Kroniek van een Erfenis

Kroniek van een erfenis

Ingeborg van ’t Pad Bosch

Kroniek van een erfenis

Ingeborg van ’t Pad Bosch

1e druk september 2018

Uitgeverij: Godijn Publishing

BOEK10

Vormgeving omslag: Jen Minkman

Auteursfoto: Desiree Engelage

Fotograaf coverfoto: Henry Flego

Covermodel: Ties Marijn Jansen

ISBN 978-94-92115-71-3

ISBN E-book 978-94-92115-80-5

NUR 301

©2018 Godijn Publishing | www.godijnpublishing.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar worden gemaakt, door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van Godijn Publishing.

Vissi D’arte v’issi amor

uit Tosca, act 2 door Giacomo Puccini

I lived for art, I lived for love,

I never harmed a living soul!

With a discreet hand

I relieved all misfortunes I encountered.

Always with sincere faith

my prayer

rose to the holy tabernacles.

Always with sincere faith

I decorated the altars with flowers.

In this hour of grief,

why, why, Lord,

why do you reward me thus?

I donated jewels to the Madonna's mantle,

and offered songs to the stars and heaven,

which thus shone with more beauty.

In this hour of grief,

why, why, Lord,

ah, why do you reward me thus

Voor mijn moeder

1

Nieuwe wereld

Met een luide klap landt de loopplank op de kademuur. Maria van Weelen kan niet meer terug. Golven beuken tegen de zijkanten van het schip en ijsregen klettert tegen de stalen boeg. Door de gangen langs bak- en stuurboord hoort ze de wind gieren. Bovendeks rennen mensen heen en weer en even lijkt het alsof het schip gaat hellen. Dan stormt haar echtgenoot de hut binnen.

‘Kom nu naar buiten!’ schreeuwt hij en pakt haar hand hardhandig vast.

Met haar wijsvinger voor haar mond maant ze hem tot stilte. Hij trekt zich er weinig van aan en sleurt haar mee richting deur.

‘Laat haar maar liggen. Kom mee! Je moet dit zien. We gaan verdomme samen onze droom bekijken.’

De deur van de hut valt achter haar in het slot. Met achtenzeventig andere passagiers uit de tweede klas, rennen ze naar buiten om het beloofde uitzicht te vangen. De scherpe wind tekent haar gezicht met rimpels en rode vlekken.

‘Kijk dan, Maria. Zie je het dan niet? Dit is onze toekomst, onze droom!’

Maria zwijgt. Ze heeft al vroeg in hun huwelijk geleerd de sfeer niet te bederven. Met holle blik kijkt ze naar het silhouet dat zich aftekent tegen de horizon. Het uitzicht op haar nieuwe land kan haar gestolen worden. Het is zijn idee. Zijn droom. Niet die van haar. Weer knijpt hij net iets te hard in haar hand. Het doet pijn. Een stevige rukwind trekt de hoed van zijn hoofd. Ze weet zich los te rukken uit de ijzeren greep en rent naar hun hut waar ze haar dochtertje bij haar in bed neemt en dicht tegen haar aan kruipt. Ze wil terug.

De deur zwaait weer open. Met veel kabaal sleurt hij de twee koffers uit de hut en gebiedt haar met een enkel handgebaar te volgen. Ze staat lijdzaam op en volgt met haar dochter op haar arm. De derde koffer sleept ze achter zich aan.

’Schiet op,’ sist hij en duwt haar naar voren.

Haar ogen schieten heen en weer van het dek, waar ze de afgelopen weken heeft doorgebracht, naar de kade. Honderden onbekende gezichten staren haar vanaf beneden aan. Maria weet dat dit het beste is. Het is de afgelopen jaren geen vetpot geweest. De handel in menselijk haar is in Europa op zijn zachtst gezegd ingestort. En toch…Het voelt anders. Aarzelend zet ze haar rechtervoet op de loopbrug en realiseert zich dat deze stap misschien wel voor altijd zal zijn. Vanuit haar ooghoeken ziet ze de grote sierlijke letters op de boeg. De Amsterdam II heeft haar meegenomen, over het onbekende zwarte water van de Noordzee en de Atlantische oceaan, naar de stad waar de gebouwen de wolken raken.

De reis leek eindeloos te duren en is geen pretje geweest. De onstuimige oceaan en de krakende geluiden van het schip maakten dat ze de hele reis nauwelijks had geslapen. En naarmate de dagen op het schip verstreken, kwamen de steeds doordringender geuren van rottend voedsel, zweet en uitwerpselen door de kieren van de scheepsvloeren omhoog. Ze hoorde de kinderen benedendeks onafgebroken jammeren. En vanaf het bovendek daalde iedere avond de muziek door het plafond naar beneden en klonken lachsalvo’s. Ze zat er tussenin. Als een gevangene van twee werelden.

Ze ziet het uitgelaten gezicht van haar echtgenoot verderop in de menigte op de kade. Vanaf het moment dat ze de loopplank bestegen in Rotterdam tot nu toe, heeft zijn mond niet stil gestaan. Hij kan zijn geluk niet op. Iedere dag liep hij het dek op en neer en praatte honderduit met al die andere gelukszoekers. Haar boze dromen en nachtmerries deden er voor hem niet toe. Zwijgend liep ze maar achter hem aan en staarde, met Julia op haar arm, over de eindeloze watervlakte. Ze zag de golven, de zonsopgang, de zonsondergang, de pikdonkere hemel. De sterren waren nog nooit zo helder geweest. Ze kon er alleen niet van genieten. Eén voor één draaide een carrousel van gezichten en stemmen rondjes in haar geest. Ze dacht aan haar moeder, aan haar zuster in hun dorp in Brabant, aan paardenbloemen in weilanden en het stamcafeetje op de hoek.

