DE VERZAMELING VAN MIDDELLANGE LEERREDES

Dit boek bevat een integrale vertaling van het tweede deel van de Majjhima-Nikāya (MN), ‘De verzameling van middellange leerredes’ van de Boeddha. De Majjhima-Nikāya is in de traditionele telling – na de Dīgha-Nikāya – de tweede verzameling (nikāya) van de Sutta-Piṭaka: de ‘mand’ (piṭaka) van leerredes (sutta’s) die aan de historische Boeddha en zijn belangrijkste leerlingen worden toegeschreven. Deze verzameling maakt deel uit van de Pali-Canon en vormt samen met de Vinaya-Piṭaka (de ‘mand’ van de orderegels) en de Abhidhamma-Piṭaka (de ‘mand’ met scholastieke teksten) het corpus van gewijde geschriften van de Theravāda. Deze Pali-Canon of Tipiṭaka (‘drie manden’) bevat de oudste bewaard gebleven geschriften van de boeddhistische traditie.

De Majjhima-Nikāya bevat 152 ‘middellange’ leerredes van de Boeddha en is vooral gericht op de gemeenschap van boeddhisten en laat met name nieuwe bekeerlingen kennismaken met de grondslagen van de Leer en de boeddhistische praktijk.

Dit deel (Majjhimapaṇṇāsa) bevat de middelste vijftig leerredes (sutta’s 51-100), die ingedeeld zijn in vijf hoofdstukken (vagga’s) van tien. Hierin treden vaak vertegenwoordigers van andere ascetische groeperingen op die in debat gaan met de Boeddha. Zo wordt de nutteloosheid van strenge ascese zoals gepropageerd door bepaalde sekten aan de kaak gesteld in het Kandaraka-Sutta (MN 51) en het Apaṇṇaka-Sutta (MN 60). Het Aṅgulimāla-Sutta (MN 86) brengt het beroemde verhaal van de rover Aṅgulimāla die de Boeddha probeerde te doden, maar zich tot de Leer bekeerde.

‘De verzameling van middellange leerredes’ van de Boeddha is rechtstreeks vertaald uit het Pali, ingeleid en van aantekeningen voorzien door Jan de Breet en Rob Janssen.

Drs. J.A. de Breet studeerde indologie aan de Rijksuniversiteit Leiden.

Prof. dr. R.H.C. Janssen is emeritus hoogleraar in de klinische psychologie en de persoonlijkheidsleer aan de Vrije Universiteit te Amsterdam. Hij studeerde Pali en Sanskriet aan de Rijksuniversiteit te Leiden.

Jan de Breet en Rob Janssen bezorgden naast een integrale vertaling van de Majjhima-Nikāya (De verzameling van middellange leerredes) tevens vertalingen van de Dīgha-Nikāya (De verzameling van lange leerredes), de Saṃyutta-Nikāya (De verzameling van thematisch geordendende leerredes), de Aṅguttara-Nikāya (De verzameling van numeriek geordende leerredes) en van delen van de Khuddaka-Nikāya (De verzameling van korte teksten).

Majjhima-Nikāya

De verzameling van middellange leerredes

DEEL II
DE MIDDELSTE VIJFTIG LEERREDES

(Majjhimapaṇṇāsa)

Vertaald uit het Pali, ingeleid en van aantekeningen voorzien door

Jan de Breet & Rob Janssen

BODHI

De standaardvertaling van de Pali-Canon in het Nederlands wordt sinds 2019 onder de imprint Bodhi zonder winstoogmerk uitgegeven door Stichting Vrienden van het Boeddhisme. De e-boekuitgave van de Majjhima-Nikaya, waaronder dit deel, is tot stand kunnen komen dankzij bijdragen van onze donateurs, in het bijzonder P. Roberto Doornebal-Bakker en dr. Han F. de Wit.

© Stichting Vrienden van het Boeddhisme

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. No part of this book may be reproduced in any form by print, microfilm or any other means without written permission of the publisher. www.vriendenvanboeddhisme.nl - secretariaat@stichtingvvb.nl

ISBN 978 94 92166 06 7 / NUR 739

Inhoud

Voorwoord

DE VERZAMELING VAN MIDDELLANGE LEERREDES

DEEL 2: DE MIDDELSTE VIJFTIG LEERREDES
(Majjhimapaṇṇāsa)

HOOFDSTUK 1
Burgers (Gahapati-Vagga)

51. Kandaraka-Sutta: De dialoog met Kandaraka

52. Aṭṭhakanāgara-Sutta: De dialoog met de burger van Aṭṭhakanagara

53. Sekha-Sutta: De leerrede over de leerling

54. Potaliya-Sutta: De dialoog met Potaliya

55. Jīvaka-Sutta: De dialoog met Jīvaka

56. Upāli-Sutta: De dialoog met Upāli

57. Kukkuravatika-Sutta: De asceet met de hondengelofte

58. Abhaya-Rājakumāra-Sutta: De dialoog met prins Abhaya

59. Bahuvedaniya-Sutta: Het vele dat gevoeld kan worden

60. Apaṇṇaka-Sutta: De onbetwistbare leer

HOOFDSTUK 2
Monniken (Bhikkhu-Vagga)

61. Ambalaṭṭhikā-Rāhulovāda-Sutta: Advies aan Rāhula in het Ambalaṭṭhikā

62. Mahā-Rāhulovāda-Sutta: Advies aan Rāhula in een grote leerrede

63. Cūḷa-Māluṅkya-Sutta: De kleine leerrede tot Māluṅkyāputta

64. Mahā-Māluṅkya-Sutta: De grote leerrede tot Māluṅkyāputta

65. Bhaddāli-Sutta: De leerrede tot Bhaddāli

66. Laṭukikopama-Sutta: De gelijkenis van de kwartel

67. Cātumā-Sutta: De leerrede in Cātumā

68. Naḷakapāna-Sutta: De leerrede in Naḷakapāna

69. Gulissāni-Sutta: De leerrede over Gulissāni

70. Kīṭāgiri-Sutta: De leerrede in Kīṭāgiri

HOOFDSTUK 3
Rondtrekkende asceten (Paribbājaka-Vagga)

71. Tevijja-Vacchagotta-Sutta: De leerrede tot Vacchagotta over de drie vormen van weten

72. Aggi-Vacchagotta-Sutta: De leerrede tot Vacchagotta over het vuur

73. Mahā-Vacchagotta-Sutta: De grote leerrede tot Vacchagotta

74. Dīghanakha-Sutta: De leerrede tot Dīghanakha

75. Māgandiya-Sutta: De leerrede tot Māgandiya

76. Sandaka-Sutta: De leerrede tot Sandaka

77. Mahā-Sakuludāyi-Sutta: De grote leerrede tot Sakuludāyin

78. Samaṇamaṇḍikā-Sutta: De leerrede tot Samaṇamaṇḍikāputta

79. Cūḷa-Sakuludāyi-Sutta: De kleine leerrede tot Sakuludāyin

80. Vekhanassa-Sutta: De leerrede tot Vekhanassa

HOOFDSTUK 4
Koningen (Rāja-Vagga)

81. Ghaṭīkāra-Sutta: Ghaṭīkāra de pottenbakker

82. Raṭṭhapāla-Sutta: Over Raṭṭhapāla

83. Makhādeva-Sutta: Koning Makhādeva

84. Madhura-Sutta: In Mathurā

85. Bodhi-Rājakumāra-Sutta: De leerrede tot prins Bodhi

86. Aṅgulimāla-Sutta: De ontmoeting met Aṅgulimāla

87. Piyajātika-Sutta: Geboren uit wat ons lief is

88. Bāhitika-Sutta: De lap buitenlandse stof

89. Dhammacetiya-Sutta: Monumenten voor de Dhamma

90. Kaṇṇakatthala-Sutta: De leerrede in Kaṇṇakatthala

HOOFDSTUK 5
Brahmanen (Brāhmaṇa-Vagga)

91. Brahmāyu-Sutta: De leerrede over de brahmaan Brahmāyu

92. Sela-Sutta: De leerrede over de brahmaan Sela

93. Assalāyana-Sutta: De leerrede tot de brahmaan Assalāyana

94. Ghoṭamukha-Sutta: De leerrede tot de brahmaan Ghoṭamukha

95. Caṅkī-Sutta: De leerrede tot de brahmaan Caṅkī

96. Esukāri-Sutta: De leerrede tot de brahmaan Esukārī

97. Dhānañjāni-Sutta: De leerrede tot de brahmaan Dhānañjāni

98. Vāseṭṭha-Sutta: De leerrede tot Vāseṭṭha en Bhāradvāja

99. Subha-Sutta: De dialoog met Subha

100. Saṅgārava-Sutta: De dialoog met Saṅgārava

Noten

REGISTERS

i Begrippen

ii Namen

iii Gelijkenissen

APPENDIX

i Uitspraak van het Pali

ii Gebruikte afkortingen

iii Geraadpleegde literatuur

Voorwoord

De volledige Majjhima-Nikāya bevat 152 Sutta’s ofwel Leerredes, waarvan de meeste door de Boeddha zelf gehouden zijn. Ze zijn verdeeld in drie delen, waarvan de eerste twee delen ieder vijftig Sutta’s bevatten en het derde deel tweeënvijftig. Het voorliggende boek bevat het tweede deel van de Majjhima-Nikāya, waarin de Sutta’s 51-100 zijn opgenomen. Het kan als een van het vorige deel onafhankelijk werk gelezen worden, hoewel de lezer dan de Algemene inleiding zal missen, waarin veel informatie over fundamentele boeddhistische begrippen en leerstellingen te vinden is, die in dit deel niet herhaald wordt. Het voorliggende deel is systematisch anders opgebouwd dan deel I en deel III, waar de namen van de hoofdstukken weinig zeggend zijn en meestal betrekking hebben op de titel van het eerste Sutta in het betreffende hoofdstuk. Deel II echter bestaat uit vijf hoofdstukken van ieder 10 Sutta’s, die telkens gewijd zijn aan bepaalde groepen van personen die de gesprekspartner leveren.

In het eerste hoofdstuk zijn dialogen met meestal voorname burgers opgenomen.

In het tweede hoofdstuk komen toespraken tot de monniken die tot de directe leerlingen van de Boeddha behoren, aan de orde.

In het derde hoofdstuk worden gesprekken weergegeven die de Boeddha hield met rondtrekkende asceten die er andere en in zijn ogen verkeerde visies op na hielden, maar soms door een gesprek overgingen tot de Sangha van de Boeddha.

In het vierde hoofdstuk zijn leerredes tot koningen en prinsen weergegeven. Het was belangrijk voor de Boeddha dat de overheid hem en de Orde goed gezind was. Niet alleen leverde dat schenkingen op in de vorm van stukken land waarop kloosters konden worden opgericht, maar ook vrijwaarde een goede relatie met de adel tegen een slechte behandeling.

In het vijfde hoofdstuk voert de Boeddha discussies met brahmanen. Het thema dat vaak aan de orde komt, is de bewering van de Brahmanen dat zij op grond van hun geboorte de hoogste stand vormen en de beste mensen zijn. De Boeddha neemt hiertegen stelling en toont aan dat mensen in principe gelijk zijn.

Er valt geen didactisch verband te bespeuren tussen de Sutta’s; er vindt geen systematische uiteenzetting van de Leer plaats in het verloop van de Sutta’s. Ieder Sutta kan individueel ter hand genomen en bestudeerd worden. Toch valt niet te ontkennen dat lezing van de gehele tekst het meeste effect zal opleveren in termen van begrip van de Leer. Daarbij zal het de lezer opvallen dat er talloze herhalingen voorkomen. Deze zou men kunnen wegwerken door in de tekst te verwijzen naar een eerdere passage, maar in de regel hebben wij dat niet gedaan, tenzij er sprake was van een zeer groot tekstdeel. Herhalingen hebben hun nut. Zo heeft het herhaaldelijk voorkomen van de meditatiemethode die de Boeddha heeft onderwezen in de vorm van vier meditatiestadia ongetwijfeld de bedoeling deze methode bij de toehoorder c.q. de lezer goed in te prenten.

Bij het lezen van de tekst dient men te bedenken dat deze aanvankelijk bedoeld was om door monniken gezamenlijk gereciteerd te worden. De Sutta’s zijn sedert de dood van de Boeddha (ca. 410 v.Chr.) gedurende enkele eeuwen mondeling overgeleverd totdat zij in de eerste eeuw voor Christus op Sri Lanka werden opgetekend. Volgens de overlevering heeft Ānanda, een van de belangrijkste leerlingen van de Boeddha, op het eerste concilie, dat direct na het overlijden van de Boeddha gehouden werd en waar vijfhonderd van zijn leerlingen (allen arahats, dat wil zeggen: heiligen) aanwezig waren, de gehele tekst gereciteerd. Hij was degene die het langst opgetrokken was met de Boeddha en daarom geacht werd zijn woorden het best te kunnen weergeven. Daarom begint ieder Sutta met de woorden van Ānanda: Aldus heb ik gehoord. Op grond van stilistische overwegingen moet men echter wel concluderen dat de tekst in later tijden sterk geredigeerd is.

De tekst heeft het recitatieve karakter zeer goed bewaard. Er valt een duidelijk prozaritme in te herkennen. De tekst komt het best tot zijn recht, wanneer men hem langzaam en bij voorkeur hardop leest, in het bijzonder aan anderen voorleest. We kunnen deze Sutta’s dan ook van harte aanbevelen aan boeddhistische groeperingen, die ze kunnen gebruiken bij erediensten en ter overweging bij studiebijeenkomsten.

