoogkomt, zich zacht op mijn hals legt en mij dan plotseling bij de keel grijpt om mij te wurgen. Ik probeer dan te schreeuwen, maar kan het niet. Dat zijn nare grappen, denk ik dan bij mijzelf. Op zekere morgen, voordat het licht was en de oude vrouw kruiden was gaan zoeken, stond ik op en brak haar kist open, vond het ding en bracht het naar u. Lotto de voddenraper had mij er tien soldi voor willen geven, van u kreeg ik er slechts acht. Maar ik ben bereid niet alleen twee soldi, maar zelfs mijn leven voor U Edelachtbare te offeren. Moge de Heer u Zijn heilige zegen geven, en aan Madonna Angelica en aan uw zoon en kleinzoon!’

‘Naar wat je mij vertelt, lijkt het er dus op, Grillo,’ zei Messer Cipriano nadenkend, ‘dat wij op die Heuvel van de Molen wel iets zullen vinden?’

‘Dat is heel waarschijnlijk,’ zei de oude man met een diepe zucht, ‘maar wij moeten het niet aan Don Faustino vertellen. Als hij ervan hoort, zal hij mij onderhanden nemen. En hij kan U Edelachtbare ook kwaad doen, want hij kan het volk ophitsen en u beletten uw werk te voltooien. Wel, wel – wij moeten de Heer bidden om barmhartigheid te betonen! Maar, mijn geëerde weldoener, verlaat mij intussen niet en zeg een woord te mijnen gunste tegen de rechter.’

‘Wat? Betreffende het stuk land dat de molenaar je wilde afnemen?’

‘Dat is het, meester. De molenaar is een sluwe schavuit en hij weet de duivel bij de staart te pakken. Weet u, ik gaf de rechter een vaars, maar de molenaar gaf hem een gestreepte koe. Ik vrees dat de rechter zal beslissen ten gunste van de molenaar, omdat de koe, terwijl het rechtsgeding nog niet is afgelopen, reeds een mooie jonge stier ter wereld heeft gebracht. Ik bid u, spreek een goed woordje voor mij, vader – wat u voor mij bent. Wat wij nu op de Heuvel van de Molen doen, doe ik alleen ter wille van uw goedheid. Ik zou voor niemand anders zo’n zonde op mijn geweten laden.’

‘Wees gerust, Grillo. Ik zal voor je spreken. De rechter is een vriend van mij. Ga nu naar de keuken en eet en drink. Vanavond zullen wij samen naar San Gervaso gaan.’

De oude man vertrok met veel buigingen en Messer Cipriano ging naar zijn kleine kamertje naast het pakhuis. Het was een museum van marmeren en bronzen voorwerpen, die stonden gerangschikt tegen de muren en op banken. Medailles en oude munten lagen gesorteerd op tafels, met doek bekleed. Stukken van standbeelden, die nog niet aan elkaar waren gevoegd, lagen in grote kisten. In verschillende landen had hij handelsagenten die hem antiquiteiten bezorgden van elke klassieke grond: van Athene, Smyrna, Halicarnassus, Cyprus, Leucosia, Rhodos, van het verst verwijderde deel van Egypte en van het hartje van de Levant. De meester van het gilde van de Calimala overzag zijn schatten en verzonk toen in diep gepeins over de accijnzen op vachten en stelde ten slotte de brief op aan zijn agent op de wolmarkt in Montpellier.

2

Ondertussen waren in het achtergedeelte van het magazijn, dat vol stond met balen en dat slechts verlicht werd door het onzekere licht van een lamp voor het beeld van de Madonna, drie bedienden, Dolfo, Antonio en Giovanni, samen aan het babbelen. Dolfo, de klerk van Messer Buonaccorsi, een goedaardige jongeman met rood haar en een stompe neus, schreef de ellen laken in, die Antonio da Vinci, die oud voor zijn jaren was, met glazige ogen en dunne zwarte lokken, snel mat met de Florentijnse maat, een canna genaamd. Giovanni Boltraffio, een leerling in de schilderkunst uit Milaan, een grote jongen van negentien jaar, verlegen en onhandig, met droefgeestige, grijze ogen en een onzekere uitdrukking, zat met over elkaar geslagen benen op een baal en luisterde met alle aandacht.

‘Daar zijn wij toe gekomen,’ riep Antonio opgewonden, ‘heidense afgoden uit de grond opgraven!’ Daarna voegde hij eraan toe, terwijl hij Dolfo dicteerde: ‘Van bruin Schots deklaken, 32 braccia, 6 palm en 8 duim.’ Nadat hij het afgemeten stuk had opgevouwen, wierp hij het op zijn plaats en nadat hij zijn vinger had opgeheven met de beweging van een dreigende profeet, riep hij in navolging van Fra Girolamo Savonarola: ‘Gladius Dei super terram cito et velociter – het zwaard Gods snelt over de aarde!’

‘Op het eiland Patmos had San Giovanni een visioen: hij zag dat de engel de hand legde op de draak – die oude slang die de Duivel is –, hem gedurende duizend jaar bond en in een bodemloze put wierp, deze afsloot en verzegelde, totdat de duizend jaren vervuld zouden zijn. Heden is Satan verlost uit zijn gevangenis, heden zijn de duizend jaar ten einde; de valse goden, voorlopers en volgers van de Antichrist, kruipen onder het zegel van de engel uit, terug naar de wereld om de mensen te verzoeken! Wee hen, die op aarde of op zee leven! Van dun geel Brabants laken 17 braccia, 4 palm, 9 duim.’

‘Wat denk je dan, Antonio?’ vroeg Giovanni verontrust en met levendige belangstelling, ‘al deze tekenen leggen getuigenis af...’

‘Ja, ja! Je ziet, het uur is gekomen. Zij graven niet alleen oude goden op, maar zij scheppen nieuwe naar hun gelijkenis. Schilders zowel als beeldhouwers vermoeien zich in de dienst van Moloch – dat is de Duivel. Zij veranderen het huis van God in de tempel van Satan. Op de heilige schilderijen portretteren zij onder de vermommingen van martelaren en heiligen de goden van onreinheid en deze aanbidden de mensen. Zij geven ons Bacchus in plaats van Johannes de Doper, voor de heilige Moeder Gods krijgen wij de schaamteloze Venus. De schilderijen zouden door vuur moeten worden verbrand en de as zou in de wind moeten worden verstrooid!’

Fanatiek vuur straalde uit de doffe, donkere ogen van de ijvere klerk. Giovanni, die niets ertegenin durfde te brengen, hield zich kalm. Zijn fijne, kinderlijke wenkbrauwen werden samengetrokken onder de druk van zijn gedachten. Tot slot zei hij echter: ‘Antonio, men zegt mij dat Messer Leonardo, uw bloedverwant, leerlingen opneemt in zijn atelier. Lang heb ik verlangd...’

Antonio fronste de wenkbrauwen en viel hem in de rede. ‘Als jij je ziel wilt verliezen, Giovanni, ga dan naar Messer Leonardo!’

‘Wat? Waarom?’

‘Ofschoon hij mijn naaste bloedverwant is en ofschoon hij twintig jaar ouder is dan ik, staat er toch in de Schrift geschreven: “Verwerp een kettersen mens na de eerste en tweede vermaning.” Leonardo is een ketter en een ongelovige. Zijn geest is verduisterd door satanische trots; hij tracht in de mysteries door te dringen door zich toe te leggen op wiskunde en zwarte toverkunst.’

Daarna hief hij de ogen ten hemel en haalde uit de laatste rede van Savonarola aan: ‘De wijsheid van deze wereld is dwaasheid in de ogen van God. Wij kennen deze geleerde mannen; zij gaan allen naar het huis van de Duivel.’

‘Heb je gehoord, Antonio,’ ging Giovanni verlegen voort, ‘dat Messer Leonardo hier in Florence is? Hij is juist uit Milaan aangekomen.’

‘Waarvoor?’

‘De hertog heeft hem hierheen gezonden om zo mogelijk schilderijen te kopen uit de verzameling van de gestorven Lorenzo de Edele.’

‘Nu, als hij hier is, dan is hij hier. Het is voor mij van geen belang,’ zei Antonio en hij wendde zich af. Hij ging voort een stuk groen doek met zijn canna te meten.

Van de kerkklokken weergalmde de roep voor de vesperdienst. Dolfo rekte zich uit en sloeg het kasboek met een uitdrukking van verlichting dicht. Voor deze dag was het werk gedaan en de winkels en pakhuizen werden gesloten.

Giovanni ging de straat op. Een smalle streep grijze lucht, flauw getint door het rood van het avonduur, was tussen de vochtige daken zichtbaar; een fijne regen viel door de windstille lucht. Plots klonk een lied uit een venster in een naburige steeg:

O vaghe montanine pastorelle

Donde venite si leggiadre e belle?

O herderinnen uit de bergen en weiden,

Komen jullie ons met je schoonheid verblijden?

De stem was klankvol en jong: door het gelijkmatig geklepper van de trapper vermoedde Giovanni een weefgetouw, waaraan een meisje zong, terwijl zij de spoel heen en weer liet gaan. Hij luisterde blij, herinnerde zich dat het voorjaar was gekomen en voelde zijn hart zwellen van een zonderlinge emotie en melancholie.

‘Nanna! Nanna! Waar ben je, kleine duivelin! Wat is er met je oren gebeurd? Haast je, de macaroni wordt koud.’

Daarna werd een haastig geklepper van houten zolen op de vloer gehoord, toen volgde stilte. Giovanni stond lang stil, zijn ogen gericht op het venster, terwijl het vrolijke liedje in zijn oren weergalmde als het ver verwijderde geluid van een herdersfluit.

‘O vaghe montanine pastorelle...’

Hij zuchtte zacht, ging het huis in van de meester van de Calimala, beklom de trap met zijn wormstekige balustrade en trad de grote kamer binnen, die tot bibliotheek diende en waarin, gebogen over een lessenaar, Giorgio Merula zat, de geschiedschrijver van het hof van de hertog van Milaan.

3

Merula was naar Florence gekomen in opdracht van zijn heer om zeldzame boeken te kopen uit de bibliotheek van de grote Lorenzo. Hij logeerde in het huis van Buonaccorsi, die even enthousiast was als hijzelf voor de wetenschap en kunst van de oudheid. Op reis naar Florence had hij in een herberg kennisgemaakt met Giovanni Boltraffio en onder voorwendsel dat hij een bediende nodig had, had hij hem in het huis van Messer Cipriano ondergebracht.

Toen Boltraffio binnentrad, was Merula juist bezig met eerbiedige aandacht een zeer gehavend boekdeel te onderzoeken, dat eruitzag als een mis- of een psalmboek. Voorzichtig ging hij met een vochtige spons over het perkament – perkament van de fijnste soort, gemaakt van de huid van een doodgeboren lam. Hier en daar wreef hij het met een stuk puimsteen, streek het glad met het heft van een mes, hield het daarna tegen het licht en bestudeerde het opnieuw.

‘Prachtige lievelingen!’ prevelde hij, de lippen van genot samentrekkend, ‘kom tevoorschijn in het licht! Ah! Hoe talrijk, hoe mooi zijn jullie!’ Hij hief het kale hoofd op van zijn werk en vertoonde een opgeblazen gezicht met rode neus, beweeglijke wenkbrauwen en kleine, kleurloze ogen – maar die straalden van leven. Hij schonk wijn in een beker naast hem op de vensterbank, dronk, kuchte en wilde weer aan het werk gaan, toen hij Giovanni in het oog kreeg.

‘Ha, kleine monnik!’ riep hij vrolijk uit. ‘Je hebt mij in de steek gelaten. Waarheen kan mijn kleine monnik zijn gegaan, vroeg ik me af. Zonder twijfel verliefd geworden op een van de mooie meisjes van Florence? Zeker heel mooi, dat verzeker ik je. En verliefd worden is geen zonde. Ik heb mijn tijd evenmin verspild. Je hebt nog nooit in je leven zo’n mooi stuk gezien. Zal ik het je tonen? Ik doe het niet, want je zult het de vier winden toefluisteren! En dan te bedenken dat ik het voor niets kocht van een Hebreeuwse lompenkoopman! Wel, wel, ik denk dat ik het je moet laten zien, aan jou alleen!’

Geheimzinnig wenkend fluisterde hij: ‘Kom hier jij, dichterbij, hier!’ Hij wees naar een bladzijde, dicht beschreven met de hoekige letters van het schrift dat zo kenmerkend is voor geestelijken: lofspraken op de Maagd, psalmen, gebeden, versierd met noten om te zingen. Daarna opende hij het boek op een andere bladzijde en hield het tegen het licht op gelijke hoogte van de ogen van Giovanni. De jongen zag dat daar waar Merula het schrift van een geestelijke had weggekrabd, andere letters tevoorschijn kwamen – nauwelijks te onderscheiden, geen letters, maar de schimmen van letters, verbleekt, verdund, flauw, maar toch nog zichtbaar op het perkament.

‘Zie je, zie je?’ riep Merula zegevierend, ‘is het geen lieveling? Heb ik je niet gezegd, broertje, dat het iets moois was!’

‘Maar wat is het?’ vroeg Giovanni verbaasd.

‘Dat kan ik je niet zeggen. Fragmenten van een antieke bloemlezing, het kunnen nieuwe rijkdommen zijn van de Griekse muzen. En misschien... maar zonder mij zouden ze nooit in Gods licht zijn gekomen, zouden zij begraven zijn gebleven tot het einde der tijden onder antifonen en boetpsalmen!’ En Merula legde aan zijn leerling uit dat volgens zijn mening de een of andere middeleeuwse monnik het kostbare perkament voor afschriften had willen gebruiken, het oude heidense schrift had uitgewist en er zijn vroomheden overheen had gekrabbeld. Terwijl de oude man sprak, vulde de zon de kamer met haar langzaam stervend avondrood. In deze laatste glans vertoonde zich de schim van de antieke letters, de geest van het oude schrift met dubbele duidelijkheid.

‘Zie je, zie je!’ riep Merula geestdriftig. ‘De doden zijn opgestaan uit hun sinds eeuwen gesloten graftomben. Het is een ode aan de Olympische goden! De eerste regels zijn al te ontcijferen!’ En uit het Grieks vertalend las hij:

Glorie aan de edele, de rijk gekroonde Dionysus

Glorie aan de ver schietende Phoebus met z’n zilveren boog,

God met de stralende lokken, die Niobe’s zonen doodde.

‘En hier is een ode aan Venus, voor wie jij, kleine monnik, zo bang bent:

Glorie aan u, uit goud geschapen Aphrodite

Vreugde voor de goden en de stervelingen.’

Maar hier werd het vers afgebroken, verborgen onder het vrome schrift.

Giovanni liet het boek zakken en opeens werden de sporen flauw en zonken verward weg in de gele gladheid van het perkament. Niets was zichtbaar behalve de heldere, zwarte, vet geworden letters van de vrome schrijver, de boetpsalm en de grote vierkante noten voor het lied:

Luister naar mijn gebed, God, en verberg u niet voor mijn smeekbede.

Mijn hart is smartelijk aangedaan en de vreze des doods is op mij gevallen.

De roze weerschijn verdween en duisternis vervulde de kamer. Merula schonk wijn uit de aarden kruik, dronk en bood ook zijn metgezel de beker.

‘Op mijn gezondheid, jongen. Vinum super omnia bonum diligamus – laten we wijn nemen, als iets wat goed is boven alles! Weiger je? Wel, wel, zoals je wilt. Ik drink op jou. Maar wat scheelt eraan, kleine monnik? Je ziet zo groen, alsof je op het punt van verdrinken staat. Heeft die ijveraar van een Antonio je schrik aangejaagd met zijn voorspellingen? Spuw erop, Giovanni, spuw erop! De duivel hale al dat gekras van slecht gestemde raven! Beken maar, je bent bij Antonio geweest?’