Weer vinden haar ogen haar echtgenoot in de menigte. Hij lijkt de kracht te bezitten van tien paarden. Met zijn ene hand duwt hij de kar met koffers voort en in zijn andere hand houdt hij het telegram van zijn broer Pieter stevig vast. Maria wringt zich door de mensenmassa naar voren tot ze naast hem staat. Voetje voor voetje beweegt de oververmoeide massa zich traag de binnenplaats van Castel Clinton op. Het ziet er zwart van de mensen. Ze banen zich een weg door de menigte voor hun registratie en medische controle. Met handen en voeten en een mengelmoes van Engels, Frans en Hollands, probeert haar echtgenoot zich verstaanbaar te maken. Als vee worden ze langs een rij met zes doktoren geleid en van top tot teen gecontroleerd op huiduitslag, blindheid, slepende ledematen, kromme ruggen, vreemde gelaatstrekken en rochelende geluiden. Ze kijkt naar haar kleine meisje. Ondanks alle ontberingen ziet Julia er magertjes maar nog redelijk blozend uit. Gisteren nog hoorde ze van een struise vrouw met Amsterdamse tongval dat ‘the island of hope and tears’ zieke kinderen zonder pardon alleen naar huis stuurde. Maria knijpt voor de zekerheid nog een keer in Julia’s wangetjes om ze wat meer kleur te geven.

De volgende veertien uur zitten ze op één van de hutkoffers tegen elkaar aan. Maria probeert de warmte van het lichaam van haar echtgenoot door zijn wollen jas en haar mantel heen te voelen. Ze hoopt op een arm om haar schouders. Tevergeefs. De pluizige paardendeken heeft ze om haar bibberende dochtertje heen gedrapeerd. Ze zijn te moe om de weerspiegeling van de Amerikaanse droom in de gevels van de hoge Beaux art gebouwen om hen heen te zien.

Eindelijk komt de menigte in beweging. Een luide stem roept de namen om. Ze kijkt naar de mensen om haar heen. Een ratjetoe van allerlei kleuren, rangen en standen. Met balen bagage en huilende kinderen verdwijnen ze de smalle rechte straten in. Maria staat op en met stramme ledematen van het lange wachten, zet ze haar eerste stappen op Amerikaanse bodem. Aan de overkant van de straat heeft haar echtgenoot gelukkig een gammele koets bemachtigd. Ongeduldig wenkt hij haar. De koetsier bindt de koffers op het dak van de koets en ze ploffen op de rode leren bankjes van het rijtuig. Gewiegd door het gehobbel van paard en wagen, vallen ze alledrie vrijwel direct in slaap.

Lang duurt hun sluimertoestand niet. Het blijkt een ritje van niks. De koets houdt stil voor een groot roodbruin gekleurd stenen pand. Het trapje leidt naar een statige deur die aan weerszijden door twee koperen gaslantaarns wordt verlicht. Waverly Place. Ze zijn er. Haar man laat de zware klopper drie keer op de deur vallen. Ze horen voetstappen en even later doet een bediende zwijgzaam open. Het is inmiddels pikdonker buiten, maar de vijfarmige lantaarn in de hal is aangestoken en verlicht de ruimte alsof het dag is. Maria kijkt er met open mond naar. Ze heeft nog nooit zoiets gezien. Met een sierlijk gebaar leidt hij hen de salon binnen. En daar staat ze. Josephine, de vrouw des huizes. Ze hebben elkaar niet eerder ontmoet, ze herkent haar direct van de verhalen van thuis. Josephine is een struise boerendochter uit Brabant, maar heeft zichzelf inmiddels een vleugje New Yorkse elegantie aangemeten.

‘Welkom! Kom binnen, kom binnen! Hoe was de reis? Jullie zullen wel moe zijn en honger hebben.’

Ze beweegt haar handen op een sierlijke manier, alsof ze het gesprek dirigeert, maar de Hollandse boerenkost zit nog in haar benen.

Haar echtgenoot loopt vol enthousiasme op Josephine af. Maria volgt schoorvoetend.

De eetkamer staat vol meubels van mahoniehout: tafel, stoelen, dressoir, een kleine piano. Het glimt haar allemaal tegemoet en overal ruikt het naar bijenwas. De tafel is gedekt met porseleinen borden en de meid vult de kristallen glazen met rode wijn. Stilletjes kijkt ze om zich heen. Zou dit hun toekomst worden?

Dan komt Pieter, de heer des huizes, met open armen binnen en valt zijn oudere broer om zijn nek.

‘O broertje, wat goed om je te zien! Eindelijk. Ik dacht dat je nooit meer zou komen. Hield Maria je zo lang tegen?’ Hij geeft haar een knipoog.

Zijn broer lacht hardop.

‘Jullie zijn meer dan welkom! Ik beloof je dat de reis hiernaartoe niet voor niets is geweest! Ik ben zo blij dat we jullie zo kunnen ontvangen. Zag je die arme sloebers de wijk intrekken? Ik zeg het je, dat waren wij toen we aankwamen. Recht van de boot. Stinkend naar verrot voedsel, besnuffeld door de ratten.’

Josephine knikt driftig.

‘De eerste jaren woonden we in een huis met drie andere echtparen. Belgisch, Iers en Duits. Alles door elkaar. Op Orchard Street. Daar zijn we onze handel begonnen aan de keukentafel. Je kon er je kont niet keren. Overal hingen waslijnen met lange strengen haar en lagen stapels hout om de kachel te stoken en het fornuis te laten branden. Toch Josephine?’

Weer ziet ze Josephine driftig knikken met haar hoofd.

‘In de hoek lag die grote stoffige berg blond haar uit Pruisen en de Sudeten. Die hadden we in een grote baal meegenomen vanuit Nederland.’

Maria ziet dat haar echtgenoot aan de lippen van zijn broer hangt.

‘En zie nu, het is een gat in de markt gebleken!’

Met een ruim armgebaar onderstreept hij hun succes.

‘Pruiken, toupets, haarstukjes. Ze zijn niet aan te slepen. En sinds de bekendste reclametekenaar van New York vrouwenkapsels met extra haarstukken heeft verzonnen, is het helemaal een gekkenhuis’.

‘Ongelooflijk broertje.’

Haar echtgenoot schudt zijn hoofd.

‘Wat een succes!’