Graag willen wij hier onze dank uitspreken aan Dr. Tilmann Vetter, emeritus hoogleraar in de boeddhologie in Leiden, voor de waardevolle adviezen en correcties die hij ons ook nu weer geboden heeft bij een aantal moeilijke passages. Voor alle onjuistheden en vergissingen in het werk blijven wij zelf verantwoordelijk. Ook Drs. Jacques den Boer zijn wij zeer erkentelijk voor het zeer nauwgezet nalezen en corrigeren van de drukproeven.

De vertalers
Oegstgeest, juni 2004

Majjhima-Nikāya

De verzameling van middellange leerredes

NAMO TASSA BHAGAVATO
ARAHATO SAMMĀSAMBUDDHASSA

EER AAN HEM, DE VERHEVENE,
DE HEILIGE, DE VOLKOMEN ONTWAAKTE

DEEL II

De middelste vijftig leerredes

(Majjhimapaṇṇāsa)

HOOFDSTUK 1

Burgers

(Gahapati-Vagga)

51

Kandaraka-Sutta
De dialoog met Kandaraka

INLEIDING

Na een kort gesprek met de rondtrekkende asceet Kandaraka en de burger Pessa geeft de Boeddha aan zijn monniken een uitvoerige uiteenzetting over vier typen van personen in de wereld: degene die zichzelf kwelt, degene die anderen kwelt, degene die zowel zichzelf als anderen kwelt en degene die noch zichzelf noch anderen kwelt. Het laatste type leidt een waarlijk heilig leven.

[339] ALDUS HEB IK GEHOORD.

1. Eens verbleef de Verhevene in Campā, op de oever van de lotusvijver Gaggarā, tezamen met een grote monniksschare. Toen dan begaven Pessa, de zoon van een kornak, en Kandaraka, een rondtrekkende asceet, zich naar de Verhevene. Bij hem aangekomen groette Pessa de Verhevene eerbiedig en zette zich terzijde neer, maar Kandaraka wisselde de gebruikelijke vriendelijkheden en beleefdheden met hem uit en stelde zich terzijde op. Terzijde staand overzag de asceet Kandaraka de in volledig stilzwijgen gehulde monniksschare en sprak de volgende woorden tot de Verhevene:

2. ‘Uitzonderlijk, heer Gotama, wonderbaarlijk, heer Gotama, hoe de monniksschare door u op het juiste spoor gezet is. De heiligen, de volledig ontwaakten, de verhevenen uit het verleden hebben hun monniksschare hoogstens even goed op het spoor gezet als u nu doet. Ook de heiligen, de volledig ontwaakten, de verhevenen in de toekomst zullen hun monniksschare hoogstens even goed op het spoor zetten als u nu doet.’

3. ‘Zo is het, Kandaraka, zo is het. Er zijn in deze monniksschare monniken die heiligen zijn, die de mentale vergiften vernietigd hebben, die het heilige leven geleid hebben, die gedaan hebben wat gedaan moest worden, die de last hebben afgelegd, die het ware doel hebben bereikt, die de ketenen die aan het bestaan binden volledig hebben vernietigd, die volledig bevrijd zijn door inzicht. Er zijn ook monniken in deze monniksschare die nog in training zijn, die moreel standvastig zijn, die een stabiel leven leiden, die verstandig zijn en verstandig leven. Zij verwijlen met een geest die goed gevestigd is in de vier vormen van cultiveren van de aandacht. In welke vier? Welnu, Kandaraka, [340] een monnik blijft bij het lichaam, het lichaam beschouwend, energiek, volbewust, aandachtig, de hunkering naar en het verdriet om de wereld verdrijvend. Hij blijft bij de gevoelens, de gevoelens beschouwend, energiek, volbewust, aandachtig, de hunkering naar en het verdriet om de wereld verdrijvend. Hij blijft bij de geest, de geest beschouwend, energiek, volbewust, aandachtig, de hunkering naar en het verdriet om de wereld verdrijvend. Hij blijft bij de mentale factoren, de mentale factoren beschouwend, energiek, volbewust, aandachtig, de hunkering naar en het verdriet om de wereld verdrijvend.’¹

4. Op die woorden sprak Pessa, de zoon van de kornak, de volgende woorden tot de Verhevene: ‘Uitzonderlijk, Heer, wonderbaarlijk, Heer, hoe goed de vier vormen van cultiveren van de aandacht door u verkondigd zijn voor de zuivering van de wezens, voor het te boven komen van verdriet en weeklagen, voor het verdwijnen van leed en terneergeslagenheid, voor het bereiken van de juiste levenshouding, voor de verwerkelijking van nirvana. Ook wij, in het wit geklede huishouders, verwijlen van tijd tot tijd met een geest die goed gevestigd is in deze vier vormen van cultivering van de aandacht: hierbij blijven wij bij het lichaam, het lichaam beschouwend, bij de gevoelens, de gevoelens beschouwend, bij de geest, de geest beschouwend, bij de mentale factoren, de mentale factoren beschouwend, energiek, volbewust, aandachtig, een einde makend aan de hunkering naar en het verdriet om de wereld.

Het is uitzonderlijk, Heer, het is wonderbaarlijk, Heer, hoe u midden in de menselijke jungle, te midden van de menselijke slechtheid, te midden van menselijke arglist weet wat heilzaam en onheilzaam is voor de wezens. De mensen vormen een ondoordringbare jungle, Heer; dieren zijn een open boek. Ik kan mij een olifant die in training is herinneren: iedere keer dat hij Campā binnenging of het verliet vertoonde hij al zijn listen, sluwheden, doortraptheden en gemene trucs. Maar, Heer, degenen die wij onze slaven noemen, onze boodschappenjongens of onze knechten zij doen iets anders dan ze zeggen en zeggen iets anders dan ze denken.’

5. ‘Zo is het, Pessa, zo is het. [341] De mensen vormen een ondoordringbare jungle, Pessa; dieren zijn een open boek. Er worden vier typen van personen aangetroffen in de wereld. Welke vier? In de eerste plaats is er de zelfkweller, die zich overgeeft aan de praktijk van zelfkwelling. Dan is er de kweller van anderen, die zich overgeeft aan de praktijk van het kwellen van anderen. Dan is er degene die zowel zichzelf kwelt, overgegeven is aan de praktijk van het kwellen van zichzelf, als anderen kwelt, overgegeven is aan de praktijk van het kwellen van anderen. Dan is er degene die noch zichzelf kwelt, niet overgegeven is aan de praktijk van zelfkwelling, noch anderen kwelt, niet overgegeven is aan de praktijk van het kwellen van anderen. Deze laatste is, omdat hij noch zichzelf noch anderen kwelt, al in dit leven verzadigd, uitgedoofd, tot rust gekomen; geluk ervarend leeft hij met een zelf dat Brahman is geworden.² Welke van deze vier typen van personen bevalt je het meest, Pessa?’

‘De eerste drie personen bevallen me niet, Heer. Maar de laatste bevalt me wel.’

6. ‘Waarom bevallen de eerste drie personen je niet, Pessa?’

‘Heer, de zelfkweller, die overgegeven is aan de praktijk van zelfkwelling, kwelt en foltert zichzelf, hoewel hij geluk zoekt en afkerig is van lijden. Daarom bevalt die persoon mij niet. De kweller van anderen, die zich overgeeft aan de praktijk van het kwellen van anderen, kwelt en foltert anderen, hoewel die geluk zoeken en afkerig zijn van lijden. Daarom bevalt die persoon mij niet. Degene die zowel zichzelf kwelt, overgegeven is aan de praktijk van het kwellen van zichzelf, als anderen kwelt, overgegeven is aan de praktijk van het kwellen van anderen, kwelt en foltert zowel zichzelf als anderen, hoewel die [beiden] geluk zoeken en afkerig zijn van lijden. Daarom bevalt die persoon mij niet. Degene [342] die noch zichzelf kwelt, niet overgegeven is aan de praktijk van zelfkwelling, noch anderen kwelt, niet overgegeven is aan de praktijk van het kwellen van anderen, die is, omdat hij noch zichzelf noch anderen kwelt, al in dit leven verzadigd, uitgedoofd, tot rust gekomen; geluk ervarend leeft hij met een zelf dat Brahman is geworden. Daarom bevalt die persoon mij wel.

Maar nu, Heer, moeten wij gaan. Wij hebben veel verplichtingen, wij hebben veel te doen.’

‘Doe nu, Pessa, waarvoor je de tijd gekomen acht!’

Toen dan stond de zoon van de kornak, Pessa, verheugd en verblijd over de woorden van de Verhevene, op van zijn zetel, groette de Verhevene, draaide rechts om hem heen en vertrok.

7. Toen dan, niet lang nadat Pessa vertrokken was, richtte de Verhevene zich tot de monniken: ‘Wijs, monniken, is Pessa, de zoon van de kornak, van groot inzicht getuigt Pessa, de zoon van de kornak! Als hij nog een ogenblik zou zijn blijven zitten, tot ik voor hem deze vier typen van personen tot in detail had behandeld, dan zou hem dat groot voordeel gebracht hebben.³ Maar, monniken, ook nu al heeft Pessa groot voordeel behaald.’

‘Dit is het moment, Verhevene, dit is het moment, Gezegende, waarop u deze vier typen van personen in detail zou moeten behandelen. Na u aanhoord te hebben zullen de monniken het onthouden.’

‘Luistert dan, monniken, let goed op, ik ga spreken.’ ‘Goed, Heer,’ stemden die monniken in met de Verhevene. Deze sprak de volgende woorden:

8. ‘Welk type persoon kwelt zichzelf, is overgegeven aan de praktijk van zelfkwelling? Stel, een bepaald persoon is naakt, houdt zich niet aan de etiquette, likt zijn handen af, komt niet en blijft niet staan wanneer men hem dat beleefd vraagt, accepteert geen voedsel dat speciaal naar hem gebracht wordt of voor hem bereid wordt en neemt geen uitnodigingen voor het eten aan. Hij accepteert geen voedsel rechtstreeks uit de pot of pan, noch als hij daarvoor aan de binnenkant van de drempel zou moeten gaan staan⁴, noch als hij daarvoor over karnstok en rijststamper zou moeten stappen, noch van twee etenden, noch van een zwangere vrouw, noch van een zogende vrouw, noch van een vrouw die gemeenschap heeft met een man, noch op aangekondigde uitdelingen, noch waar een hond in de buurt is, noch waar vliegen in zwermen rondvliegen. Hij eet geen vis en geen vlees, en drinkt niet allerlei soorten sterke drank. Hij haalt maar voedsel bij één huis en accepteert maar één portie, of bij twee huizen en twee porties, of bij zeven huizen en zeven porties.⁵ Hij leeft maar op één potje voedsel, of op twee potjes, of op zeven potjes. Hij neemt maar één keer per dag voedsel tot zich, [343] of één keer in de twee dagen, of één keer in de zeven dagen. Aldus leeft hij overgegeven aan een dergelijk regime, tot zelfs maar één keer in de veertien dagen een maaltijd gebruiken.

Hij eet alleen groente, wilde rijst, rauwe jonge rijst, afschraapsel van leer, bepaalde waterplanten, het rode kafpoeder van rijst, schuim van kokende rijst, pulp van uitgeperste oliezaden, gras of koemest, of hij leeft door zich te voeden met wortels en vruchten uit het bos, alleen valvruchten etend.

Hij draagt kleding van hennep of gedeeltelijk van hennep, stoffen die van een lijk afkomstig zijn, lompen van een vuilnisbelt, bast van de tirīṭaka-boom, huiden van de zwarte antilope, een mantel gemaakt van zwarte antilopenhuid, kleding van kusa-grasvezels, kleding van boombastvezels, kleding van dunne houten stroken, een deken van menselijk hoofdhaar, een deken van paardenstaartenhaar of kleding van uilenveren. Hij rukt zijn hoofden baardhaar uit, hij geeft zich over aan de praktijk van het uitrukken van hoofden baardhaar. Hij blijft rechtop staan en verwerpt het zitten. Hij hurkt, hij heeft de gelofte van het hurken afgelegd. Hij ligt op een doornenbed, hij maakt zich op een doornenbed een ligplaats. Hij geeft zich in zijn leven over aan de gewoonte ’s avonds voor de derde maal in het water af te dalen.⁶ Aldus leeft hij overgegeven aan dergelijke, veelsoortige praktijken van kwelling en foltering van het lichaam. Zo iemand, monniken, wordt een persoon genoemd die zichzelf kwelt, die zich overgeeft aan de praktijk van zelfkwelling.

9. En welke type persoon, monniken, kwelt anderen, is overgegeven aan de praktijk van het kwellen van anderen? Stel, een bepaald persoon is een schapenslachter, een varkensslachter, een vogelvanger, een vallenzetter, een jager, een visser, een dief, een beul, een cipier of iemand die een ander soort wreed beroep uitoefent. Zo iemand, monniken, wordt een persoon genoemd die anderen kwelt, die overgegeven is aan de praktijk van het kwellen van anderen.