‘Ja!’

‘En waar sprak hij over?’

‘Over de Antichrist en over Messer Leonardo da Vinci.’

‘Dat dacht ik wel! Hij spreekt over niets dan Leonardo! Heeft hij je behekst, jij onnozel bloed? Luister nu naar mij, jongen! Zet die dwaasheid uit je hoofd en wees tevreden als mijn secretaris. Ik zal je de wereld laten zien, je taal en wetten leren, ik zal je maken tot een redenaar en hofprofeet. Dat is de weg naar rijkdom en roem. Schilderen, wat voor dwaasheid is dat? Seneca noemde het een bedrijf – geen werk voor een vrij man. Kijk naar die kunstenaars – zijn het niet allemaal onwetende, ruwe lieden...’

‘Nee, men heeft mij gezegd dat Messer Leonardo een groot geleerde is.’

‘Dat zou nieuws zijn! Mag ik je vragen: kent hij Latijn? Hij verwart Cicero en Quintillianus en heeft niet het minste idee van Grieks. Je noemt hem een geleerde?’

‘Maar,’ opperde Boltraffio, ‘hij heeft bewonderenswaardige machines gemaakt en zijn studies over de natuurverschijnselen...’

‘Machines! Pfff! Studies over de natuur! Je hebt je laten inpalmen! In mijn Elegantiae Linguae Latinae heb ik meer dan tweeduizend uitdrukkingen gevonden – nieuw en de bevalligheid zelve. Zou je willen weten hoeveel dat mij heeft gekost? Maar om wielen aan machinerieën te bevestigen, de vlucht van de vogels gade te slaan en het groeien van het gras op de velden – noem je dat geleerdheid? Het is ijdelheid, het nutteloos spelen van zuigelingen.’

De oude man zweeg, zijn gezicht had een strenge uitdrukking gekregen. Hij nam zijn jonge vriend bij de arm en vervolgde ernstig: ‘Luister, Giovanni, en onthoud goed wat ik je ga zeggen. Onze leermeesters zijn de Grieken en de Romeinen, zij hebben alles gedaan wat de geest van de mens op deze aarde kan doen. Voor ons is er niets te doen dan hun voetstappen te volgen. Staat er niet geschreven: “Een slaaf is niet groter dan zijn heer”?’

Hij had de wijnbeker in zijn handen en keek Giovanni recht in de ogen met ondeugende vrolijkheid, alle rimpels en groefjes gingen over in een brede lach en hij voegde eraan toe: ‘O, jeugd! Jeugd! Ik kijk naar je, kleine monnik, en ik benijd je. Je bent een knop, bloeiend in het voorjaar, dat ben je. En jij, onnozel bloed, veracht vrouwen, versmaadt wijn en zou jezelf tot een kluizenaar willen maken. Hoe het ook zij, je hebt een kleine duivel daar in je hart. O, ik doorgrond je wel, mijn vriend, door en door, tot het diepst van je ziel! Op zekere dag zal die kleine duivel tevoorschijn komen, het helpt je niet het te ontkennen. Hoe nors je ook mag zijn, je maakt de mensen vrolijk met je gezelschap. Zie eens, Giovanni carino, jij bent dit perkament: van buiten boetpsalmen en daaronder een ode aan Aphrodite!’

‘Messer Giorgio,’ zei Giovanni, ‘het wordt donker. Zal ik de lampen brengen?’

‘Waarom zo’n haast, jongen? Ik vind het prettig om in de schemering te praten en mij mijn verloren jeugd te herinneren.’ Zijn tong begon te stamelen en zijn zinnen werden minder duidelijk.

‘Ik weet,’ mompelde hij, ‘dat je mij aanstaart en denkt: die oude schurk is dronken en praat flauwekul. Toch zit er iets in mij’ – hij tikte met voldoening tegen zijn kale voorhoofd en knikte. ‘Ik spreek niet om te bluffen,’ vervolgde hij, ‘maar vraag aan de geleerden of iemand ooit Merula heeft overtroffen in de sierlijkheid van zijn Latijn. Wie heeft Martialis ontdekt? Wie las de beroemde inscriptie op de Tiburtijnse poort? Dat wilde zeggen: klimmen, totdat je hoofd duizelde en de stenen braken onder je voeten, zodat je je moest vastgrijpen aan een paar takken om niet hals over kop naar beneden te vallen. Hele dagen onder de blakende zon, alleen om die paar oude letters te lezen en over te schrijven! De boerenmeisjes die voorbijgingen, riepen elkaar toe: “Zie die vette kwartel daar eens, die zoekt een plaats om te nestelen.” Ik antwoordde hun met de een of andere hoffelijkheid en ging weer aan mijn werk toen zij weg waren. Eens, verborgen onder klimop en dorens, waar de stenen tot puin waren geworden, vond ik deze twee enkele woorden: Gloria Romanorum!’

Alsof hij luisterde naar de echo van een te lang tot stilzwijgen gebrachte gedachte herhaalde Merula op gedempte, met ontzag vervulde toon: ‘Gloria Romanorum! Glorie aan de Romeinen!’

Daarna voegde hij er met een onzekere handbeweging aan toe: ‘Op mijn woord! Het is goed om aan iets te kunnen denken, al keert het verleden niet terug.’

Zijn beker heffend zong hij schor het studentendrinklied:

Bij het klinken der bokalen

Bij het tint’len van de wijn

Wanen we ons in Enna’s dalen

’t Aardse paradijs te zijn

Zet de fles in het midden

Tot Bacchus zullen wij bidden:

Dum vinum potamus

Te Deum laudamus

Hij begon te hoesten en was niet in staat verder te gaan. Het was ondertussen donker geworden en Giovanni kon ternauwernood het gelaat van zijn meester zien. Het regende buiten nog en de dikke, aanhoudende druppels plasten met geraas op de binnenplaats beneden.

‘Luister, kleine monnik,’ stotterde Merula. ‘Wat zei ik ook weer? Dat mijn vrouw mooi is – nee, dat was het niet. Heb geduld. Ja, nu weet ik het. Je kent de regel: Tu regere imperio populos, Romane, memento – Romein, jij bent voorbestemd om te regeren over de volkeren! Ah, zij waren de reuzen, de heersers van het heelal!’

Zijn stem beefde nu en Giovanni zag tranen in zijn ogen.

‘Ik herhaal: reuzen. Terwijl tegenwoordig – het is een schande om het te zeggen! Neem bijvoorbeeld onze hertog van Milaan, Ludovicus il Moro. Het is waar, ik word door hem betaald; ik schrijf zijn geschiedenis, ben een soort Titus Livius en ben bezig de lafaard, de stropop te vergelijken met Pompeius en Caesar, maar in mijn ziel, Giovanni, in mijn ziel...’

Hij zweeg en keek naar de deur met de achterdocht van een geoefend hoveling. Daarna boog hij zich dichter tot zijn metgezel en fluisterde: ‘De liefde voor de vrijheid is niet dood in de ziel van de oude Merula en zal ook nooit sterven. Spreek hier niet over, want het zijn slechte tijden, slechter dan ooit. En de mensen, ik walg als ik maar naar ze kijk, ze zijn bedorven! En zij halen de neus op en wanen zich gelijk aan de Ouden. Ik zou wel willen weten waarop zij zo trots zijn. Luister, een kennis van mij schrijft uit Griekenland dat enkele weken geleden op het eiland Chios de wasvrouwen van het klooster, toen zij in de ochtend het linnen sloegen, op het zeestrand hebben gevonden... een god! Een echte oude god – een Triton met een visstaart, vinnen en schubben. De onnozele dwazen waren bang en maakten zich uit de voeten, omdat zij dachten dat het de Duivel was. Maar toen zij hem zwak en oud en naar het scheen ziek zagen liggen op zijn buik in het zand, zijn groene schubben in de zon warmend, zijn haar grijs en zijn ogen dof als die van een zuigeling, toen vatten zij moed, die laffe vrouwen, omringden hem, overlaadden hem met christelijke gebeden en sloegen hem dood als een hond – de oude god, de laatste der machtige goden van de oceaan, misschien wel een spruit van Poseidon zelf!’

De oude man schudde het hoofd treurig en dronkemanstranen rolden langs zijn wangen toen hij dacht aan het zeemonster dat gedood was door christen-wasvrouwen. Een dienstbode kwam binnen met een kaars en sloot de luiken. Met de duisternis trokken de heidense schimmen zich terug en verdwenen. De twee werden geroepen voor het avondeten, maar Merula was zo vol van de wijn dat zij hem naar bed moesten dragen.

Het duurde lang voordat Boltraffio sliep en terwijl hij luisterde naar het vreedzame gesnurk van Messer Giorgio, dacht hij zoals gewoonlijk aan Leonardo da Vinci.

4

Giovanni was door zijn oom, Oswald Ingrim, glasschilder, magister a vitreis, een Duitser uit Graz en leerling van Johann Kirchheim, de beroemde Straatsburger meester, naar Florence gezonden. Hij moest enkele doorschijnende en schitterende verfstoffen kopen, die alleen in de Toscaanse stad te krijgen waren en die Ingrim nodig had voor zijn werk in de kathedraal van Milaan. De jongen was de natuurlijke zoon van Reinold de juwelier, de broer van Oswald, en had de naam Boltraffio gekregen van zijn Lombardijnse moeder, die volgens Oswald een schaamteloze vrouw was en de ondergang van zijn broer. Opgevoed door zijn norse oom was Giovanni een teruggetrokken en angstig kind, grootgebracht met verhalen over onreine machten, duivels, heksen, tovenaars en weerwolven.

Zijn grootste afschuw gold een zekere duivel die volgens de Noord-Italiaanse overlevering in de gedaante van een vrouw verscheen en de Witte Duivelin of ‘de moeder met de sneeuwwitte wenkbrauwen’ werd genoemd. Zelfs in zijn vroegste kinderjaren, als zijn oom zijn snikken tot zwijgen bracht door te dreigen met de Diavolessa Bianca, voelde het kind nieuwsgierigheid, vermengd met ontzetting, een huiverend verlangen om op zekere dag het witte gelaat van aangezicht tot aangezicht te ontmoeten en haar met zijn eigen ogen te zien.

Toen de jongen volwassen was, gaf Ingrim hem als leerling aan Fra Benedetto, de schilder van godsdienstige onderwerpen. Het was een vriendelijke en eenvoudige oude man, die leerde dat de eerste stap om een schilderij te maken, het aanroepen was van God, de Almachtige, de heilige Maagd, Sint-Lukas, de eerste christelijke schilder, en al de heiligen uit het Paradijs; de tweede: het kleed van reinheid, vrees, geduld en gehoorzaamheid om te hangen; en de laatste stap: de kleuren te temperen met dooiers van eieren en het sap van jonge vijgentakken, vermengd met wijn, en de panelen te maken van oud beukenhout en ze in te wrijven met de as van beenderen, zo mogelijk van de vleugelbeenderen van kapoenen. Zijn voorschriften waren ontelbaar en zeer nauwkeurig. Giovanni leerde spoedig de minachtende zin waarmee hij de kleur afkeurde die bekendstond als drakenbloed. ‘Laat het rusten, het zal je geen eer brengen’, en Giovanni vermoedde dat dezelfde woorden door Fra Benedetto’s leermeester waren gesproken en daarvoor door de meester van diens leermeester.

De glimlach van stille trots waarmee Benedetto zijn leerling in de geheimen der kunst inwijdde, lag voortdurend op zijn gelaat. Voor het schilderen van jeugdige gezichten waren de eieren van steedse hennen noodzakelijk; de landelijke hen, die een ei met een rode dooier legt, kon slechts dienen voor de schets van gerimpelde en sombere gezichten. Ondanks deze spitsvondigheden was Fra Benedetto een schilder die even eenvoudig en onschuldig was als een kind. Hij bereidde zich op zijn werk voor door vasten en waken en telkens als hij een kruisiging schilderde, baadde zijn gelaat in tranen.

Giovanni had zijn meester lief en beschouwde hem als een van de voornaamste schilders. Deze mening was echter kort geleden aan het wankelen gebracht. Fra Benedetto gaf één anatomische regel, namelijk dat de lengte van het lichaam van een man berekend moet worden op acht lengten en twee derden van het gelaat en voegde er dan op dezelfde minachtende toon aan toe als waarmee hij van drakenbloed sprak: ‘En wat het lichaam van vrouwen betreft, daar spreken wij niet over – dat heeft geen proporties.’

Dit dogma was evenzeer een geloofsartikel voor hem als het andere, dat alle vissen donker van boven en licht van onder zijn; en dat mannen minder ribben hebben dan vrouwen, door de manier waarop God Eva heeft geschapen.

Om een allegorische voorstelling van de elementen te geven, tekende hij een mol, die de aarde voorstelde, een vis – het water –, een salamander – het vuur – en een kameleon – de lucht. Maar omdat hij dacht dat het woord ‘kameleon’ een grote kameel betekende, stelde de eenvoudige monnik het gasvormige element als een kolossale kameel voor, die zijn kaken onheilspellend wijd openspert bij zijn poging om adem te halen.

Twijfel overviel daarom Giovanni, en een opstandig gevoel, dat door Fra Benedetto werd betiteld als ‘de duivel der wereldse wijsheid’. Toen de jongen kort voor zijn vertrek naar Florence tekeningen van Leonardo da Vinci zag, werd zijn twijfel zo groot dat hij hem niet meer kon onderdrukken.

Vannacht, hier in de Toscaanse stad, toen hij naast de vredig snurkende Messer Giorgio lag, overwoog hij dit alles voor de duizendste keer. Maar hoe meer hij nadacht, des te meer hij verbijsterd raakte. Daarom besloot hij hemelse hulp in te roepen. Vol hoop hief hij zijn ogen op naar de ondoorgrondelijke duisternis van de nacht en bad als volgt: ‘Heer, help mij en verlaat mij niet. Als Messer Leonardo werkelijk een goddeloos man is en in zijn vaardigheden zonde en verzoeking schuilgaan, bevrijd mij dan van de gedachte aan hem, zuiver mijn geest van de herinnering aan zijn schilderijen en verlos mij van de Boze. Maar als het toch mogelijk is U te behagen en Uw naam door de edele schilderkunst te verheerlijken en te weten al wat voor Fra Benedetto verborgen is en wat ik zo graag zou leren, zoals anatomie, perspectief en de wetten van licht en schaduw, maak dan o, God, mijn wil sterk en verlicht mijn ogen zodat ik niet meer twijfel. Sta toe dat Messer Leonardo mij in zijn atelier ontvangt en dat Fra Benedetto mij zijn vergiffenis schenkt en weet dat ik in geen enkel opzicht schuldig ben in Uw oog.’

Na dit vurig gebed voelde Giovanni troost in zijn hart neerdalen en langzamerhand raakten zijn gedachten verward. Hij waande zich bij zijn oom de glasschilder en luisterde naar het sissen van het glas wanneer het witgloeiende staal erin wordt gestoken. Hij zag het vlechten van de loden sponningen, die de geraamten vormen van de verschillende stukken gekleurd glas. Hij hoorde de stem van Oswald, die beval meer inkepingen aan de rand van het lood te maken om het glas vast te zetten. Daarna verdween alles. Hij keerde zich om en sliep in.