‘Niemand heeft zulk dik en stevig haar in verschillende kleuren te bieden. Steil, met krul of een klein golfje, met vlechten, opgestoken, grijs, zwart, rood en bruin. Al wil je het blauw geverfd. We maken het. Het geld stroomt binnen!’

‘Wat een rijkdom! We gaan het samen nog veel groter maken. Dat beloof ik je!’

Die nacht neemt haar echtgenoot zich voor een klein imperium op te bouwen. En Maria weet dat ze nooit meer teruggaan.

In de maanden daarna openen de broers winkels op University Place en 4th Avenue. Zelfs een klein fabriekje op Lafayette Place. Maria raakt zo waar een beetje gewend aan haar nieuwe leven. Langzaam maar zeker maken haar herinneringen aan het land waar ze vandaan komt, plaats voor de trots op het succes van haar man. Boven de winkel op University Place heeft ze haar eigen paleisje ingericht en in de winkel voelt ze zichzelf groeien door de complimenten die ze krijgt van hun clientèle. De expertise van de Van Weelens gaat zo ver, dat ze hun klanten precies kunnen vertellen uit welk land het haar afkomstig is. Spanje, Frankrijk en Italië leveren zwart en donkerbruin haar, het zuidelijke en middelste deel van Duitsland hazelnootkleurig, uit Zweden komt de blonde kleur en uit Schotland de rode. En wit haar? Dat is schaars en duur, wel twintig dollar per ounce!

Afgelopen maand gaven de Vanderbilts een gemaskerd bal ter ere van de voltooiing van hun gigantische stadsvilla op 5th Avenue. De gebroeders Van Weelen waren hofleveranciers van alle pruiken en toupets! The Times schreef dat het feest New York meer op zijn grondvesten liet schudden dan welke sociale gebeurtenis in het verleden dan ook. Het was haar idee geweest om naast het stuk een advertentie te plaatsen.

Van Weelen en Co, importeurs van menselijk haar, No. 127 Fourth Avenue (bij Union Square). De verkoop van menselijk haar is de laatste tijd buitenproportioneel gegroeid. Helemaal in New York, de stad die erkend wordt als het handelscentrum van Amerika. Juist hier, in deze stad, huizen de meeste firma’s die gespecialiseerd zijn in het importeren van haar. Prominent, en bekend om hun ondernemingslust en kwaliteit, zijn de gebroeders VAN WEELEN, hofleveranciers van de familie VANDERBILT. Hun succesvolle onderneming werd in 1874 opgericht door Mr. Pieter van Weelen.

In 1884 verhuisden ze naar hun huidige zeer centraal gelegen locatie op No. 125 Fourth Avenue, bij Union Square. In hun verkoopsalons laten zij hun prachtige voorraden vers geïmporteerd haar uit Duitsland en Frankrijk zien. Allemaal verkrijgbaar voor de groot- en detailhandel. Hun voorraad haargoederen is groot en kwalitatief en gesorteerd volgens de laatste modetrends: haarstukken, strengen, pruiken, toupetten, etcetera. Beide partners en alle medewerkers hebben een zeer gedegen en deskundige kennis van de handel.

Inmiddels hebben de gebroeders VAN WEELEN een grote en belangrijke klantenkring opgebouwd in de steeds maar groeiende theaterwereld en behoren veel ‘leading’ acteurs en actrices tot hun vaste clientèle. Zij verkopen zowel aan lokale handelaars als aan kappers in de westelijke en zuidelijke steden. Beide heren worden sinds geruime tijd met New York’s commerciële klasse geïdentificeerd en zijn hooggewaardeerd lid van the New York Hairdressers Association. Zij zijn populair in commerciële en sociale kringen en worden alom gewaardeerd voor hun excellente ondernemerschap in de import van menselijk haar…

Hun achternaam gonst nu op feestjes en banketten. Als een lopend vuurtje gaat het verhaal van hun succes door de straten en avenues van New York. Het haar is niet aan te slepen en de klinkende dollarmunten stromen binnen. Het zal niet lang meer duren voordat de gebroeders aandelen in de Amerikaanse en Russische spoorwegen bezitten!

Amerika lijkt inderdaad het land van dromen te zijn, schrijft Maria naar haar moeder en zussen.

En dan ziet Christiaan van Weelen Junior op 21 februari 1885 het levenslicht. Maria kan haar geluk niet op. Het is een blozend roze mannetje, heel gevoelig voor geluid en aanraking.

2

Vier seizoenen

Lichtvoetig en met sierlijke passen loopt Christiaan aan de hand van zijn moeder over het kronkelende pad door Gramercy Park. De bomen om hen heen hullen zich in wolken van roze en witte bloesem. De frisse geuren van de lente, ozon, zuurstof, vers gras en vruchtbaar stuifmeel, vullen zijn neusgaten. Hij moet ervan niezen.

Even kijkt hij naar het gezicht van zijn moeder. Christiaan heeft een eindeloze bewondering en tomeloze liefde voor haar. Men vraagt haar vaak of zij een beroemde operazangeres is, of een opkomend filmster. Naast haar voelt hij zich zo trots als een pauw en helemaal de moeite waard. En het allerliefst nog wil hij dat zij gelukkig is.

In de schaduw van de grote oude boom met de lange gekromde wortels gaan ze op een bankje zitten, met naast hen een grote rieten picknickmand.

‘Wat is het hier mooi hè, moeder?’

‘Ja lieverd. Zo rustig. Hoor je de vogels? Zie je de wortels van de bomen? Hoe stevig hun greep is?’

Door een kartonnen rood-wit gestreept rietje zuigt hij zijn limonade naar binnen. Zijn mond maakt smakkende geluidjes. Zachtjes beweegt hij zijn blote voeten over het jonge gras. Het kietelt.

‘Ben je gelukkig Christiaan?’

Christiaan knikt en hoopt vurig dat zij ook voelt hoe fijn het hier is. Maar het valt hem op dat haar glimlach triester is dan anders.

‘Christiaan, geluk is voor de dommen. Dat weet je toch? Het bestaat niet echt.’

De bomen maken een zacht fluisterend geluid en hij ziet het stuifmeel als gele mist neerdwarrelen.