10. En welk type persoon, monniken, is zowel een zelfkweller, overgegeven aan de praktijk van de zelfkwelling, als iemand die anderen kwelt, overgegeven aan de praktijk van het kwellen van anderen? Stel, een persoon is een koning, een gezalfde krijger, of een rijke brahmaan. Na een nieuwe vergaderzaal te hebben laten bouwen aan de oostzijde van de stad, na zijn hoofden baardhaar afgeschoren te hebben, na zich gehuld te hebben in de ruwe huid van een zwarte antilope en na zijn lichaam te hebben ingesmeerd met geklaarde boter en sesamolie gaat hij, zijn rug schrapend met een hertenhoorn, de vergaderzaal binnen samen met zijn gemalin en zijn brahmaanse hofpriester. Daar maakt hij zich een ligplaats op de kale, [alleen] met gras bedekte grond. De koning leeft op de melk uit één uier van één koe die een kalf heeft dat op haar lijkt. [344] Zijn gemalin leeft op de melk uit de tweede uier. De brahmaanse hofpriester leeft op de melk uit de derde uier. De melk uit de vierde uier gieten ze in het offervuur. Op de rest leeft het kalf. Hij zegt het volgende: “Laten er zóveel stieren geslacht worden ten behoeve van het offer, zóveel jonge stieren, zóveel vaarzen, zóveel geiten, zóveel rammen. Laten er zóveel bomen geveld worden ten behoeve van de offerpalen, laat er zóveel gras gemaaid worden om tot bundels offerstro gemaakt te worden.” Zijn slaven, zijn dienaren en zijn knechten treffen de voorbereidingen onder de dreiging van stokslagen, omdat hun angst aangejaagd wordt, met betraande gezichten en wenend. Zo iemand, monniken, wordt een persoon genoemd die zowel een zelfkweller is, overgegeven aan de praktijk van de zelfkwelling, als iemand die anderen kwelt, overgegeven aan de praktijk van het kwellen van anderen.

11. En welk type persoon, monniken, is noch een zelfkweller, overgegeven aan de praktijk van de zelfkwelling, noch iemand die anderen kwelt, overgegeven aan de praktijk van het kwellen van anderen – iemand die, omdat hij noch zichzelf noch anderen kwelt, al in dit leven verzadigd, uitgedoofd, tot rust gekomen is en geluk ervarend leeft met een zelf dat Brahman is geworden?

12. Stel, monniken, er verschijnt een Voleindigde in de wereld, een heilige, een volkomen ontwaakte, volmaakt in kennis en levenswandel, een gezegende, een kenner van de wereld, een onovertroffen coach van diegenen onder de mensen die getraind kunnen worden, een leraar van goden en mensen, een ontwaakte, een verhevene. Hij verkondigt [het wezen van] deze wereld met haar goden, met haar Māra’s, met haar Brahmā’s, [het wezen van] dit geslacht met zijn asceten en brahmanen, met zijn goden en mensen, na dit zelf ontdekt en gerealiseerd te hebben. Hij leert de Dhamma, die goed is in het begin, goed in het midden en goed aan het einde, naar de letter en de betekenis; hij predikt het volkomen zuivere heilige leven in al zijn volheid.

13. Die Dhamma hoort een burger, een burgerzoon of iemand die in een of andere goede familie geboren is. Daarop vat deze vertrouwen op in de Voleindigde. In het bezit van dat vertrouwen dat hij opgevat heeft, denkt hij bij zichzelf aldus: “Het huiselijke leven is een hindernis, een weg vol stof, het thuisloze leven is de open lucht. Het is niet gemakkelijk voor iemand die thuis woont om het volkomen zuivere heilige leven, glanzend als parelmoer, in al zijn volheid te leven. Als ik nu eens haar en baard zou afscheren, de gele gewaden [van een monnik] zou omleggen en uit het huis weg de thuisloosheid in zou trekken?” En na enige tijd laat hij een grotere of kleinere hoeveelheid bezittingen [345] en een grotere of kleinere familiekring in de steek en voert zijn voornemen uit.

14. Aldus weggetrokken geeft hij, na de training en de levenswijze van de monniken op zich genomen te hebben, het doden van levende wezens op en onthoudt zich ervan; hij heeft de stok neergelegd, het zwaard neergelegd, is gewetensvol, mededogend en is voortdurend bekommerd om het heil van alle levende wezens.

Hij geeft het nemen van wat niet gegeven is op en onthoudt zich daarvan; hij neemt altijd alleen wat gegeven is, wacht af tot er gegeven wordt en leeft met een eerlijke en zuiver gestemde inborst.

Hij geeft de onheilige levenswandel op en hij leidt een heilig leven; hij leeft in onthouding, zich verre houdend van seks, van vulgaire gewoonten.

Hij geeft het spreken van onwaarheid op en hij onthoudt zich ervan; hij spreekt de waarheid, is waarheidslievend en betrouwbaar, doet zijn woord gestand en stelt de mensen niet teleur.

Hij geeft het roddelen op en hij onthoudt zich ervan; wat hij hier gehoord heeft, zal hij niet elders doorvertellen om degenen hier [van de anderen] te vervreemden; wat hij elders gehoord heeft, zal hij niet aan degenen hier doorvertellen om degenen daar [van de mensen hier] te vervreemden. Aldus verbindt hij degenen die tegenover elkaar staan en sterkt hij degenen die in eendracht leven; hij verheugt zich in harmonie, hij beleeft vreugde aan harmonie, hij verblijdt zich over harmonie en spreekt woorden die de harmonie bevorderen.

Hij geeft ruwe taal op en hij onthoudt zich ervan. Zijn spreken is onberispelijk, oorstrelend, lieflijk, hartverwarmend, beschaafd, voor vele mensen prettig, voor vele mensen aangenaam; van dien aard zijn de woorden die hij spreekt.

Hij geeft leeg gezwets op en hij onthoudt zich ervan; hij spreekt te rechter tijd, in overeenstemming met de feiten, zegt zinvolle dingen, spreekt over de Dhamma en de orderegels; hij zegt op het juiste moment behartenswaardige dingen, met argumenten omkleed, duidelijk omlijnd en op de zaak gericht.

Hij onthoudt zich van het schade toebrengen aan zaden en planten. Hij eet eenmaal per dag en ’s nachts niet; hij onthoudt zich van het eten na de noen. Hij onthoudt zich van het bezoeken van dans-, zang- en muziekvoorstellingen; van allerlei soorten cosmetische behandelingen en opsmuk, zoals het aanbrengen van halskettingen, parfum en make-up; van grote en hoge bedden; van het aannemen van goud en zilver; van het aannemen van ongekookt graan; van het aannemen van rauw vlees; van het aannemen van meisjes en vrouwen; van het aannemen van slaven en slavinnen; van het aannemen van geiten en schapen; van het aannemen van kippen en varkens; van het aannemen van olifanten, koeien, hengsten en merries; van het aannemen van akkers en andere grond; van het zenden om en overbrengen van boodschappen; van koop en verkoop; van het knoeien met weegschalen, munten en maten; [346] van omkoperij, bedrog, fraude en misleiding; van het toebrengen van letsel, van het plegen van doodslag, van vrijheidsberoving, van struikroverij, van inbraak en van geweldpleging.

15. Hij is tevreden met een mantel om zijn lichaam te beschermen en voedsel in de bedelnap om zijn maag te vullen; waar hij ook heen gaat, neemt hij alleen die dingen met zich mee. Net zoals een gevleugelde vogel, waar deze ook heen vliegt, alleen zijn vleugels bij zich draagt, evenzo is een monnik tevreden met een mantel om zijn lichaam te beschermen en voedsel in de bedelnap om zijn maag te vullen. Waarheen hij ook gaat, neemt hij alleen die dingen met zich mee.

Aldus met deze verzameling van zedelijke gedragingen der edelen⁷ toegerust, ervaart hij innerlijk het geluk van de onberispelijkheid.

16. Als hij met zijn ogen een lichamelijke vorm ziet, gaat hij niet op in de hoofdkenmerken ervan noch in de details. Omdat begeerte en chagrijn, die slechte, onheilzame mentale fenomenen zijn, hem zouden overspoelen als hij het gezichtszintuig niet voortdurend zou beheersen, legt hij zich toe op de beheersing daarvan, hij bewaakt zijn gezichtszintuig, hij is op zijn hoede met betrekking tot zijn gezichtszintuig. Hetzelfde doet hij met zijn oren, zijn neus, zijn tong, zijn tastzin en zijn denken. Aldus met deze edele beheersing van de zintuigen toegerust, ervaart hij innerlijk rimpelloos geluk.

17. Bij het ergens heenlopen en weer teruglopen handelt hij oplettend; zo ook bij het ergens heenkijken en het afwenden van de blik, bij het buigen en strekken van de ledematen, bij het dragen van zijn overkleed, zijn bedelnap en zijn mantel, bij het eten en drinken, kauwen en proeven, bij de stoelgang en het urineren, bij het gaan, staan, zitten, slapen, waken, spreken en zwijgen.

18. Aldus toegerust met deze edele verzameling van zedelijke gedragingen, met deze edele bescherming van de zintuigen, met deze edele aandacht en oplettendheid⁸ zoekt hij een afgezonderd onderkomen, een afgelegen plek: de voet van een boom, een berg, een kloof, een grot, een knekelveld, een eenzame plek in het woud, een plaats in de open lucht of een hoop stro.

19. Daar gaat hij, teruggekomen van de bedelronde, na het eten, zitten met gekruiste benen, zijn lichaam recht overeind houdend, zijn aandacht richtend op zijn directe omgeving. [347] Hij geeft de begeerte naar de wereld op en houdt zijn geest vrij ervan; hij loutert zijn geest van begeerte. Boosheid en haat opgevend, houdt hij zijn geest vrij ervan; zich bekommerend om het welzijn van alle levende wezens, loutert hij zijn geest van boosheid en haat. Hij geeft sloomheid en traagheid op en blijft er vrij van; helder bewust, aandachtig en oplettend loutert hij zijn geest van sloomheid en traagheid. Opgewonden piekeren [over fouten in het verleden] geeft hij op en hij blijft er vrij van; innerlijk vredig geworden loutert hij zijn geest van opgewonden piekeren. Hij geeft twijfel op en is daar voortaan overheen; zonder onzekerheid over wat heilzame dingen zijn, loutert hij zijn geest van twijfel.

20. Na deze vijf hindernissen opgegeven te hebben, na de bezoedelende affecten die de geest zwak maken doorzien te hebben, afstand genomen hebbend van zintuiglijke geneugten, afstand genomen hebbend van onheilzame geestestoestanden, gaat hij het eerste meditatiestadium binnen, dat vergezeld gaat van nadenken en overwegen, uit afzondering geboren is en gekenmerkt wordt door vreugde en geluk, en verblijft daarin.

21. Hij bereikt door het tot rust komen van nadenken en overwegen innerlijke vrede en eenpuntigheid van geest, gaat het tweede meditatiestadium binnen, dat vrij is van nadenken en overwegen, uit concentratie geboren is en gekenmerkt wordt door vreugde en geluk, en verblijft daarin.

22. Hij verwijlt door het ophouden van vreugde in gelijkmoedigheid en aandacht, in volle bewustheid en ervaart lichamelijk geluk, hetgeen de edelen beschrijven als “gelijkmoedig, aandachtig, verwijlend in geluk”; zo gaat hij het derde meditatiestadium binnen en verblijft daarin.

23. Na het ophouden van geluk en na het ophouden van lijden en omdat vroeger al blijdschap en neerslachtigheid verdwenen waren, gaat hij het van leed en geluk vrije, door zuivere gelijkmoedigheid en aandacht gekenmerkte vierde meditatiestadium binnen en verblijft daarin.

24. Wanneer zijn geest aldus geconcentreerd, geheel zuiver, geheel gelouterd, smetteloos, ontdaan van affecten, buigzaam, werkbaar, stabiel en onbeweeglijk geworden is, richt hij hem op de kennis die bestaat uit de herinnering aan vroegere verblijfplaatsen. Hij herinnert zich vele verschillende vroegere verblijfplaatsen, namelijk één leven, twee levens, drie levens, vier levens, vijf levens, tien levens, twintig levens, dertig levens, veertig levens, vijftig levens, honderd levens, duizend levens, honderdduizend levens, vele tijdperken van inkrimping, vele tijdperken van uitdijing, vele tijdperken van inkrimpen en weer uitdijen: “Op die en die plaats heette ik zo en zo, hoorde ik tot die en die familie, was ik van die en die stand, voedde ik me zo en zo, ervoer ik dat en dat geluk en ongeluk, werd ik zo en zo oud. Toen ik dan uit dat bestaan wegviel, verscheen ik in het volgende bestaan. Daar heette ik zo en zo, hoorde ik tot die en die familie, was ik van die en die stand, voedde ik me zo en zo, ervoer ik dat en dat geluk en ongeluk, [348] werd ik zo en zo oud. Toen ik dan vandaar wegviel, ben ik hier verschenen.” Aldus herinnert hij zich in bijzonderheden en details vele verschillende vroegere verblijfplaatsen.

25. Wanneer zijn geest aldus geconcentreerd, geheel zuiver, geheel gelouterd, smetteloos, ontdaan van affecten, buigzaam, werkbaar, stabiel en onbeweeglijk geworden is, richt hij hem op de kennis van het heengaan en weer oprijzen van de wezens. Met zijn zuivere, bovenmenselijke, helderziende oog ziet hij hoe de wezens heengaan en weer oprijzen, de minderwaardige en de hoogstaande, de mooie en de lelijke, de gelukkige en de ongelukkige; hij onderkent hoe de wezens overeenkomstig hun karma wedergeboren worden: “Deze wezens zijn behept met slecht gedrag dat ze in daad, woord en gedachte vertoond hebben; ze hebben kwaad gesproken over de edelen, hebben een verkeerde visie en hebben het karma van een verkeerde visie op zich geladen. Zij zijn na de ondergang van het lichaam, na de dood in het verderf gestort, in de vernieling geraakt, in de onderwereld, in de hel terechtgekomen. Die [andere] wezens daarentegen zijn begiftigd met goed gedrag, dat ze in daad, woord en gedachte vertoond hebben; ze hebben geen kwaad gesproken over de edelen, hebben de juiste visie en hebben zich verrijkt met het karma van de juiste visie. Zij zijn na de ondergang van het lichaam, na de dood goed terechtgekomen, in een hemelse wereld weer opgerezen.” Aldus ziet hij met zijn zuivere, bovenmenselijke, helderziende oog hoe de verschillende wezens overeenkomstig hun karma heengaan en weer oprijzen.