Toen had hij een visioen dat hem in latere jaren dikwijls voor de geest kwam. Hij zag zich staan in het schemerlicht van een grote kathedraal, voor een veelkleurig gotisch venster. Daar was de wijnstok van de mystieke wingerd op uitgebeeld, waarvan de Zaligmaker had gezegd: ‘Ik ben de ware Wijnstok, en Mijn Vader is de Landman.’ Het naakte lichaam van de gekruisigde lag in de wijnpers, bloed stroomde uit zijn wonden. Pausen, kardinalen en keizers vingen het op in vaten en kuipen. De apostelen wierpen er druiven in en Petrus trad hierop. Op de achtergrond waren profeten en patriarchen bezig de wijngaard te verzorgen en de wijnstokken te snoeien. Een wagen ging voorbij, die getrokken werd door een leeuw, een os en een arend en bestuurd door Mattheus. Zulke geschilderde allegorieën had Giovanni in de werkplaats van zijn oom gezien. Maar nergens was hij zulke kleuren tegengekomen, wel donker maar toch schitterend als edelgesteente. Vooral was hij verbaasd over het donkerrood van het bloed van de Zaligmaker. Uit de diepte van de kathedraal kwam de zachte weerklank van zijn lievelingslied:

O fior di castitate,

Odorifero giglio.

Con gran suavitate

Sei di color vermiglio.

Bloeme der kuisheid

Welriekend van geur

Met al uw zoetheid

En vermiljoen van kleur

Maar het lied stierf weg, het venster straalde niet langer, de harde stem van Antonio da Vinci klonk luid in zijn oor: ‘Vlucht! Vlucht voor uw leven! Zij komt!’

Hij hoefde niet te vragen wie, want hij wist dat de Diavolessa Bianca achter hem stond. Er was een ijzige luchtstroom en daarna greep een zware, niet-menselijke hand hem bij de keel en wurgde hem. Het was alsof hij stierf. Hij riep luid, werd wakker en zag dat Messer Giorgio naast hem stond en het dek wegtrok.

‘Kom, het bed uit, anders vertrekken zij zonder ons. Sta op, het uur is reeds verstreken,’ riep de antiquair.

‘Wat? Waarheen?’ stamelde Giovanni nog half slapend.

‘Waarheen, ben je dat vergeten? Naar de villa van San Gervaso om opgravingen te doen bij de Heuvel van de Molen.’

‘Daar ga ik niet heen.’

‘Jij gaat niet? Waarvoor heb ik je dan wakker gemaakt? Waarom heb ik het zwarte muildier laten zadelen, zodat twee van ons op hun gemak kunnen reizen? Weg met die koppigheid! Sta op! Sta op! Nee? Laat ik je dan wat zeggen, Giovanni: Messer Leonardo zal er ook zijn.’

Giovanni sprong op en schoot dadelijk zijn kleren aan.

Spoedig stonden zij op de binnenplaats, waar alles voor het vertrek gereed was. Grillo liep heen en weer, raad gevend en bevelend. Eindelijk vertrokken zij. Andere vrienden van Cipriano, en onder hen Leonardo da Vinci, zouden hen later, langs een ander pad, in San Gervaso ontmoeten.

5

De regen had opgehouden en de wind had de wolken verdreven. De maan scheen niet, maar de sterren tintelden aan de hemel, zoals kleine lampjes die door de wind bewogen worden. Toortsen van hars flikkerden en vlamden en verspreidden vonken in het rond. De ruiters namen hun weg langs de Via Ricasoli, gingen San Marco voorbij en de getande poort van San Gallo. Hier vloekten en discussieerden de schildwachten met hen, maar ze waren te slaperig om te zien wat er gaande was; voor een goede fooi stonden zij de doorgang toe. Buiten de poort volgde de weg de diepe en nauwe vallei van de Mugnone. Na armoedige dorpen te zijn doorgetrokken, waar de straten zelfs nauwer waren dan in Florence en de ruwe stenen huizen zo hoog als vestingen, kwam het gezelschap in een olijvenbosje, dat toebehoorde aan de pachter van San Gervaso. Zij stegen af bij een punt waar twee wegen bij elkaar kwamen en liepen naar de Heuvel van de Molen, vlak bij de wijngaard van Messer Cipriano. Hier wachtten mannen hen op met spaden en houwelen. Achter de heuvel, voorbij het moeras dat bekendstond als het Vochtige Dal, schemerden de muren van de villa’s wit door de duisternis van de bomen. Slanke cipressen verhieven zich zwart op de top van de heuvel en beneden aan de Mugnone stond de watermolen, die aan de heuvel zijn naam had gegeven.

Grillo wees aan waar men naar zijn mening moest beginnen te graven. Merula gaf een andere plaats aan en Strocco de tuinman deed er een eed op dat men lager moest gaan, dichter bij het Vochtige Dal, omdat de duivels zich altijd het dichtst bij een moeras verbergen. Cipriano verzocht echter dat men zou graven waar Grillo had aangeraden. De spaden knarsten en spoedig rook men de lucht van pas gegraven aarde. Giovanni huiverde want een vleermuis had zijn gezicht aangeraakt met zijn akelige vleugels, maar Merula klopte hem op de schouders met de woorden: ‘Maak je niet bang, kleine monnik, wij zullen hier geen duivel vinden. Deze Grillo is een ezel. In de 45ste Olympiade – Merula koesterde een diepe verachting voor de christelijke jaartelling – in de dagen van Paus Innocentius VIII vonden gravers uit Lombardije, die aan de weg naar Appia werkten, dicht bij de graftombe van Caecilia Metella een oude sarcofaag met het inschrift “Julia, dochter van Claudius” en daarin een lijk, in was gewikkeld, een mooi meisje van vijftien jaar, dat scheen te slapen. Men zou er een eed op hebben gedaan dat zij ademhaalde: de levensblos lag nog op haar wangen. Een grote menigte stroomde naar de graftombe en weigerde die te verlaten, want de schoonheid van Julia was niet te beschrijven aan hen die haar niet hadden gezien. Maar het stond de paus niet aan dat zijn kinderen een dode heiden aanbaden en hij liet daarom het lijk in stilte begraven onder de heuvel van Pincia. Zie je, mijn jongen, dat zijn nog eens opgravingen!’

Merula schopte minachtend tegen de aardkluiten die de gravers aan zijn voeten wierpen. Plotseling schrokken al de toeschouwers op, want er klonk een krassend geluid van een der spaden.

‘Beenderen!’ zei de tuinman. ‘De oude begraafplaats bevond zich hier.’

Op hetzelfde ogenblik werd een langgerekt gehuil gehoord van een hond in San Gervaso en Giovanni dacht: wij zijn bezig een graf te schenden. We mogen niet zondigen!

‘Beenderen van een paard,’ riep Strocco smadelijk en hij trok een vermolmde, lange schedel naar boven.

‘Grillo,’ zei Messer Cipriano, ‘zou het niet beter zijn als wij het ergens anders probeerden?’

‘Heb ik het niet gezegd?’ riep Merula. Hij nam twee van de werklieden mee en begon nieuwe opgravingen aan de voet van de heuvel. Strocco had ook een deel van het gezelschap meegenomen om te gaan graven in het Vochtige Dal.

Spoedig werden opgewonden kreten gehoord van Messer Giorgio: ‘Kom hierheen, allemaal, stommelingen! Wist ik niet waar gegraven moest worden?’

Allen snelden naar hem toe. Maar weer bleek de schat niets te zijn; het marmeren stuk was niets dan een gewone steen. Zij hadden allen Grillo verlaten, die, openlijk vernederd, alleen aan het graven bleef bij het licht van een lantaarn.

De wind was gaan liggen en de lucht werd warmer: uit het Vochtige Dal steeg een nevel op. De geur van sleutelbloemen en violieren vermengde zich met de vochtigheid van stilstaand water. Het ochtendgloren was te zien aan de hemel, de hanen kraaiden voor de tweede keer als teken van het einde van de nacht.

Plotseling klonk er een wanhopige kreet uit de diepte van de put waar Grillo verborgen was.

‘Help, help! Ik val! De grond geeft mee.’

Zijn lantaarn was uitgegaan en eerst kon men niets zien. Men hoorde hem worstelen en hijgen, steunen en kermen. Lichten werden gehaald en lieten het dak zien van een onderaards gewelf, dat door het gewicht van Grillo ingezakt was. Twee jongens kropen in het gat.

‘Grillo, waar ben je! Geef ons je hand! Of ben je levend begraven, arme dwaas?’

Maar Grillo scheen zijn stem verloren te hebben. Zonder aandacht te schenken aan een verrekte arm sleepte hij zich voort, vreemd schoppend en worstelend. Eindelijk brak hij in geestvervoering los: ‘Een afgod! Een afgod! Kom gauw, Messer Cipriano! Het is een prachtig afgodsbeeld.’

‘Idioot,’ zei Strocco, ‘je hebt weer de kop van een paard.’

‘Nee, nee! Er ontbreekt slechts een hand aan. De rest is volmaakt, voeten, hoofd, schouders!’ riep Grillo buiten zichzelf.

Toen daalden de werkers in de kuil, zorgvuldig de stukken metselwerk opzijleggend. Giovanni lag uitgestrekt op de grond en keek in het gewelf, waaruit de kilheid van het graf en de beschimmelde lucht van lang gesloten vocht opsteeg. Messer Cipriano verzocht de mannen een beetje opzij te gaan en Giovanni kon in de diepte tussen de muren van oude, rode stenen een wit naakt lichaam zien, dat als een lijk op een baar lag en toch in de gloed van het toortslicht roze en warm van leven scheen.

‘Venus!’ riep Messer Giorgio. ‘Zo waar ik leef, de Venus van Praxiteles. Ik breng u eer, vriend Cipriano! De heiligdommen van Milaan en Genua zouden u geen groter geluk kunnen brengen!’

Zij groeven Grillo uit. Ofschoon zijn gelaat met geronnen bloed was bedekt en zijn arm zo was gezwollen dat hij niet gebruikt kon worden, glansde in zijn ogen de trots van de overwinnaar.

‘Grillo! Vriend! Lieveling! Weldoener! En ik noemde je een dwaas! Jij, jij bent de knapste van allen!’ riep Messer Giorgio. Hij omhelsde hem en kuste hem hartstochtelijk.

‘Eens,’ vervolgde hij praatziek, ‘vond Filippo Brunelleschi een Hermes in precies zo’n gewelf onder zijn huis. De heidenen, die de waarde van deze beelden kenden, verborgen ze ongetwijfeld voor de woede van de christenen, die de oude eredienst wilden uitroeien.’

Grillo luisterde zalig glimlachend, hij schonk geen aandacht aan de herdersfluit noch aan het geblaat van de schapen. Hij zag niet dat de hemel glansde met een witte en waterige schittering en merkte evenmin dat in Florence de klokken hun morgengroet wisselden.

‘Zachtjes, zachtjes! Naar rechts daar! Zo! Houd het van de muur af!’ riep Messer Cipriano. ‘Vijf zilverstukken voor iedereen als jullie het zonder breken tevoorschijn brengen.’

Al de sterren waren verdwenen, uitgezonderd Venus, die nog in de gloed van de dag fonkelde als een diamant. En langzaam, heel langzaam verrees de godin zelf met haar onuitsprekelijke glimlach – zoals zij eens uit het schuim van de zee was verrezen, zo steeg zij nu uit haar duizendjarig graf in de duisternis van de aarde:

‘Roem aan u, Aphrodite met de gouden leden,

Vreugde der goden en der stervelingen.’

reciteerde Merula.

Maar Giovanni zag haar gelaat, verbleekt door de glans van het witte zonlicht, en zelf bleek van schrik fluisterde de jongen: ‘La Diavolessa Bianca.’

Hij stond op en had willen vluchten, maar verbazing won het van zijn vrees. Al had hij zich schuldig geweten aan de dodelijke zonde die met eeuwig vuur wordt gestraft, dan nog had hij zijn blik niet kunnen losrukken van het kuise en naakte lichaam, van dat gelaat dat straalde door de glans van de schoonheid.

In de dagen dat Aphrodite koningin van de wereld was, had niemand haar ooit met grotere vroomheid aanbeden.

6

Plotseling klonken de klokken van de kleine kerk van San Gervaso. Het gehele gezelschap wendde zich om en staakte onwillekeurig het werk, want in de ochtendstilte klonk het geluid toornig en dreigend. ‘De Heer erbarme zich over onze ziel!’ fluisterde Grillo, terwijl hij de hand naar zijn hoofd bracht met een wanhopige beweging. ‘Hier is Don Faustino met een grote menigte! Zij hebben ons gezien! Kijk, zij stormen op ons toe. Ik ben een verloren man!’

Op dit ogenblik verschenen de vrienden van Cipriano, die van plan waren geweest bij de uitgraving tegenwoordig te zijn maar verdwaald waren geraakt. Boltraffio wierp een blik op hen en hoe verdiept hij ook was in de nieuw gevonden godin, zijn aandacht werd toch onmiddellijk getroffen door een van de nieuw aangekomen mannen. Deze persoon was reeds bezig de Venus te onderzoeken met een koude, onverstoorbare kalmte, die zozeer afstak van de persoonlijke opwinding van Giovanni, dat de jongen vol verbazing was. Zijn blik bleef gericht op het beeld, maar zijn aandacht ging nu geheel uit naar de man naast hem.

‘Luister!’ zei Messer Cipriano na enig nadenken, ‘de villa ligt op geen twee passen afstand en de deuren zijn sterk genoeg voor een belegering!’

‘Jazeker,’ riep Grillo, ‘houd moed, broeders, wij zullen haar redden!’

Hij was uitermate bezorgd over het beeld, dat hem zo veel moeite had gekost. Hij nam zelf de leiding op zich en slaagde erin het veilig door het Vochtige Dal te brengen. Daarna werd het beeld het huis binnengebracht. Nauwelijks was het over de drempel of op de top van de heuvel verschenen de dreigende gedaante, het verbitterd gelaat en de zwaaiende armen van Don Faustino.

Het onderste gedeelte van de villa was onbewoond en de grote hal werd gebruikt als magazijn voor landbouwwerktuigen en grote kruiken olijfolie. In een van de hoeken lag een berg van goudgeel stro. Op dit stro, een eenvoudig landelijk bed, werd Aphrodite zacht ter ruste gelegd. Dit was nog maar nauwelijks gebeurd en de deuren waren net gegrendeld toen er slagen werden gehoord, kreten en luide, zware vloeken.

‘Doe open, doe open!’ riep de krakende stem van Don Faustino. ‘In de naam van de ware en levende God beveel ik u open te doen!’

Messer Cipriano beklom de stenen trap van het huis en overzag de menigte door een getralied venster boven de hal. Toen hij zag dat de aanvallers maar met weinigen waren, begon hij te onderhandelen, terwijl zijn gelaat zijn gewone glimlach vertoonde. Maar de priester stak zijn vingers in zijn oren en vroeg woedend om het afgodsbeeld – zoals hij het noemde – dat uit de grond was opgegraven.

Nu nam de meester van de Calimala zijn toevlucht tot een krijgslist.

‘Neemt u in acht,’ zei hij kalm, ‘ik heb de kapitein van de stedelijke wacht opgeroepen en binnen twee uur zijn de mannen te paard hier. Ik sta aan niemand toe met geweld mijn huis binnen te komen.’

‘Breek de deur open!’ schreeuwde de priester. ‘God is met ons. Vrees niets. Val aan!’ Hij rukte een bijl uit de hand van een vriendelijk uitziende oude boer naast hem en rammelde uit al zijn macht op de deur.

‘Don Faustino! Don Faustino!’ riep de oude man, flauwtjes de woedende geestelijke tegenhoudend, ‘wij zijn arme lieden en wij graven geen geld in onze akkers op. Het zal onze ondergang zijn als zij ons in de gevangenis gooien!’