Maar het blijft geen lente. Christiaan heeft een hekel aan de zomer in New York, net als zijn vader. De hitte en stank van deze stad! Het maakt zelfs voor de ratten het riool tot een ondraaglijke omgeving. Met honderdduizenden tegelijk vinden de schurftige beesten vanuit alle krochten van het ondergrondse gangenstelsel hun weg door de straten en avenues van de stad. En de geur van de paardenvijgen op de straat en de zwetende mensenmassa stroomt recht zijn neus in. Gelukkig neemt zijn moeder hem bijna iedere zaterdag mee naar het Metropolitan Museum. Tussen de dikke muren is het koel. Je vindt er ontelbaar verschillende kunstschatten. In die wereld van creatie, vervreemding en fantasie kan hij verdwijnen, vluchten eigenlijk. Het verplaatst zijn ziel en zaligheid voor even naar een wereld waarin hij zich gelukkig voelt. Rechts van de grote indrukwekkende ingang is de zaal met Egyptische vondsten. Hoe zou het zijn om in de grafkamers van een net ontdekte piramide af te dalen? Die koelte middenin de woestijn. De zandstenen wanden in de diepe donkerte. Hij houdt van het donker. Waarom weet hij niet, zo is het nu eenmaal. En hij weet dat zijn moeder hem begrijpt.

De bomen in Gramercy park verkleuren. De lucht heeft weer de koelte die hem en zijn moeder zo bevalt, maar de herfst doet hem altijd denken aan de dood. De boom met de grote wortels probeert de laatste gele bladeren nog vast te houden, maar ze dwarrelen onherroepelijk hun vergankelijkheid tegemoet. Het ritselt onder zijn voeten en eekhoorntjes schieten hen overal voorbij. Hij kijkt naar zijn moeder. De kleuren van haar jurk passen zich aan aan de oranjerode gloed die er hangt. Wat zou ze denken? Ze is de laatste tijd zo stil. Kent hij haar en zij hem?

Als de bomen kaal zijn en de eerste ijsbloemen op de ramen verschijnen, danst hij samen met haar in de diepe donzige sneeuw of zwiert op het ijs van de grote vijver in Central Park. In zijn tweed pak van de fijnste kwaliteit loopt hij met rechte rug en opgeheven kin naast haar. Zijn moeder, in de allerzachtste bontmantel, haar elegant opgestoken haar in een wrong. Haar jurk maakt dat ruisende geluid dat alleen zwaar satijn of tafzijde kan maken. Hij maakt voor haar met zijn adem wolkjes in de lucht. In de overdekte binnentuin van het Plaza Hotel eten ze taartjes. De pastelkleurige muurschilderingen laten hem in gedachten de wereld over reizen. De palmen boven hun hoofd wuiven onder de bladgoud pla-fondornamenten en de engelen in iedere hoek van de zaal lijken naar hem te glimlachen, net als zijn moeder. Alleen glimlachen haar ogen nooit mee. Maar hij weet het heel zeker, hij is de lieveling van zijn moeder.

Zijn vader is echter uit heel ander hout gesneden. Zijn voorkomen is afstandelijk en imposant. Niemand durft hem zomaar aan te spreken. De mensen knikken hem vriendelijk gedag, maar gaan als vanzelf opzij. Hij heeft indrukwekkende bakkebaarden en draagt een grote zware snor. Snorren en baarden wekken altijd ontzag, vindt Christiaan. Later wil hij ook een snor. Al vraagt hij zich af hoe je dat schoon houdt. Wast en kamt zijn vader zijn snor en baard iedere dag? Wat als je luizen krijgt? Of soep knoeit. Stinkt het weleens? En prikt het als je een ander kust? Uit ervaring kan hij niet spreken. Hij krijgt nooit een zoen van zijn vader.

De winkel en het woonhuis van de Van Weelens heeft iets weg van een Amsterdams grachtenpand. Boven de donkergroene voordeur is de naam ‘Van Weelen’ met sierlijke letters op het hout geschilderd en twee leeuwen aan weerszijden houden de koperen gaslantaarns omhoog. Zijn vader heeft bovendien een kroontje van bladgoud op de gevel laten plaatsen. Alsof ze in het verleden hofleverancier van het Hollandse koningshuis zijn geweest. Dat is belangrijk volgens zijn vader. Europese kwaliteit en chique, daar zijn de New Yorkers dol op! Paardenkoetsen uit de Upper East en West met prachtig uitgedoste vrouwen in zijden jurken met hoeden en pruiken op rijden langs de etalages op 8th Avenue en University Place. Deze winkelroute wordt in de volksmond ‘The Ladies mile’ genoemd, omdat de dames er een mijl lang naar hartenlust hun kooplust kunnen bevredigen. Er zijn winkels met schoenen van het mooiste Italiaanse leer en hoedenmakers met geoefend oog voor detail. Bij de diamantairs gaan de gouden halskettingen, diamanten ringen en parelsnoeren als zoete broodjes over de toonbank. De stoet van de rijken uit het noordelijk deel van New York trekt iedere dag aan hem voorbij. En als de dag voorbij is, is Christiaan nog niet uitgekeken. Hij zit voor zijn raam en mijmert. Hij vergaapt zich ’s avonds aan alle mannen en vrouwen die na zonsondergang de straat bevolken. De één nog mooier uitgedost dan de ander. Veren, bont en pailletten, kleurrijke fluwelen pakken en ruisende zijden rokken. Hij zit dagelijks met zijn neus tegen de ruit gedrukt en prent zich alle kostuums, hoeden en jurken in. Als het raam openstaat, drijven zwemen van bloemige parfum zijn slaapkamer in. Christiaan doet zijn ogen dicht en haalt diep adem.

The West Village, hun buurtje, is het hart van de New Yorkse Bohemien. Het zindert er van creativiteit en losbandigheid. Het zit er vol theaters, er wonen acteurs, schrijvers en kunstschilders. Niet dat zijn vader zo’n kunstliefhebber is, integendeel. In zijn ogen zijn het allemaal charlatans en ongelovigen. Maar kunstenaars zijn nu eenmaal ijdel en hun kapsel is hun alles. Acteurs en actrices lopen af en aan tussen de zaken aan University Place en 4th Avenue. Het haar uit Europa is letterlijk niet aan te slepen.