26. Wanneer zijn geest aldus geconcentreerd, geheel zuiver, geheel gelouterd, smetteloos, ontdaan van affecten, buigzaam, werkbaar, stabiel en onbeweeglijk geworden is, richt hij hem op de kennis van de vernietiging van de mentale vergiften. Hij onderkent naar waarheid: “Dit is lijden; dit is de oorsprong van het lijden; dit is het ophouden van het lijden; dit is de weg die naar het ophouden van het lijden voert.” Hij onderkent naar waarheid: “Dit zijn de mentale vergiften; dit is de oorsprong van de mentale vergiften; dit is het ophouden van de mentale vergiften; dit is de weg die naar het ophouden van de mentale vergiften leidt.”

27. Bij hem die zo weet, die zo ziet, wordt de geest bevrijd van het vergif der zinnelijke begeerte, wordt de geest bevrijd van het vergif der wedergeboorte en wordt de geest bevrijd van het vergif der onwetendheid. In de bevrijde geest rijst de kennis op dat hij bevrijd is. “Vernietigd is geboorte, geleefd het heilige leven, gedaan is wat gedaan moest worden, er is niets meer dat tot terugkomst hier leidt”, zo beseft hij.

28. Zo iemand wordt een persoon genoemd die noch een zelfkweller is, overgegeven aan de praktijk van de zelfkwelling, noch iemand die anderen kwelt, [349] overgegeven aan de praktijk van het kwellen van anderen. Hij is, omdat hij noch zichzelf noch anderen kwelt, al in dit leven verzadigd, uitgedoofd, tot rust gekomen en hij leeft geluk ervarend met een zelf dat Brahman is geworden.’

Zo sprak de Verhevene. Die monniken waren verrukt en verheugden zich over zijn woorden.

52

Aṭṭhakanāgara-Sutta
De dialoog met de burger van Aṭṭhakanagara

INLEIDING

Dit gesprek speelt zich af na de dood van de Boeddha. De eerwaarde Ānanda geeft een uiteenzetting over elf ‘deuren’ tot het doodloze. Dat wil zeggen dat hij elf meditatieve methoden leert om bevrijding, nirvana, te bereiken. Dit zijn: de vier meditatiestadia (jhāna, die de Boeddha ook doorliep in de nacht van zijn Ontwaken), de vier vormen van ‘verwijlen bij Brahmā’ (brahma-vihāra) en de eerste drie van de vier ‘stadia van vormloze meditatieve verzinking’ (arūpā of āruppā).

ALDUS HEB IK GEHOORD.

1. Eens verbleef de eerwaarde Ānanda bij Vesāli, in het dorpje Beluva.

2. Op dat moment was de burger Dasama, een bewoner van Aṭṭhakanagara, in Pāṭaliputta⁹ gearriveerd voor een of andere zakelijke aangelegenheid. Toen dan ging Dasama naar het Hanenpark, naar een of andere monnik toe. Hij groette die monnik eerbiedig en zette zich terzijde neer. Terzijde gezeten sprak Dasama de volgende woorden tot die monnik: ‘Heer, waar verblijft de eerwaarde Ānanda op dit moment? Wij zouden hem graag willen ontmoeten.’ ‘De eerwaarde Ānanda, burger, verblijft in het dorpje Beluva bij Vesāli.’

3. Toen dan, toen Dasama zijn zaken in Pāṭaliputta had af gehandeld, ging hij naar het dorpje Beluva bij Vesāli toe, naar de eerwaarde Ānanda. Bij hem aangekomen groette hij hem eerbiedig en zette zich terzijde neer. Terzijde gezeten sprak hij de volgende woorden tot de eerwaarde Ānanda: ‘Is er één enkel ding verkondigd door de Verhevene, die weet en ziet, door de heilige, de volkomen ontwaakte, waardoor de onverloste geest van een monnik, die er zich niet-nalatig, vol ijver, vastberaden op toelegt, bevrijd wordt of waardoor de nog niet vernietigde mentale vergiften vernietigd worden of waardoor [een monnik] de nog niet bereikte, onovertroffen rust na inspanning vindt?’¹⁰

‘Ja, burger, zo’n enkel ding is door de Verhevene verkondigd.’ [350]

‘Wat, Heer Ānanda, is dan dat enkele ding?’

4. ‘Welnu, burger, een monnik gaat afstand genomen hebbend van zintuiglijke geneugten, afstand genomen hebbend van onheilzame geestestoestanden, het eerste meditatiestadium binnen, dat vergezeld gaat van nadenken en overwegen, uit afzondering geboren is en gekenmerkt wordt door vreugde en geluk, en verblijft daarin. Dan overweegt hij aldus: “Dit eerste meditatiestadium is gepland en bewust tot stand gebracht. Maar al wat gepland en bewust tot stand gebracht is, dat is vergankelijk, gedoemd tot ophouden.” Dat beseft hij. Als hij daarin blijft, bereikt hij de vernietiging van de mentale vergiften; als hij de vernietiging van de mentale vergiften niet bereikt, dan wordt hij door zijn hartstocht voor de Dhamma, door zijn vreugde om de Dhamma, door de volledige vernietiging van de vijf ketenen die aan het lagere bestaan binden, iemand die spontaan oprijst [in een hemel] en daar het uiteindelijke nirvana bereikt, zonder uit die wereld¹¹ te kunnen terugkeren. Dit, burger, is één enkel ding dat door de Verhevene verkondigd is, waardoor de onverloste geest van een monnik, die er zich niet-nalatig, vol ijver, vastberaden op toelegt, bevrijd wordt.

5. Vervolgens, burger, bereikt een monnik door het tot rust komen van nadenken en overwegen innerlijke vrede en eenpuntigheid van geest, gaat hij het tweede meditatiestadium binnen, dat vrij is van nadenken en overwegen, uit concentratie geboren is en gekenmerkt wordt door vreugde en geluk, en verblijft daarin. Dan overweegt hij aldus: “Dit tweede meditatiestadium is gepland en bewust tot stand gebracht. Maar al wat gepland en bewust tot stand gebracht is, dat is vergankelijk, gedoemd tot ophouden.” Dat beseft hij. Als hij daarin blijft, bereikt hij de vernietiging van de mentale vergiften; als hij de vernietiging van de mentale vergiften niet bereikt, dan wordt hij door zijn hartstocht voor de Dhamma, door zijn vreugde om de Dhamma, door de volledige vernietiging van de vijf ketenen die aan het lagere bestaan binden, iemand die spontaan oprijst [in een hemel] en daar het uiteindelijke nirvana bereikt, zonder uit die wereld te kunnen terugkeren. Dit, burger, [351] is ook één enkel ding dat door de Verhevene verkondigd is, waardoor de onverloste geest van een monnik, die er zich niet-nalatig, vol ijver, vastberaden op toelegt, bevrijd wordt.

6. Vervolgens, burger, verwijlt de monnik door het ophouden van vreugde in gelijkmoedigheid en aandacht, in volle bewustheid en ervaart hij lichamelijk geluk, hetgeen de edelen beschrijven als “gelijkmoedig, aandachtig, verwijlend in geluk”; zo gaat hij het derde meditatiestadium binnen en verblijft daarin. Dan overweegt hij aldus: “Dit derde meditatiestadium is gepland en bewust tot stand gebracht. Maar al wat gepland en bewust tot stand gebracht is, dat is vergankelijk, gedoemd tot ophouden.” Dat beseft hij. Als hij daarin blijft, bereikt hij de vernietiging van de mentale vergiften; als hij de vernietiging van de mentale vergiften niet bereikt, dan wordt hij door zijn hartstocht voor de Dhamma, door zijn vreugde om de Dhamma, door de volledige vernietiging van de vijf ketenen die aan het lagere bestaan binden, iemand die spontaan oprijst [in een hemel] en daar het uiteindelijke nirvana bereikt, zonder uit die wereld te kunnen terugkeren. Dit, burger, is ook één enkel ding dat door de Verhevene verkondigd is, waardoor de onverloste geest van een monnik, die er zich niet-nalatig, vol ijver, vastberaden op toelegt, bevrijd wordt.

7. Vervolgens, burger, gaat een monnik na het ophouden van geluk en na het ophouden van lijden en omdat vroeger al blijdschap en neerslachtigheid verdwenen waren, het van leed en geluk vrije, door zuivere gelijkmoedigheid en aandacht gekenmerkte vierde meditatiestadium binnen en verblijft daarin. Dan overweegt hij aldus: “Dit vierde meditatiestadium is gepland en bewust tot stand gebracht. Maar al wat gepland en bewust tot stand gebracht is, dat is vergankelijk, gedoemd tot ophouden.” Dat beseft hij. Als hij daarin blijft, bereikt hij de vernietiging van de mentale vergiften; als hij die niet bereikt, dan wordt hij door zijn hartstocht voor de Dhamma, door zijn vreugde om de Dhamma, door de volledige vernietiging van de vijf ketenen die aan het lagere bestaan binden, iemand die spontaan oprijst [in een hemel] en daar het uiteindelijke nirvana bereikt, zonder uit die wereld te kunnen terugkeren. Dit, burger, is ook een enkel ding dat door de Verhevene verkondigd is, waardoor de onverloste geest van een monnik, die er zich niet-nalatig, vol ijver, vastberaden op toelegt, bevrijd wordt.

8. Vervolgens, burger, doordringt een monnik met een geest vervuld van liefdevolle vriendelijkheid langdurig één windstreek, evenzo de tweede, de derde en de vierde. Aldus doordringt hij de hele wereld langdurig naar boven, naar beneden en horizontaal, overal, alom, met een geest vervuld van liefdevolle vriendelijkheid, wijds, groots, onmetelijk, vrij van haat en vrij van boosaardigheid.

9-11. Vervolgens, burger, doordringt een monnik met een geest vervuld van mededogen, medevreugde, gelijkmoedigheid langdurig één windstreek, evenzo de tweede, de derde en de vierde. Aldus doordringt hij de hele wereld langdurig naar boven, naar beneden en horizontaal, overal, alom, met een geest vervuld van mededogen, medevreugde en gelijkmoedigheid, wijds, groots, onmetelijk, vrij van haat en vrij van boosaardigheid. Dan [na doordringing van de wereld met elk van deze geestestoestanden] overweegt hij aldus: “Deze bevrijding van de geest bestaande uit liefdevolle vriendelijkheid, mededogen, medevreugde, gelijkmoedigheid is gepland en bewust tot stand gebracht. Maar al wat gepland en bewust tot stand gebracht is, dat is vergankelijk, [352] gedoemd tot ophouden.” Dat beseft hij. Als hij daarin blijft, bereikt hij de vernietiging van de mentale vergiften; als hij de vernietiging van de mentale vergiften niet bereikt, dan wordt hij door zijn hartstocht voor de Dhamma, door zijn vreugde om de Dhamma, door de volledige vernietiging van de vijf ketenen die aan het lagere bestaan binden, iemand die spontaan oprijst [in een hemel] en daar het uiteindelijke nirvana bereikt, zonder uit die wereld te kunnen terugkeren. Dit, burger, is ook telkens één ding dat door de Verhevene verkondigd is, waardoor de onverloste geest van een monnik, die er zich niet-nalatig, vol ijver, vastberaden op toelegt, bevrijd wordt.

12. Vervolgens, burger, na het geheel overstijgen van de voorstelling van vormen, na het ophouden van de voorstellingen van weerstand,¹² na het uitschakelen van de aandacht voor de voorstelling van de veelheid der dingen stelt de monnik zich voor dat de ruimte oneindig is en betreedt zo de sfeer van oneindigheid van de ruimte en verblijft erin.

13. Na de sfeer van oneindigheid van de ruimte geheel overstegen te hebben stelt de monnik zich voor dat het bewustzijn¹³ oneindig is en betreedt zo de sfeer van oneindigheid van het bewustzijn en verblijft erin.

14. Na de sfeer van oneindigheid van het bewustzijn geheel overstegen te hebben, stelt hij zich voor dat er niets is en betreedt zo de sfeer van nietsheid en verblijft erin. Dan [na het verlaten van elk van deze drie sferen] overweegt hij aldus: “Dit ervaren van de sfeer van oneindigheid van de ruimte, van de sfeer van oneindigheid van het bewustzijn, van de sfeer van nietsheid is gepland en bewust tot stand gebracht. Maar al wat gepland en bewust tot stand gebracht is, dat is vergankelijk, gedoemd tot ophouden.” Dat beseft hij. Als hij daarin blijft, bereikt hij de vernietiging van de mentale vergiften; als hij die niet bereikt, dan wordt hij door zijn hartstocht voor de Dhamma, door zijn vreugde om de Dhamma, door de volledige vernietiging van de vijf ketenen die aan het lagere bestaan binden, iemand die spontaan oprijst [in een hemel] en daar het uiteindelijke nirvana bereikt, zonder uit die wereld te kunnen terugkeren. Dit, burger, is ook [telkens] één enkel ding dat door de Verhevene verkondigd is, waardoor de onverloste geest van een monnik, die er zich niet-nalatig, vol ijver, vastberaden op toelegt, bevrijd wordt.’