Het noemen van de gevreesde stedelijke wacht had het grauw schrik aangejaagd. Velen hadden zich reeds teruggetrokken.

‘Als het op kerkelijke grond was gebeurd, zou het iets anders zijn,’ mompelden enkelen.

‘De grenzen, door de wet aangegeven...’

‘De wet? Dat is slechts het web van een spin, geplaatst om vliegen te vangen, geen horzels. De wet bestaat niet voor voorname lieden.’

‘Dat is waar. Iedereen is meester in zijn eigen land.’

Al die tijd had Giovanni gekeken naar de geredde Venus. De zonneschijn, die door een zijvenster binnenstroomde, scheen het tere lichaam tot warmte en zachtheid te wekken na zijn lange gevangenschap in de duisternis en het vocht van het gewelf. Het gouden stro leek het als met een stralenkrans te omgeven.

Giovanni lette weer op de vreemdeling. Hij lag op zijn knieën naast het beeld, mat het met zijn passer, zijn winkelhaak en een halve koperen cirkel. Op zijn gelaat rustte steeds dezelfde onverstoorbare kalmte, in zijn koude, blauwe ogen steeds dezelfde nieuwsgierigheid.

‘Wat doet hij? Wie is hij?’ vroeg Giovanni zich af, met ontzag vervuld, terwijl hij de vlugge, krachtige gedaante gadesloeg die de ledematen van de godin onderzocht, de geheimen van haar schoonheid, al de fijnheden van het marmer, zo teer dat het oog het niet kon vatten.

Men kon de priester nog horen gillen voor de poort tegen de steeds kleiner wordende menigte. ‘Blijf, schurken! Verkopers van Christus! Bang voor de stadswacht, maar onbezorgd tegenover de Antichrist! Ipse vero Antichristus opes malorum effodiet et exponet, zoals de grote prediker Sint-Anselmus van Canterbury zegt! Effodiet, verstaat u? De Antichrist zal de oude afgoden uit de aarde opgraven en ze weer in de wereld brengen.’

Maar niemand sloeg acht op hem.

‘Onze Don Faustino is een kwaadaardige kerel!’ zei de voorzichtige molenaar hoofdschuddend. ‘Zijn leven hangt aan een draad en zie toch eens hoe hij raast. Wat mij betreft, ik ben blij dat zij de schat hebben gevonden.’

‘Ze zeggen dat het beeld van zilver is.’

‘Zilver? Nee, ik heb het zelf gezien, het is van marmer, naakt en schaamteloos.’

‘De Heer vergeve ons. Moeten wij onze handen voor zulke rommel bezoedelen!’

‘Waar ga je heen, Zacchello?’

‘Naar de akker, naar mijn werk.’

‘God ga met je. Ik ga naar de wijngaard.’

Hierna barstte al de woede van de priester los tegen zijn gemeenteleden.

‘Ontrouwe honden, misgeboorten van Kaïn! Laten jullie je pastoor alleen? Weten jullie niet, voortbrengselen van Satan, dat jullie gehele zondige dorp reeds lang in de aarde zou zijn gezonken als ik niet dag en nacht voor jullie bad en mijn borst sloeg onder wenen en vasten? Maar het is uit! Ik verlaat jullie en schud het stof van mijn voeten. Vervloekt zij het land! Vervloekt het koren, het water, de kudden en jullie zoons en kleinzoons. Ik ben jullie vader, jullie herder niet meer. Ik verloochen jullie! Anathema!’

7

Giorgio Merula begaf zich in de villa, die weer tot kalmte was gekomen, naar de vreemdeling, die nog steeds opmetingen deed van de godin, die op haar gouden bed lag.

‘Bent u bezig de proporties van de godheid te meten?’ zei de geleerde. ‘U zou schoonheid tot wiskunde willen terugbrengen?’

De ander sloeg een ogenblik zijn ogen op en vervolgde toen zwijgend zijn werk alsof hij de vraag niet had gehoord. De passer werd uitgebracht en samengetrokken, meetkundige figuren beschrijvend, rustig en vast bracht de vreemdeling de hoekmeter aan de mooie lippen van Aphrodite – lippen waarvan de glimlach ontzetting had gebracht in het hart van Giovanni –, berekende de uitkomst en schreef het in een notitieboek.

‘Vergeef me mijn nieuwsgierigheid,’ drong Merula aan, ‘hoeveel verdelingen zijn er?’

‘Dit is maar een ruwe opmeting,’ zei de vreemdeling onwillig, ‘gewoonlijk verdeel ik het menselijk gelaat in graden, minuten, seconden en derden, elke verdeling is het twaalfde van het vorige.’

‘Zo,’ riep Merula, ‘mij dunkt, de laatste onderverdeling moet dan minder dan de fijnste haar zijn.’

‘Een derde,’ verklaarde de ander, ‘is 1/48823ste van het gehele gelaat.’

Merula trok zijn wenkbrauwen met een ongelovige glimlach op. ‘Wel, zo valt er altijd iets te leren. Ik had nooit gedacht dat het mogelijk was zo’n nauwkeurigheid te bereiken.’

‘Hoe nauwkeuriger, hoe beter,’ antwoordde zijn metgezel.

‘Het is mogelijk – maar toch, in kunst, in schoonheid, al die meetkundige berekeningen. Welke kunstenaar, in de gloed der geestdrift, der vurige bezieling, met de adem van God...’

‘Ja, ja,’ stemde de onbekende toe, blijkbaar geërgerd, ‘ondanks dat wil ik toch weten...’

En zich bukkend nam hij de maat van de afstand tussen de haarwortels en de kin.

‘Te weten?’ dacht Giovanni, ‘kan men deze dingen weten? Dwaasheid! Gevoel heeft hij niet.’

Merula, die de ander tot in het diepst wilde peilen, sprak over de Ouden en hoe zij nagevolgd moesten worden. De vreemdeling wachtte totdat Merula zweeg en zei toen, in zijn lange, blonde baard lachend: ‘Wie uit de fontein kan drinken, wil het niet uit de beker doen.’

‘Met uw welnemen!’ riep de geleerde uit, ‘als u de Ouden een beker noemt, wie noemt u dan de fontein?’

‘De natuur,’ zei de onbekende kalm.

Omdat Merula aanmatigend en tergend bleef doorbabbelen, redetwistte hij niet meer, maar stemde met ontwijkende beleefdheid toe. Verveling en onverschilligheid weerspiegelden zich echter duidelijk in zijn koude ogen.

Eindelijk moest Messer Giorgio, omdat hij aan het einde van zijn redenering was, wel zwijgen. Toen wees de ander op enkele dalingen in het marmer, die niet met het oog te zien waren maar toch duidelijk voelbaar wanneer de hand over de gladde oppervlakte ging. ‘Moltissime dolcezze’ noemde hij ze; daarna dwaalden zijn ogen over het beeld, alsof hij met één blik het geheel in zich wilde opnemen.

‘En ik die meende dat hij niet voelde...’ zei Giovanni bij zichzelf. ‘En toch, als hij voelt, hoe kan hij dan meten en het in getallen verdelen?’

‘Wie is hij, Messer Giorgio?’ fluisterde hij, ‘zeg mij de naam van deze man.’

‘Ha, kleine monnik, ben jij het?’ zei Merula, zich omkerend. ‘Ik was je vergeten. Maar hij is je afgod. Hoe is het mogelijk dat je hem niet herkent? Het is Messer Leonardo da Vinci.’

En de geschiedschrijver stelde Giovanni aan de Meester voor.

8

In de volmaakte stilte van de jonge morgen in het vroege voorjaar, toen het gras smaragdgroen glinsterde tussen de zwarte wortels van de olijfbomen en de blauwe irissen onbeweeglijk op hun stengels troonden, keerden Giovanni en Leonardo – hij te paard, de jongen te voet – tezamen naar Florence terug.

‘Is hij het werkelijk?’ dacht Giovanni, terwijl hij hem gadesloeg en de geringste van zijn bewegingen belangwekkend vond.

Leonardo was over de veertig. Terwijl hij zweeg en nadacht, schenen zijn kleine, scherpe, lichtblauwe ogen onder de overhangende gouden wenkbrauwen koud en doordringend; maar als hij sprak, hadden zij een uitdrukking van grote goedhartigheid. De lange blonde baard en het krullende, weelderige haar gaven hem een majestueus voorkomen. Hij was lang en krachtig gebouwd, toch had zijn gelaat een tere bekoring, die er bijna iets vrouwelijks aan gaf en zijn schrale, hoge stem was, ofschoon aangenaam, niet mannelijk. Zijn hand, die een weerspannig paard bestuurde, was sterk en toch tenger, met lange, slanke vingers als van een vrouw.

Zij naderden de muren van de stad. De nevelige ochtendzon scheen op de koepel van de kathedraal en op de zonderlinge toren van het Palazzo Vecchio.

Boltraffio dacht: dit is de gelegenheid, ik moet hem nu zeggen dat ik graag als leerling in zijn atelier zou worden toegelaten.

Juist op dat ogenblik hield Leonardo zijn paard in en vestigde zijn ogen op een jonge valk, die langzaam en rustig in cirkels rondvloog boven zijn prooi – een eend of reiger in het riet aan de oevers van de Mugnone. Daar schoot hij plotseling met een korte kreet omlaag uit de hoogte en verdween achter de bomen. Leonardo had hem met de ogen gevolgd zonder dat hem een wending, een beweging, een geklapper van de sterke vleugels ontging. Hij nam het notitieboek uit zijn gordel en noteerde het resultaat van zijn waarnemingen. Boltraffio merkte op dat hij het potlood in zijn linkerhand hield en hij herinnerde zich de vreemde verhalen die hij had gehoord over zijn manier van schrijven in een geheimzinnig omgekeerd schrift, dat alleen in een spiegel gelezen kon worden van rechts naar links, zoals men in het Oosten schrijft. Sommigen beweerden dat hij zo schreef om zijn slechte, ketterse meningen over de natuur en over God raadselachtig te maken.

Voorbeeld van Leonardo’s handschrift in spiegelschrift.

‘Nu of nooit!’ zei Giovanni tot zichzelf, maar opeens herinnerde hij zich de harde woorden van Antonio: ‘Ga tot hem, als je je ziel wilt verliezen: hij is een zondaar en een atheïst.’

Glimlachend vestigde Leonardo zijn blik op een amandelboom op de top van een kale, door de wind gezweepte heuvel. De boom was zeer klein, zeer zwak, zeer eenzaam, maar toch reeds hoopvol en blij bedekt met blanke bloesems, die straalden en schitterden tegen het azuur van het door de zon verlichte uitspansel. Boltraffio kon de boom niet bewonderen, want zijn hart was zwaar en onrustig. Toen sprak Leonardo, alsof hij zijn onrust raadde, vriendelijke woorden tot de jongeman, die zich deze nog lang daarna herinnerde: ‘Als je een kunstenaar wilt worden, verwijder dan alle smart en zorg uit je hart, behalve die voor de kunst zelf. Laat je ziel zijn als een spiegel, die alle voorwerpen, alle kleuren, alle bewegingen weergeeft, maar zelf altijd helder en onbewogen blijft.’

Zij gingen de poorten van Florence door.

9

Boltraffio ging naar de kathedraal, waar die morgen Fra Girolamo Savonarola zou preken. Toen hij binnentrad stierven de laatste tonen van het orgel weg onder de weergalmende bogen van de Santa Maria del Fiore.

De menigte had de kerk tot stikkens toe gevuld en men hoorde het gedempte, ritselende geluid van onophoudelijke, kleine bewegingen. Mannen, vrouwen en kinderen waren van elkaar gescheiden door gordijnen. Onder de bogen, die slank en smal waren als de punt van een pijl, heerste diepe duisternis en geheimzinnigheid, zoals in een slapend woud. De stralen van de zon, gebroken door de schittering van gekleurd glas, vielen in tinten van de regenboog op de gemeente en op het grijze marmer van de pilaren. De halve duisternis rondom het altaar werd verbroken door de lichtglans van lantaarns. De mis was voorbij, de menigte wachtte op de prediker. Aller ogen waren gericht op de houten kansel.

Giovanni vond een plaats onder de menigte en luisterde naar het gefluister van zijn buren.

‘Zal hij spoedig komen?’ werd ongeduldig gevraagd door een timmerman, die klein van gestalte was, met een bleek, bezweet gelaat met sluik haar, dat door een linnen band werd vastgehouden.

‘God weet het!’ antwoordde een zware ketellapper met rood gezicht.

‘Hij heeft een zekere kleine, gebochelde broeder uit San Marco bij zich, die stottert, Marufi genaamd, en die bepaalt het uur van komen. Eens hebben wij vier uur gewacht en we dachten al dat hij niet zou preken, maar eindelijk kwam hij toch.’

‘Santo Dio Benedetto! Ik heb sinds middernacht gewacht! Ik ben blind van slaap en uitgehongerd!’

‘Heb ik je niet gezegd, Damiano, dat het een kwestie van geduld is. En we zitten zo ver van de kansel dat wij niets zullen verstaan.’

‘Wij zullen genoeg horen. Als hij begint te roepen en te donderen dan horen niet alleen de doven het, maar zelfs de doden.’

‘Ze zeggen dat hij vandaag voorspellingen gaat doen.’

‘Nog niet! Niet voordat hij de ark van Noach heeft gebouwd.’

‘Die heeft hij al gebouwd. Tot aan de laatste plank. Ja, en hij gaf er een allegorische beschrijving van. De lengte ervan is Geloof, de breedte Liefde, de hoogte Hoop. Haast u, zegt hij, haast u naar de ark der redding, zolang de deuren wijd openstaan. De dag komt waarop de deuren gesloten zullen worden en dan zullen velen het betreuren dat zij zich niet hebben bekeerd, niet bijtijds zijn gekomen om de ark binnen te gaan.’

‘Vandaag spreekt hij over de zondvloed, het zeventiende vers van het zesde hoofdstuk van het boek Genesis.’

‘Men zegt dat hij een visioen heeft gehad: Hongersnood, Oorlog, Pest!’

‘De paardenkoopman in Vallombrosa zegt dat een paar nachten geleden grote troepen in de hemel boven de stad hebben gevochten. Je kon het gekletter van de zwaarden en het stoten van de wapenrusting horen.’

‘En, mijn goede mensen, het is zeker dat op de Nunziata in de Chiesa dei Servi bloedig zweet is gezien.’

‘En tranen liepen ’s nachts langs het gelaat van de Madonna op de Rubacontebrug. Mijn tante Lucia zag het zelf!’

‘Dat betekent niets goeds, wees daarvan verzekerd! Moge de Heer genade hebben met ons, ellendige zondaars!’

Ondertussen ontstond er opschudding onder de vrouwen. Een oude vrouw was flauwgevallen en toen zij op de been was geholpen, kwam zij nog niet bij kennis. Iedereen was uitgeput door het lange wachten. De bleke timmerman scheen niet bij machte zich langer staande te houden.

Maar eensklaps bewoog een golf de zee van hoofden; een gefluister ging door de kerk.

‘Hij komt!’

‘Nee, hij is het niet, het is Fra Domenico da Pescia.’

‘Ik zeg je dat hij het is! Hij is gekomen.’

Giovanni zag een man in het zwart-witte kleed van de dominicanen, met als gordel een koord, die langzaam de treden van de kansel opliep en zijn monnikskap afnam. Zijn gelaat was uitgemergeld en geel als was, zijn lippen ware dik, zijn neus gebogen als die van een arend, zijn voorhoofd laag. Zijn linkerhand viel zwak op de lessenaar, de rechter hief hij op, het kruis omklemmend en zwijgend, met brandende ogen keek hij neer op de bevende en wachtende menigte.