Wekelijks komen er schepen binnen bij de zestiende pier om hun ruimen met haar te lossen in de paardenkarren die het dan vervolgens naar de opslagplaats brengen. Middenin Harlem heeft zijn vader twee pakhuizen, in de buurt van 135rd Street, vol met bergen haar. Christiaan komt daar niet graag, maar wordt er eens in de zoveel tijd door zijn vader mee naartoe gesleept. Het ruikt er altijd bijzonder muffig. Een mengsel van geuren van sterk prikkelende chemische troep, ongedierte en muskus vult de stoffige ruimtes. De haren moeten eerst in een petroleumbad om ze te ontdoen van luizen en andere onderkruipsels, vervolgens worden ze te drogen gelegd, uitgeplozen en geborsteld. In lange strengen wordt het haar opnieuw in vettige zeep gewassen en vervolgens besprenkeld met eau de cologne met een scherpe lavendelgeur uit het Franse Grasse. Daar staat zijn vader op, want niemand wil met een naar petroleum ruikende pruik de straat op. En wie wil er nu niet naar Franse chique ruiken? Een twintigtal haarbewerkers, allemaal immigranten uit Polen of Rusland en een enkele Ier, zitten aan lange tafels te vlechten, te borstelen en te naaien. Ze maken haarstukjes, toupets, haarversiersels en pruiken. Allemaal gemaakt van het haar van boerenmeisjes en boerinnen uit de Provence of het Sudetengebied. Christiaan stelt zich vaak voor hoe hele dorpen daar kaalgeschoren zijn door zijn familieleden. Het moet een triest gezicht zijn als de mutsen en kapjes in de avond afgaan. De haarbewerkers hoesten ondertussen als balkende ezels. Hun verstofte longen krijgen bijna geen frisse lucht op de werkzolder. Zeker niet in dit deel van de stad waar het steeds maar drukker en vuiler wordt. Ze hebben bovendien van die schurftige handen. Droog met kloven en losse velletjes. Er gaat altijd een rilling door Christiaan heen als hij die handen ziet, toch wordt zijn blik er steeds weer naartoe getrokken.

Nu zijn vader ook nog eens een haargroeimiddel en een verfmiddel tegen grijs haar uitgevonden heeft, is zijn naam voorgoed gevestigd. Het haargroeimiddeltje bestaat trouwens uit niets anders dan een beetje vette amandelolie voor de zachtheid van het haar, een rode peper voor het prikkelende effect, wat terpentine voor de chemische noot en een kamperfoelie-extract om dat chemische weer ietwat te verbloemen. Maar de chique blauwglazen flesjes met het kroontje op het etiket vinden gretig aftrek. Zijn vaders recept tegen grijs haar heeft trouwens ook meer weg van een goocheltruc dan van een blijvende oplossing tegen de onvermijdelijke aftakeling en ouderdom. Eentje met gewone inkt, eentje met azijnzuur en eentje met pigmenten Pruisisch blauw, het geheim van de smid. Er zijn zelfs verschillende tinten bruin en zwart mogelijk, afhankelijk van de inwerktijd van het goedje. Christiaan krijgt altijd het schaamrood op zijn kaken als zijn vader de flesjes aanprijst in zijn winkel.

’Ladies and gentlemen. Ik heb hier drie flesjes. Eentje met poeder en twee met vloeistof. Het is van het grootste belang de twee vloeistoffen met het poeder goed te mengen! Giet ze in de speciaal bijgeleverde flacon en schudt ongeveer een minuut goed door elkaar. Breng het goedje vervolgens op uw schone, nog natte haar aan. Even doorkammen, laten drogen en voilà, er is geen grijze haar meer te zien!’

Wat kan het zijn vader schelen. Je hoort de klinkende munten in het uur daarna bijna letterlijk vallen.

Inmiddels behoort zijn vader tot de belangrijke industriëlen van New York City. Iedere avond gaat hij naar de belangrijkste business club in New York City op Madison Avenue. Hij is onlangs zelfs gevraagd als directielid van de German Exchange Bank of the City of New York. De statuur van deze erebaan zal zijn vader niet laten schieten, dat weet Christiaan zeker. Het statige bankpand van de German Exchange bank aan de Bowery straalt uit wat hij altijd heeft gewild. Grootser dan groots en met de grandeur van de gebouwen in Berlijn onder de leiding van de laatste Keizer. De met koper beslagen deuren openen zich met de zwaarte van een stadspoort. En de grote ronde zaal met mahoniehouten loketten doet recht aan zijn idealen en beeld van succes. Hoe wordt een Brabander directielid van een Duitse bank? Het heeft vast te maken met zijn onberispelijke boekhouding en zijn vloeiende Duits. En zijn onwaarschijnlijke liefde voor de Duitse cultuur. Hij houdt van bombastische muziek met grote koren en cimbalen. Christiaan rolt met zijn ogen en grinnikt even. Zijn vader is zo voorspelbaar.

Zijn moeder heeft zich inmiddels aangepast aan het leven in New York. Haar herinneringen aan thuis vervagen en ze heeft hier haar eigen wereld gecreëerd. Haar extravagante vriendinnen behoren stuk voor stuk tot de crème de la crème van de New Yorkse bohemiennes. Ze gedragen zich in ieder geval alsof ze ieder moment toegelaten kunnen worden tot de hoogste New Yorkse societykring. Die van Lady Astor. Overdag ziet Christiaan ze op straat flaneren. Maar nu is het avond en schrijden ze gearmd met hun goedgeklede echtgenoten of geliefden het hotel aan de overkant binnen. Hun stijl, hun kleding, hun gebaren, alles klopt. Ze fluisteren geanimeerd met elkaar en af en toe klinkt er een elegante lach of koket gegiechel.