15. Na die woorden sprak de burger Dasama uit Aṭṭhakanagara de volgende woorden tot de eerwaarde Ānanda: ‘Zoals, Heer Ānanda, een man die één toegang tot een geweldige schat zoekt in één keer elf [353] toegangen tot die geweldig schat zou vinden, zo kreeg ik, terwijl ik één deur tot het doodloze zocht, in één keer elf deuren tot het doodloze te horen. Het is te vergelijken met een man die een huis met elf deuren heeft; als dat huis in brand komt te staan, dan kan hij zich in veiligheid stellen door een van die deuren. Evenzo, Heer, zal ik mij in veiligheid kunnen stellen door een van deze elf deuren tot het doodloze. Die leiders van andere sekten plegen te streven naar een leraarsvergoeding. Waarom zou ik dan geen eer bewijzen aan de eerwaarde Ānanda?’

Toen dan verzamelde Dasama de monniksgemeenschap van Pāṭaliputta en Vesāli, bediende en verzadigde haar eigenhandig met uitgelezen harde en zachte spijzen en kleedde elke monnik met een persoonlijk paar gewaden. De eerwaarde Ānanda kleedde hij met een stel van drie gewaden¹⁴ en hij liet voor hem een verblijf bouwen ter waarde van vijfhonderd kahāpaṇa.

53

Sekha-Sutta
De leerrede over de leerling

INLEIDING

De Boeddha vertoeft in Kapilavatthu, de plaats waar hij zijn jeugd heeft doorgebracht. Hij houdt tot zijn stamgenoten, de Sakya’s, een toespraak over de Leer. Vervolgens verzoekt hij Ānanda, omdat hij pijn in zijn rug krijgt en zich wil uitstrekken, een uiteenzetting te geven over de kwaliteiten van een leerling die op weg is op het spirituele pad.

ALDUS HEB IK GEHOORD.

1. Eens verbleef de Verhevene bij de Sakya’s in Kapilavatthu, in Nigrodha’s park.

2. In die tijd was er kort tevoren een nieuwe vergaderhal gebouwd door de Sakya’s van Kapilavatthu, die nog niet door een asceet of brahmaan of welk menselijk wezen ook bewoond was geweest.¹⁵ Toen dan begaven de Sakya’s van Kapilavatthu zich naar de Verhevene. Bij hem gekomen groetten zij hem eerbiedig en zetten zich terzijde neer. Terzijde gezeten spraken zij de volgende woorden tot de Verhevene: ‘Heer, de Sakya’s van Kapilavatthu hebben kort geleden een nieuwe vergaderhal gebouwd, die nog niet door een asceet of brahmaan of welk menselijk wezen ook bewoond is geweest. Laat u als eerste daarvan gebruik maken! Nadat u er als eerste gebruik van gemaakt heeft, zullen de Sakya’s van Kapilavatthu haar daarna in gebruik nemen. Dat zal hun lange tijd tot heil [354] en geluk strekken!’

3. De Verhevene stemde in door te zwijgen. Toen dan, toen de Sakya’s zijn instemming hadden bemerkt, stonden zij op van hun zitplaatsen, groetten de Verhevene eerbiedig, liepen rechts om hem heen en gingen naar de vergaderhal toe. Daar aangekomen spreidden zij over de hele vloer tapijten uit, maakten zij zitplaatsen gereed, zetten zij een waterpot neer en vulden zij een olielamp. Daarop gingen zij naar de Verhevene. Bij hem aangekomen groetten zij hem eerbiedig, stelden zich terzijde op en vertelden hem dat de vergaderhal gereed was voor zijn komst: ‘U kunt nu doen, waarvoor u denkt dat het tijd is.’

4. Toen dan kleedde de Verhevene zich, nam zijn bedelnap en mantel en ging vergezeld van een monniksschare naar de vergaderhal. Daar aangekomen waste hij zijn voeten en ging naar binnen. Binnengekomen zette hij zich neer tegen de centrale pilaar met zijn gezicht naar het oosten. De monniksschare waste ook de voeten, ging naar binnen en zette zich tegen de westelijke wand met het gezicht naar het oosten. Ook de Sakya’s van Kapilavatthu wasten hun voeten, gingen naar binnen en zetten zich tegen de oostelijke wand met het gezicht naar het westen, tegenover de Verhevene.

5. Toen dan onderrichtte de Verhevene de Sakya’s van Kapilavatthu tot diep in de nacht met een Dhamma-toespraak en hij wekte hen op, inspireerde hen en verblijdde hen. Daarop richtte hij zich tot de eerwaarde Ānanda: ‘Ānanda, laat tegenover de Sakya’s je licht schijnen over de leerling die op weg is. Mijn rug doet pijn, ik ga me uitstrekken.’

‘Goed, Heer,’ antwoordde de eerwaarde Ānanda hem instemmend.

Toen dan vouwde de Verhevene zijn mantel in vieren en legde zich op zijn rechterzijde in leeuwenhouding neer, waarbij hij zijn ene voet op de andere legde en zich aandachtig en volbewust een moment inprentte om weer op te staan.

6. Daarop richtte de eerwaarde Ānanda zich tot de Sakya Mahānāma:

‘Welnu, Mahānāma, een leerling van de edelen is volmaakt in zedelijk gedrag, bewaakt de poorten van de zinnen, is matig bij het eten, betracht voortdurend waakzaamheid, is uitgerust met zeven goede kwaliteiten en kan naar believen, zonder moeite, zonder probleem de vier meditatiestadia bereiken, die gekenmerkt worden door de hoogste helderheid van geest en een gelukkig verblijf in het hier en nu verschaffen.

7. En hoe, [355] Mahānāma, is een leerling van de edelen volmaakt in zedelijk gedrag? Welnu, een leerling van de edelen is deugdzaam, hij leeft beheerst door de beheersing die voortkomt uit introspectie,¹⁶ hij wijdt zich aan het beoefenen van goed gedrag, gevaar ziend in de kleinste overtredingen; hij neemt de zedelijke regels op zich en oefent zich erin. Zo is een leerling van de edelen volmaakt in zedelijk gedrag.

8. En hoe, Mahānāma, bewaakt een leerling van de edelen de poorten van de zinnen? Welnu, als hij met zijn ogen een lichamelijke vorm ziet, gaat hij niet op in de hoofdkenmerken ervan noch in de details. Omdat begeerte en chagrijn, die slechte, onheilzame mentale fenomenen zijn, hem zouden overspoelen als hij het gezichtszintuig niet voortdurend zou beheersen, legt hij zich toe op de beheersing daarvan, hij bewaakt zijn gezichtszintuig, hij is op zijn hoede met betrekking tot zijn gezichtszintuig. Hetzelfde doet hij met zijn oren, zijn neus, zijn tong, zijn tastzin en zijn denken. Zo bewaakt een leerling van de edelen de poorten van zijn zinnen.

9. En hoe, Mahānāma, is een leerling van de edelen matig bij het eten? Welnu, hij neemt heel bedachtzaam voedsel tot zich, niet voor zijn plezier, niet om erin te zwelgen, niet om er beter uit te zien of om uiterlijk schoon, maar alleen om dit lichaam in stand te houden, om het in leven te houden, om schade te herstellen, om het heilige leven te ondersteunen, denkend: “Zo zal ik mij van oude gevoelens ontdoen en geen nieuwe gevoelens laten opkomen, en ik zal in leven blijven, onberispelijk zijn en aangenaam leven.” Zo is een leerling van de edelen matig bij het eten.

10. En hoe, Mahānāma, betracht een leerling van de edelen voortdurend waakzaamheid? Welnu, overdag reinigt hij zijn geest, terwijl hij op en neer loopt en zit, van belemmerende gedachten; tijdens de eerste nachtwake reinigt hij zijn geest, terwijl hij op en neer loopt en zit, van belemmerende gedachten; tijdens de middelste nachtwake gaat hij op zijn rechterzijde liggen en neemt de leeuwenhouding aan, waarbij hij de ene voet op de andere legt en zich aandachtig, volbewust het moment om weer op te staan inprent; tijdens de derde nachtwake reinigt hij zijn geest, terwijl hij op en neer loopt en zit, van belemmerende gedachten. Zo betracht een leerling van de edelen voortdurend waakzaamheid.

11. En hoe, Mahānāma, [356] is een leerling van de edelen uitgerust met zeven goede kwaliteiten? Welnu, hij heeft vertrouwen, hij gelooft in het ontwaakt zijn van de Voleindigde, aldus: “Waarlijk, die Verhevene is een heilige, een volkomen ontwaakte, volmaakt in kennis en levenswandel, een gezegende, een kenner van de wereld, een onovertroffen coach van diegenen onder de mensen die getraind kunnen worden, een leraar van goden en mensen, een boeddha, een verhevene.”

12. Hij kent schaamte; hij schaamt zich voor slecht gedrag in daden, woorden en gedachten; hij schaamt zich ervoor te vervallen tot slechte, onheilzame gedachten en gevoelens.

13. Hij is gewetensvol; hij is bang voor slecht gedrag in daden, woorden en gedachten; hij is bang te vervallen tot slechte, onheilzame gedachten en gevoelens.¹⁷

14. Hij heeft veel geleerd, herinnert zich wat hij geleerd heeft, hij slaat op wat hij geleerd heeft. De leringen die goed in het begin zijn, goed in het midden zijn, goed aan het einde zijn, met de juiste betekenis en tekst, die het geheel volmaakte, geheel zuivere, heilige leven verkondigen – zulke leringen heeft hij veel aanhoord, onthouden, gereciteerd, bestudeerd en zich goed eigen gemaakt.

15. Hij is steeds energiek in het opgeven van onheilzame gedachten en gevoelens, in het verwerven van heilzame gedachten en gevoelens. Hij is standvastig, krachtig in zijn streven en werpt het juk van [het ontwikkelen van] heilzame gedachten en gevoelens niet af.

16. Hij is oplettend, toegerust met de hoogste aandacht en zorgvuldigheid en hij herinnert zich wat lang geleden gedaan en gezegd is.

17. Hij heeft inzicht, hij is begiftigd met inzicht in het opkomen en vergaan – een inzicht dat edel en doordringend is en tot de volledige vernietiging van het lijden leidt. Zo, Mahānāma, is een leerling van de edelen uitgerust met zeven goede kwaliteiten.

18. En hoe, Mahānāma, kan een leerling van de edelen naar believen, zonder moeite, zonder probleem de vier meditatiestadia bereiken, die gekenmerkt worden door de hoogste helderheid van geest en een gelukkig verblijf in het hier en nu verschaffen? Welnu, een leerling van de edelen gaat, afstand genomen hebbend van zintuiglijke geneugten, afstand genomen hebbend van onheilzame geestestoestanden, het eerste meditatiestadium binnen, dat vergezeld gaat van nadenken en overwegen, uit afzondering geboren is en gekenmerkt wordt door vreugde en geluk, en verblijft daarin. Hij bereikt door het tot rust komen van nadenken en overwegen innerlijke vrede en eenpuntigheid van geest, gaat het tweede meditatiestadium binnen, dat vrij is van nadenken en overwegen, uit concentratie geboren is en gekenmerkt wordt door vreugde en geluk, en verblijft daarin. Hij verwijlt door het ophouden van vreugde in gelijkmoedigheid en aandacht, in volle bewustheid en ervaart lichamelijk geluk, hetgeen de edelen beschrijven als “gelijkmoedig, aandachtig, verwijlend in geluk”; zo gaat hij het derde meditatiestadium binnen en verblijft daarin. Hij gaat na het ophouden van geluk en na het ophouden van lijden en omdat vroeger al blijdschap en neerslachtigheid verdwenen waren, het van leed en geluk vrije, door zuivere gelijkmoedigheid en aandacht gekenmerkte vierde meditatiestadium binnen, en verblijft daarin. Zo, Mahānāma, kan een leerling van de edelen naar believen, zonder moeite, zonder probleem de vier meditatiestadia bereiken, die gekenmerkt worden door de hoogste helderheid van geest en een gelukkig verblijf in het hier en nu verschaffen.

19. Wanneer, Mahānāma, een leerling van de edelen aldus volmaakt is in zedelijk gedrag, de poorten van de zinnen bewaakt, matig is bij het eten, voortdurend waakzaamheid betracht, uitgerust is met zeven goede kwaliteiten [357] en naar believen, zonder moeite, zonder probleem de vier meditatiestadia kan bereiken, die gekenmerkt worden door de hoogste helderheid van geest en een gelukkig verblijf in het hier en nu verschaffen, dan wordt deze leerling van de edelen een leerling “die op weg is” genoemd, hij is als het ware een niet bedorven ei: hij is in staat tot doorbreken, tot volledig ontwaken en tot het bereiken van de onovertroffen rust na inspanning.¹⁸

Het is te vergelijken met acht, tien of twaalf kippeneieren die door een kip op de juiste wijze bebroed zijn, tot rijping, tot ontwikkeling gebracht zijn. Hoewel bij die kip niet deze wens opkomt: “Och, mogen mijn kuikens toch met de punt van hun teennagels of met hun snavel de eierschaal doorbreken en veilig uitkomen!”, toch zijn zij daartoe in staat. Net zo wordt een leerling van de edelen die al de genoemde eigenschappen bezit, een leerling “die op weg is” genoemd, als het ware een niet bedorven ei, in staat tot uitbreken, tot volledig ontwaken en tot het bereiken van de onovertroffen rust na inspanning.