Er heerste diepe stilte, waarin eenieder het kloppen van zijn eigen hart kon horen. De ogen van de monnik gloeiden steeds meer, totdat zij leken op vurige kolen, maar nog altijd zweeg hij en de spanning van het wachten werd ondragelijk. Het leek erop dat de menigte elk ogenblik in gillen kon losbarsten.

Maar de kalmte werd dieper en ontzagwekkender, totdat plotseling de stilte verbrekende, ontzettende, verscheurende, bovenmenselijke kreet van de monnik klonk: ‘Ecce ego adduco aquas super terram – zie, Ik breng een watervloed over de aarde!’

Een huivering die de haren ten berge deed rijzen ging door de menigte.

Giovanni trok bleek weg. Hij dacht dat de aarde schudde en dat de bogen van de kathedraal op het punt stonden te vallen. De forse ketellapper naast hem beefde als een riet, terwijl zijn tanden klapperden. Het hoofd van de zwakke timmerman viel op zijn schouders, alsof hij een slag had gekregen; zijn gelaat was verschrompeld, zijn oogleden gesloten. Wat volgde was geen preek maar een zinsvervoering, die de duizenden aanwezigen vastgreep en schudde, zoals een storm de verdorde bladeren schudt. Giovanni luisterde, maar begreep het ternauwernood. Afgebroken zinnen bereikten zijn oren: ‘Ziet, ziet hoe de hemelen reeds donker zijn geworden. De zon is purper als geronnen bloed. Vlucht! Verbergt u! Er komt zo aanstonds een regen van zwavel en vuur, een hagel van vurige stenen en bliksemstralen. Fuge o Sion quae habitas apud filiam Babylonis – Sion! ontkomt gij, die woont bij de dochter van Babel! O, Italië, kastijding volgt op kastijding! Na pest, oorlog; en honger na oorlog! Oordeel is hier, oordeel is daar! Overal is oordeel! Er zullen niet genoeg levenden onder u zijn om de doden te dragen. Er zullen zo veel doden in uw woningen zijn dat de doodgravers u zullen toeroepen ze naar buiten te werpen en ze op karren te laden, ja, tot aan de nek van de paarden, zij zullen ze op elkaar gooien en verbranden. En dan zullen zij weer door de straten gaan en roepen: “Wie heeft er doden?” En u zult antwoorden: “Ik werp u mijn zoon, mijn broer, mijn echtgenoot toe!” En dan zullen zij verder gaan en steeds zullen zij roepen: “Geef uw doden, geef uw doden!” O Florence! O Rome! O Italië! De tijd van liederen en feestvieren is voorbij; u bent ten dode toe ziek. Heer, U bent er getuige van dat ik met mijn woorden deze ondergang zou hebben afgewend! Maar ik kan niet meer. Ik heb geen woorden meer. Ik kan slechts wenen, mijn tranen laten stromen. Erbarmen! Erbarmen! O barmhartige Heer! Helaas, mijn arm volk! Helaas, mijn Florence!’

Hij had zijn armen geopend en de laatste woorden waren overgegaan in een nauwelijks verstaanbaar gefluister. Zij gingen over de menigte heen en stierven weg als het ritselen van de wind in de bladeren – een zucht van oneindig medelijden.

Terwijl hij het kruis aan zijn bleke lippen drukte, knielde hij neer en barstte in snikken uit. De preek was geëindigd. De langzame, zware orgeltonen rolden verder, meeslepend, steeds plechtiger en geweldiger, zoals het geluid van de machtige oceaan.

De stem van een vrouw riep: ‘Misericordia!’

Duizenden stemmen antwoordden, elkaar toeroepend. Zoals korenaren gebogen worden door de wind, zo vielen de mensen op hun knieën, rij na rij, golf na golf. Zij drongen op elkaar en stootten tegen elkaar als een kudde schapen die door plotselinge vrees bevangen wordt bij de nadering van een storm. De lange, benauwde kreet van boetelingen die bevreesd zijn voor onmiddellijke ondergang, steeg ten hemel, zich vermengend met de klanken van de muziek, terwijl de grond, de marmeren pilaren en de gewelven van de kathedraal schudden.

‘Misericordia! Misericordia!’

Giovanni was eveneens snikkend op zijn knieën gevallen. De grote ketellapper rolde zwaar ademhalend tegen hem aan. De bleke timmerman hield zijn adem in en huilde als een kind, steunend:

‘Misericordia!’

Boltraffio herinnerde zich zijn trots en zijn liefde voor het leven, zijn verlangen om aan Fra Benedetto te ontkomen en zich over te geven aan de gevaarlijke kunsten van Messer Leonardo, de vijand van God. Hij herinnerde zich de voorafgaande vreselijke nacht op de Heuvel van de Molen, de hervonden Venus, zijn zondige geestdrift voor de heidense schoonheid van de Witte Duivelin. De handen ten hemel heffend voegde hij zijn stem bij die van de wanhopige menigte en riep: ‘Heer, Heer, heb medelijden met mij! Ik heb tegenover U gezondigd. Vergeef mij en heb erbarmen.’

Toen hij zijn gelaat ophief, nat van tranen, zag hij naast zich de lange, rechte gestalte van Leonardo da Vinci. De kunstenaar leunde achteloos tegen een pijler en hield in de rechterhand het nooit ontbrekende schetsboek; met de linkerhand tekende hij. Nu en dan keek hij naar de kansel, alsof hij hoopte nog eens het hoofd van de prediker te zien.

Als een vreemdeling, omringd door de verschrikte menigte, bewaarde Leonardo een volmaakte kalmte. In de koele, blauwe ogen, op de dunne lippen, die hij vast op elkaar geklemd hield als die van een man die zeer nauwkeurig opmerkt, lagen dezelfde eenzelvigheid en nieuwsgierigheid als waarmee hij het lichaam van de Aphrodite wiskundig had opgemeten. Door deze aanblik droogden de tranen van Giovanni’s ogen en zijn gebed werd tot zwijgen gebracht op zijn lippen.

Toen hij de kerk verliet, volgde hij de kunstenaar en vroeg hij of hij zijn schets mocht zien. Leonardo weifelde een ogenblik, maar overhandigde de jongen toch zijn schetsboek. Giovanni zag een vreselijke karikatuur: niet Savonarola, maar een oude, afzichtelijke duivel in het kleed van een monnik, die zeker op de prediker leek, maar als het ware misvormd door zelfopgelegde en martelende boetedoening; de trots en hartstochten waren nog niet onderdrukt. De onderkaak vooruitstekend, de wang met rimpels bezaaid, de nek verdraaid en zwart als van een mummie, de borstelige, stekelige wenkbrauwen, de krankzinnige blik hadden ternauwernood iets menselijks behouden. Al wat donker, ontzettend en bijgelovig was, alles wat Savonarola in de macht gaf van de misvormde dweper en stotteraar Marufi, was uitgedrukt in deze schets van Leonardo; voortgebracht zonder toorn of medelijden, maar met een onverstoorbare en onpartijdige helderheid van zien.

Studie voor een grotesk portret.

Giovanni herinnerde zich zijn woorden. L'ingegno dell' pittore vuol essere a similitudine dello specchio – het genie van een schilder moet zijn als een spiegel, die alle voorwerpen, kleuren en bewegingen weergeeft, maar zelf altijd helder en onbewogen blijft.

De leerling van Fra Benedetto hief zijn ogen op naar het gelaat van de kunstenaar en voelde dat, al werd hij bedreigd door eeuwige verdoemenis, al zou hij in Messer Leonardo een ware dienstknecht van de Antichrist vinden, hem te verlaten toch onmogelijk was geworden. Een onweerstaanbare macht trok hem naar deze man. Wee hem, als hij er niet in slaagde in de diepten van dit wezen en in diens kunst door te dringen.

10

Twee dagen later – omdat Messer Cipriano in Florence door zaken was opgehouden, was hij niet in staat geweest maatregelen te nemen voor het overbrengen van de Venus – kwam Grillo met zeer onwelkome berichten bij hem binnen. Naar het scheen had Don Faustino San Gervaso verlaten en zich naar San Maurizio, een naburig dorp, begeven. Hier had hij de mensen schrik aangejaagd door te praten over de kastijding van de hemel. Hij had ’s nachts een bende verzameld, de villa belegerd, de deuren opengebroken, de tuinman geslagen, die achtergelaten was om op het beeld te passen, en hem aan handen en voeten gebonden. Daarna had de priester over de godin een oud gebed gepreveld – oratio super effigies vasaque in loco antiqua reperta – waarin de dienstknecht van de kerk God vraagt alle beelden, kannen en alle andere voorwerpen die uit de grond zijn opgegraven, te willen zuiveren en ze te veranderen ten voordele van christenzielen, ter ere van de Drie-eenheid, ‘ut, omni immunditia depulsa, sint fidelibus tuis utenda per Christum dominum nostrum’. Daarna braken zij het beeld van de godin, wierpen de stukken in een oven, maakten er cement van en stuukten daarmee de nieuw opgetrokken muur rond het kerkhof van het dorp.

Toen hij het verhaal deed, weende de oude man van smart. Maar deze gebeurtenis hielp Giovanni Boltraffio een besluit te nemen. Diezelfde dag meldde hij zich bij Messer Leonardo en vroeg de kunstenaar hem als leerling aan te nemen. Leonardo nam hem aan.

Enige tijd later bereikte het bericht Florence dat Karel VIII, de meest christelijke koning van Frankrijk, met een ontelbaar leger was opgetrokken om Napels en Sicilië te veroveren en waarschijnlijk ook Rome en Florence.

Vrees verspreidde zich onder de burgers. Zij zagen dat de voorspelling van Savonarola in vervulling ging. Straf stond voor hun deur! Het zwaard van de Heer was getrokken over Italië!

2. Ecce Deus – Ecce Homo

1

‘Wanneer de arend zichzelf in de vreemdste atmosfeer kan dragen, wanneer de schepen door zeilen kunnen dobberen over de golven, waarom kan dan ook niet de mens door middel van krachtige vleugels zichzelf tot heer der winden maken en zich verheffen als de overwinnaar van de ruimte?’

Leonardo vond deze woorden in een van zijn oude notitieboeken, vijf jaar geleden geschreven met de opgewektheid en veerkracht van de hoop. Er tegenover stond de schets van een machine: een balk, waaraan door middel van ijzeren roeden vleugels waren bevestigd, die door koorden en katrollen bewogen moesten worden. Nu leek het toestel hem lomp en dwaas.

Zijn nieuwe machine leek op een geweldige vleermuis. De romp van de vleugels was gevormd door vijf houten vingers, zoals de hand van een geraamte, met veel gewichten en vouwbare verbindingen. Pezen en spieren, die de vingers verbonden, waren gevormd door repen gelooid leer en snoeren ongesponnen zijde. De vleugel verhief zich door middel van een slinger en een beweegbare zuiger, was bedekt met ondoordringbare taf en leek op de zwempoot van een gans. Er waren vier vleugels, die om de beurt bewogen, zoals de poten van een paard. Hun lengte was veertig braccia, hun opwaartse beweging acht. Zij bogen achterwaarts voor voortstuwing en daalden om de machine op te heffen. Een man moest er schrijlings op zitten en met zijn voeten in stijgbeugels moest hij de vleugels bewegen door een machinerie van koorden, blokken en hefbomen. Een groot roer, van veren voorzien als de staart van een vogel, moest hij door zijn hoofd bewegen.

Schets van een vliegmachine.

Een vogel moet, voordat de eerste slag van zijn vleugels hem van de aarde tilt, zich eerst met zijn poten oprichten. De kortpotige zwaluw bijvoorbeeld probeert te vliegen als hij op de grond wordt gezet, maar hij kan het niet. Daarvoor waren twee rieten stelten onmisbaar in de machine, ofschoon de uitvinder zich ergerde aan hun lompheid.

Volmaaktheid kon niet zonder schoonheid bestaan. Leonardo verdiepte zich in berekeningen en hoopte dat hij de vinger op een grove fout zou leggen. Toen hij hier niet in slaagde, haalde hij ongeduldig het potlood over het gehele blad met figuren en schreef aan de zijkant: ‘Niet juist’ en dadelijk daarop ‘Satanasso!’ Hij was woedend.

Daarna begon hij weer, maar zijn berekeningen werden steeds verwarder en de nauwelijks op te merken vergissing werd steeds duidelijker, terwijl hij maar voortwerkte bij het licht van een flikkerende kaars, die zijn ogen pijn deed.

Toen sprong zijn poes op de werktafel, rekte zich uit, kromde zijn rug en begon te spelen met een door motten opgegeten, opgezette vogel die bengelde aan een houten stokje – een middel om het zwaartepunt onder het vliegen te bestuderen. De uitvinder stootte de poes boos weg en duwde haar bijna op de grond, waardoor een smartelijk gemiauw werd vernomen.

‘Je mag zitten waar je wilt, als je mij maar niet hindert,’ zei Leonardo verontschuldigend, terwijl hij de gladde, zwarte huid wreef die elektrische vonken afgaf. De poes snorde, ging met grote deftigheid zitten, vouwde de fluwelen poten onder zich en richtte haar groene ogen op haar meester, vol zelfvoldaanheid en geheimzinnigheid.

Nog eens cijferbreuken, haakjes, vergelijkingen en vierkantswortels op het papier. Het was de tweede nacht die hij slapeloos had doorgebracht. Sinds zijn terugkeer uit Florence een maand geleden had hij ternauwernood een voet buiten zijn huis gezet, maar was hij onafgebroken bezig geweest aan zijn vliegmachine. De takken van een witte acacia drongen door het open venster en wierpen nu en dan hun zachte, geurige bloesems op de tafel. Het maanlicht, dat verzacht werd door een nevel van parelmoergetinte wolken, stroomde de kamer binnen en vermengde zich met de duistere verlichting van de vetkaars. De kamer was volgepropt met machines en instrumenten: astronomische, natuurkundige, chemische, mechanische en anatomische; raderen, pasloden, veren, schroeven, schoorstenen, zuigers, cirkelbogen, zuigbuizen van koper, staal, ijzer en glas, als de leden van onbekende monsters en kolossale insecten, schemerden door de duisternis heen. Er lag een duikerklok, daarnaast het doffe kristal van een optisch toestel, dat op een groot oog leek, dan het geraamte van een paard, een opgezette krokodil, een menselijke misgeboorte op spiritus, een paar schoenen in de vorm van een boot om mee op het water te lopen, en ten slotte het hoofd van een kind of van een engel, gevormd van leem, dat waarschijnlijk afkomstig was uit het atelier van de beeldhouwer en dat verlegen en droevig zijn omgeving toelachte.

Op de achtergrond stonden een smeltkroes en de blaasbalk van een smidse en kolen lagen op de as van een haard. Reusachtige vleugels – één nog naakt, de andere reeds bekleed met het vlies – waren over het vertrek verspreid en vulden het geheel, van vloer tot zoldering.

Languit op de grond lag een man, Zoroastro, de assistent van Leonardo, die op zijn post in slaap was gevallen, terwijl olie druppelde van de zwart geworden lepel die hij in zijn hand hield. Een van de vleugels raakte de borst van de slaper en trilde zacht wanneer hij ademhaalde; de vleugel scheen te leven en het scherpe boveneind ritselde tegen de balken van de zoldering.

In het onzekere licht leek de machine, met deze man tussen haar uitgespreide en zich bewegende vleugels, op een reusachtige vampier die op het punt staat te gaan vliegen.