Ook Camille. De Belgische actrice en de beste vriendin van zijn moeder. Zij is zijn favoriet. Christiaan bewondert haar schoonheid, het hoog opgestoken haar met losse lange lokken en haar figuur met wespentaille. Ze wrijft hem altijd even kort over zijn wang met haar satijnen handschoen en loopt dan vrolijk lachend op zijn moeder af om haar met twee klapzoenen te begroeten. Van de bijeenkomsten met haar frivole vriendinnen mag zijn vader overigens niets weten. Hij wil haar met niemand delen. En dus houdt ze de salonmiddagen meestal op een dag waarop ze zeker weet dat hij op handelsmissie naar Boston of Philadelphia is, of een bijeenkomst op de herensociëteit heeft. Daar komt hij toch altijd pas de volgende dag van terug. Ze vraagt zich daarbij nooit af waar hij geweest is, wat Christiaan wel bevreemd, maar hij vraagt er maar niet naar. Dat zou haar alleen maar van haar stuk brengen.

Christiaan weet zeker dat zijn ouders niet echt van elkaar houden. Al krijgt zijn moeder van alles van zijn vader: glinsterende oorbellen van Tiffany & co, kanten kragen geïmporteerd uit Brussel, hoeden, voiles, tassen, sieraden of kousen, fijn en delicaat, het zachtste leer, de mooiste zijde. Als ze voor hem uit op straat lopen, lijkt zij aan zijn arm meer een accessoire, zoals een tas of een paraplu. Een voorwerp om te gebruiken. Zijn vaders laatste ode aan zijn moeder is een portret, geschilderd in olieverf door John Singer Sargent. Het hangt in de hal, naast een nog groter portret van hemzelf. Ze lijkt op de maagd Maria en het is net alsof ze alles en iedereen in de gaten houdt.

In de salon van zijn moeder neemt hij plaats achter de piano. Zijn vingers raken de toetsen.

Eén keer was hij, samen met het portret in de hal, getuige van iets vreselijks. Zijn moeder wist dat hij het zag. Ze keek hem recht aan met haar welbekende lege blik, gebogen over de ronde tafel in de hal onder het op en neer bewegende lichaam van zijn vader. Hij maakte grommende geluiden, als een beest. Hij sloeg haar op haar achterste. Het klonk hol en hard in de marmeren hal.

Het beeld maakt hem misselijk. Zijn vingers stoppen met spelen en zijn handen ballen zich tot vuisten boven de pianotoetsen. Even lijkt hij zich te verliezen in razernij, maar de schoonheid van de satijnen muren en de zachte fluwelen kussens kalmeert hem. De vazen met zorgvuldig geschikte boeketten (zijn moeder had haar diploma bloemschikken met vrucht ooit gehaald) lijken voor hem neergezet. Hij voelt zich een concertpianist, al bestaat zijn publiek slechts uit rode rozen en Franse tulpen.

3

Verstikkende hitte

Het wordt overmorgen een heerlijke dag, met thee van verveine en taartjes van de Franse patisserie op Lafayette Street. De vriendinnen van zijn moeder komen op visite. En eindelijk mag zijn pianomuziek weer klinken voor een echt publiek.

Zijn vader vindt Christiaans melodieuze handgymnastiek op de piano hoogst irritant. Hij verbiedt hem te spelen als hij thuis is. Maar morgen gaat zijn vader met zijn broer voor lange tijd op zakenreis. Ze zijn een samenwerkingsverband aangegaan met een veelbelovende regisseur van grote filmproducties. Die heeft het plan opgevat om in Westchester, een provincie ten noorden van Manhattan, een grote filmstudio te bouwen. Hele veldslagen worden inmiddels uitgevochten op het grasland waar de Mohikanen, lang voordat immigranten zich settelden, ooit hun routes liepen. Op het water van de Long Island Sound varen imposante schepen van bordkarton voor de rotsachtige kust op en neer en heen en weer en een onvoorstelbaar aantal paarden met cowboys en indianen galoppeert regelmatig door de heuvelachtige achterlanden van de provincie. Dit project wil zijn vader maar wat graag financieren en levert de gebroeders van Weelen ook veel naamsbekendheid en handel in pruiken en haarstukken opleveren.

Christiaan reisde onlangs mee met zijn oom naar de filmlocaties om er pruiken door te passen en af te leveren. Hij liep er tussen de grote beschilderde doeken en houten schuttingen met gevels van gebouwen die steden vormden die eigenlijk niet bestonden. Hij ontmoette mensen in de meest vreemde kostuums, in onderbroek en korset. Mannen die vrouwen waren en vrouwen als mannen. Ze liepen af en aan. Zonder gêne. Door de vrolijkheid, de zinderende energie en de bedrijvigheid voelde hij dat hij leefde. Hij liep er lichtvoetig en zwaaiend rond. Het voelde magisch en vrij. Totdat hij midden tussen de rekwisieten een onverklaarbare angst op voelde komen. Alsof zijn geest zijn lichaam wilde straffen voor zoveel losbandigheid. Hij vroeg zich af of hij mocht bestaan, of hij het verdiende om vrolijk en gelukkig te zijn. Wat was er toch mis met hem? Zijn maag draaide zich om, zijn schouders trokken omhoog en zijn vuisten balden zich in zijn jaszakken. Achter een straatje vol tweedimensionale saloons gaf hij over. De harde geluiden om hem heen sneden en zoemden door de lucht en door zijn schedel. De vrolijke kleuren en mensen om hem heen werden schimmen die hem beschuldigend aankeken. Hij legde zijn handen over zijn oren. Hij was schuldig, al kon hij niet bedenken waarom of waaraan. De terugtocht bracht hij in stilte door, het zuur uit zijn maag wegslikkend.

Christiaan kijkt naar zijn handen. Overmorgen zal hij Bach spelen, zijn lievelingscomponist. Ze zullen na afloop allemaal weer opstaan en applaudisseren. Met van die korte elegante klapjes en kleine hoge gilletjes. Langzaam beweegt hij zijn handen over de toetsen van het prachtig glimmende instrument. Hij sluit zijn ogen en ziet ze voor zich zitten, de dames, in drie rijen op hun gouden Louis XIV stoeltjes. Zijn dunne lange vingers vliegen over de toetsen en de salon vult zich met een aangeregen stroom van muzieknoten.