20. Als, Mahānāma, deze leerling van de edelen eenmaal deze onovertroffen staat van zuivere gelijkmoedigheid en aandacht bereikt heeft, herinnert hij zich vele verschillende vroegere verblijfplaatsen, namelijk één leven, twee levens, drie levens, vier levens, vijf levens, tien levens, twintig levens, dertig levens, veertig levens, vijftig levens, honderd levens, duizend levens, honderdduizend levens, vele tijdperken van inkrimping, vele tijdperken van uitdijing, vele tijdperken van inkrimpen en weer uitdijen: “Op die en die plaats heette ik zo en zo, hoorde ik tot die en die familie, was ik van die en die stand, voedde ik me zo en zo, ervoer ik dat en dat geluk en ongeluk, werd ik zo en zo oud. Toen ik dan uit dat bestaan wegviel, verscheen ik in het volgende bestaan. Daar heette ik zo en zo, hoorde ik tot die en die familie, was ik van die en die stand, voedde ik me zo en zo, ervoer ik dat en dat geluk en ongeluk, werd ik zo en zo oud. Toen ik dan vandaar wegviel, ben ik hier verschenen.” Aldus herinnert hij zich in bijzonderheden en details vele verschillende vroegere verblijfplaatsen. Dit is zijn eerste doorbraak net als die van een kuiken door zijn eierschaal.

21. Als, Mahānāma, deze leerling van de edelen eenmaal deze onovertroffen staat van zuivere gelijkmoedigheid en aandacht bereikt heeft, ziet hij met zijn zuivere, bovenmenselijke, helderziende oog hoe de wezens heengaan en weer oprijzen, de minderwaardige en de hoogstaande, de mooie en de lelijke, de gelukkige en de ongelukkige; hij onderkent hoe de wezens overeenkomstig hun karma wedergeboren worden: “Deze wezens zijn behept met slecht gedrag dat ze in daad, woord en gedachte vertoond hebben; ze hebben kwaad gesproken over de edelen, hebben een verkeerde visie en hebben het karma van een verkeerde visie op zich geladen. Zij zijn na de ondergang van het lichaam, na de dood in het verderf gestort, in de vernieling geraakt, in de onderwereld, in de hel terechtgekomen. Die [andere] wezens daarentegen zijn begiftigd met goed gedrag, dat ze in daad, woord en gedachte vertoond hebben; ze hebben geen kwaad gesproken over de edelen, hebben de juiste visie en hebben zich verrijkt met het karma van de juiste visie. Zij zijn na de ondergang van het lichaam, na de dood goed terechtgekomen, in een hemelse wereld weer opgerezen.” Aldus ziet hij met zijn zuivere, bovenmenselijke, helderziende oog hoe de verschillende wezens overeenkomstig hun karma heengaan en weer oprijzen. Dit is zijn tweede doorbraak net als die van een kuiken door zijn eierschaal.

22. Als, Mahānāma, deze leerling van de edelen eenmaal deze onovertroffen staat van zuivere gelijkmoedigheid en aandacht bereikt heeft, dan leert hij – na de vernietiging van de mentale vergiften – uit zichzelf al in dit leven de bevrijding van het hart, de bevrijding door inzicht, die vrij is van mentale vergiften, grondig kennen, realiseert haar, [358] bereikt haar en verblijft erin. Dit is zijn derde doorbraak net als die van een kuiken door zijn eierschaal.

23. Wanneer, Mahānāma, een leerling van de edelen vol maakt is in zedelijk gedrag, dan is dat een deel van zijn levenswijze. Wanneer een leerling van de edelen de poorten van zijn zinnen bewaakt, dan is dat ook een deel van zijn levenswijze. Wanneer een leerling van de edelen maat weet te houden bij het eten, dan is dat ook een deel van zijn levenswijze. Wanneer een leerling van de edelen voortdurend waakzaamheid betracht, dan is dat ook een deel van zijn levenswijze. Wanneer een leerling van de edelen is uitgerust met zeven goede kwaliteiten, dan is dat ook een deel van zijn levenswijze. Wanneer een leerling van de edelen naar believen, zonder moeite, zonder probleem de vier meditatiestadia kan bereiken, die gekenmerkt worden door de hoogste helderheid van geest en een gelukkig verblijf in het hier en nu verschaffen, dan is dat ook een deel van zijn levenswijze.

24. Wanneer, Mahānāma, een leerling van de edelen zich vele verschillende vroegere levens herinnert, dan is dat een deel van zijn weten. Wanneer een leerling van de edelen met zijn zuivere, bovenmenselijke, helderziende oog ziet hoe de wezens heengaan en weer oprijzen, en onderkent hoe ze overeenkomstig hun karma wedergeboren worden, dan is dat ook een deel van zijn weten. Wanneer een leerling van de edelen na de vernietiging van de mentale vergiften uit zichzelf al in dit leven de bevrijding van het hart, de bevrijding door inzicht, die vrij is van mentale vergiften, grondig leert kennen, haar realiseert, haar bereikt en erin verblijft, dan is dat ook een deel van zijn weten.

25. Deze leerling van de edelen, Mahānāma, wordt “volmaakt in weten” genoemd, “volmaakt in levenswandel”, “volmaakt in weten en levenswandel”.

En door Brahmā, de Eeuwigjonge, is dit vers uitgesproken:

“De krijger is de hoogste onder de mensen die zich baseren op hun afkomst.

Maar wie volmaakt is in weten en levenswandel, hij is de hoogste onder goden en mensen.”

Dat vers, Mahānāma, is terecht door Brahmā, de Eeuwigjonge, voorgedragen, niet ten onrechte. Het is een goede uitspraak, geen verkeerde. Het is zinvol, niet zinloos. Het is door de Verhevene goedgekeurd.’

26. Toen dan stond de Verhevene op en richtte zich tot de eerwaarde Ānanda: ‘Heel goed, Ānanda, heel goed! Je hebt goed gesproken tot de Sakya’s van Kapilavatthu over de leerling die op weg is!’ [359]

Aldus sprak de eerwaarde Ānanda, de leraar was het ermee eens. De Sakya’s van Kapilavatthu waren verrukt en verheugden zich over wat de eerwaarde Ānanda gezegd had.

54

Potaliya-Sutta
De dialoog met Potaliya

INLEIDING

Een wat arrogante zakenman die zijn zaken opgegeven heeft, zijn bezittingen aan zijn kinderen overgedragen heeft en nu alleen nog van aan hem geschonken voedsel en kleding leeft, krijgt van de Boeddha te horen wat het werkelijke ‘opgeven van zaken’ is. Men dient daartoe acht zedelijke regels in acht te nemen en alle geneugten op te geven. Dan bereikt men de drie vormen van weten (tisso vijjā), waarvan de laatste de vernietiging van de mentale vergiften en de bevrijding van de geest is.

ALDUS HEB IK GEHOORD.

1. Eens verbleef de Verhevene onder de Aṅguttarāpa’s, in het marktstadje Āpaṇa.

2. Toen dan kleedde de Verhevene zich vroeg in de morgen aan, nam bedelnap en mantel op en ging Āpaṇa binnen om voedsel te bedelen. Nadat hij rondgegaan was in Āpaṇa en teruggekeerd was van zijn bedelronde, na het eten, ging hij naar een bosje toe om er de dag door te brengen. Toen hij het bosje binnengegaan was, zette hij zich neer aan de voet van een boom.

3. Ook de burger Potaliya begaf zich, terwijl hij volledig gekleed, met mantel en al, om de benen te strekken met parasol en sandalen een wandeling maakte en zomaar wat rondliep, naar dat bosje. Toen hij er binnengegaan was, ging hij naar de Verhevene toe. Bij hem aangekomen wisselde hij de gebruikelijke vriendelijkheden en beleefdheden met hem uit en stelde zich terzijde op. De Verhevene sprak tot de burger Potaliya, toen deze naast hem stond, de volgende woorden: ‘Er zijn zitplaatsen voorhanden, burger, ga zitten, als je wilt.’

Op die woorden zweeg Potaliya verstoord en ontstemd, omdat de asceet Gotama hem aansprak met ‘burger’.

Voor de tweede keer bood de Verhevene hem een zitplaats aan en weer bleef Potaliya ontstemd zwijgen, omdat de Verhevene hem met ‘burger’ aansprak. Toen deze hem voor de derde keer aansprak, sprak Potaliya verstoord en ontstemd het volgende tot de Verhevene: [360] ‘Mijn beste Gotama, het is niet passend, het is niet juist, dat je mij aanspreekt met “burger”.’

‘Burger, je draagt al de attributen, kenmerken en tekens, zoals die bij een burger horen.’

‘Toch, beste Gotama, heb ik al mijn werkzaamheden neergelegd en met al mijn zaken gebroken.’

‘In welke zin, burger, heb je al je werkzaamheden neergelegd en met al je zaken gebroken?’

‘Welnu, beste Gotama, ik heb al mijn geld, graan, zilver en goud aan mijn zonen als hun erfenis overgedragen. Sindsdien leef ik alleen van [door hen geschonken] voedsel en kleding zonder hen te instrueren en zonder hen te bekritiseren. In die zin heb ik al mijn werkzaamheden neergelegd en met al mijn zaken gebroken.’

‘Het breken met zaken waarover jij spreekt is iets anders dan het breken met zaken in de discipline van de Edele.’¹⁹

‘Wat dan, Heer, houdt het breken met zaken in de discipline van de Edele in? Laat de Verhevene zo goed zijn mij de Dhamma te onderwijzen en mij tonen wat het breken met zaken in de discipline van de Edele inhoudt.’

‘Luister dan, burger, let goed op, ik ga spreken.’

‘Ja, Heer,’ antwoordde de burger Potaliya hem instemmend.

De Verhevene sprak als volgt:

4. ‘Burger, er zijn acht dingen in de discipline van de Edele die leiden tot het breken met zaken. Welke acht? Door het niet doden van levende wezens moet het doden van levende wezens opgegeven worden. Door het nemen van wat gegeven is, moet het nemen van wat niet gegeven is opgegeven worden. Door het spreken van de waarheid moet het liegen opgegeven worden. Door niet te roddelen moet het roddelen opgegeven worden. Door het niet koesteren van begeerte en verlangen moeten begeerte en verlangen opgegeven worden. Door zich te onthouden van boze verwijten moeten boze verwijten opgegeven worden. Door het niet koesteren van radeloze woede moet radeloze woede opgegeven worden. Door vrijheid van eigendunk moet eigendunk opgegeven worden. Dit, burger, zijn de acht dingen in de discipline van de Edele – in het kort aangeduid, niet in detail besproken – die leiden tot het breken met zaken.’

5. ‘Weest u zo goed, Heer, en leg alstublieft deze acht dingen in detail uit.’

‘Luister dan, burger, let goed op, ik ga spreken.’

‘Goed, Heer,’ antwoordde de burger Potaliya hem instemmend. De Verhevene sprak als volgt: [361]

6. ‘Ik heb gezegd: “Door het niet doden van levende wezens moet het doden van levende wezens opgegeven worden.” In welke zin werd dat gezegd? Welnu, een leerling van de edelen overweegt aldus: “De ketens waardoor ik iemand zou zijn die levende wezens doodt – ik ben op weg die op te geven en te verbreken. Als ik iemand zou zijn die levende wezens doodt, dan zou ik dat mijzelf verwijten. Als wijze mensen erachter zouden komen, zouden zij mij vanwege dat doden berispen. Na de ondergang van het lichaam, na de dood valt er op grond daarvan een slechte bestemming te verwachten. Maar dit doden van levende wezens is zelf een keten, een hindernis.²⁰ En terwijl er kwellende en verterende mentale vergiften kunnen oprijzen op grond van het doden van levende wezens – bij iemand die zich onthoudt van het doden van levende wezens ontstaan die niet.” Toen ik zei dat door het niet doden van levende wezens het doden van levende wezens opgegeven moest worden, bedoelde ik dit. [361-363]

7-13. ‘Ik heb gezegd: “Door het nemen van wat gegeven is, moet het nemen van wat niet gegeven is opgegeven worden. Door het spreken van de waarheid moet het liegen opgegeven worden. Door niet te roddelen moet het roddelen opgegeven worden. Door het niet koesteren van begeerte en verlangen moeten begeerte en verlangen opgegeven worden. Door zich te onthouden van boze verwijten moeten boze verwijten opgegeven worden. Door het niet koesteren van radeloze woede moet radeloze woede opgegeven worden. Door vrijheid van eigendunk moet eigendunk opgegeven worden.” In welke zin werd dat gezegd? Welnu, een leerling van de edelen overweegt aldus: “De ketens waardoor ik iemand zou zijn die neemt wat niet gegeven is, die liegt, die roddelt, die begeerte en verlangen koestert, die boze verwijten maakt, die radeloze woede koestert, die eigendunk heeft – ik ben op weg die op te geven en te verbreken. Als ik zo iemand zou zijn, dan zou ik dat mijzelf verwijten. Als wijze mensen erachter zouden komen, zouden zij mij vanwege al die dingen berispen. Na de ondergang van het lichaam, na de dood valt er op grond daarvan een slechte bestemming te verwachten. Maar dit nemen van wat niet gegeven is, dit liegen, dit roddelen, deze begeerte en dit verlangen, deze boze verwijten, deze radeloze woede en deze eigendunk zijn zelf ketens, hindernissen. En terwijl er kwellende en verterende mentale vergiften kunnen oprijzen op grond van deze dingen – bij iemand die zich daarvan onthoudt, ontstaan die niet.” Toen ik zei dat door het niet doen van deze dingen, deze dingen opgegeven moeten worden, bedoelde ik dit. [364]

14. Deze acht dingen, burger, die in de discipline van de Edele leiden tot het breken met zaken, die [aanvankelijk alleen] in het kort aangeduid waren, zijn [nu] in detail uitgelegd. Maar hiermee wordt in de discipline van de Edele niet geheel, volledig, in alle opzichten een breuk bereikt met zaken.’