2

Tuinen omringden het huis van Leonardo in de buitenwijk van Milaan – die lag tussen het fort en het klooster van de Santa Maria delle Grazie – en een fijne geur van vruchten en grassen, lijm, bergamotolie en venkel steeg eruit op. De maan was ondergegaan. Zwaluwen schetterden onder het venster en maakten zich gereed te gaan vliegen, eenden plasten en kwaakten in de naburige vijver. De kaars was tot in de pijp neergebrand; stemmen van de leerlingen werden uit het ernaast gelegen atelier vernomen.

Er waren twee leerlingen, Giovanni Boltraffio en Andrea Salaino. Giovanni tekende een anatomische figuur na en terwijl hij voor een toestel zat om het perspectief te bestuderen – een houten geraamte met een net van draden –, was Salaino bezig een plaat albast in een houten paneel te bevestigen. Hij was een knappe jongen met onschuldige ogen en blonde krullen, vertroeteld door zijn meester, die hem als model voor zijn engelen nam.

‘Wat denk jij ervan, Andrea?’ vroeg Boltraffio, ‘zal Messer Leonardo deze machine spoedig gereed hebben?’

‘God weet het!’ antwoordde Salaino fluisterend, terwijl hij de geborduurde kleppen van zijn nieuwe schoenen vastmaakte. ‘Verleden jaar was hij er twee maanden aan bezig en niets dan spot was het resultaat. Die koppige kerel van een Zoroastro heeft met alle geweld een poging willen wagen. De Meester heeft het hem verboden, maar hij deed het toch. De dwaas behing zich met een halssnoer van ossenblazen om niets te breken als hij viel, daarna klom hij op het dak en sloeg zijn vleugels uit. Het is waar, hij steeg omhoog, de wind droeg hem waarschijnlijk, maar spoedig draaide hij en viel ondersteboven in een mesthoop; door de goedheid van de Heer was het zacht en brak hij geen benen, maar de blazen barstten met het gebulder van een kanon; de kauwen in de klokkentoren vlogen weg van schrik en daar lag onze nieuwe Icarus in de lucht te schoppen met zijn hoofd in de mest.’

Op dat ogenblik kwam de derde leerling binnen, Cesare da Sesto, een man die niet meer jong was, ziekelijk en slecht geluimd, met kwaadaardige maar verstandige ogen. Hij had een sandwich in één hand en wijn in de andere. ‘Bah! Wat is dat zuur!’ zei hij fronsend en spuwend, ‘en de ham is hard als schoenleer – en toch betalen we jaarlijks tweeduizend dukaten voor al dit lekkers.’

‘Probeer het andere vat, dat onder de trap van de provisiekamer staat.’

‘Dat heb ik al geprobeerd. Het is het slechtste van de twee.’ Daarna wees hij naar de nieuwe, pruimkleurige, met veren getooide muts van Salaino en voegde eraan toe: ‘Kijk aan! Het lijkt erop dat sommigen van ons nieuwe dingen krijgen. Maar het is al de tweede maand dat er geen ham meer in de keuken kwam. Alles wordt hier goed geregeld! Wij leiden het leven van honden. Marco zweert bij de ziel van zijn moeder dat de Meester geen soldo meer bezit. Hij heeft alles verspild aan die vervloekte vleugels en zijn zuinigheid zorgt ervoor dat wij honger lijden. Ik zal jullie zeggen waar zijn geld verder heen gaat. Naar geschenken voor zijn lievelingen, naar medailles en fluwelen mutsen. Schaam je je niet, Andrea, om aalmoezen aan te nemen? Is Messer Leonardo je vader of je broer? Of ben je nog een klein kind?’

‘Cesare,’ onderbrak Giovanni hem om een wending aan het gesprek te geven, ‘je hebt beloofd mij de axioma’s van het perspectief te leren. Wij verspillen onze tijd door op de Meester te wachten, die maar al te ijverig bezig is met zijn machine.’

‘Wacht maar, mijn vriend, wij zullen allen nog eens vervloekt worden, de duivel moge het halen! Als het deze machine niet is, dan een andere. Ik herinner mij hoe hij midden in het werk aan de Cenacolo stopte om een nieuwe hakmachine voor worst uit te vinden. Het hoofd van de heilige Jacobus wacht op voltooiing, omdat Leonardo niet tevreden is over het mes van die worstmachine. De beste van zijn Madonna’s moest in een hoek wachten, omdat hij een spit ontwierp om speenvarkens aan te roosteren. En wat zeg je van zijn andere uitvinding, het loog van vogelnesten om linnen te wassen? Er is geen dwaasheid waaraan Messer Leonardo zijn tijd niet zou offeren, als hij maar van zijn schilderkwast kan afblijven.’

Het gelaat van Cesare plooide zich en zijn lippen krulden zich tot een boosaardige lach.

‘Ik vraag jullie, waarom geeft God aan zo’n man talent?’ voegde hij er met gedempte, bevende stem aan toe.

3

Leonardo was nog steeds, gebogen over zijn lessenaar, aan het werk. Een zwaluw vloog het venster binnen, de kamer rond, ging strijkelings langs de zoldering en de muren, totdat zijn kleine, levende vleugels werden gegrepen door het kleine netwerk van kunstmatige pezen van de grote vleermuis. Voorzichtig stond Leonardo op en bevrijdde heel zacht de gevangene, nam hem in zijn hand, drukte een kus op het zijdeachtige zwarte kopje en liet hem wegvliegen. De zwaluw vloog omhoog en verdween in de blauwe lucht, terwijl hij zijn vreugdekreten uitstiet.

‘Hoe eenvoudig en gemakkelijk vliegt hij,’ dacht Leonardo toen hij de vogel met teleurgestelde en naijverige ogen volgde. Hij wierp een minachtende blik op zijn machine, het donkere geraamte van die geduchte vleermuis.

De man die op de grond lag, werd plotseling wakker. Hij was een Florentijner, een handige mecanicien en smid, Zoroastro genaamd of Astro da Paretola; een lompe reus met het onschuldige gezicht van een kind, altijd bedekt met roet en stof. Hij zag eruit als een cycloop, want hij had één oog; het andere was lang geleden vernield door een vonk van gloeiend metaal.

Zijn ene oog wrijvend en het ruige hoofd krabbend riep hij: ‘De duivel hale mij, domkop die ik ben! Meester, waarom hebt u niet gezorgd dat ik niet insliep? Ik wilde nog wel zo graag dat de avond snel voorbij zou gaan, zodat we ’s ochtends vroeg direct konden gaan vliegen.’

‘Je deed er verstandig aan te gaan slapen,’ zei Leonardo, ‘want de vleugels zijn mislukt.’

‘Wat? Ook deze? Nee, Meester, ik wil uw machine niet opnieuw maken. Denk aan het geld, aan de arbeid die wij hebben verspild! Wat kunt u nog meer verlangen? Met zulke vleugels niet te vliegen zou onmogelijk zijn! Een olifant zou er op omhoog kunnen gaan. Ik bid u, Meester, laat mij het proberen! Ik zal ze boven het water uitproberen. Als ik dan val, krijg ik niet erger dan een bad. Ik kan zwemmen als een vis, ik werd niet geboren om te verdrinken.’

Hij sloeg zijn handen smekend in elkaar. Leonardo schudde echter zijn hoofd. ‘Geduld, vriend, geduld! Als de tijd daar is, dan...’

‘Dan?’ riep de smid bijna in tranen. ‘Waarom nu niet? Werkelijk, Meester, zowaar er een God in de hemel is: ik zal vliegen.’

‘Nee, Astro, jij zult niet vliegen. Volgens een wiskundige wet...’

‘Ik had er een eed op kunnen doen dat u dat zou zeggen! Naar de duivel met uw wiskundige wetten; die brengen alles in de war. Als wij bedenken hoeveel jaar wij eraan hebben gewerkt! Ik word ziek als ik eraan denk. Iedere mug, muskiet, vlieg, met uw permissie – elke mestvlieg – heeft zijn vleugels; en de mensen kruipen als wormen. Het is oneerlijk! En waarom zouden wij twijfelen! Daar zijn zij, uw vleugels, gereed en fraai; gereed om door God gezegend te worden, zich uit te spreiden en weg te vliegen! En dan zullen wij zien wat wij zien!’

Hij zweeg, scheen zich iets te herinneren en vervolgde kalmer: ‘Ik wilde u iets vertellen, Meester. Deze nacht heb ik gedroomd, nee, maar gedroomd...’

‘Ik begrijp het! Je vloog!’

‘Ja. Maar hoe? Luister naar mij. Ik stond in een kamer, waar weet ik niet, tussen een menigte. Iedereen keek naar mij en wees, daarna lachten zij. En ik zei tot mijzelf: “Vervloekt, het zal zonde zijn als ik niet vlieg.” Ik stond op, schudde mijn armen en ging omhoog. Ik verzeker u dat het moeilijk was, alsof ik een berg op mijn rug meenam omhoog! Maar spoedig werd het makkelijker en ik steeg op, totdat mijn hoofd in het dak was. De mensen riepen luid: “Kijk! Hij vliegt!” Ik ging door het venster als die vogel daar en ik ging in cirkels hoger en hoger, totdat ik de hemel aanraakte. De wind floot in mijn oren en ik lachte van vreugde. Waarom, vroeg ik mijzelf af, heb ik tot dusverre nooit gevlogen? Het is heel gemakkelijk en er is in het geheel geen machinerie voor nodig.’

4

Kreten, vloeken en het snel gestommel van voetstappen stoorden hen. De deur werd wijd open geworpen en een man met woeste haren en met sproeten in het gezicht, die een kind van tien jaar bij de oren voorttrok, stormde de kamer binnen. Het was Leonardo’s leerling Marco d’Oggiono.

‘Moge de Heer je een ellendig paasfeest bezorgen!’ schreeuwde hij, ‘nietsnut, ik zal je onderhanden nemen!’

‘Wat is dat voor een rumoer, Marco?’ vroeg Leonardo.

‘Ik vraag u, luister, Meester. Deze jonge schurk heeft mijn zilveren gespen gestolen, die mij elk tien gulden hebben gekost! Eén heeft hij verspeeld met dobbelen, de andere heb ik in zijn kousen gevonden. Ik deed niets anders dan hem aan zijn haren trekken en toen heeft hij in mijn vinger gebeten tot op het bot.’

Weer zou hij de kleine jongen bij zijn krullen hebben gegrepen, als Leonardo hem niet had bevrijd. Daarna haalde Marco de sleutels van het huis, die hij bewaarde, uit zijn zak en wierp ze op de grond. ‘Neem ze, mijn heer! Ik wil niet langer hier werkzaam zijn. Ik wil niet langer in dit huis leven te midden van schavuiten en dieven!’

‘Stil, Marco, stil; en laat deze kleine jongen aan mij over.’

Nu kwamen de andere drie uit het atelier en spoedig daarop drong Maturina, de dikke keukenmeid, zich tussen de groep met haar boodschappenmand aan de arm. Toen zij de kleine zondaar zag, hief zij de handen op en babbelde met dezelfde eentonigheid waarmee droge erwten uit een gescheurde zak rollen. Cesare deed ook een duit in het zakje en vroeg waarom deze ‘heiden van een Jacopo’ mocht blijven om elke denkbare boosaardige en ondeugende streek uit te halen. Had hij de wachthond niet verminkt, stenen geworpen in het nest van zwaluwen en de vleugels van vlinders uitgetrokken?

Jacopo had zijn toevlucht genomen bij de Meester. Zijn bleek, knap, volkomen kalm gelaat, zijn ogen, die somber waren door hun glans, keerde hij stil smekend tot Leonardo.

Leonardo wilde de opschudding tot een einde brengen, maar op zijn gelaat zetelde een vreemde uitdrukking van verwondering en zwakheid, die de smalende Cesare niet ontging.

Even later bedaarde het geraas vanzelf. Daarna riep Leonardo met zijn gewone kalmte Giovanni en nodigde hem uit om de Cenacolo, het Laatste Avondmaal, te gaan zien. Het was zijn grootste werk. Giovanni kreeg een kleur van vreugde. Zij liepen samen naar buiten.

5

Zij bleven bij de fontein op de binnenplaats staan, zodat Leonardo zich na zijn slapeloze nacht kon verfrissen door zijn gezicht te bevochtigen. De dag was bewolkt en windstil en over alles glansde een zilveren licht, dat onder het water vandaan scheen te komen. Zulke dagen vond de kunstenaar het best om te schilderen. Zij waren nog bij de bron, toen Jacopo tevoorschijn kwam. Hij droeg een kleine doos gemaakt van boomschors in zijn handen.

‘Messer Leonardo,’ fluisterde hij, ‘ik heb dit voor u meegebracht.’

Voorzichtig lichtte hij het deksel op en liet een reusachtige spin zien.

‘Ik heb hem drie dagen bespied,’ zei hij met geestdrift: ‘Hij is giftig! Het is vreselijk om te zien hoe hij vliegen verslindt!’

Zijn gezicht straalde, hij ving een vlieg en gaf hem aan de gevangene. De spin greep het slachtoffer met zijn harige poten, er volgde een gevecht en een hevig gebrom.

‘Hij bijt ’m! Hij bijt ’m!’ riep het kind opgewonden. Leonardo boog zich over de worstelende schepsels om ze gade te slaan. Het scheen Giovanni dat op de twee verschillende gezichten dezelfde uitdrukking lag: een afschuwelijk genot in het afzichtelijke.

Toen de vlieg vermoord en verslonden was, sloot de jongen de kleine doos en zei: ‘Ik zal ’m op uw tafel zetten, Messer Leonardo. U zult eens zien hoe hij met andere spinnen vecht.’

Daarna hief hij zijn ogen smekend op en vervolgde met bevende lippen: ‘Messer, wees niet boos op mij. Ik zal van u weggaan. Ik zie dat ik u problemen geef. U bent goed, maar die anderen zijn slecht. Dat ben ik ook – ik kan niet doen alsof, zoals zij. Zo is het. Ik zal heel ver weggaan en alleen leven. Zo is het beter. Maar schenkt u mij vergiffenis, Meester, ik bid, ik smeek u. Vergeeft u mij.’

Grote tranen parelden aan de lange wimpers van het kind, toen hij vervolgde: ‘Vergeef mij, Meester Leonardo, en ik zal u de spin als aandenken geven. Spinnen leven vele jaren, ik zal Astro vragen om voor voedsel te zorgen.’

‘Waarheen wil je dan gaan, arm kind? Nee, Marco zal je vergeven. Ik ben niet boos op je en zeker zal ik je spin aannemen. En probeer in het vervolg, kleine, te leven zonder kwaad te doen.’

Jacopo sloeg zijn ogen, waarin geen dankbaarheid maar onbegrensde verbazing lag, op naar zijn meester en Leonardo glimlachte hem toe. Hij begreep in zijn grote wijsheid dat het kind een van degenen is die onschuldig zijn maar zich verkeerd gedragen, omdat zij door de natuur tot kwaad doen zijn gevormd.

‘Het wordt laat, Giovanni, laten wij verdergaan,’ zei Leonardo. Samen liepen zij door de stille straat, die hen tussen de muren van tuinen, wijngaarden en boomgaarden naar het klooster van de Santa Maria delle Grazie bracht.