Ver weg hoort hij door zijn muzieknoten heen ineens het belletje van de bediende rinkelen. O nee, hij was het helemaal vergeten. Hij moet helaas vanavond nog met zijn ouders, zuster, oom en tante dineren.

Met lood in zijn schoenen loopt hij de trap af. Als hij de deur naar de eetkamer opent, struikelt hij over zijn zware voeten en valt voorover op zijn handen en knieën op het parket. Snel staat hij op, ziet de nee-schuddende hoofden van zijn familieleden en neemt plaats aan de tafel, naast zijn tante Josephine. Wanneer hij gaat zitten, vergeet hij dat hij zijn ellebogen niet op de tafel mag leggen. Zijn tante kijkt hem met haar immer misprijzende blik aan. Hij breekt zijn brood. De kruimels vallen op het witte damasten tafelkleed. Zijn oom zucht. Hij vergeet de slablaadjes op zijn lepel te vouwen en pakt zijn waterglas, voordat zijn vader dat heeft gedaan. Alles gaat verkeerd. Tot groot vermaak van zijn zus. Ze gedraagt zich met de perfectie van een Française waardoor zijn gestuntel nog meer opvalt.

Zijn vader steekt zijn goedkeuring voor zijn dochter nooit onder stoelen of banken, maar deze avond valt het hem wel heel erg op. Wat maakt het eigenlijk uit. Hij heeft altijd al veel meer oog voor haar dan voor hem.

‘Julia, hoe gaan je lessen in de boekhoudkunde? Is meester Vroom tevreden? Als je zo doorgaat, kun je de functie van Glatzmayer overnemen.’

Glatzmayer is de boekhouder en vertrouweling van zijn vader. En Christiaan kan het mis hebben, maar hij heeft het gevoel dat zijn vader graag ziet dat Julia met hem trouwt.

‘Ja vader, ik krijg voortdurend complimenten. Bovendien mag ik hem vaak assisteren.’

Zijn vader luistert geïnteresseerd en knikt goedkeurend naar zijn oogappel.

Daarna kijkt hij naar Christiaan. ‘En jij, wat heb jij gedaan behalve dat gepingel op die piano van je?’

Zijn toon verraadt zijn teleurstelling. Zijn moeder hoort het ook. Maar ze zwijgt. Zoals altijd overigens.

De zoon van de tweede bediende, een jongen met vriendelijke grote reebruine ogen en donker glimmend haar, schenkt zijn waterglas vol. Het is hem al eerder opgevallen dat de jongen zulke mooie gespierde armen heeft. Waarschijnlijk omdat hij altijd de kolenkitten voor de haarden op alle verdiepingen van het huis moet bijvullen. Het valt hem op dat hij die avond net zoveel fouten maakt tijdens het opdienen van het diner als Christiaan doet tijdens het nuttigen ervan.

Christiaan ziet de ergernis van het gezicht van zijn vader afdruipen. De jongen schenkt de glazen veel te vol en vanaf de verkeerde kant in. Hij zet de schalen net iets te hard op tafel en is vergeten servetten neer te leggen. Christiaan probeert de jongen een beetje te helpen door de schalen uit zijn handen te pakken en ze zelf op tafel te zetten.

Als de jongen een mes laat vallen, bukken ze tegelijkertijd onder tafel om het op te pakken. Hun blikken kruisen even en hun armen strijken kort langs elkaar. Zijn huid voelt zacht en warm, als het fluweel van de sofa in de salon. Wanneer ze beiden weer boven tafel komen, zegt zijn vader niets, maar kijkt alleen alsof hij hen beiden wel kan vermoorden.

Van de weeromstuit stoot Christiaan zijn glas om. Het water stroomt over het damasten tafelkleed en in zijn haast het op te ruimen, laat hij zijn vork met kletterend lawaai op zijn bord vallen. Het is de aanleiding voor zijn vader om hem met bulderende stem de huid vol te schelden en een snijdende oorvijg te geven. Voor het oog van zijn hele familie en de jongen.

‘Je kunt niet eens je vork vasthouden, jij imbeciel. Nietsnut. Geen manieren. Doe eens een keer wat er van je gevraagd wordt. Zo moeilijk is het toch niet om je aan een aantal regels te houden tijdens het diner?’

‘Nee, vader. Sorry, vader.’

‘Ik kan verdomme niet geloven dat je mijn zoon bent. Wat moet er van je worden! Geen greintje talent of verstand. En dat teert maar op mijn zak. Ga wat anders doen dan dat gejengel op die piano. Mijn vader had je, als je zijn zoon was geweest, de straat op geschopt.’

Christiaan weet niet of dat laatste erg zou zijn. Hij voelt de hand van zijn vader als een brandmerk op zijn wang nagloeien.

Iedere zondag maakt de familie van Weelen na hun kerkbezoek een ritje met de open koets. Het is die dag, net als alle andere zondagen in de zomer, snikheet in New York. De stad lijkt te bezwijken onder de brandende zon. Tot Christiaans grote vermaak kan zijn vader daar absoluut niet tegen. Hijgend loopt de man door de stoffige straten en avenues. Kreunend sloft hij de trappen van het huis op en af. Buitenshuis of binnenshuis, het maakt eigenlijk niet uit. Hij klaagt over gezwollen voeten en enkels. Van begin mei tot eind september, soms zelfs tot ver in oktober verzucht hij voortdurend dat het tijd wordt om terug te reizen naar zijn eigen vaderland. De hitte doet zijn vader in New York de das om.

Christiaan kijkt naar de straten en ziet de hitte letterlijk drijven boven de stenen. Het zindert. Een allesdoordringende stank van rottend fruit en bedorven vlees die in wagons door de stad verspreidt wordt, drijft als een gifgroene wolk boven de straten. En die smerige visafslag, die ruik je ook tot in de verre omtrek. Uit de putten walmt strontlucht naar boven en blijft hangen tussen de hoge gebouwen. Er staat al dagen geen zuchtje wind. Christiaan kokhalst even. Alleen de Hudson en de haven bieden wat verkoeling. Daar waait altijd een briesje. Vandaag is het er zo druk dat er zelfs files van paardenkoetsen staan.