‘Hoe dan, Heer, wordt in de discipline van de Edele geheel, volledig, in alle opzichten gebroken met zaken? Weest u zo goed, Heer, mij in die zin de Dhamma te onderwijzen.’

‘Luister dan, burger, let goed op, ik ga spreken.’

‘Ja, Heer,’ antwoordde de burger Potaliya hem instemmend. De Verhevene sprak als volgt:

15. ‘Stel, burger, dat een hond die overweldigd is door honger en zwakte staat te wachten bij een slagerij en een vaardige slager of slagersleerling zou hem een goed afgeschraapt skelet, zonder vlees, besmeurd met bloed toewerpen. Wat denk je? Zou die hond door dat skelet af te kluiven zijn honger en zijn zwakte verdrijven?’

‘Zeker niet, Heer, en waarom? Omdat er geen vlees zit aan dat skelet. Uiteindelijk zou die hond aan uitputting en frustratie ten prooi vallen.’

‘Net zo, burger, overweegt een leerling van de edelen aldus: “De geneugten worden door de Verhevene vergeleken met een skelet, gekenmerkt door veel leed en veel vertwijfeling. Het nadeel overweegt hierbij.” Na dit met volkomen inzicht gezien te hebben, zoals het werkelijk is, ontdoet hij zich van de gemoedsrust door verscheidenheid, gebaseerd op verscheidenheid en hij cultiveert de gemoedsrust door eenheid, gebaseerd op eenheid, waar alle hechtingen aan wereldse verlokkingen volledig verdwijnen.²¹

16. Stel, burger, dat een gier, een reiger of een havik een stuk vlees zou grijpen en opvliegen en dat [andere] gieren, reigers en haviken hem achterna zouden vliegen, hem zouden pikken en hem dat [stuk vlees] zouden proberen te ontfutselen. Wat denk je, als die gier, reiger of havik dat stuk vlees niet snel zou loslaten, zou hij dan daardoor niet zijn dood tegemoet gaan of pijn ondergaan alsof hij doodging?’

‘Ja, Heer.’

‘Net zo, burger, overweegt een leerling van de edelen aldus: “De geneugten worden door de Verhevene vergeleken met een stuk vlees, gekenmerkt door veel leed en veel vertwijfeling. Het nadeel overweegt hierbij.” [365] Na dit met volkomen inzicht gezien te hebben, zoals het werkelijk is, ontdoet hij zich van de gemoedsrust door verscheidenheid, gebaseerd op verscheidenheid en hij cultiveert de gemoedsrust door eenheid, gebaseerd op eenheid, waar alle hechtingen aan wereldse verlokkingen volledig verdwijnen.

17. Stel, burger, dat een man met een brandende fakkel tegen de wind in zou lopen. Wat denk je, als die man die brandende fakkel niet snel zou loslaten, zou die dan niet zijn hand, zijn arm of een ander lichaamsdeel verbranden, zou hij dan daardoor niet zijn dood tegemoet gaan of pijn ondergaan alsof hij doodging?’

‘Ja, Heer.’

‘Net zo, burger, overweegt een leerling van de edelen aldus: “De geneugten worden door de Verhevene vergeleken met een fakkel, gekenmerkt door veel leed en veel vertwijfeling. Het nadeel overweegt hierbij.” Na dit met volkomen inzicht gezien te hebben, zoals het werkelijk is, ontdoet hij zich van de gemoedsrust door verscheidenheid, gebaseerd op verscheidenheid en hij cultiveert de gemoedsrust door eenheid, gebaseerd op eenheid, waar alle hechtingen aan wereldse verlokkingen volledig verdwijnen.

18. Stel, burger, dat er een houtskoolput zou zijn dieper dan een man lang is, vol met gloeiende kolen, zonder vlammen en zonder rook. En er zou een man aankomen, die wil blijven leven, die niet wil sterven, die naar geluk verlangt, die terugdeinst voor lijden. Stel dat twee sterke mannen hem ieder bij een arm zouden grijpen en hem naar die houtskoolput zouden slepen. Wat denk je, zou die man niet op alle mogelijke manieren tegenstribbelen?’

‘Ja, Heer. En waarom? Omdat die man weet: “Als ik in die houtskoolput val, dan ga ik daardoor mijn dood tegemoet of onderga ik pijn alsof ik doodga.”’

‘Net zo, burger, overweegt een leerling van de edelen aldus: “De geneugten worden door de Verhevene vergeleken met een houtskoolput, gekenmerkt door veel leed en veel vertwijfeling. Het nadeel overweegt hierbij.” Na dit met volkomen inzicht gezien te hebben, zoals het werkelijk is, ontdoet hij zich van de gemoedsrust door verscheidenheid, gebaseerd op verscheidenheid en hij cultiveert de gemoedsrust door eenheid, gebaseerd op eenheid, waar alle hechtingen aan wereldse verlokkingen volledig verdwijnen.

19. Stel, burger, dat een man in zijn droom een lieflijk park, een lieflijk bos, een lieflijk stuk grond en een lieflijke lotusvijver zou zien. Als hij wakker geworden is, zou hij niets zien. Net zo, burger, overweegt een leerling van de edelen aldus: “De geneugten worden door de Verhevene vergeleken met een droom, gekenmerkt door veel leed en veel vertwijfeling. Het nadeel overweegt hierbij.” Na dit met volkomen inzicht gezien te hebben, zoals het werkelijk is, ontdoet hij zich van de gemoedsrust door verscheidenheid, gebaseerd op verscheidenheid en hij cultiveert de gemoedsrust door eenheid, gebaseerd op eenheid, waar alle hechtingen aan wereldse verlokkingen volledig verdwijnen.

20. Stel, burger, dat een man goederen zou lenen, [366] een modieuze wagen en oorringen met prachtige edelstenen. En hij zou zich, vanwege die geleende goederen geëerd en omringd [door bewonderaars], op weg begeven naar de markt. Als de mensen hem zien, zouden ze zo spreken: “Goh, die man is echt rijk, zo genieten de rijken werkelijk van hun bezittingen!” Maar overal waar de eigenaars hem zien, zouden zij hun spullen kunnen terugnemen. Wat denk je, zou dat niet een geweldige verandering voor die man betekenen?’

‘Ja, Heer. En waarom? De eigenaars nemen hun spullen immers terug.’

‘Net zo, burger, overweegt een leerling van de edelen aldus: “De geneugten worden door de Verhevene vergeleken met geleende spullen, gekenmerkt door veel leed en veel vertwijfeling. Het nadeel overweegt hierbij.” Na dit met volkomen inzicht gezien te hebben, zoals het werkelijk is, ontdoet hij zich van de gemoedsrust door verscheidenheid, gebaseerd op verscheidenheid en hij cultiveert de gemoedsrust door eenheid, gebaseerd op eenheid, waar alle hechtingen aan wereldse verlokkingen volledig verdwijnen.

21. Stel, burger, dat er niet ver van een dorp of een marktstadje een dicht woud is. Daarin zou een boom staan, vol met vruchten, beladen met vruchten, maar er zijn geen vruchten op de grond gevallen. Dan zou er een man komen die vruchten nodig had, die vruchten zocht, die rondliep op zoek naar vruchten. Na dat woud ingegaan te zijn, zou hij die boom zien, vol met vruchten, beladen met vruchten. Dan zou hij zo denken: “Deze boom is rijk beladen met vruchten, maar er zijn geen vruchten op de grond gevallen. Ik weet echter hoe ik in een boom moet klimmen. Als ik nu eens in deze boom zou klimmen, zoveel zou eten als ik zin heb en mijn schoot zou vullen?” Hij klimt in die boom, eet zoveel als hij wil en vult zijn schoot. Dan zou er een tweede man komen die vruchten nodig had, die vruchten zocht, die rondliep met een scherpe bijl, op zoek naar vruchten. Na dat woud ingegaan te zijn, zou hij die boom zien, vol met vruchten, beladen met vruchten. Dan zou hij zo denken: “Deze boom is rijk beladen met vruchten, maar er zijn geen vruchten op de grond gevallen. Ik weet echter niet hoe ik in een boom moet klimmen. Als ik nu eens deze boom bij de wortel zou vellen, zoveel zou eten als ik zin heb en mijn schoot zou vullen?” Hij hakt die boom om aan de wortel. Wat denk je, burger, als die man die net in de boom geklommen was, niet snel naar beneden zou komen, zou die boom in zijn val dan niet zijn hand, zijn voet of een ander lichaamsdeel breken? Zou hij [367] dan daardoor niet zijn dood tegemoet gaan of pijn ondergaan alsof hij doodging?’

‘Ja, Heer.’

‘Net zo, burger, overweegt een leerling van de edelen aldus: “De geneugten worden door de Verhevene vergeleken met vruchten aan een boom, gekenmerkt door veel leed en veel vertwijfeling. Het nadeel overweegt hierbij.” Na dit met volkomen inzicht gezien te hebben, zoals het werkelijk is, ontdoet hij zich van de gemoedsrust door verscheidenheid, gebaseerd op verscheidenheid en hij cultiveert de gemoedsrust door eenheid, gebaseerd op eenheid, waar alle hechtingen aan wereldse verlokkingen volledig verdwijnen.

22. Als die leerling van de edelen, burger, eenmaal deze onovertroffen staat van zuivere gelijkmoedigheid en aandacht bereikt heeft, herinnert hij zich vele vroegere verblijfplaatsen, namelijk één leven, twee levens, drie levens, vier levens, vijf levens, tien levens, twintig levens, dertig levens, veertig levens, vijftig levens, honderd levens, duizend levens, honderdduizend levens, vele tijdperken van inkrimping, vele tijdperken van uitdijing, vele tijdperken van inkrimpen en weer uitdijen: “Op die en die plaats heette ik zo en zo, hoorde ik tot die en die familie, was ik van die en die stand, voedde ik me zo en zo, ervoer ik dat en dat geluk en ongeluk, werd ik zo en zo oud. Toen ik dan uit dat bestaan wegviel, verscheen ik in het volgende bestaan. Daar heette ik zo en zo, hoorde ik tot die en die familie, was ik van die en die stand, voedde ik me zo en zo, ervoer ik dat en dat geluk en ongeluk, werd ik zo en zo oud. Toen ik dan vandaar wegviel, ben ik hier verschenen.” Aldus herinnert hij zich in bijzonderheden en details vele verschillende vroegere verblijfplaatsen.

23. Als die leerling van de edelen, burger, eenmaal deze onovertroffen staat van zuivere gelijkmoedigheid en aandacht bereikt heeft, ziet hij met zijn zuivere, bovenmenselijke, helderziende oog hoe de wezens heengaan en weer oprijzen, de minderwaardige en de hoogstaande, de mooie en de lelijke, de gelukkige en de ongelukkige; hij onderkent hoe de wezens overeenkomstig hun karma wedergeboren worden: “Deze wezens zijn behept met slecht gedrag dat ze in daad, woord en gedachte vertoond hebben; ze hebben kwaad gesproken over de edelen, hebben een verkeerde visie en hebben het karma van een verkeerde visie op zich geladen. Zij zijn na de ondergang van het lichaam, na de dood in het verderf gestort, in de vernieling geraakt, in de onderwereld, in de hel terechtgekomen. Die [andere] wezens daarentegen zijn begiftigd met goed gedrag, dat ze in daad, woord en gedachte vertoond hebben; ze hebben geen kwaad gesproken over de edelen, hebben de juiste visie en hebben zich verrijkt met het karma van de juiste visie. Zij zijn na de ondergang van het lichaam, na de dood goed terechtgekomen, in een hemelse wereld weer opgerezen.” Aldus ziet hij met zijn zuivere, bovenmenselijke, helderziende oog hoe de verschillende wezens overeenkomstig hun karma heengaan en weer oprijzen.

24. Als deze leerling van de edelen, burger, eenmaal deze onovertroffen staat van zuivere gelijkmoedigheid en aandacht bereikt heeft, dan leert hij – na de vernietiging van de mentale vergiften – uit zichzelf al in dit leven de bevrijding van het hart, de bevrijding door inzicht, die vrij is van mentale vergiften, grondig kennen, realiseert haar, bereikt haar en verblijft erin.

25. Hiermee, burger, wordt in de discipline van de Edele geheel, volledig, in alle opzichten een breuk bereikt met zaken. Wat denk je? Zie jij zo’n totale, volledige breuk met zaken in alle opzichten, zoals die in de discipline van de Edele bereikt wordt, in jezelf?’

‘Wie ben ik, Heer, dat ik een totale, volledige breuk met zaken in alle opzichten bereikt zou hebben, zoals in de discipline van de Edele? Ik ben nog ver van zo’n breuk! Hoewel de rondtrekkende asceten van andere sekten geen volbloeden zijn, dachten wij vroeger dat zij volbloeden waren.²² Hoewel zij geen volbloeden zijn, voedden wij hen met het voedsel van volbloeden. Hoewel zij geen volbloeden zijn, plaatsten wij hen in de positie van volbloeden. Maar, hoewel de monniken volbloeden zijn, dachten wij dat ze geen volbloeden waren. Hoewel zij volbloeden zijn, voedden wij hen met voedsel dat voor nietvolbloeden bestemd is. Hoewel zij volbloeden zijn, plaatsten wij hen in de positie van niet-volbloeden. Maar nu, Heer, [368] weten wij voortaan dat de rondtrekkende asceten van andere sekten geen volbloeden zijn. Wij zullen hen voeden met het voedsel dat voor niet-volbloeden bestemd is. Wij zullen hen plaatsen in de positie van niet-volbloeden. Maar van de monniken weten wij voortaan dat zij volbloeden zijn. Wij zullen hen voeden met voedsel bestemd voor volbloeden. Wij zullen hen in de positie van volbloeden plaatsen. De Verhevene heeft mij waarlijk liefde voor asceten ingeboezemd, vertrouwen in asceten, respect voor asceten.