6

Boltraffio was de laatste tijd neerslachtig geweest doordat hij zijn meester de maandelijkse toelage van zes florijnen niet meer kon betalen, die afgesproken waren. Zijn oom had met hem getwist en weigerde verder hulp te geven en Fra Benedetto, die hem de middelen voor twee maanden had geleend, kon niet meer doen. Daarom nam Giovanni zich voor deze morgen tot een verklaring te komen tegenover zijn meester. Hij wendde zich diep treurig tot hem, kreeg een kleur tot onder zijn haren en stamelde: ‘Messer, het is de veertiende van de maand en de afspraak was dat ik u op de tiende zou betalen. Het ergert mij het u te bekennen, maar ik heb niet meer dan drie florijnen. Zou u willen wachten? Ik hoop spoedig geld te krijgen; Merula heeft mij kopieerwerk beloofd.’

Leonardo keek hem verbaasd aan. ‘Wat is dat voor zottepraat, Giovanni? Schaam je je niet?’ Hij begreep dat Giovanni zeer arm was, door het blozen van zijn leerling, zijn verlegenheid, zijn gelapte laarzen en versleten kleren. Daarom sprak hij over iets anders, maar een ogenblik later nam hij de gelegenheid waar om de jongen een goudstuk in de hand te duwen, terwijl hij achteloos zei: ‘Jongen, ga twintig vel blauw papier voor mijn tekeningen halen, een pakje rood krijt en een pakje penselen. Hier is het geld.’

‘Een dukaat voor iets wat tien soldi kost. Ik zal u het wisselgeld geven.’

‘Helemaal niet! Ik geef niet om zulke kleinigheden. Misschien zul je eens in de gelegenheid zijn het terug te betalen. En spreek niet meer over geld tegen mij, hoor je!’

Dadelijk daarop maakte hij een opmerking over de nevelachtige omtrekken van de lariksen aan beide zijden van het rechte kanaal, Naviglio Grande genaamd, die in een lange rij het oog tot ver naar de horizon trokken.

‘Heb je wel opgemerkt, Giovanni, dat in een lichte nevel de bomen blauw lijken en in een dichte nevel grijs?’

Hij sprak verder over de schaduwen die door de wolken op de heuvels worden geworpen: één tint in de zomer als hun bomen in blad zijn, een andere in de winter wanneer ze kaal zijn. Daarna zei hij plotseling: ‘Jij dacht dat ik een grote vrek ben, omdat ik bij het opstellen van onze overeenkomst elke bijzonderheid in een boek heb opgeschreven. Dat heb ik van mijn goede vader, notaris Piero, overgenomen, die vrij goed zaken kan doen. Maar het is voor mij een nutteloze gewoonte. Ik ben uiterst precies in het noteren van kleinigheden, zoals de prijs van de veer op Salaino’s muts, en toch gaan er duizenden dukaten door mijn hand zonder dat ik weet waarheen. Let in de toekomst niet op deze handelwijze, mijn jongen. Als je geld nodig hebt, neem je het aan. Wees er zeker van dat ik het je geef als een vader aan zijn zoon.’

Leonardo keek hem met zo’n fijne glimlach aan dat het hart van de leerling verlicht werd en vervuld van vreugde. Daarna sprak de Meester weer over bomen, wees naar een vergroeide moerbeiboom en verzocht zijn leerling goed op te letten dat niet alleen elke boom maar ook elk blad zijn eigen vorm heeft, die verschilt van een andere, net zoals iedere mens een geheel eigen gezicht heeft. Giovanni vond dat hij over de bomen met evenveel liefde sprak als hij getoond had in het gesprek met zijn arme leerling; alsof liefdevol waarnemen van al wat leefde zijn blik had gescherpt tot de scherpzinnigheid van een profeet en een ziener.

Zij zagen de Santa Maria delle Grazie, de kerk die aan het dominicaner klooster behoorde; een stenen gebouw met een brede koepel die op een tent leek – het werk van Bramante. De kerk verhief zich in de vlakte achter een bos van donkere moerbeibomen en kwam roze getint en vrolijk uit een achtergrond van witte regenwolken.

De twee gingen dadelijk de eetzaal van het klooster binnen.

7

Het was een lange, kale zaal, gewit en met een zoldering van houten balken. Er hing een vochtige lucht, vermengd met wierook en eten. De vader-overste had zijn eettafel in een nis bij de ingang; aan de beide zijden stonden de lange, smalle tafels van de monniken. Het was zo stil dat het gegons van de vliegen hoorbaar was tegen de vensters, die voorzien waren van kleine, gele, bestoven ruiten, uitgehold als de cellen van een honingraat. Nu en dan klonken er stemmen uit de keuken en het gerammel van braadpannen.

Tegenover de tafel van de prior verhief zich een houten steiger overdekt met grof linnen. Giovanni raadde dat daarachter het magnum opus was, waaraan de Meester reeds twaalf jaar had gewerkt: de Cenacolo, het Laatste Avondmaal.

Het Laatste Avondmaal.

Nadat Leonardo de steiger had beklommen en een houten doos had geopend die schetsen, kartontekeningen en verf bevatte, nam hij een klein, veelgebruikt, van aantekeningen voorzien Latijns boek, reikte het Giovanni aan en verzocht hem het dertiende hoofdstuk van Johannes te lezen. Daarna nam hij het kleed van het fresco weg.

De eerste indruk van Giovanni was dat hij geen schilderij zag, maar de verlenging van de kamer zelf tegen een achtergrond van lucht. Een andere kamer scheen zichtbaar te worden achter het weggetrokken gordijn, de balken van de zoldering gingen erin over, zich samentrekkend naar de horizon, en het daglicht smolt samen met het rustige avondlicht boven de heuvels van Sion, dat door het drievoudige raam straalde. Deze tweede eetzaal was niet veel minder streng en kaal dan de kloostereetzaal. Ofschoon plechtiger, was de heilige tafel met zijn bekers, borden, messen en kruiken gelijk aan die waaraan de monniken ’s avonds het avondeten gebruikten; het tafellaken met zijn smalle strepen, zijn geknoopte hoeken, zijn niet gladgestreken vouwen scheen nog vochtig, alsof het zojuist uit de linnenkamer van het klooster was genomen.

Giovanni opende het Evangelie en las: ‘En voor het feest van het Pascha, Jezus wetende, dat Zijn ure gekomen was, dat Hij uit deze wereld zou overgaan tot den Vader... En als het avondmaal gedaan was (toen nu de duivel in het hart van Judas, Simons zoon, Iskariot, gegeven had, dat hij Hem verraden zou)... Jezus werd ontroerd in den geest, en betuigde, en zeide: “Voorwaar, voorwaar, Ik zeg u, dat een van ulieden Mij zal verraden.” De discipelen dan zagen op elkander, twijfelende, van wien Hij dat zeide. En een van Zijn discipelen was aanzittende in den schoot van Jezus, welken Jezus liefhad.’

Weer hief Giovanni de ogen op naar het fresco. Het gelaat van de apostelen was zo bezield dat het was alsof hij hun woorden hoorde en in het diepst van hun ziel las, ontstemd als zij waren door de geheimzinnigste, vreselijkste ramp die ooit plaatsvond – de geboorte van de zonde waaraan God zou sterven.

Vooral werd hij getroffen door Judas, Petrus en Johannes. Het hoofd van Judas was nog niet getekend en het lichaam boog naar achteren, slechts vaag omlijnd. Hij greep wanhopig met zenuwachtige vingers naar de geldbuidel; hij had het zoutvat omvergeworpen en het zout was gevallen.

Studie voor het Laatste Avondmaal: Judas

Petrus, onstuimig in zijn ‘gramschap’, sprong op, het mes nog in de rechterhand, de linker op de schouder van Johannes, alsof hij de geliefde discipel vroeg: ‘Van wien spreekt Hij?’ Het grijze hoofd richtte zich op met die vurige ijver die dorst naar heldendaden, die hem later, toen hij begreep dat het lijden en de dood van de Meester onvermijdelijk waren, zouden doen zeggen: ‘Heere, waarom kan ik U nu niet volgen? Ik zal mijn leven voor U zetten.’

Johannes daarentegen – met de lange, zijdeachtige lokken, de oogleden neergeslagen alsof hij vredig sliep, de handen gevouwen, het zuivere ovaal van het gelaat – scheen het ideaal van rustige en hemelse kalmte. Hij was de enige onder de discipelen die geen lijden, geen vrees en geen toorn kende.

Giovanni zag het en zei bij zichzelf: ‘Hier is de ware Leonardo! En ik had getwijfeld en de lasterpraatjes bijna geloofd. De man die dit heeft geschapen zou een goddeloos iemand zijn? Nee, wie is dichter bij Christus dan hij?’

Ondertussen had de schilder met zachte streken van het penseel het gelaat van Johannes voltooid en hij begon nu met houtskool de omtrek van het hoofd van Jezus te tekenen. Maar vergeefs. Gedurende tien jaar had hij over dat hoofd gepeinsd, maar nog steeds kon hij zelfs de eerste schets niet maken. Telkens als hij voor die open plek stond waar het goddelijk gelaat moest verschijnen, beefde de kunstenaar in dodelijke zielensmart en het gevoel van eigen onmacht. Hij wierp het houtskool weg, sloeg het kleed over de enkele lijnen die hij had gestippeld en verviel in een van die mijmeringen die soms uren duurden. Giovanni waagde het hem te naderen en zag dat zijn gelaat als het ware verouderd was en streng, het stempel dragend van onophoudelijke spanning, van zwijgende wanhoop.

Toen zijn ogen die van de leerling ontmoetten, zei Leonardo vriendelijk: ‘Wel, amico mio, wat zeg je ervan?’

‘Hoe kan ik het uitdrukken, Meester? Het is prachtig, mooier dan wat ook ter wereld. Niemand anders heeft dit Laatste Avondmaal zo begrepen! Maar nee, ik wil niet spreken, ik kan het niet.’

Zijn stem trilde van emotie, maar dadelijk daarop zei hij met zachte stem: ‘Eén ding zou ik willen vragen. Hoe zal het gelaat van Judas eruitzien te midden van deze gezichten?’

Zonder hem te antwoorden overhandigde de Meester hem een schets op papier. Ze vertoonde een gelaat, wel verschrikkelijk maar niet afstotend, zelfs niet slecht, maar vol oneindige smart, door de diepe bitterheid die de komende daad erop drukte.

Giovanni vergeleek het met dat van Johannes. ‘Ja,’ riep hij met ontzag vervuld uit, ‘hij is het! Hij van wie gezegd werd: “Satan kwam in hem”, die misschien meer wist dan een van hen, maar die de roepstem niet wilde aanvaarden dat “allen één kunnen zijn!” Omdat hij een eenling op zichzelf wilde zijn.’

Hij werd in de rede gevallen door Cesare da Sesto, die de eetzaal binnenstormde, gevolgd door een man in de livrei van het hof.

‘Eindelijk! Eindelijk!’ riep hij. ‘Meester, wij hebben u overal gezocht. De hertogin heeft u nodig – voor een ernstige aangelegenheid.’

‘Wilt U Edelachtbare de goedheid hebben met mij mee te gaan naar het paleis?’ zei de bediende.

‘Waarvoor?’

‘Een ongeluk, Messer Leonardo. De waterbuizen werken niet en vanmorgen, toen hare Excellentie een bad wilde nemen en haar bediendes naar de naastgelegen kamer waren gegaan om linnen te halen, brak de kraan, zodat Hare Excellentie bijna werd verbrand door het hete water. Het behaagt haar zeer vertoornd te zijn. Messer Ambrogio Ferrari, de rentmeester, klaagt hevig en zegt dat hij U Edelachtbare meer dan eens gewaarschuwd heeft voor deze pijpen.’

‘Wat is dat voor een kinderachtigheid?’ antwoordde Leonardo. ‘Ziet u niet dat ik aan het werk ben? Ga naar Zoroastro. Binnen een halfuur heeft hij alles in orde gebracht.’

‘Messer, mij is gezegd niet zonder U Edelachtbare terug te keren.’

Leonardo wendde zich echter weer naar zijn schilderij. Maar toen zijn blik viel op de open plaats die bestemd was voor het hoofd van de Zaligmaker, fronste hij ontmoedigd zijn wenkbrauwen en omdat hij een nieuwe mislukking verwachtte, klom hij van de ezel.

‘Goed, we gaan. Giovanni, kom mij op het voorplein van het kasteel halen. Cesare zal je de weg wijzen. Ik wacht op je bij de Cavallo.’ Daarmee bedoelde hij zijn grote ruiterstandbeeld van Francesco Sforza.

Tot verbazing van Giovanni volgde de Meester, zonder nog een blik te werpen op de Cenacolo, de keukenjongen, om de pijpen van het hertogelijk bad te herstellen.

‘Jij kunt dus je ogen niet van het schilderij afwenden?’ zei Cesare spottend tot Boltraffio. ‘Het is waar, het is een wonderschoon werk, tenminste totdat je het doorziet.’

‘Wat bedoel je?’

‘Vraag maar niets. Ik wil je geloof niet aan het wankelen brengen. Misschien ontdek je het uiteindelijk zelf. Bewonder het intussen maar.’

‘Cesare, zeg me wat je denkt.’

‘Goed dan. Maar wees niet boos over de waarheid. Ik weet alles wat jij ertegenin zult brengen en ik zal niet met je redetwisten. Zeker, het is prachtig. Geen enkele meester heeft zo’n kennis van anatomie en perspectief, zo’n behandeling van licht en schaduw. Ik spreek het niet tegen. Alles is geheel naar de natuur: het gelaat, de rimpels, de plooien in het kleed, elk ding. Maar waar is de levende geest? God is afwezig en zal altijd afwezig blijven. In de grond, in de ziel, is alles ijs en dood! Kijk, Giovanni, gebruik je ogen! Zie de meetkundige regelmaat, vier driehoeken, twee beschouwend, twee actief en hun middelpunt is Christus. Kijk nauwkeurig. Aan de rechterkant heb je volmaakte goedheid in Johannes, volmaakte slechtheid in Judas, de verdeling tussen goed en kwaad (dat is rechtvaardigheid) in Petrus. Naast hen het actieve drietal: Andreas, Jacobus en Bartholomeus. Kijk nu naar de linkerkant; nog een beschouwende driehoek: de liefde van Philippus, het geloof van Jacobus en de wijsheid van Thomas; dan weer activiteit in een ander drietal. Geen bezieling, Giovanni, maar meetkunde, wiskunde in plaats van schoonheid. Alles berekend, beredeneerd, ad nauseam, getoetst tot een punt van walging, gewogen op de balans, gemeten door kompassen. Minachting voor heilige aangelegenheden!’

‘Cesare, Cesare!’ riep Giovanni met zacht verwijt. ‘Wat ken je de Meester slecht. Waarom haat je hem?’

‘En jij denkt misschien hem te kennen en hebt hem daarom lief?’ antwoordde Cesare snel, zich met een bittere lach tot zijn metgezel wendend. In zijn ogen flikkerde zo’n onuitblusbare boosaardigheid dat Giovanni instinctmatig zijn gelaat afwendde.

‘Je bent oneerlijk, Cesare,’ antwoordde hij na een ogenblik stilte. ‘Het schilderij is nog niet compleet, de Christus is er nog niet.’

‘En zal Hij er komen? Verwacht je dat? Wel, we zullen zien. Onthoud mijn woorden. Ik zeg dat Messer Leonardo nooit de Cenacolo zal afmaken, nooit de Judas zal afschilderen, noch de Christus! Want zie je, mijn vriend, je mag veel doen met wiskunde en wetenschappelijke proeven, maar niet alles. Er is meer nodig. Er is een grens die hij met al zijn geleerdheid niet kan overschrijden.’

Zij verlieten het klooster en begaven zich in de richting van de Castello di Porta Giovia. Boltraffio zweeg lang, toen zei hij: ‘In één opzicht heb je zeker ongelijk, Cesare. De Judas bestaat al, ik heb hem gezien.’