Het leidt in ieder geval niet tot ontspanning voor zijn vader. De man zweet in zijn driedelig pak als een otter. Christiaan walgt als hij het glimmende, rood aangelopen gezicht van zijn vader ziet. Om de haverklap zet hij zijn hoed af om vervolgens zijn gutsende voorhoofd af te vegen met zijn natte rode zakdoek.

‘Dat ik met jou nu in een open koets moet zitten. Ben je eigenlijk wel een zoon van mij?’ schreeuwt hij in het Nederlands.

Christiaan moet het in de zomer altijd ontgelden, maandenlang. Gisteren en zo ook vandaag.

‘Moet ik de zaak aan je zuster overdragen? Die is meer man dan jij! Moet je jezelf zien. Twintig jaar! Wat heb je ooit gepresteerd in je leven? Geen eelt op je handen, zo bleek en zacht. Die roze wangen en gekamde blonde haren. Geen spierballen. Geen enkele interesse in handel of sport. Ben je verdomme een fairy, een queer, een… Ach, laat verdomme maar.’

Zijn zus kijkt omlaag, naar haar glimmende zwarte veterschoenen. Christiaan kijkt naar de kant waar zijn vader niet zit.

‘Ziek ben je, doodziek, dat ziet iedereen. Maar er iets aan doen, ho maar. Ik schaam me dood. Je zou priester moeten worden, dan hadden we nog wat aan je. Maar misschien ben je daar zelfs nog te zacht voor.’

Christiaan veegt in een snel gebaar zijn wangen droog.

‘Ik heb er genoeg van. Ik wil een echte zoon. We gaan naar dokter White, dat vindt je moeder ook het beste. Daarmee basta!’

Zijn vader kijkt zijn moeder strak aan. Ze knikt kort. Christiaan zegt niets. Vroeger huilde hij altijd stilletjes wanneer zijn vader op zo’n harde toon tegen hem tekeerging, zacht knijpend in de hand van zijn moeder. Maar sinds de dag dat hij zestien werd, zwijgt hij tegen zijn vader. Hij is er min of meer aan gewend geraakt. Al heeft de minachting zich inmiddels in zijn hoofd genesteld. Niet eens zozeer voor zijn vader, dat is meer haat. En dat ligt toch tegen liefde aan. Het is meer minachting voor wie hijzelf is. Hij is bang om vader te worden. Nooit zal hij kinderen krijgen en dat is maar goed ook. Want het meest bang is hij nog voor zichzelf.

Zijn moeder weet het eigenlijk allang. Ze zegt er nooit iets over, maar hij merkt het aan de kleinste dingen. Hoe ze naar hem kijkt als er een mannelijke klant in de winkel staat. Ze stuurt hem altijd naar het magazijn als er afgerekend moet worden.

Die avond vraagt ze het hem direct.

‘Moet jij niet veel vaker om genezing bidden?’

De woorden weergalmen hard tegen de muren in de hal. Even kijkt hij haar aan alsof zijn neus bloedt. Maar langzaam verandert zijn gezichtsuitdrukking in twijfel en dan die allesomvattende angst. Zijn ogen staan wanhopig. Hij weet ook wel dat hij abnormaal is. Misschien wel ernstig ziek. Hij was een aantal keer gaan biechten in hun kerk op Broadway. De geestelijke, een goede kennis van zijn vader, stelde hem voor in het klooster te gaan of op missiereis naar Mexico of ergens in Afrika.

‘Moeder, zou God mij vergiffenis voor mijn gedachten geven? Misschien moet ik mijn leven aan Hem wijden?’

De vraag spookt al zo lang door zijn hoofd.

Ze kijkt hem veelbetekenend aan en knikt goedkeurend.

‘New York is in ieder geval niet goed voor je. Die Knickerbocker-club is je reinste Sodom en Gomorra. Ik hoorde het van Mrs. Temple. Zij heeft haar zonen verboden daar nog één voet over de drempel te zetten. En de YMCA? Wat moet je daar zo vaak? Je houdt helemaal niet van sport. Weet je dat er medicijnen tegen zijn of therapie? Je kunt genezen. Ik ben het eens met je vader. We gaan in ieder geval een keer met die dokter White praten.’

Hij kijkt naar de grond. Hij voelt zich ziek, misselijk en zwaar in zijn maag. Hij moet een ommetje maken, zijn gedachten op een rij zetten, lucht krijgen. Christiaan loopt naar de zware voordeur.

‘Waar ga je heen? Wat ga ik je vader zeggen?’

‘Dat ik mee ga. Naar dokter White en naar Holland.’

Met een harde klap slaat de deur achter hem dicht.

4

Graniet en marmer

Christiaan voelt zich een echte New Yorker. De stad gonst van de energie. Zo gauw hij de deur achter zich dichttrekt en University Place oploopt, verdwijnt zijn benarde gevoel en stroomt de adrenaline door zijn aderen. Ze zeggen dat dit komt, omdat New York op graniet is gebouwd, maar harde bewijzen heeft de wetenschap daar nooit voor gevonden. En toch, hij voelt het. Hij neemt een volle teug en zuigt de stadslucht op. Alles is mogelijk in deze stad. Van de prachtig uitgedoste upper chique tot de sleetse ondergrondse travestieclubs. Van reizende variétéartiest tot notabele. Van dichter tot bankier. Zelf wil hij het liefst pianist worden. Of haarkunstenaar. De relikwieën met het haar van een dode dierbare, zijn enorm in trek bij New Yorkse vrouwen. Hij vindt de kleinoden prachtig. Zoals de haren krullen als orchideeën. Hoe ze met fijne vingers in elkaar zijn gevlochten tot de meest waanzinnige tafereeltjes. Of de zilveren doosjes en medaillons met glazen dekseltjes waar een monogram van een paar blonde lokken in zit. En de broches, ringen en hangertjes.