26. Voortreffelijk, Heer, voortreffelijk, Heer. Het is alsof iemand wat omvergeworpen was, weer overeind heeft gezet, wat verborgen was, onthuld heeft, een verdwaalde de weg heeft gewezen en een olielamp in de duisternis heeft gebracht, zodat zij die ogen hebben, vormen kunnen zien. Evenzo heeft de Verhevene op velerlei wijze de Dhamma verhelderd. Daarom, Heer, neem ik mijn toevlucht tot de Verhevene, tot de Dhamma en tot de gemeenschap van monniken; laat de Verhevene mij vanaf vandaag voor de rest van mijn leven als lekenvolgeling beschouwen, die zijn toevlucht genomen heeft.’

55

Jīvaka-Sutta
De dialoog met Jīvaka

INLEIDING

De Boeddha verweert zich tegen de beschuldiging dat hij vlees zou eten van dieren die speciaal voor hem geslacht worden. Hij zegt dat ook zijn leerlingen dat niet doen en zet de regels voor zijn Orde uiteen over het eten van vlees. Verder wijst hij erop dat zijn monniken de brahmavihāra’s beoefenen en daardoor niet geneigd zijn zichzelf of andere levende wezens te schaden of te (laten) doden.

ALDUS HEB IK GEHOORD.

1. Eens verbleef de Verhevene in Rājagaha, in het Mangobos van de hofarts Jīvaka.²³

2. Toen dan ging Jīvaka naar de Verhevene toe. Bij hem gekomen groette hij hem eerbiedig en zette zich terzijde neer. Terzijde gezeten sprak hij de volgende woorden tot de Verhevene:

3. ‘Ik heb dit gehoord, Heer: “Ze slachten dieren voor de asceet Gotama. De asceet Gotama eet dat vlees, wetend dat het speciaal bereid is voor hem en dat het een bewuste daad is.” Degenen die dat zeggen – geven zij de woorden van de Verhevene weer en beschuldigen zij hem niet valselijk? Geven zij een juiste voorstelling van uw Leer en is geen van uw aanhangers bij het weergeven van uw woorden in de fout gegaan?’ [369]

4. ‘Degenen die dat zeggen, Jīvaka, geven mijn woorden niet juist weer. Ze beschuldigen mij daarentegen valselijk, onterecht.

5. Ik zeg dat in drie gevallen vlees niet gegeten mag worden: wanneer men gezien heeft, gehoord heeft of vermoedt [dat het dier geslacht is voor hemzelf]. In die drie gevallen, zeg ik, mag het vlees niet gegeten worden. Ik zeg dat in drie gevallen vlees wel gegeten mag worden: wanneer men niet gezien heeft, niet gehoord heeft of niet vermoedt [dat het dier geslacht is voor hemzelf]. In die drie gevallen, zeg ik, mag het vlees wel gegeten worden.

6. Stel, Jīvaka, dat een monnik dichtbij een of ander dorp of markstadje leeft. Met een geest vervuld van liefdevolle vriendelijkheid, vervuld van mededogen, vervuld van medevreugde, vervuld van gelijkmoedigheid doordringt hij langdurig één windstreek, evenzo de tweede, de derde en de vierde. Aldus doordringt hij de hele wereld langdurig overal, alom, naar boven, naar beneden en horizontaal met een geest vervuld van liefdevolle vriendelijkheid, mededogen, medevreugde en gelijkmoedigheid, wijds, groots, onmetelijk, vrij van haat en vrij van boosaardigheid. Dan komt er een burger of een burgerzoon naar hem toe en nodigt hem uit voor de maaltijd van de volgende dag. Als de monnik het wil, neemt hij de uitnodiging aan. Na het verstrijken van die nacht, vroeg in de morgen kleedt hij zich aan, neemt bedelnap en mantel en gaat naar de woning van die burger of burgerzoon. Daar aangekomen neemt hij plaats op de toebereide zetel. Dan bedient die burger of burgerzoon hem met uitgelezen voedsel in zijn bedelnap. De volgende gedachte komt niet bij hem op: “Het is goed dat deze burger of burgerzoon mij met uitgelezen voedsel in de bedelnap bedient. Och, moge ook in de toekomst een burger of een burgerzoon mij met zulk uitgelezen voedsel in de bedelnap bedienen!” Zo’n gedachte komt niet bij hem op. Hij nuttigt dat voedsel zonder eraan gehecht te zijn, zonder er verzot op te zijn, zonder eraan overgegeven te zijn, het gevaar ervan ziende en wetend hoe daaraan te ontkomen. Wat denk je, Jīvaka, zou die monnik op dat moment zichzelf schade willen toebrengen of een ander of beiden?’

‘Nee, Heer.’

‘Zou die monnik dan niet op dat moment alleen onberispelijk voedsel tot zich nemen?’

7. ‘Ja, Heer. Ik heb gehoord dat Brahmā in liefdevolle vriendelijkheid, in mededogen, in medevreugde en in gelijkmoedigheid verwijlt. De Verhevene is mijn zichtbare getuige daarvoor, want de Verhevene verwijlt [ook] in liefdevolle vriendelijkheid, in mededogen, in medevreugde en in gelijkmoedigheid.’

‘Elke passie, elke [370] haat, elke verwarring, waardoor er boosheid, ergernis, ontstemdheid of afkeer bij hem zou kunnen ontstaan, heeft de Voleindigde achter zich gelaten, bij de wortel afgesneden, tot een uitgegraven palm gemaakt, tot iets dat niet meer kan ontstaan gemaakt, niet meer in staat om in de toekomst op te komen. Indien het door jou gezegde hierop betrekking heeft, dan stem ik met je in.’ [371]

‘Heer, wat ik zei, had inderdaad daarop betrekking.’

8. ‘Wie, Jīvaka, voor de Voleindigde of voor een leerling van de Voleindigde een dier slacht, verwerft veel slechte verdienste op vijf punten. Wanneer hij zegt: “Gaat en haalt dat en dat dier,” dan is dat het eerste punt waarop hij veel slechte verdienste verwerft. Wanneer dat dier pijn en leed ervaart, als het aan een halsband meegesleurd wordt, dan is dat het tweede punt waarop hij veel slechte verdienste verwerft. Wanneer hij zegt: “Gaat en slacht dit dier,” dan is dat het derde punt waarop hij veel slechte verdienste verwerft. Wanneer dat dier, als het geslacht wordt, pijn en leed ervaart, dan is dat het vierde punt waarop hij veel slechte verdienste verwerft. Wanneer hij de Voleindigde of een leerling van de Voleindigde beledigt met iets wat ongepast is, dan is dat het vijfde punt waarop hij veel slechte verdienste verwerft. Wie voor de Voleindigde of voor een leerling van de Voleindigde een dier slacht, verwerft veel slechte verdienste op deze vijf punten.’

9. Na die woorden sprak de hofarts Jīvaka het volgende tot de Verhevene:

‘Wonderlijk, Heer, buitengewoon! De monniken nemen gepast voedsel tot zich, ze nemen onberispelijk voedsel tot zich. Wonderlijk, Heer, buitengewoon! Laat de Verhevene mij vanaf vandaag voor de rest van mijn leven als lekenvolgeling beschouwen, die zijn toevlucht genomen heeft.’

56

Upāli-Sutta
De dialoog met Upāli

INLEIDING

Upāli, een rijke burger uit Nālandā en een leerling van de sekteleider Nigaṇṭha Nātaputta,²⁴ is aanwezig bij het verslag dat de nigaṇṭha Dīgha-Tapassī doet aan Nātaputta over zijn bezoek aan de Boeddha. Upāli neemt de taak op zich om naar de Boeddha toe te gaan en diens visies te weerleggen. Ondanks de bezwaren van Dīgha-Tapassī, die bang is voor de ‘bekeertrucs’ van de Boeddha, stemt Nātaputta hiermee in. Aan het einde van zijn gesprek met de Boeddha is Upāli bekeerd en neemt zijn toevlucht tot de Drie Juwelen. Aanvankelijk wil Nātaputta niet geloven dat Upāli bekeerd is. Als hij na hem zelf gesproken te hebben daarvan overtuigd is, geeft hij bloed op. Uit het commentaar van Buddhaghosa weten we dat Nātaputta kort daarna overlijdt.

ALDUS HEB IK GEHOORD.

1. Eens verbleef de Verhevene in Nālandā in het Mangobos van Pāvārika.

2. In die tijd verbleef Nigaṇṭha Nātaputta in Nālandā met een groot gevolg van nigaṇṭha’s. Toen dan ging de nigaṇṭha Dīgha-Tapassī,²⁵ nadat hij in Nālandā rondgegaan was om voedsel te bedelen, nadat hij teruggekeerd was van de bedelronde, na de maaltijd naar het Mangobos van Pāvārika toe, naar de Verhevene. [372] Bij hem gekomen groette hij hem eerbiedig, wisselde de gebruikelijke vriendelijkheden en beleefdheden met hem uit en stelde zich terzijde op. Toen hij daar stond, sprak de Verhevene de volgende woorden tot hem: ‘Er zijn zetels, Tapassī. Als je wilt, ga dan zitten.’

3. Na die woorden nam Dīgha-Tapassī een lage zetel en zette zich terzijde neer. Toen hij terzijde gezeten was, sprak de Verhevene de volgende woorden tot hem: ‘Tapassī, hoeveel soorten daden leert Nigaṇṭha Nātaputta in verband met het doen van slechte daden, in verband met het begaan van slechte daden?’

‘Vriend Gotama, Nigaṇṭha Nātaputta is niet gewend om te spreken over “daad”. Hij is gewend te spreken over “gesel”.’²⁶

‘Hoeveel soorten “gesels” leert hij dan, Tapassī, in verband met het doen van slechte daden, in verband met het begaan van slechte daden?’

‘Hij leert in verband daarmee drie soorten gesels, vriend Gotama, namelijk de fysieke gesel, de verbale gesel en de mentale gesel.’

‘Is er dan een verschil tussen de fysieke, de verbale en de mentale gesel, Tapassī?’

‘Er is een verschil, vriend Gotama, tussen de fysieke, de verbale en de mentale gesel.’

‘Van welke van deze drie gesels, die aldus gediscrimineerd, aldus onderscheiden worden, leert Nigaṇṭha Nātaputta dat hij het meest laakbaar is in verband met het doen van slechte daden, in verband met het begaan van slechte daden: de fysieke, de verbale of de mentale gesel?’

‘Van deze drie gesels leert Nigaṇṭha Nātaputta dat de fysieke gesel het meest laakbaar is, niet zozeer de verbale gesel, niet zozeer de mentale gesel.’

‘Je zegt de fysieke gesel, Tapassī?’

‘Ik zeg de fysieke gesel, vriend Gotama.’

‘Je zegt de fysieke gesel, Tapassī?’

‘Ik zeg de fysieke gesel, vriend Gotama.’

‘Je zegt de fysieke gesel, Tapassī?’

‘Ik zeg de fysieke gesel, vriend Gotama.’

Aldus liet de Verhevene Dīgha-Tapassī tot driemaal toe stelling nemen in deze kwestie. [373]

4. Op die woorden sprak Dīgha-Tapassī de volgende woorden tot de Verhevene: ‘Hoeveel soorten gesels leer jij dan, vriend Gotama, in verband met het doen van slechte daden, in verband met het begaan van slechte daden?’

‘Tapassī, de Voleindigde is niet gewend om te spreken over “gesel”. Hij is gewend te spreken over “daad”.

‘Hoeveel soorten “daden” leer jij dan, vriend Gotama, in verband met het doen van slechte daden, in verband met het begaan van slechte daden?’

‘Ik leer in verband daarmee drie soorten daden, Tapassī, namelijk de fysieke daad, de verbale daad en de mentale daad.’

‘Is er dan een verschil tussen de fysieke, de verbale en de mentale daad, vriend Gotama?’

‘Er is een verschil, Tapassī, tussen de fysieke, de verbale en de mentale daad.’

‘Van welke van deze drie daden, die aldus gediscrimineerd, aldus onderscheiden worden, leer jij, vriend Gotama, dat zij het meest laakbaar is in verband met het doen van slechte daden, in verband met het begaan van slechte daden: de fysieke, de verbale of de mentale daad?’

‘Van deze drie daden leer ik, Tapassī, dat de mentale daad het meest laakbaar is, niet zozeer de fysieke daad, niet zozeer de mentale daad.’

‘Je zegt de mentale daad, vriend Gotama?’

‘Ik zeg de mentale daad, Tapassī.’

‘Je zegt de mentale daad, vriend Gotama?’

‘Ik zeg de mentale daad, Tapassī.’

‘Je zegt de mentale daad, vriend Gotama?’

‘Ik zeg de mentale daad, Tapassī.’

Aldus liet Dīgha-Tapassī de Verhevene tot driemaal toe stelling nemen in deze kwestie. Daarna stond hij op van zijn zetel en ging naar Nigaṇṭha Nātaputta toe.