‘Wanneer? Waar?’

‘Zo even, in het klooster. Hij liet mij de tekening zien.’

‘Aan jou?’

Cesare staarde hem aan, daarna zei hij langzaam alsof het hem moeite kostte: ‘Hoe was het? Goed?’

Giovanni knikte en daarna zweeg Cesare.

8

Toen zij bij de poorten van het kasteel kwamen, gingen zij over de ophaalbrug naar de Totte del Filarete, die op het zuiden lag en door een diepe gracht was omgeven. Hier was het zelfs ’s middags donker. De lucht was bezwangerd met de reuk van stallen, stro en zuur brood. Onder de bogen kwam de echo van gelach en gevloek van de vreemde huurtroepen.

Cesare wist het wachtwoord, maar Giovanni werd met wantrouwen aangekeken en zijn naam werd in het boek van de wacht neergeschreven.

Toen zij een tweede ophaalbrug overgingen, werden zij aan een tweede onderzoek onderworpen. Zij bereikten de verlaten binnenplaats van het kasteel, Piazza d’Arme genaamd. Recht voor hen lag de strenge Torre di Bona, rechts de ingang naar de Corte Ducale en links de Rocchetta – een waar arendsnest –, dat deel van het kasteel dat het moeilijkst was te bereiken. Op het midden van het plein, omringd door slecht gemaakte houten schuttingen die al met mos begroeid en verweerd waren, verhief zich een onvoltooid ruiterstandbeeld van groenachtige klei: Il Cavallo, het gewaagde werk van Leonardo da Vinci, niet minder dan twintig braccia hoog. Het vreeswekkende paard, dat donker afstak tegen de waterige hemel, steigerde; een gevallen krijger lag onder zijn hoeven, op zijn rug. Op het paard zat Francesco Sforza, de grote condottiere, half soldaat, half rover, geheel en al avonturier, die voor geld zijn zwaard en zijn bloed had gegeven. De zoon van een boer, sterk als een leeuw, slim als een vos, bereikte hij door schranderheid, misdaad en grote heldendaden het toppunt van macht en stierf op de troon van de hertogen van Milaan. Bleek zonlicht viel vol op de kolossale figuur en in de grofheid van de dubbele kin, in de roofzucht van de wrede en waakzame ogen zag Giovanni de rust van het verzadigd wilde dier. Leonardo zelf had in de klei dit epigram geschreven:

Expectant animi molemque futuram

Suscipiunt; fluat aes; vox erit: Ecce Deus!

De zielen wachten en kijken naar wat eens vorm zal aannemen;

laat het brons vloeien; er zal een stem klinken: Zie de god!

De laatste woorden verbaasden Giovanni: ‘Zie de god!’

‘De god?’ herhaalde hij, terwijl hij naar het kolossale stuk klei keek, naar het slachtoffer dat onder de voet werd gelopen door de geweldige veroveraar.

Hij herinnerde zich de stille kloostereetzaal van Onze Vrouwe der Genade, de heuvelen van Sion, de hemelse schoonheid van Johannes, de stilte van het Laatste Avondmaal en die God over wie gezegd was: ‘Ecce Homo! Zie de mens!’

Op dit ogenblik verscheen Leonardo zelf.

‘Laten we opschieten,’ zei hij, ‘het lijkt erop dat de keukenschoorstenen roken. Als we niet weggaan, zullen ze mij roepen om ze te herstellen.’

Giovanni kon hem niet antwoorden, hij stond terneergeslagen en bleek.

‘Meester,’ zei hij, ‘ik vraag u excuus, maar ik heb lang nagedacht en nog kan ik niet begrijpen dat u in staat was de Cavallo en de Cenacolo in dezelfde tijd te scheppen.’

Leonardo keek zijn leerling met kalme verbazing aan.

‘Waarom niet?’

‘Oh, Messer Leonardo! Voelt u zelf niet dat zij samen onmogelijk zijn?’

‘Nee, Giovanni, mijns inziens helpt de een de ander. Mijn beste ideeën voor de Cenacolo komen tot mij wanneer ik werk aan de Colossus; en in die kloostereetzaal ginds houd ik ervan te denken aan dit monument van hertog Francesco. De werken zijn tweelingen. Ik begon ze tegelijk en ik zal ze tegelijk afmaken.’

‘Tegelijk: Christus en deze man? Het is onmogelijk!’ Niet in staat zijn gedachten uit te drukken, terwijl hij zijn hart voelde branden, herhaalde Giovanni hartstochtelijk: ‘Het is onmogelijk!’

‘Waarom?’ vroeg de Meester met zijn kalme lach.

Giovanni wilde proberen te antwoorden, maar toen hij die kalme, verbaasde ogen ontmoette, stierven de woorden op zijn lippen, want Leonardo zou ze niet begrepen hebben. Daarom hield hij zich stil en dacht bij zichzelf: vreemd! Een uur geleden, toen ik naar zijn schilderij keek, meende ik hem te kennen. Maar nu zie ik dat ik hem in het geheel niet ken. Van wie van de twee zegt hij in zijn hart: ‘Zie God’?

Studie voor het ruiterstandbeeld Il Cavallo.

9

Die nacht, toen alle anderen sliepen, stond Giovanni op. Geplaagd door slapeloosheid ging hij naar de binnenplaats, waar een stenen bank onder een dak van wingerdtakken stond. De plaats was vierkant en in het midden was een put; achter de bank was de muur van het huis, daartegenover de stal; links een stenen muur met een poortje, dat tot de straat van de Porta Vercellina leidde; rechts de muur van een kleine tuin en een deur die altijd gesloten was en naar een apart gebouw voerde. Hier had alleen Astro toegang, en hier was Leonardo gewend in volkomen afzondering te werken. De nacht was stil en warm, met een dikke mist, waardoor schemerachtig maanlicht drong. Zacht werd geklopt aan de poort, die toegang gaf tot de straat. Het luik van een van de laagste vensters werd geopend, een man gluurde naar buiten en vroeg:

‘Monna Cassandra?’

‘Ik ben het, doe open!’

Astro kwam het huis uit en liet haar binnen. Het was een meisje, in het wit gekleed, dat door het maanlicht en de mist veranderde in zonderling groen. Zij spraken met elkaar bij de poort en gingen daarna Giovanni voorbij zonder hem te zien, omdat hij in de diepe schaduw van de wingerdtakken zat. Het meisje ging op de lage muur van de put zitten. Haar gelaat was vreemd, onbeweeglijk en kalm, als de gezichten van oude standbeelden. Zij had een laag voorhoofd, rechte, zwarte wenkbrauwen, een te kleine kin en ogen als doorschijnend amber. Wat Giovanni vooral trof, was het haar: zo glanzend, zacht en krullend, alsof het leven bezat. Evenals de slangenaureool van Medusa omlijstte de zwartheid ervan haar gelaat en maakte haar bleekheid nog bleker, haar lippen nog donkerder rood, het amber van haar ogen nog doorschijnender.

‘Dus jij hebt ook over Frater Angelo horen spreken, Astro?’ vroeg het meisje.

‘Ja, Monna Cassandra. Men zegt dat de paus hem heeft gezonden om ketterij en de zwarte toverkunst uit te roeien. En ik zeg je, de haren rijzen iemand al te berge alleen bij het horen van wat verteld wordt van de vaders inquisiteurs! God houde ons uit hun klauwen! Monna Cassandra, wees voorzichtig en waarschuw vooral je tante.’

‘Ze is nogal een lieve tante voor mij.’

‘Dat doet er niet toe. Waarschuw Monna Sidonia, bij wie jij woont.’

‘Dus jij denkt dat wij heksen zijn.’

‘Ik denk niets. Messer Leonardo heeft mij geleerd dat er geen toverij bestaat en evenmin volgens de natuurwetten bestaan kan. Messer Leonardo weet alles en gelooft in niets.’

‘Gelooft in niets? Noch in de duivel noch in God?’

‘Spot niet! Messer Leonardo is een heilige.’

‘En je vliegmachine,’ vroeg ze minachtend, ‘is die gereed?’

De smid wenkte wanhopig met de hand.

‘Gereed? Wij gaan ’m weer helemaal opnieuw maken!’

‘Astro! Astro! Je gelooft in die onzin? Deze machines zijn stof dat in je ogen wordt geworpen. Ik wed dat Messer Leonardo al menige keer heeft gevlogen.’

‘Gevlogen? Hoe?’

‘Hij vliegt – zoals ik vlieg.’

Hij keek haar nadenkend aan.

‘Jij vliegt in je dromen, Monna Cassandra.’

‘Denk je dat? Nee, anderen hebben mij zien vliegen. Misschien ken jij het verhaal niet?’

De smid krabde aarzelend zijn hoofd.

‘Maar ik vergat,’ zei zij spottend, ‘dat jullie hier allemaal geleerde lieden zijn, die niet in wonderen geloven maar in mechanica.’

‘Diezelfde mechanica is een last voor mij. Wist jij...’ hij spreidde zijn handen smekend uit en vervolgde: ‘Monna Cassandra, je weet dat ik te vertrouwen ben, je hoeft niet bang te zijn dat ik loslippig ben en dat Frater Angelo het te weten komt. Vertel mij, vertel alle bijzonderheden...’

‘Wat moet ik je vertellen?’

‘Hoe je vliegt.’

‘Nee, mijn vriend, nee. Als je te veel weet, word je te snel oud.’

Zij zweeg. Daarna zei zij zacht, na hem lang recht in de ogen te hebben gezien: ‘Wat voor nut heeft het te spreken? Je moet handelen.’

‘Wat is er nodig?’ vroeg Astro met bevende stem, terwijl hij bleek werd.

‘Je moet een zeker woord weten en je moet je huid insmeren met een bepaald kruid.’

‘Heb jij dat kruid?’

‘Ja.’

‘En ken jij het woord?’

Zij knikte.

‘En dan kan men vliegen?’

‘Probeer het maar. Je zult mijn manier eenvoudiger vinden dan al je machinerieën.’

Het ene oog van de smid gloeide van krankzinnig verlangen.

‘Monna Cassandra, geef mij je zalf.’

Zij onderdrukte een lach.

‘Je bent een stommeling, Astro. Vijf minuten geleden vond je toverij dwaasheid, nu schijn je erin te geloven.’

Astro liet het hoofd hangen, overtuigd maar zonder berouw.

‘Ik wil vliegen. Het kan mij niet schelen of het door machinerieën of door wonderen gebeurt. Wat ik niet kan verdragen is nog langer te wachten.’

Het meisje legde haar hand op zijn schouder.

‘Ik begrijp het, ik begrijp het. Echt, ik heb medelijden met je. Het is duidelijk dat je hersenen zullen barsten als je er niet in slaagt te vliegen. Goed dan, ik zal je het kruid geven en je het woord leren. Maar Astro, dan moet jij ook doen wat ik je vraag.’

‘Dat zal ik, Monna Cassandra. Ik zal alles doen. Vertel op.’

Het meisje wees naar het vochtige dak achter de tuinmuur.

‘Laat mij daarin.’

Maar Astro fronste het voorhoofd en schudde zijn hoofd.

‘Nee, ik zal alles doen wat je vraagt, behalve dat.’

‘En waarom dat niet?’

‘Ik heb mijn Meester beloofd er niemand in te laten.’

‘Maar jij bent er wel in geweest.’

‘Ja.’

‘Wat bevindt zich daar?’

‘Geen geheim, Monna Cassandra, niets van belang. Machines, boeken, manuscripten. Enkele vreemde planten, beesten, kruipende dingen. Reizigers brengen ze van verre landen. En er is een boom die giftig is gemaakt.’

‘Wat? Giftig gemaakt?’

‘Ja, hij heeft hem voor proeven, zodat hij de uitwerking van vergif op planten weet.’

‘Goede Astro, vertel mij alles wat je weet van die boom.’

‘Er valt niets te vertellen. Vroeg in het voorjaar heeft hij een gat in de stam geboord, tot op het hart, en met een lange, dunne naald heeft hij het een of ander vergif ingespoten.’

‘Wat een vreemde proeven! En wat voor boom is het?’

‘Een perzikenboom.’

‘Wat gebeurde er? Waren de vruchten ook vergiftigd?’

‘Als ze rijp zijn, zullen ze het zijn.’

‘Kun je aan de perziken zien dat ze vergiftigd zijn?’

‘Nee, en daarom wil hij niet hebben dat men de tuin in gaat, uit vrees dat iemand ervan zou eten en sterven.’

‘Heb jij de sleutel?’

‘Ja.’

‘Goede Astro, geef hem mij!’

‘Monna Cassandra! Ik heb er toch een eed op gedaan?’

‘Geef mij de sleutel en ik zal ervoor zorgen dat jij zult vliegen – deze zelfde nacht nog. Hier is het kruid.’

Zij haalde een flesje tussen haar kleed tevoorschijn, dat een donker vocht bevatte. Zij bracht haar gezicht vlak bij hem en fluisterde vleiend: ‘Waar ben je toch bang voor, dwaas? Je zegt dat er geen geheimen zijn. Wel, laten we daar dan zekerheid van krijgen. De sleutel, Astro, de sleutel!’

‘Nee,’ antwoordde hij, ‘ik laat je niet binnen, en ik geef niets om je geheim. Ga weg.’

‘Lafaard!’ riep het meisje minachtend. ‘Je kunt een geheim te weten komen, maar je durft het niet te horen! Nu zie ik duidelijk dat hij een tovenaar is en dat hij jou beetneemt, net zoals hij een kind zou beetnemen!’

Maar ook minachting kon hem niet op andere gedachten brengen. Hij wendde zijn hoofd af en luisterde nors. Daarop kwam Cassandra weer dichter naar hem toe.

‘Nu, Astro, het zij zo. Ik zal niet naar binnen gaan. Zet de deur alleen op een kier en laat mij naar binnen kijken...’

‘Je gaat niet naar binnen?’

‘Nee, doe alleen open en laat mij naar binnen kijken.’

Hij haalde de sleutel uit zijn zak en deed de deur open.

Giovanni was stilletjes opgestaan en kwam dichterbij. Hij zag aan het verste eind van de kleine ommuurde tuin een gewone perzikenboom. Onder het omfloerste maanlicht leek de boom onheilspellend en bovenaards. Het meisje stond bij de ingang en keek met grote, nieuwsgierige ogen rond. Daarna deed zij een stap vooruit. De smid hield haar tegen, maar zij maakte zich los en glipte als een slang tussen zijn handen door. Hij duwde haar weer terug en wierp haar bijna omver. Maar zij hervond snel haar evenwicht en keek hem recht in de ogen. Haar bleek, lijkkleurig gelaat, verwrongen door woede, was schrikwekkend om aan te zien; op dat ogenblik leek zij werkelijk op een heks.

De smid sloeg de deur dicht en zonder een woord trok hij zich terug in het huis. Zij volgde hem met haar goudglanzende ogen. Een ogenblik later ging zij Giovanni haastig voorbij, en sloeg door het poortje de weg op van de Porta Vercellina. Weer heerste stilte, de nevel werd dichter, alle dingen verdwenen erin.

Giovanni sloot verdrietig zijn ogen toen hij alleen was gelaten. Voor hem verrees als in een visioen de ontzaglijke boom: de zware druppels op de vochtige bladeren, de vergiftigde vruchten, bleek verlicht. Hij dacht aan de woorden: ‘Van alle boomen dezes hofs zult gij vrijelijk eten; maar van den boom der kennis des goeds en des kwaads, daarvan zult gij niet eten, want ten dage als gij daarvan eet, zult gij den dood sterven.’